Benito Perez Galdós

DONIA PERFECTA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIII

DONIA PERFECTA

Benito Perez Galdós

ROZDZIAŁ I

VILLAHORRENDAL... PIĘĆ MINUT POSTOJU!

Pociąg osobowo-towarowy, numer 65, jadący z głębi kraju — nieważne, o jaką linię kolejową w tym wypadku chodzi — zatrzymał się na małej stacyjce, położonej między sto siedemdziesiątym pierwszym a sto siedemdziesiątym drugim kilometrem: niemal wszyscy pasażerowie drugiej i trzeciej klasy albo spali, albo też w dalszym ciągu ziewali w przedziałach, gdyż przejmujący ziąb poranka nie zachęcał do przechadzki po pustym peronie. Jedyny pasażer, który jechał pierwszą klasą, wysiadł pośpiesznie z pociągu i zwracając się do kolejarzy zapytał, czy to stacja Villahorrenda (nazwa ta, podobnie jak wiele innych nazw w tej powieści, jest prawnie zastrzeżona przez autora).

— Tak, Villahorrenda — odpowiedział konduktor, a głos jego zmieszał się z gdakaniem kur, które właśnie w tej chwili ładowano do wagonu. — Zapomniałem pana wywołać, senior de Rey. Zdaje mi się, że konie już czekają.

— Ależ tu zimno, diabelnie zimno — powiedział podróżny otulając się płaszczem. — Czyby nie można tu gdzie wypocząć i odetchnąć przed konną jazdą przez' ten mroźny kraj?

Nie skończył jeszcze, gdy konduktor, wzywany przez naglące obowiązki swojego zawodu, odszedł nie udzieliwszy odpowiedzi.

Zaraz  jednak podszedł do naszego caballera drugi kolejarz, z latarnią uwieszoną u prawej ręki. Lampa poruszała się w rytm kroków, rzucając snopy światła. Padało ono na peron tworząc zygzak podobny do śladu wody wylewanej z polewaczki na ziemię.

— Czy przy stacji w Wlahorrendzie nie ma jakiegoś zajazdu albo też pokoi noclegowych? — spytał podróżny człowieka z latarnią.

— Niczego tu nie ma — sucho odpowiedział zapytany, biegnąc do ładujących. Tak ich obrzucał wyzwiskami i przekleństwami, tak łajał, że nawet kury, oburzone jego ordynarną brutalnością, odezwały się znów ze swoich koszów.

— Najlepiej chyba będzie, jak sobie stąd pójdę — mruknął caballero pod nosem. — Konduktor mówił mi coś o koniach.

W tej samej chwili poczuł, że ktoś delikatnie i z szacunkiem pociąga go za płaszcz. Odwrócił się i zobaczył przed sobą ciemną bryłę odzianą w szare sukno, jakąś nieforemną postać, przypominającą czarną topolę wśród krzewów. Zauważył chytrą, pomarszczoną twarz kastylijskiego chłopa o mądrych oczach, błyszczących pod szerokimi skrzydłami wytartego kapelusza z aksamitu. W ciemnej, silnej dłoni nieznajomy trzymał zielony kij, a gdy się poruszał, u jego dużych butów brzęczały żelazne ostrogi.

— Czy to pan jest don José de Rey? — zapytał podnosząc rękę do kapelusza.

— Tak, to ja. A pan jest pewnie służącym donii Perfecty i przybył, aby mnie zaprowadzić do Orbajosy — odpowiedział caballero z radością.

— Tak. Jestem do pańskich usług... Klacz szybka jak wiatr, a zdaje mi się, że jest pan, don José, dobrym jeźdźcem. Przecież ma pan to we krwi...

— Gdzie tu wyjście? — zapytał zniecierpliwiony podróżny. — Chodźmy, chodźmy stąd... Jak się pan nazywa?

— Jestem Pedro Lucas — odpowiedział człowiek odziany w szare sukno, podnosząc znów rękę do kapelusza — nazywają mnie jednak wujkiem Licurgiem. A gdzie pański bagaż?

— O, tam pod zegarem. Trzy pakunki. Dwie walizki i paka książek dla don Cayetana. Proszę, tu jest kwit.

W chwilę potem pan i sługa znajdowali się już za barakiem, zwanym stacją kolejową, na drodze ginącej między pobliskimi, gołymi wzgórzami, wśród których można było zauważyć kontury nędznych zabudowań osady Villahorrenda. Trzy konie czekały na ludzi i bagaże. Piękna klacz przeznaczona była dla caballera. Wujek Licurgo dosiadł godnej jeszcze zaufania chabety, a bagaże miał dźwigać niespokojny muł, którego młody parobek trzymał za uzdę.

Zanim karawana ruszyła w drogę, pociąg odjechał leniwie, zachowując wciąż stateczną powagę pociągu osobowo-towarowego. Jego turkot, odbijając się coraz to dalszym echem, wywoływał głuche, podziemne odgłosy. Wjeżdżając do tunelu na sto siedemdziesiątym drugim kilometrze lokomotywa wypuściła parę i przejmujący świst rozległ się w powietrzu. Tunel, wyrzucając z czarnej paszczy białawy obłoczek, głośno hałasował. Odgłosy te budziły ze snu wsie, miasta, miasteczka, prowincje. Piały koguty. Zaczynało świtać.

ROZDZIAŁ II

PODRÓŻ PRZEZ SERCE HISZPANII

Wyruszyli w drogę pozostawiając z boku chałupy Villahorrendy. Don Jośe, człowiek młody i dobrze się prezentujący, zaczął rozmowę:

— Niech mi pan powie, senior Solon...

— Nazywają mnie Licurgiem...

— Właśnie, właśnie, senior Licurgo. Wiedziałem, że nosi pan imię mądrego prawodawcy starożytności. Proszę mi wybaczyć tę pomyłkę. Ale do rzeczy. Niech mi pan powie, co u mojej cioci?

— Jak zwykle piękna —odpowiedział chłop, wysuwając się nieco na swym koniu — można powiedzieć, że dla donii Perfecty lata nie mijają. Słusznie mówią ludzie, że dobremu człowiekowi Pan Bóg daje długie życie. Niech więc ta anielska istota żyje nam tysiąc lat. Gdyby błogosławieństwa ludzkie mogły się stać piórami, nasza pani nie potrzebowałaby skrzydeł, aby ulecieć do nieba.

— A moja kuzynka, seniorita Rosario ?

— Szczęśliwy, kto jest podobny do swoich bliskich! Cóż mogę panu powiedzieć o pannie Rosario? Chyba tylko to,że jest żywym portretem swej matki. Dobrą żonę będzie pan miał, don José, jeśli prawdziwe są pogłoski, że przybywa pan, by się z nią ożenić. Pasujecie do siebie i dziewczyna nie może narzekać. Dobraliście się jak w korcu maku.

— A don Cayetano?

— Jak zawsze zagrzebany po same uszy w książkach. Jego biblioteka jest chyba większa od katedry. Poza tym grzebie się w ziemi szukając kamieni z diabelskimi gryzmolami, które wypisali ponoć jeszcze Maurowie.

— Kiedy będziemy w Orbajosie?

— O dziewiątej, jeśli Pan Bóg pozwoli. Jak się też pani ucieszy, gdy zobaczy swego bratanka... Seniorita Rosario już wczoraj przygotowała pokój, w którym będzie pan mieszkał... Nigdy pana nie widziały, toteż tak matka, jak i córka umierają z ciekawości, jak wygląda don José. Czas już skończyć z listami i otworzyć usta. Kuzynka zobaczy kuzyna i wszystko zamieni się w święto i radość. Jestem pewny, że Pan Bóg wam pobłogosławi.

— Ponieważ ciotka i kuzynka jeszcze mnie nie znają — powiedział don José uśmiechając się — nie jest zbyt rozsądnie układać jakieś plany.

— To prawda. Dlatego też mówi się, że co innego myśli bułanek, a co innego ten, kto go siodła — odpowiedział chłop — ale z twarzy wszystko można wyczytać... Prawdziwy klejnot weźmie pan sobie za żonę! A ona pięknego chłopca!

Caballero nie słyszał ostatnich słów wujka Licurga, gdyż jechał zamyślony i nieco roztargniony. Na jednym z zakrętów chłop zmienił kierunek jazdy mówiąc:

— Musimy teraz pojechać ścieżką. Most jest uszkodzony, a przejechać rzekę w bród można tylko koło Cerrillo de los Lirios.

— Cerrillo de los Lirios — powtórzył don José, wyrwany z zamyślenia. — Jakże często spotyka, się w tej brzydkiej okolicy poetyczne nazwy. Odkąd podróżuję w tych stronach, zaskakuje mnie straszliwa ironia nazw. Miejscowość, której krajobraz jest ponury surowością i beznadziejnie smutny, nazywa się Valleameno . Nędzne zbiorowisko lepianek na jałowej równinie, które w przeróżny sposób wysławia swoją biedę, ma czelność zwać się Villarica . Mamy tu też skalisty i piaszczysty wąwóz, gdzie nawet oset nie może rosnąć, nazwany Valdeflores . Przed nami znajduje się Cerrillo de los Lirios, gdzie jednak są te lilie, na Boga! Ja widzę tylko kamienie i jakby wypłowiałą trawę. Nazwijcie go Cerrillo de la Desolación, wtedy przyznam wam słuszność. Z wyjątkiem Villahorrendy, która zdaje się już w chwili swego powstania została właściwie nazwana, wszystkie nazwy zakrawają tu na kpiny. Słowa piękne, rzeczywistość natomiast prozaiczna i nędzna. Ślepi byliby szczęśliwi w tej okolicy, która jest rajem dla języka, ale dla oczu piekłem.

Licurgo albo nie słyszał słów don Joségo, albo też nie zwrócił na nie uwagi. Mętna i wzburzona rzeka płynęła z niecierpliwym pośpiechem, jakby uciekając ze swoich własnych brzegów. Gdy przejechali ją w bród, chłop wyciągnął ramię w kierunku widocznych po lewej stronie rozległych i nagich pól.

— To Alamillos de Bustamante — powiedział.

— Moje pola — zawołał z radością don José, wodząc wzrokiem po smutnej ziemi, rozjaśnionej pierwszymi promieniami słońca. — Po raz pierwszy widzę ziemię, którą odziedziczyłem po matce. Biedaczka tak wychwalała ten kraj, tyle cudów opowiadała mi o nim! Będąc dzieckiem myślałem, że żyć tutaj znaczy to samo, co żyć w raju. Owoce, kwiaty, polowania, góry, jeziora, rzeki, poetyczne strumyki, pokryte łąkami wzgórza, wszystko to było w Alamillos de Bustamante, na tej ziemi błogosławionej, najlepszej i najpiękniejszej ze wszystkich... Do diabła! Ludzie tego kraju żyją wyobraźnią! Jeśliby mnie w dzieciństwie, gdy żyłem jeszcze myślami i entuzjazmem mojej zacnej matki, zaprowadzono tutaj — i dla mnie byłyby wtedy cudowne te gołe pagórki, piaszczyste albo podmokłe równiny, te stare chałupy, w których ludzie mieszkają razem ze zwierzętami, te rozklekotane koła wodne, z których kapie tyle tylko wody, że można nią podlać poletko kapusty, ta nędzna pustka, na jaką teraz patrzę.

— To najlepsza ziemia w okolicy — powiedział wujek Licurgo. — Nie znam lepszej od niej pod cieciorkę.

— Bardzo się z tego cieszę, gdyż ta sławna gleba, od czasu gdy ją odziedziczyłem, nie dała mi ani grosza.

Imiennik mądrego prawodawcy spartańskiego potarł ucho i westchnął.

— Powiedziano mi jednak — ciągnął don José — że niektórzy sąsiedzi zaczęli worywać się w moje włości, oskubując mnie powolutku. Nie ma tu kamieni granicznych ani miedz, ani też poczucia cudzej własności, senior Licurgo.

Zapadła chwila milczenia, można by odnieść wrażenie, że subtelny umysł chłopa pogrążony był w głębokich rozważaniach. Wypowiedział się w końcu na ten temat:

— Wujek Pasolargo, zwany przez nas Filozofem ze względu na swoją zapobiegliwość, zaczął worywać się w Alamillos ód strony pustelni. Tu trochę, tam trochę... wyszarpał sobie sześć  fanegadas.

— Cóż to za niezrównana szkoła! — zawołał śmiejąc się don José — założę się, że nie był on jedynym... filozofem.

— Słusznie powiedział ktoś, że każdy garbuje, jak umie, a jeśli w gołębniku nie brak jedzenia, nie zbraknie w nim również gołębi... Pan jednak, don José, wie o tym, że oko pańskie konia tuczy. A ponieważ pan już tu jest, może pan odzyskać swoją ziemię.

— To chyba nie przyjdzie tak łatwo, senior Licurgo — odpowiedział don José,. gdy wjechali na dróżkę. Po obu jej brzegach piękna, bujna pszenica cieszyła oczy swoją wczesną dojrzałością. — To pole było, zdaje się, dobrze uprawiane. Widzę, że w Alamillos nie wszystko jest smutne i nędzne.

Chłop zrobił minę wyrażającą zakłopotanie i siląc się Ha pogardę wobec chwalonych przez podróżnego pól, powiedział bardzo pokorniutkim tonem:

— To moje pole, proszę pana.

— Przepraszam — odparł żywo don José — już chciałem ciąć swoim sierpem w cudzych włościach. Jak z tego widać, filozofia jest tu zaraźliwa.

Wkrótce wjechali w jar będący łożyskiem nędznego, sączącego się wśród kamieni potoku. Za jarem znaleźli się na kamienistym polu, na którym nie było najmniejszego śladu roślinności.

— Kiepska tu ziemia — powiedział don José odwracając się do swego towarzysza i przewodnika, który pozostał nieco w tyle. — Trudno tu chyba właścicielowi zebrać jakiś plon. Nic, tylko piasek i spalona słońcem glina.

Licurgo znów odpowiedział pokornie:

— To... pańska ziemia.

— Widzę, że tu wszystko, co złe, to moje — stwierdził don José uśmiechając się pobłażliwie.

Tak rozmawiając, znowu wjechali na gościniec. Światło dnia, radośnie wydostając się przez wszystkie okna i szczeliny hiszpańskiego horyzontu, zalewało pola wspaniałą jasnością. Zdawało się, że niezmierzone, bezchmurne niebo rozszerza się coraz bardziej, oddala od ziemi, aby widzieć i podziwiać ją z jeszcze większej wysokości. Pustynny prawie teren, na którym nie rosły drzewa, miejscami płowy, miejscami barwy kredowej, poprzetykany żółtymi lub czarniawymi, to szarymi lub zielonkawymi trójkątami i czworokątami, przypominał niejako kapotę obszarpańca wygrzewającego się na słońcu. Na tej nędznej kapocie islam i chrześcijaństwo toczyły niegdyś godne epopei boje. Sławne pola — bezsprzecznie. Lecz prowadzone niegdyś walki uczyniły je straszliwymi.

— Zdaje mi się, senior Licurgo, że słońce dobrze nas dziś przygrzeje — powiedział don José i rozpiął nieco płaszcz. — Cóż to za smutna droga! Gdzie tylko sięgniesz wzrokiem, nie ujrzysz ani jednego drzewa. Tu wszystko jest na opak. Wszystko zaprawione ironią. Dlaczego okolica ta nazywa się Alamillos, jeśli nie ma tu ani wielkich, ani też małych topól?

Licurgo nie odpowiedział, gdyż z wielkim natężeniem łowił dalekie odgłosy, jakie niespodziewanie dały się słyszeć. Niecierpliwym ruchem zatrzymał konia, badając zasępionym wzrokiem drogę i dalekie pagórki.

— Co się stało? — zapytał podróżny i też zatrzymał konia.

— Ma pan przy sobie broń, don José?

— Rewolwer... Ach, rozumiem... Bandyci?

— Może... — odpowiedział Licurgo z zakłopotaniem — Ktoś, zdaje się, strzelił.

— Zaraz zobaczymy... Naprzód! — powiedział caballero, spinając klacz ostrogą. — Na pewno nie tacy znów straszni...

— Trochę spokojniej, senior don José! — zawołał chłop, powstrzymując go — ci ludzie są gorsi od diabłów. Niedawno temu zamordowali dwóch panów, którzy jechali do stacji kolejowej... Tu nie ma żartów. Gasparón el Fuerte, Pepito Chispillas, Merengue i Ahorca-Suegras nie zobaczą mojej twarzy, póki żyję. Pojedźmy lepiej polną dróżką.

— Naprzód, senior Licurgo!

— Zawracajmy, senior don José — odpowiedział chłop zbolałym głosem. — Nie wie pan jeszcze, co to za ludzie