Zygmunt Niedźwiecki

DOBRO PUBLICZNE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DOBRO PUBLICZNE.

W ZACISZU.

WIELKIE DZIEŁO.

CZERWONY PLAKAT.

DOBRY PAN.

KONFISKATA.

OWACYA.

CUD.

HONOR PRASY.

ZAJĄCE.

CZYSTE RĘCE.

DOBRO PUBLICZNE

Fraszki

Niedźwiecki Zygmunt

DOBRO PUBLICZNE.

Waleryan Mrzonka, spalony przy egzaminie dojrzałości, którego nie miał ochoty ani odwagi zdawać powtórnie, plunął, jak to mówią, na belfrów i rzucił się na pole pracy dziennikarskiej, z ślepym zapałem dwudziestokilkoletniego fantasty, który nie poznawszy jeszcze życia, bierze rzeczy naprawdę za to, czem się wydają zdaleka.

Prasa!... Jestże coś wyższego, szerszego, szlachetniejszego nad tę instytucyę, która kieruje i oświeca, wziąwszy sobie za cel troskę o dobro publiczne, to jest o wszystko, z czego życie się składa? I czyli jest zawód, godniejszy nazwy kapłaństwa od zawodu dziennikarza, dzień i noc stojącego na straży ogólnego dobra, życie całe walczącego w obronie prawdy, sprawiedliwości i piękna? ..

Młody człowiek zaciągnął się oczywiście pod sztandar demokratyczny. Wzrósł bowiem w domu mieszczańskim, którego cała filozofia życiowa streszczała się w ślepej nienawiści do hrabiów, jako wyższego i drugiej, jeszcze zażartszej do socyalistów, jako niższego gatunku ludzkiego, obu czyhających na zdławienie jedynie dobrej, zdrowej, poprawnej, potrzebnej na świecie, środkowej warstwy patryotycznych i postępowych demokratów.

Rozpoczął karyerę od całowania po rękach wpływowych pań, chodzenia w konfederatce i wygłaszania najszumniejszych zwrotów z frazeologii partyjnej. Kiedy baby, rozczulone wąsikami i patryotyzmem dwudziestolatka, zaczęły łazić jedna po drugiej w prośby za nim do redaktorów Postępu, przyjęto w końcu dla świętego spokoju młodzieńca w konfederatce do czytania korekt i tłomaczenia depesz.

Rok cały marniał przy tem jałowem zajęciu, rwąc się daremnie do zadań trudniejszych, jak szermierz dzielnej prawicy, któremu brak godnej damy nie pozwala zabłysnąć męstwem.

Pewnego dnia wszakże dama zjawiła się: był nią mężczyzna z złamaną ręką.

W mieście panował mróz. Że jednak stróże nie posypywali bruków — przechodnie wywracali się na gołoledzi, chwytali za stłuczone miejsca i klęli siarczyście niedbałość władz gminnych.

Lecz wczoraj jeden z upadków zakończył się smutną katastrofą złamania ręki. Ponieważ nadarzała ona pożądaną sposobność zaatakowania zarządu miasta, z którym Postęp walczył — rzucono się przeto łakomie na człowieka z złamaną ręką, ubolewając tylko, że zamiast jednej, nie złamał obu, nie połamał i nóg, że karku nie skręcił dla tem większego efektu.

Ledwie uchwała zużytkowania tego tematu w piśmie zapadła, Waleryan Mrzonka, nawiedzony wulkanicznym porywem twórczości, przedłożył redaktorowi dwadzieścia wierszy manuskryptu, któremi rozdeptał niedbały magistrat jak pluskwę, złodziejkę spokojnych nocy ludzkich.

— Z werwą napisane — pochwalił szef, klepiąc go po ramieniu. — Pan masz zacięcie.

W pół godziny jednak dowiedziano się ciekawej rzeczy. Złamanie nastąpiło przed kamienicą hr. Benenata, głowy stronnictwa Tradycyi, organu konserwatystów. Tem lepiej!...

— A łajdak! — były słowa szefa. — Żałować garści piasku pod nogi chodzących piechotą bliźnich, dlatego że sam jeździ karetą! ..

I kazał Mrzonce z dwudziestu wierszy zrobić czterdzieści! Nietylko zbesztać magistrat za niedozór, ale pokiereszować i arystokracyę, pokazać światu bez masek tych obłudników, roszczących sobie pretensye do przodowania i pozujących na opiekunów narodu.

Waleryan rozgarnął czuprynę, zapalił papierosa i w lot uczynił zadość zleceniu. Arystokracyi dostała się paczka porządnych szturchańców, a zgniłe i samolubne serce Benenata ukazało się w całej ohydnej swej plastyce.

— Dobrze! bardzo dobrze, panie Waleryanie, doskonale zrozumiałeś pan myśl moją.

W pół godziny jednak, w dalszem uzupełnieniu faktu, przybył szczegół nielada. Ofiarą katastrofy przed hrabiowską kamienicą był człowiek z Postępu, radca Sznaps, jeden z filarów, jedna z chlub partyi demokratycznej .

— Panie Waleryanie! trzeba obrobić artykuł raz jeszcze! Trzeba rzecz wziąć szeroko! zasadniczo! Na to czterdzieści wierszy zamało. Zrób pan całą szpaltę, pójdzie na pierwszą stronę dziennika. Biedny Sznaps! życiem mógł przypłacić!... A! musimy to napiętnować z całą surowością.

Raz jeszcze zabrał się młody publicysta do pracy, jak siłacz z bajki, którego czary zmuszają po trzykroć zwalczać przeszkody.

Kiedy czerwony i spocony wręczył szefowi trzecią edycyę dzieła, ten odczytawszy nie wyrzekł zrazu nic, tylko wstał z fotelu i przycisnął ucznia do piersi. Po chwili dopiero ciepło, po ojcowsku wyszepnął:

— Dzięki, panie kolego... I bądź pan cierpliwy. Skoro tylko prenumerata się podniesie... i inseraty napłyną... zapewniam pana, że...

Więcej Waleryanowi nie trzeba było mówić. Rozkosznie wzruszony, głębokim ukłonem dziękował za wymowną obietnicę.

Bo też zasłużył na nią w pełni. Rzucił się na Tradycyę i jej stronnictwo jak rozwścieczona pantera, jak deszcz siarczysty, sodomski. Złamana ręka "powszechnie szanowanej i kochanej" osobistości służyła tylko za punkt wyjścia do wywodu, okazującego jak na dłoni, że wszystko zło i wszelka hańba dręcząca ludzkość, pochodzą ztamtąd, z tych ciemnych pieczar oligarchii i wstecznictwa, za których sprawą nietylko łamią członki otyli ludzie podeszłego wieku, ale i najdzielniejsze jednostki, sprawy najświętsze idą na marne. Między wierszami piorunującej filipiki dało się bez trudu wyczytać, że zresztą owo nieposypanie ślizkiego chodnika, po którym stąpa słaby w nogach przeciwnik polityczny, wykracza z granic zwykłego niedbalstwa a pachnie skrytobójczym zamachem na przodownika partyi ludowej, i jako takie, godnie reprezentuje nędzną taktykę Tradycyi.

Sam redaktor odczytał wszystkim na głos celniejsze ustępy i rzekł:

— Chłopiec ma nerw!... Rzecz doskonale odczuta. Tak pisać należy!

Mrzonkę oblały dreszcze.

Skoro tylko, upojony sukcesem, zdołał się wymknąć winszującym kolegom, — pobiegł natychmiast do administracyi zasięgnąć języka, czy... prenumerata się wzmaga i czy inseraty napływają obficie?... Nie zastał jednak kasyera.

Gdy wrócił do redakcyi, przyjęto go chóralnie nowiną, jak grom niespodzianą, że jego artykuł, ów świetny artykuł!... drukowanym nie będzie.

— A to czemu?!

— Jakto? nie słyszałeś pan najświeższych wiadomości?...

— Cóż takiego?

— Sznaps rzeczywiście złamał rękę, ale nie przed domem Benenata, tylko vis-a-vis, po drugiej stronie ulicy, przed własnym.

Nie mógł się w pierwszej chwili połapać.

— Więc cóż stąd?... W każdym razie złamał... — bąknął.

Lecz wnet przeniknął fatalny zwrot sytuacyi.

Tak jest! Z chwilą, kiedy teatr złamania przeniósł się na drugą stronę ulicy, przed dom Sznapsa, Sznaps przestawał być ofiarą, a stawał się ukaranym za błąd własny winowajcą. Ta drobna okoliczność pozbawiła od jednego zamachu wszelkiej wartości „świetnie odczuty" artykuł, który nietylko przestał obecnie być napisanym „jak należy", ale w ogólności wcale napisanym, odczytywanym, wspominanym być nie powinien.

— Ależ do pioruna! — pomyślał Mrzonka — przecież fakt został faktem: w mieście chodników się nie posypuje i skutkiem tego ludzie łamią ręce, więc obowiązkiem prasy, jako stojącej na straży publicznego dobra, jest zabrać głos w obronie zdrowia i życia ludzkiego.

Tak! i to z całym naciskiem, jeśli zawinił przeciwnik polityczny — lecz milczeć, milczeć jak ryba!... skoro zawinił ktoś z swoich.

Wtem usłyszał szept kasyera:

— Podobno mnie pan szukał?... Pytałeś pan, jak tam prenumerata i ogłoszenia... Pod psem, panie; coraz gorzej... O! ja tu popasam ostatni kwartał i radzę panu także, zabieraj się stąd jaknajprędzej...

Do dyabła... więc i ta nadzieja odpada... Wielkie zgnębienie przygniotło duszę młodego człowieka.

Zasmucony, ujął w rękę swój artykuł i z żalem odczytywał ogniste jego zwroty. Jakże szydziły one z niego!... Były fałszem! fałszem!! śmiesznem głupstwem!.. a on tak się przejmował niemi.

Ale nie... nieprawda. Jego artykuł nie stracił wartości, nie był głupstwem ani nieprawdą, postradał tylko racyę bytu na szpaltach Postępu. Co mu ją mogło przywrócić?... Tradycya!

Istotnie. Dość było zmienić nazwisko bohatera i pociski, wymierzone w arystokracyę, puścić w stronę demokratów, a przez tę drobną zmianę kilku wyrazów artykuł odzyskiwał cały niedawny swój blask i moc prawdy...

— Czemuż nie jestem współpracownikiem Tradycyi!...

Odbija się ona w 3.000 egzemplarzy i zamieszcza po pięć kolumn anonsów!

Tradycyi?... ależ to organ koteryi, organ prywaty i fałszu!

A Postęp?... czyliż przed chwilą drobną sprawą, rozegrana w czterech ścianach redakcyi, nie zdemaskował się jako organ fałszu i prywaty?..

Więc blaga?... nic tylko blaga?.. tu i tam!... wszędzie!... Na ustach dobro ogółu — na myśli interes jednostek i kółek...

— Ach! jeżeli już koniecznie blagować, jeżeli blagujecie wszyscy — ocknął się młodzian z zadumy — dobrze, będę i ja robił to samo! ale przynajmniej za dobre pieniądze.

Przerobiwszy odpowiednio artykuł, posłał go tego samego dnia do Tradycyi a już nazajutrz zaliczono go tam do grona współpracowników "z tą samą skwapliwością, z jaką Tradycya zawsze przygarniała do siebie i skupiała młode, zdrowe, obiecujące talenty".

W ZACISZU.

Ksiądz proboszcz Pstuś golił się.

Podwiązany serwetą, z nogami w świecących butach, podkurczonemi pod krzesło, w jednę z rąk nagich po łokcie ująwszy brzytwę, drugą wolną napinał skórę na suto namydlonej twarzy, strojąc przytem do lusterka najwyszukańsze grymasy, aby z gęstego ryżego zarostu nie zostawić ani śladu na powierzchni swego pełnego, ogorzałego oblicza, którego środek ozdabiał nos silnej budowy, szerokie, mięsiste usta oraz oczy siwe, okrągłe, z sowią przenikliwością z pod brwi kłaczastych patrzące.

Nie przestając ani na chwilę śledzić ruchów stalowego ostrza, przesuwał niem po twarzy raz po raz wśród cichego zgrzytu zcinanego włosa i zbierał go wraz z puszystą powłoką mydlanej piany, z pod której ukazywało się kawałkami krwiste, tryskające zdrowiem i siłą podgardle.

Od czasu do czasu przeciągał brzytwę na juchtowym pasie a wtedy wyglądał poza okno z zadowoleniem zamiłowanego gospodarza na pełne dobytku podwórze, gdzie cały harem pstrokatych kur otaczał swego sułtana, dziarskiego jak porucznik koguta z żółtemi ostrogami, purpurowym grzebieniem i gardłem donośnem. Bokiem przechadzał się dumnie indyk, strojny w sine korale, dławiący się co chwila czkawką swego popędliwego bulgotu, jak aktor nadęty i obraźliwy jak aktor. Białe gęsi pluszcza się w korycie pod studnią, lub sykiem odpierają figlarne natarcia młodego psiaka o łapach wielkich jak buty wiejskich dzieci, sprawiane na wyrost. Świnie, pokwikując, wystawiały z szpar chlewka węszący za żerem ryj, tępo ucięty, różowy, na dachu zaś zabijały czas flirtem gołębie, wzbijając się czasem całą gromadą w powietrze, aby zatoczyć w cieple i blasku słońca parę kręgów i spaść napowrót na szare gonty probostwa różnobarwnym deszczem. Wśród gwaru ptactwa i cichego hurkotu maślnicy, którą dziewka Magda ściskała na progu kuchni kolanami, z głębi obory, pustej w tej chwili, po wypędzeniu krów na paszę, dolatywało niekiedy stłumione, basowe ryczenie buhaja uskarżającego się z męską powagą na samotność.

Proboszcz błysnął oczyma, posłyszawszy głos ten, który był od paru tygodni jego radością, dumą, koroną jego zabiegów gospodarskich, wcieleniem całorocznych marzeń.

Skończywszy golić się, zanurzył jasnowłosy łeb w misie zimnej wody, z której wyszedł jeszcze bardziej czerwonym. Potem wytarł skórę do sucha i gromkim głosem pana domu, cieszącego się najlepszym humorem i apetytem, zawołał w stronę sieni:

— Weroniko!... Kawa!

W chwili kiedy wdziewał płócienny kitel, głos byka odezwał się ponownie, z ulicy zaś, popod probostwo biegnącej, odpowiedziało mu inne, cichsze, mniej energiczne ryczenie.

Ksiądz podszedł do frontowego okna i wyjrzał ponad kwiatki w doniczkach ciekawie, jak właściciel gospody, gdy usłyszy turkot przed domem.

Czarna z białem krówka kroczyła, kiwając głową poważnie, przez środek ulicy, popędzana nawoływaniem bosego bębna, który ją wiódł/na sznurze, zbrojny w zieloną gałęź.

Ponieważ wyminęli wrota proboszczowego obejścia, ksiądz, zawiedziony w rachubie, huknął:

— Chłopiec! — i otwarł okno na rozcież.

Chłopak stanął. Machinalnie zdjął kapelusz z głowy, drugą zaś ręką targnął za sznur, uwiązany do rogów zwierzęcia, które zatrzymało się również.

— Wydrzykowa ta krowa? — zapytał ksiądz, usiłując rozpoznać pastucha i bydlę.

— Wydrzykowa — odparł malec piskliwie.

— A gdzież ty ją żeniesz w tę stronę?

— Do Kufy, prese jegomości.

W tej chwili byk, zwietrzywszy samicę zaryczał głośniej, a krasula mu odpowiedziała. Proboszcz, zmuszony powtórzyć pytanie, otoczył ucho dłonią, by lepiej słyszeć, chłopiec zaś oświadczył po raz drugi:

— Do Kufy... do Walantego... — Do wójta?

— Do wójta.

— A tam po co?

— Do byka.

— Do jakiego byka?!...

— Do Kufowego byka, co go ma Kufa.

— Kufa ma byka?

— Jużci że ma... od wcorańsza...

— Skąd wiesz ?

— Tatuś mówią, że wójt kupili byka wcora na jarmarku.

— I tam ci ojciec kazał krowę zagnać?

— No!

— Do Kufy?!

— Do Kufy.

— Ruszaj z Bogiem.

Malec nadział na głowę stożkowaty kapelusz z wypełzłego filcu, z dziurą u wierzchu, czerniącą się jak wygasły krater, i musnąwszy krowę gałęzią po kościstym grzbiecie, pognał ją, mimo oporu, precz z miejsca, w którem usiłowała zostać.

Proboszcz tymczasem postąpił ku drzwiom sieni i krzyknął z akcentem irytacyi:

— Weronika do stu...

Wołana dochodziła właśnie progu. Niosła śniadanie na tacy i biały obrus pod pachą.

Starannie uczesana, miała na sobie czyste perkaliki, kokieteryjnie uwydatniające jej kibić, nieco otyłą, a twarz jej rumieniła się od żaru kuchni, przy którym gotowała śniadanie jegomości i służbie.

— Kufa ma byka! — wyrzekł ksiądz z nienacka, wlepiając w nią bystro swe sowie oczy.

— Kufa?... — zdziwiła się — skądże wziął?

— Skąd ? — z jarmarku. — A wy mi nic nie mówicie!...

Było to formalne oskarżenie, na gospodyni bowiem ciężył obowiązek donoszenia proboszczowi wszystkiego, co działo się we wsi.

Stanowczym ruchem głowy odparła wieść, która zafrapowała ją również.

— To być nie może! — rzekła i wkroczyła do pokoju, napełniając go silnym aromatem parującej kawy. Rozesławszy obrus, ustawiła cukierniczkę, imbryki, szklankę z łyżeczką i masło przed skórzanem karłem, noszącem od częstego użycia dokładny odcisk księżej osoby, odpowiadający rozmiarom i wadze proboszcza.

Kapłan, gorączka, uniósł się na dźwięk słów ostatnich. Jak to „nie może być" — jeżeli on twierdzi, że tak jest, jeżeli tak twierdzi stanowczo. Odwrócił się do śniadania i gospodyni plecyma na znak niełaski.

Kobieta starała się uniewinnić. Może to wreszcie i prawda, że ten gałgan Kufa sprowadził do wsi, pokryjomu, drugiego byka, żeby jegomości na złość zrobić? — nie wiedziała jednak nic o tem.

Po Kufie można się było tego w zupełności spodziewać. Wojował on z proboszczem nie od dzisiaj, mszcząc się za przeszkody, acz bezowocne, stawiane z tej strony niegdyś wyborowi jego na wójta w Psiarach.

Kufa był wójtem, wysoko zadzierającym nosa na urząd swój i majątek. Że proboszcz z swej strony trapiony był nierzadką u dostojników kościoła ambicyą wywierania wpływu na sprawy świeckie — następstwem była ciągła walka kościoła z gminą.

Ks. Pstuś nie wiele, trudno kryć, posiadał kwalifikacyj kapłańskich. Miał on wprawdzie w naturze swej niezaprzeczone warunki kierowania trzodą, lecz trzodą wyposażoną w rogi i racie, nie zaś trzódką z dwunożnych, palczastych złożoną owieczek. Urodzony na ekonoma lub dzierżawcę z specyalnym talentem do wypasania cieląt, wołów, wieprzy, do udzierania się z handlarzami i trzymania w karbach niesfornej czeladzi — nasiąkłszy w dzieciństwie, w chłopskiej chacie, z której wyszedł, ślepą czcią i podziwem dla tonzury i ornatu, zachował w duszy ideał ten aż do skończenia szkół i w dziewiętnastym roku życia wstąpił do seminaryum. Po otrzymaniu święceń był katechetą przez lat dwa. Ale już wtedy ciężka ręka i język popędliwy młodego pasterza zaznaczyły się tak typowo, że władze duchowne zmuszone były przenieść go na wieś, gdzie jego dosadna metoda właściwsze znaleść mogła pole. Odtąd oświecał i umoralniał lud a przytem przenosząc się z parafii do parafii tył, ciułał grosz i zagospodarowywał się z powodzeniem, zazdrość dokoła budzącem.

Rok temu gospodarski jego zmysł uderzony został brakiem byka we wsi, liczącej kilkaset krów. Wyciągało to corocznie po za obręb gminy ładny grosz. Sama obora proboszcza sporo dawała zarabiać licencyonowanemu Shorthornowi w sąsiedztwie.

Stąd to w poobiednich medytacyach przy fajce i czarnej kawie urodził się tęczowy sen o własnym buhaju, któryby był protoplastą wszystkich cielątek we wsi, naczelnikiem stada, twórcą nowej, lepszej generacyi bydła, źródłem pokaźnego dochodu i wpływów na właścicieli obór.

Raz oddawszy się tej myśli, odhodował sobie w końcu byczka i kilkanaście dni temu zainaugurował jego działalność, z której jak dotąd wychowanek ku zadowoleniu stron wywiązywał się wzorowo.

Z satysfakcyą natury zmysłowej, lubującej się w obrazach bujności i siły, przyglądał się ks. Pstuś po parę razy na dzień potężnemu zwierzęciu, którego butna fizyonomia robiła na nim wrażenie, jak gdyby ten wspaniały król inwentarza zdawał sobie sprawę z roli, jaką przypadło mu odegrać we wsi.

To też kiedy ujrzał krowę Wydrzyka po pod swój płot, w dzień biały, niby na drwiny, pędzoną do innego stadnika — oburzył się jak ktoś, komu pragną wydrzeć majątek, władzę, wzięcie.

Proboszcz wypił tedy dziś kawę pośród najgorzej wróżących wybuchów pasyi, podniecanej jeszcze brzękiem łańcucha, na którym buhaj szarpał się w stajni gwałtownie, rozdrażniony świeżym zawodem. Rozdrażnienia obu, człowieka i zwierzęcia niepodobna było ukoić przez cały dzień ani też w dniach najbliższych, ponieważ chłopi, jak nożem uciął, przestali zupełnie z bydlętami zaglądać w proboszczowe opłotki. Wszystko przeniosło się do wójta.

Dla gospodyni księdza, nie mającej powodu dotąd uskarżać się na swą dolę, zaczęło się gorzkie życie. Humor proboszcza stawał się codzień mniej znośną mięszaniną wyrzutów, docinków i sekatur.

Żywa agitacya, jaką roztoczyła w celu przywrócenia bykowi utraconej popularności a sobie spokoju, pozostała bez skutku, Kufa nie bez nadużycia wójtowskiej władzy pozbawił intrygami od jednego zamachu proboszczowego buhaja na rzecz swego całej klienteli, roztaczając we wsi w tym kierunku taki terroryzm, że najwięksi jego wrogowie woleli w potrzebie iść o milę do Shorthorna, niżeli na probostwo.

Ks. Pstuś pienił się. Nie szło bo mu wreszcie o byka, ale o siebie, o swą powagę i godność. Byk był już tylko pretekstem a z pod kwestyi byczej wyłaniała się coraz wyraźniej inna, ludzka, która, usuwając na drugi plan wszelkie sprawy publiczne i prywatne w Psiarach, stała się kwestyą dnia.

Daremnie usiłował Pstuś zmiażdżyć przeciwnika ustępem kazania, wygłoszonym propos peryodycznej łaźni, jaką wójt [sprawił swej teściowej, zapijającej się w stopniu, mężczyznom tylko przez obyczaj miejscowy dozwolonym. Czyn Kufy, nawet w jaskrawem oświetleniu nauki nieszpornej nie zgorszył nikogo z Psiarzan, u których bicie świekry było tradycyą, przez bijących i bite obserwowaną ściśle. Wójt śmiał się na całą wieś z bezsilnej „wycieczki" i stan [rzeczy pozostał niezmiennym: byk proboszcza usychał w samotności jak zapoznany geniusz, byk wójta spełniał swą misyę z chwałą.

Naraz wszystko zmieniło się jak za skinieniem czarodzieja.

Nabożna babulka z sąsiedniego sioła, napadnięta przez Kufę za to, że wbrew współczesnym prądom zamiast do niego przyprowadziła krówkę tam, gdzie ich już obecnie wcale nie pędzono, na probostwo, — publicznie i z zapałem poczęła bronić swego kroku.

Słowami istnego w tak prostych ustach natchnienia, otwarła ludziom oczy na to, jak źle, jak lekkomyślnie, jak niepraktycznie czynili, popierając sprawę Kufy. Bo jakże nieskończoną nad inne być musi wyższość proboszczowego stadnika, który, odhodowany pod okiem takiej osoby i za jej aprobatą spełniający, co do niego należy, z natury rzeczy tysiąckrotnie szczęśliwszą — jak to mówią — musi przecież mieć rękę niż jakikolwiek drugi byk w świecie, tembardziej, że nie jest bynajmniej droższy.

Rzecz stała się głośną i znalazła wiarę, jak zwykle prawdy niezbite. Buhaj proboszcza, intrygą z dobrej sławy odarty, nagle podskoczył w opinii. W paru dniach zyskał imię pod szczególnie pomyślną urodzonego gwiazdą i tak dalece usunął swego rywala w cień, że nie był w końcu w stanie sam jeden podołać nawałowi zleceń a proboszcz ujrzał się zmuszonym dodać mu do pomocy drugiego i tego rozchwytywano także.

Nie dość na tem. Świeckie byki straciły zupełnie kredyt, jak gdyby nie przedstawiały żadnej rozpłodowej gwarancyi. Skutkiem tego duszpasterzom z okolicznych parafii ludzie dobrej woli radzą otwarcie, aby utrzymywali własne stadniki dla wygody parafian z jednej, dla swego dobra z drugiej strony. Za przykład wskazują ks. Pstusia.

WIELKIE DZIEŁO.

Tak tedy Brzuchowicz dogorywał. Po pięćdziesięciu latach wesołego życia przyszły ni stąd ni zowąd po jakiemś niewinnem przeziębieniu suchotki i jednym zamachem powaliły olbrzyma na to łoże ostatnie, z którego nie powstaje się więcej.

Brzuchowicz był bezdzietny, stąd w głowach ludzi myślących oddawna zbudzone pytanie: komu przypadnie po nim wieś i kamienica? — teraz z podwójną odezwało się siłą. Najsilniejszy oddźwięk jednakże znalazło ono w łonie „Towarzystwa poprawy obyczajów". Towarzystwo to, powstałe z inicyatywy grona osób, skupionych około jednego z dzienników, posiadało, prócz wspaniałego programu, jak dotąd tylko niezbędną ilość prezesów, wiceprezesów i wydziałowych, oraz garstkę obiecujących płacić wkładki członków — nie miało jednak pieniędzy na zamienianie zbawczych planów swoich w czyn. Plany zaś te były po prostu wzniosłe. Za pomocą nagradzania cnotliwych dziewic, wspomagania przykładnie się prowadzących młodzianków, popierania i podejmowania moralnych wydawnictw, za pomocą festynów, widowisk, koncertów i odczytów, przez podnoszenie, jednem słowem, we wszelki sposób poziomu etycznego społeczeństwa, obiecywała ta instytucja przyszłości odrodzić z gruntu i na nowe tory pchnąć ludzkość. Owóż galopujące suchoty Brzuchowicza spadały zarządowi towarzystwa jak z nieba. Podczas kiedy ciało bogatego tłuściocha pożerały bakterye — ludzie rzucili się jak na łup upragniony i należny na jego majątek, rozłakomieni nęcącym zapaszkiem tłustej schedy.

Skoro tylko wieść o śmiertelnej chorobie bezdzietnego kapitalisty doszła uszu prezesa, zwołał tenże na poufną naradę wydział towarzystwa, i podzieliwszy się z nim "tak miłą nowiną", rzucił genialną myśl skierowania otwierającego się spadku w stronę „Towarzystwa poprawy obyczajów".

W pierwszej chwili objawił się mały dyssonans. Jeden z wydziałowych mianowicie — marzyciel! — zgorszony, jak się wyraził, oklaskami, któremi obdarzono przedwczesny projekt, — w imię uczuć ludzkości, w imię smaku i etyki, zaprotestował przeciwko temu, aby takie towarzystwo jak „Towarzystwo poprawy obyczajów" wyciągać miało chciwe ręce po majątki umierających, co więcej po majątki powstałe z źródeł mętnych, haniebnych.

Zakrzyczano jednak maniaka. Pieniądze są zawsze pieniędzmi i nie ma pieniędzy uczciwych lub haniebnych, są tylko pieniądze kurs w kraju mające lub z niego wyszłe. W jaki sposób Brzuchowicz przyszedł do swoich stu tysięcy, jest rzeczą obojętną dla „Towarzystwa poprawy obyczajów", które te sto tysięcy pozyskać zamierzało drogą uczciwą, legalną, drogą spadku, dając nadto co do ich użycia, jako instytucya publicznej użyteczności, gwarancyę nierównie lepszą, niż jakikolwiek inny spadkobierca, niżeli człowiek prywatny, jednostka.

Do obrabiania umierającego delegowano sekretarza „Towarzystwa", który jako bliski znajomy i długoletni towarzysz bibek Brzuchowicza posiadał jego zaufanie i miał doń przystęp każdej chwili.

Co dnia kładł w uszy sekretarzowi prezes gorąco:

— Panie Pawle! Nie zaśpij-że pan tej sprawy na miłość boską, a dokonasz prawdziwie wielkiego dzieła, z którego słuszne będziesz miał prawo być dumnym. Bo widzisz pan podobna gratka nie prędko nam się trafi po raz drugi.

Sekretarz, w którego ogólnoludzkiej chciwości gruby spadek wzbudzał chęć pokierowania bodaj losem tych pieniędzy, skoro ich nie mógł sam posiąść, wziął się do rzeczy z zapałem. Nie tracąc czasu począł rozdmuchiwać w umierającym późną, przedśmiertną skruchę próżniaka i hulaki, splamionego w oczach miejscowej opinii jawnym konkubinatem, który go długie lata utrzymywał, tuczył i wzbogacił. Łechtał i odurzał olśniewającemi obrazami pośmiertnej aureoli tego zmysłowego próżniaka, który przez całe życie nie myślał o niczem innem prócz zaspakajania potrzeb ciała. Jakże to niebywale zasłuży się społeczeństwu! jak piękną pamięć w sercach najdalszych pokoleń zdobędzie! zapewniając podstawę materyalną tak doniosłemu, a dotąd więcej, niestety, na papierze niż w rzeczywistości fungującemu „Towarzystwu", które złotemi głoskami wypisze jego nazwisko w rzędzie najlepszych synów narodu.

Brzuchowicz, któremu galopem postępująca choroba zjadła już potężną jego muskulaturę, zabrała krwistą cerę zdrowia, zgasiła blask oczu i stłumiła lwi głos, jakby chciała temu tryumfatorowi cielesnego życia pokazać całą potęgę przygotowującej cios ostateczny śmierci-niszczycielki — widząc jak na dłoni marność doczesnych uciech, począł zwolna oceniać wartość nieśmiertelności. Odwieczne samolubne, nizkie pobudki nadspodziewanej ofiarności, jaką zadziwiają czasem naiwnych, na schyłku życia, ludzie słynni ze skąpstwa, zawsze sobą zajęci, nieuczynni, żyjący z krzywdy sierót, sprzeniewierzanych depozytów, z lichwy i z prostytucyi — poczęły zwolna niecić w powalonym na łoże śmierci trutniu spóźnioną ambicyę rehabilitowania się za pomocą tych samych pieniędzy, któremi się brukał przez lat tyle. Teraz, skoro mu się już na nic innego przydać nie mogły, gotów był użyć ich w celu zamknięcia ust obmowie, w celu kupienia sobie tej wszetecznicy: opinii — czynem nic nie kosztującej w chwili zgonu, fałszywej, interesownej dobroczynności.

Miał jednak, mimo wymowy przyjaciela, pewne skrupuły.

Było to zbyt obce jego umysłowi, jego duszy, jego przeszłości, całej jego istocie — i co teraz sztucznie rozniecić w nim chciano. Ponęty pośmiertnej sławy budziły w nim coprawda apetyt dziś, kiedy czuł już, że trzeba się będzie wynosić — ale wątpił, czy może zaufać złotym obietnicom, czy go nie łudzono przypadkiem. Bo i cóż z tego, że został wpisany przed miesiącem między członków założycieli „Towarzystwa poprawy obyczajów", kiedy w gruncie rzeczy nigdy się tem wszystkiem nie zajmował, nie jest nikomu znany. Zapewne, stutysięczny zapis [niezawodnie ocenionym zostanie, bo złoty cielec odbierze zawsze pokłon, jaki mu się należy — pytanie jednak, czy ktokolwiek raczy zwrócić uwagę na zapisodawcę?... Więc choć rad był majątkiem swoim ufundować sobie pamięć czcigodną — chciał jednak mieć jakąś rękojmię, wiedzieć na pewne, że otrzyma to, za co płaci.

Nudził więc bez końca doradcę niedowierzaniem, podejrzliwością, pełnem wybiegów śledztwem, co to właściwie jest to towarzystwo? czy ono naprawdę jest tak doniosłem? czy jest w całem słowa znaczeniu pewna i dobra firma, z która w interes wchodzić warto, czy jego pieniądze broń Boże roztrwonione nie zostaną, czy wreszcie szlachetne intencye dawcy godną znajdą, ocenę?

Sekretarz nie szczędził trudu, aby uspokoić niezliczone obawy debiutanta na polu filantropii i obywatelskich zasług. Wreszcie wpadł na pomysł doradzić Brzuchowiczowi, aby ofiarował coś za życia na cele „Towarzystwa" i przesłał której redakcyi z odpowiednim listem, czem zwróci na siebie uwagę publiczności.

— Ja mniej więcej napiszę, jak pan myśli... Znamy się przecie od tak dawna...

— Ale żeby nikt nie wiedział, że to nie ja pisałem!...

— Dyskrecya pod słowem! Sfabrykował tedy przy pomocy jakiegoś gazeciarza sążnisty list, rodzaj szumnej autoreklamy, coś takiego jak kandydackie mowy posłów przed wyborem, w której rzekomy autor listu odsłaniał duszę wzniosłą, z egzaltacyą poety oddaną nadziejom i bólom ludzkości.

Brzuchowicz bardzo był kontent z listu, choć wielu jego ustępów nie rozumiał. To też zauważył:

— Nie wiem, czy uwierzą, że to ja pisałem...

— Dlaczegoby nie mieli wierzyć?

— Nie pisałem nic nigdy...

— Właśnie! Nie mogą więc wiedzieć, jak pan pisze.

Szło tylko jeszcze o kwotę.

— Ile wstawić ? — zapytał sekretarz. — Zostawiłem puste miejsce na cyfrę.

— Hm... Czy ja wiem, ile to się daje...

— Tysiąc reńskich?... — poddał w formie : pytania tamten, gotów każdej chwili obniżyć kwotę, choć już żałował, że powiedział za mało.

Chory podskoczył na łóżku, przerażony cyfrą tak wielką. Po co aż tysiąc od razu!...

Kto daje na pierwszy raz cały tysiąc?!... To znaczy psuć ludzi. Nie dawszy nigdy w życiu więcej niż centa żebrakowi, przeląkł się teraz tej sumy, jakby mu ją chciano wydrzeć, ukraść, wyłudzić podstępnie. Po śmierci da wszystko — ale za życia jeszcze dawać tyle naraz?... Bał się, że hojność zapisu zblednie, jeżeli już teraz zacznie sypać tysiączkami. Zresztą zwierzęcy instynkt życia, żarzący się do ostatka iskierką nadziei: a nuż wyzdrowieję?... — protestował przeciw przedwczesnemu rozdawaniu majątku. Nie pali się, niech poczekają trochę. A kto wie?... może spostrzegli w jego zdrowiu polepszenie i chcieliby, nim wstanie na nogi, bodaj coś odbić z wymykającego się spadku?

— No więc ileż?... — nalegał tymczasem zdenerwowany targiem kwestarz, czekając z mokrem piórem, zawieszonem nad luką, zostawioną na dużą cyfrę.

— Napisz pan... pięćdziesiąt... Mało?... No.. sto reńskich!...

Ów uśmiechnął się pobłażliwie.

— Nie wypada! — rzekł. — Po tem, co pan w liście piszesz!...

— Ja przecież listu nie pisałem! Mogłeś pan nie tak szumnie...

Stanęło wreszcie na dwustu reńskich, na które pośrednik chciał wystawić natychmiast pokwitowanie, aby uśmierzyć niepokój, wyzierający z oczu hojnego dawcy.

Ogłoszono list Brzuchowicza w pismach pod tytułem: „Takich więcej", nie szczędząc kadzideł dla „znanego filantropa, którego ofiara znaleść winna licznych naśladowców" etc.

Kiedy sekretarz przyniósł czemprędzej mokry jeszcze numer gazety Brzuchowiczowi, ten odczytał raz jeszcze z bijącem sercem „swój" list i ogromnie połechtany widokiem swego nazwiska w druku oraz pochlebnemi uwagami redakcyi — mruknął:

— Rzeczywiście, można było dać tysiąc. W obawie jednak, aby go nie chwycono za słowo, machnął ręką i dodał co żywo:

— A no, stało się...

Fakt ten posunął nakoniec naprzód sprawę zapisu. Brzuchowicz po ofiarowaniu dwustu reńskich na cele, na które przeznaczył w myśli wszystko, co miał — znalazł się w nastroju człowieka zaangażowanego w interesie złożeniem zadatku. Niemniej wpłynęły na niego liczne, specyalnie ad hoc redagowane listy dziękczynne i gratulacyjne, tak z samego „Towarzystwa poprawy obyczajów", jak i z po za tegoż, któremi podtrzymywano sztuczny ogień próżności w skazańcu.

Od chwili kiedy sekretarz towarzystwa, zdający codziennie raport z postępów sprawy, oświadczył, że Brzuchowicz przyrzekł już wszystko i lada dzień obietnice jego przelane zostaną na papier z notaryalną pieczęcią.— z wydziału „Towarzystwa poprawy obyczajów", który popadł w formalną gorączkę, nie zwracano doń innych pytań, jak tylko:

— I cóż?... Brzuchowicz?... długo jeszcze?... Na co odpowiadał:

— Już jeść nie może.

Albo: — Dziś nie był w stanie podnieść się na łóżku. Lub wreszcie:

— Mdleje chwilami z wycieńczenia.

— Bój się pan Boga, panie Pawle! tylko żeby on nam przypadkiem jakiego kawału nie urządził i nie zapisał wszystkiego komu innemu!...

— Co to, to nie. Już ja go pilnuję. Dziś wieczór ma podpisać testament.

— Żeby nie skończył przed wieczorem!... Bo pan wiesz .. jak nie ma aktu!... Byłby kłopot z familią. On tam kogoś zostawia?...

— Dwie wdowy po braciach.

— Do dyabła! żeby nie chciały robić krzyku.

— Nie żył z niemi, nie liczą też na nic. Zresztą dla zatkania gęb wstawi się legaciki.

— Tylko też nie za duże,

— Dla tej z pięciorgiem dzieci 500 reńskich, a dla tej, co ma córkę, i to dorosła, ze 300.

— Tak, to aż nadto na otarcie łez.

Przewlekła agonia nieboraka pozbawiła na trzy dni snu, apetytu i równowagi umysłowej cały wydział.

Nakoniec wychudzony bezsennością, zziajany pośpiechem wpadł sekretarz jednego rana do prezesa z magicznem słowem na ustach:

— Umarł!

— Nareszcie! A testament?

— W ręku rejenta.

— Dla nas wszystko ?

— Co do centa.

Prezes rzucił się na mówiącego jak waryat, porwał go wpół i oburącz przycisnąwszy do swego brzucha, puścił się z nim w galopadę po swym gabinecie, śpiewając na całe gardło zwycięski kankanowy motyw.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZERWONY PLAKAT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOBRY PAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONFISKATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OWACYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CUD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HONOR PRASY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAJĄCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZYSTE RĘCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej