Ignacy Maciejowski

DOLA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

DOLA

Nowella

Ignacy Maciejowski (Sewer)

I.

Pierwsze brzaski dnia oktawy Bożego Ciała oróżowiły jutrzenką ciemne chmury na wschodzie. W ślad za nią słońce rzuciło snop jasnych promieni, radując serca ludzkie, i zgasło. Ciemne chmury, gromadząc się w zbite kolumny, popychane wiatrem, szły do szturmu. Błyskawice przelatywały wśród szeregów, — głuche, przytłumione grzmoty zapowiadały walkę. Słońce starało się promieniami przedrzeć z poza ciemnej zasłony, lecz zwyciężone utonęło w nawale, lecącej szalonym pędem.

Serca ludzkie posmutniały, w oczach wiejskich dziewcząt świeciły łzy. Białe spódniczki, koszule z wielkimi haftowanymi kołnierzami, prasowane całą noc, zawieszone na strychach, kołysały się od podmuchu wpadającego w szczeliny wiatru. Kwiatki, zerwane na wieńce, drzemały w cebrzykach, wstążki i gorsety wróciły do skrzyń. Ciężkie westchnienia przerywają ciszę w chatach. Wczoraj tak jasno, złoto i różowo zachodziło słońce, nocą gwiazdy, świeciły... Dziś wiatr jęczy, pędząc ciemne chmury, dym rozciąga się po drogach, ptaki zamilkły, bydło ucieka z pastwiska, a ludzie leniwo, z pochylonemi smutno głowami, oglądając się poza siebie, wracają z pola.

Przycichło, — deszcz ciepły, kroplisty, zaczął padać, uderzając miarowo o strzechy chat. Słychać go było, jak bił o twardą ziemię drogi. Zagrzmiało, i piorun daleko uderzył. Deszcz zgęstniał, przyśpieszając uderzenia, i zdawało się, że cienkie strugi leciały z nieba. Gorąco i parno, mgła zasłoniła pola, głuche jęki grzmotów oddalały się, chmury bielały, — słońce promienie swe powoli, ciekawie wysyłało na zwiady, chociaż jeszcze deszcz padał. Wiatr się zerwał z południa, przerzedzone chmury ustępowały. Słońce, wydobywając się z poza srebrnej mgły, niespodzianie roztoczyło swe blaski. Przeglądało się w kroplach deszczu, zawieszonych na liściach drzew, w zielonych kłosach zbóż i płynącej strugami wodzie. Świergot ptactwa wypełnił powietrze, ryk bydła, biegnącego na pastwisko, rozlegał się po błoniu.

Rozradowały się serca ludzkie, dziewczęta z rozkoszą spoglądały w jasny błękit nieba. Oczy ich świeciły radością, z uśmiechniętych, różowych ust ukazywały się szeregi białych zębów. Prasowane noc całą spódniczki i koszule z haftowanymi kołnierzami zniesiono ze strychów. Wieńce z bławatów, niezapominajek i polnych róż wiły się szybko, gorączkowo, aż palce mdlały. Lusterka poustawiano na stołach, włosy splatano w warkocze, upinając je wstążkami. Gorsety już nie leżały w skrzyniach, wznosząc się na falujących radością i niepokojem piersiach.

— Zęby ino Najświętsza Panienka dozwoliła pogody. — To było jedyne życzenie dzisiejszego dnia.

Gospodynie przeglądały z powagą i godnością swe chustki. Jedne z nich, wełniane, w pasy lub kwiaty, miały okrywać ich ramiona, — drugie, mniejsze, białe, haftowane na rogach, przeznaczone były do ubrania głowy.

Nie zabawiano się długo przy obiedzie. Dziewczęta nic nie jadły. Gdzie im tam myśleć o jedzeniu, — radość je karmiła, niepokój i wzruszenie serca zaspakajały głód.

Wystrzał z moździerza1) zadzwonił na szybach, jęknął w powietrzu; chłopcy na dzwonnicy zaczęli bić w kotły. Na drodze do kościoła najprzód ukazały się wystrojone gospodynie, za niemi w białych płótniankach powoli szli gospodarze. Na gościńcu zrobiło się ludno i gwarno.

Parami, w białych, prasowanych spódniczkach, z wieńcami na głowach, z wstążkami u warkoczy, w wyciętych gorsetach i haftowanych kołnierzach, przechodziły dziewczęta, zarumienione, nieśmiałe, uroczyste i dumne.

Kto żył na wsi, wybiegł przed chatę lub wyglądał przez okno. Dziwiono się głośno, zazdroszczono w duchu. Dzieci pogoniły naprzód, zwołując ludzi.

Wygonem, w stronę usypanego wałku od krętego strumyka, chuda dziewczynina prowadziła na powrozie uwiązane dwie krowy i jałówkę.

Śpieszyła się, bo, choć krowy szły raźno, poganiała je, wstrząsała powrozem i chudą rękę podnosiła w górę, strasząc, lub prosząc je głośno.

Nareszcie we czworo dopadli do odarnionego wałku. Krowy rzuciły się chciwie na macierzankę i żółte mlecze; Jagusia, trzymając w ręku powróz, usiadła. Spódniczkę miała krótką, zaledwo sięgającą poza kolana — wyrosła z niej; gorsecik nie dopinał się, chusteczka na głowie spłowiała od słońca i deszczu. Niebieskie, duże jej oczy patrzały łagodnie na płynące cicho wody strumyka, usta wązkie i małe poruszały się. Szeptała.

— Gdybyś ty, latocha 2), nie leciała w pański owies i nie prowadziła drugie na pokuszenie, wydołałabym może uzbierać... — odezwała się głośno, zwracając się do czarnej z białemi łatami krowy.

Latocha, rwąc z chciwością krwawnik z macierzanką, nie zwracała uwagi na prośby dziewczynki.

— Nie polecisz ?

Latocha podniosła łeb, spojrzała rozumnemi oczami w stronę owsa i w dalszym qiągu skubała trawę.

— Pamiętaj-że! — zawołała Jagusia.

Wyjęła białą chusteczkę z zanadrza, rozłożyła ją na murawie i rwać zaczęła stokrotki, rumianek i żółte mlecze.

Nad wodami strumyka rosły niezapominajki, patrząc modremi ślepkami na dziewczynę.

— Latocha, bój się Boga, nie leć-że w owies! — wołała, zsuwając się z urwistego brzegu do wody.

I, choć woda po deszczu była zimna i głęboka, nie cofnęła się.

— Moje kwiateczki, nie bójcie się — mówiła. — Nie rwę ja was la siebie na uciechę. I po cóżbym was rwać miała? Pójdziecie wy przed samą Najświętszą Panienkę. A proście tam za matusią i za mną, biedną sierotą.

Latocha tymczasem porozumiała się z towarzyszkami. Powoli, nieznacznie podprowadziła je wałkiem pod rosnące zboże. I gdy dziewczyna, zakryta wyniosłym brzegiem, rwała kwiatki, — rzuciła się na zdobycz.

Tętent przeraził dziewczynkę; wydobyła się z urwistego brzegu i całą siłą młodych nóg puściła się w pogoń, pochwyciła wlokący się za Latochą sznur i wyprowadziła z owsa szkodników

Na wałku obejrzała się, pełna niepokoju i złowrogich przeczuć. Szczęściem dla niej, nikogo nie było na całej przestrzeni, od drzew dworskiego ogrodu, zbitych w zieloną masę, chat, rozrzuconych w półkole, aż do krzaków olszy i owałowanego strumyka. Na wielkiem błoniu, daleko, bawiły się dzieci — ledwo ich dojrzeć było można.

— Ej, Latocha, Latocha, co ja się już za ciebie nacierpiała. Nie pamiętasz to, jak mnie zbili polowy 3), a stryj na dołożyła? Sińce ci mam po całem ciele.

I tyle było skarg i wyrzutów. Pociągnęła Latochę i jej towarzyszki pod stromy brzeg strumyka, pozbierała rozrzucone kwiatki i schowała je do białej chusteczki. Trzymając w jednej ręce sznur, przywiązany do rogów krowy, w drugiej chusteczkę, zwróciła się w stronę kościółka, którego czerwona wieżyczka, wyglądając z poza lip i topoli rosnących na cmentarzu, kąpała się w błękitach.

Wytężyła wzrok, wyobraźnia jej pracowała. Widziała tłumy ludu, ołtarze, ubrane w zieleń, dywany i lustra, dziewczęta, niosące obrazy, księdza pod baldachimem, śpiewy, światło... Widocznie musiała czekać znaku, bo wzroku nie odrywała, chwytając słuchem najmniejsze szmery w powietrzu, brzęczenie pszczół i dźwięki konika polnego.

Odgłos dzwonów rozlał się w przestrzeni. Serce Jagusi uderzyło gwałtownie, ściągnęła mocno trzymany w ręku powróz i, nie zwracając uwagi, że Latocha i jej towarzyszki rozjadły się w najlepsze, pociągnęła je za sobą, zmuszając do odwrotu urwaną gałęzią olszyny.

Biegły we czworo przez zielony wygon i szeroki gościniec, wpadając zdyszane przez wązkie drzwi do obórki.

Jagusia zamknęła je na skobel, obtarła zapaską 4) spoconą twarz, zawiązała chusteczkę na głowę i zajrzała do uzbieranych kwiatów.

Dzwony i strzały z moździerzy odurzyły ją. Ściskając w ręku chusteczkę, biegła — i chociaż strach łapał ją za nogi i zatrzymywał, serce biło z radości, popychając naprzód.

— I cóż, że jestem bosa i obdarta, to i tak mnie Święta Panienka zobaczy. I cóż, że mnie stryjna zbiją, to może prędzej Święta Panienka zlituje się nade mną. Mało to mnie nabili z dobra-woli ? Może i lepiej, że teraz zbiją za Świętą Panienkę.

Nie śmiała głośno myśleć, lecz na dnie jej serca drzemała nadzieja, zgłuszona strzałami moździerzy.

Po kamiennych schodach dostała się na cmentarz. Śpiewy ludu, przybranego świątecznie, muzyka, światła, ołtarze, chorągwie, dziewczęta w wieńcach, niosące obrazy, ponad tem baldachim czerwony, trzymany przez starszyznę, proboszcz w złotej kapie — rozradowały Jagusię. Oparta o topolę, patrzała zdziwionemi oczami na ten uroczysty pochód. Chłopcy w białych komżach i czerwonych pelerynach, dzwoniąc trzymanymi dzwoneczkami, oprzytomnili ją. Tuż za chłopcami zobaczyła córkę organisty, wójtównę i kowalczankę, sypiące kwiaty pod stopy księdzu. Zarumieniła się ze wzruszenia, przecisnęła przez szeregi braci różańcowych, idących z zapalonemi świecami, drżącą ręką wydobywała kwiatki z chusteczki i zaczęła je sypać.

Wójtówna zmarszczyła brwi, kowalczanka się od niej odwróciła, jeden z braci różańcowych uderzył ją świecą po nogach, że o mało co nie upadła, lecz ją schwycił za rękę i wypchnął za szereg.

Wójtówna z kowalczanką uśmiechnęły się dumnie. Jagusię oprzytomnił ból — nie dała za wygraną. Usunąwszy się nieco ludziom z drogi, patrzała ciekawie.

Napróżno idąca w tłumie z zapaloną świecą stryj na groziła jej. Nie widziała jej gróźb, a choćby widziała, nie ustąpiłaby.

Kapela, złożona z trzech trąb, dwóch fletów i jednego bębna, przy podniesieniu zagrała. W serce dziewczyny wstąpiło męstwo i otucha. Obiegła w przeciwną stronę cmentarz, minęła chorągwie, aż póki nie zobaczyła dziewczyn, niosących obrazy. Upatrzyła sobie najładniejszą Świętą Panienkę w złotej koronie i różowej sukience, i przed nią drżącą ręką, wydobywając z chusteczki kwiaty, sypała.

Dziewczęta były rade, uśmiechały się, depcząc kwiatki, jakgdyby je dla nich sypała.

— Abo to tu, głupia — szepnęła jej stara Klimkowa.

Nie odpowiedziała jej Jagusia — wiedziała, co robi. Wysypała wszystkie kwiatki i wtedy spojrzała pogodnie na Świętą Panienkę. Zdawało jej się, że się uśmiechnęła. Ognie wystąpiły na bladą jej twarz, odetchnęła głęboko i, pełna radości, cofnęła się pod lipę, stojącą na pagórku.

Raz jeszcze przesunął się przed jej oczami cały orszak procesyi, raz jeszcze bito z moździerzy, kapela przygrywała, chłopcy dzwonili w dzwoneczki, lud się korzył przed mostrancyą, baldachim błyszczał złotem i purpurą na słońcu, chorągwie powiewały. Nadeszły dziewczęta z obrazami, Jagusia nie śmiała patrzeć ze strachu i radości. Oczy spuściła, serce jej biło, nogi drżały.

Przez otwarte podwoje kościoła cisnął się lud. Na cmentarzu zrobiło się pusto. Chłopcy, starym zwyczajem, łamali gałęzie z ołtarzy. Z wnętrza kościoła wydobywały się przytłumione tony organów.

Jagusia, popychana ciekawością, weszła nieśmiało do kruchty, stanęła na starych schodach, patrząc zdziwiona. Dym kadzideł, wznoszący się w górę, światła migocące, jak złote gwiazdy, i śpiew ludu uroczysty, rzewny, napełniły jej serce grozą i podziwem. Nie śmiała sięgnąć wzrokiem do wielkiego ołtarza, szukała oczami Świętej Panienki w koronie i różowej sukience. Zobaczyła ją poza niebieską chmurą dymu. Zadrżała, zeskoczyła ze schodów, wysunęła się na cmentarz i, pędząc drogą, dobiegła do obórki, w której schowana Latocha z towarzyszkami żałośnie ryczała.

— Cicho, cicho, ty pieszczocho — uspokajała ją dziewczynka. — I wielgie cię nieszczęście spotkało, żeś se na chwilę legła i bąki cię nie kąsały, co? -

Słowa Jagusi widocznie trafiły do serca Latochy, bo, wyciągnąwszy szyję, trącała pyskiem rękę dziewczyny,' dając jej znać, że sobie życzy, aby ją podrapała po podgardlu na zgodę. Lecz nie było czasu na pieszczoty, stryj na mogła nadbiedz z kościoła...

I znowu wygonem we czworo — dziewczyna, Latocha i jej towarzyszki, biegły na wałek. Widocznie strumień radował się z przybycia dziewczyny, bo szemrał po kamykach i wesoło bulgotał na zakręcie. Przykucnęła, trzymając w ręku powróz — Latocha i jej towarzyszki rzuciły się na macierzankę i żółte mlecze.

Przed oczami dziewczynki przesuwały się widziane obrazy, uśmiech Świętej Panienki i grożąca ręka stryjny, jej ściągnięte brwi i zaciśnięte usta.

— Przecież mnie Święta Panienka obroni — wmawiała w siebie. — A jak nie obroni?... — Dreszcz ją przeszedł po ciele. — Jak nie obroni, to i przecierpię. Tyle już przecierpiałam.

W serce jej wstąpiła odwaga uśmiech świętej Panienki, przebłyskujący we wspomnieniach, rozpędził ciężkie chmury.

Mgły zaczęły okrywać strumień i łąki nad rzeczką; gwary, panujące nad błoniem i wioską, przycichły, góry ciemniały i rozpływały się w wieczornym mroku. Olsze tylko, poruszane wiatrem, smutno szumiały, żaby w przykopach 5) odzywały się. Ponad szum olszyn, skrzekot żab i szmery rzeki wypłynął cicho księżyc. Światło jego srebrzyło zielone błonia, muskało liście drzew i zawisło nad białemi mgłami.

Latocha spojrzała mądremi oczami na osrebrzony .krajobraz i szarpnęła powrozem, budząc z odrętwienia dziewczynę.

Zerwała się Jagusia, myśli jej, podobne do zatrzymanych wód, wezbrały.

Stryj na, z grożącą pięścią i nasuniętemi brwiami na czarne oczy, zasłoniła świętą Panienkę i jej uśmiech. Gniew gospodyni łączył się z rozpalonym ogniem na kominie, syczał i wybuchał; ziemniaki nie oskrobane patrzały na nią surowo, woda w garnku kipiała przekleństwami, stryjek wzdychał, a pewno parobek markocił i wyzywał... Pobiegła przez wygon, ciągnąc Latochę i jej towarzyszki. Im bliżej była wsi, tem ją więcej strach chwytał za serce i nogi. Dopadła do zagrody. We drzwiach stajni stała stryjna, podparta pod boki — i gdy Jaguś przestąpiła próg, uderzyła ją pięścią w kark, że aż upadła.

— Zachciewa ci się z gospodarskiemu dziećmi rzucać kwiatki przed księdza, i dlatego bydło mi głodzisz i do nocy je trzymasz. Ja z ciebie duszę wywlokę!

Postąpiła z wyciągniętą pięścią krok naprzód. Jagusia schowała się za Latochę, wiążąc ją do żłobu.

Nie obroniła dziewczynki święta Panienka.

— A może za jej przyczynieniem skończyło się na jednem uderzeniu — pocieszało się dziewczę.

Pomimo, że Latocha dała prawie pełen skopiec mleka, a jej towarzyszka większą połowę, nie pocieszało to zagniewanej gospodyni, gdyż, dojąc krowy, powtarzała:

— Chciałoby się to równać z gospodarskiemi dziećmi, a nie ma czem grzbietu przykryć. Ale ja sobie z nią poradzę, chyba mi ręka ustanie.

Wyszła z mlekiem, nie spojrzawszy na Jagusię.

Dziewczyna została sama; usiadła na progu, podparła głowę na rękach, patrząc w okna chaty, czerwone od płonącego ognia na kominie.

— I cóż ma z nią sobie tak radzić ? — myślała. — Czyż ona nie pasie troje Sztuk bydła, nie rwie dla nich chwastu, nie miele na żarnach, nie pierze bielizny, bijąc ją przy strumyku kijanką 6), chociaż jest mała, zbiedniała i chuda ?

Głód jej dokuczał. Wstała, powoli podeszła do chaty, uchylając nieśmiało drzwi.

Stanęła przy kominie — zapach ugotowanego mleka rozchodził się po izbie.

Zobaczyła ją stryjna, pochwyciła za rękę i wypchnęła z izby.

— Kiej nie robisz, to i nie jedz. Drzwi z trzaskiem się zamknęły.

Kuba, młody, o łagodnej twarzy parobek, spojrzał z pewnym wyrzutem na gospodarza, siedzącego za stołem przy misce klusek. Spojrzenie Kuby widocznie dobrze oddziałało, bo opuścił oczy i, biorąc na odwagę, odezwał się:

— Ej, Kaśka, bój się Boga, chcesz ty zamorzyć dziewczynę? Ino ją bijesz, klniesz i głodzisz...

— A tobie co do dziewczyny? — wrzasnęła, biorąc się pod boki.

Kuba się uśmiechnął szyderczo.

Podrażniony uśmiechem gospodarz zawołał:

— A toć dziecko mojej siostry, rozumiesz ?

— A ty z jakiemżeś to bogactwem wlazł do mojej chaty?... Jedna koszula na grzbiecie i buty podarte.

— Wlazł w nowym kożuchu i buty miał, jak się patrzy — odezwał się Kuba.

— Cicho! — krzyknęła gospodyni, grożąc Kubie. — Nie wtykaj nosa między drzwi. A choćbyś miał i kożuch — zwróciła się do gospodarza, — to i cóż ? A że siedzisz w porządnej chacie i masz co do gęby włożyć, komużeś to winien ?

— A nie pracuję? — odpowiedział, zmieniając ton głosu na łagodniejszy.

— A cóżeś chciał leżeć i spać, aby ci ino pod gębę podtykać ?

Kuba, korzystając z nieporozumienia małżeńskiego, wyszedł, unosząc z sobą miskę z ziemniakami.

— Gdzie ? — krzyknęła za nim gospodyni.

— Swarzycie się, to wolę pojeść se w stajni.

— Niesiesz dla tej szelmy.

— Moje, to mi wolno — odpowiedział, niknąc w ciemnościach.

Miała wielką ochotę dogonić go i odebrać mu miskę z ziemniakami, tylko się bała.

Chłop w milczeniu wyławiał kluski, potem wypił mleko, otarł usta rękawem i wyszedł, siadając na ławie przed chatą. Lecz, gdy gospodyni zaczęła omywać naczynia i pacierz mówić, poszedł wolno do stajni.

— Naści! — szepnął, wsuwając kawałek chleba do rąk Jagusi, siedzącej na progu.

Pocałowała go w rękę.

— Kuba dał ci ziemniaków ?

— Dał — odpowiedziała cicho.

— Jak tylko podrośniesz, to cię oddam kiej w dobre ręce, a bez ten czas musisz jakoś przebiedować.

— Dobrze — odpowiedziała dziewczynka.

— Przebiedować — odezwał się Kuba, podchodząc z głębi stajni. — Abo to przetrzyma zimę w takiej poniewierce ?

Gospodarz uczuł prawdę słów Kuby, lecz, nie umiejąc na nie odpowiedzieć, wrócił do izby.

— Ej, przebieduję, mój Kuba — odezwała się Jagusia. — Bo, widzisz, święta Panienka uśmiechnęła się dziś do mnie.

— Oj głupia, głupia, — szepnął Kuba.

— Uśmiechnęła się, jak matusię kocham. I to za jej wolą przyniosłeś mi ziemniaków, a gospodarz kawałek chleba.

— Nie pleć, przyniosłem, bo mi cię żal było.

— Żal ci mnie było, bo święta Panienka ulitowała się nade mną I Dawniej mnie nie żałowałeś.

Kuba wzruszył ramionami. Nie roztrząsał rozumowań dziewczynki — nie miał na to czasu i ochoty.

Jagusia zagrzebała się w słomę, leżącą w rogu stajenki, i zasnęła.

1) Moździerz — tutaj rodzaj armaty.

2) Latocha — krówka jednoletnia.

3) Polowy — ekonom, karbowy.

4) Zapaska — fartuch.

5) Przykop — rów, wzdłuż czego wykopany.

6) Kijanka — pałka, którą wiejskie kobiety uderzają mokrą bieliznę dla wyprania jej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej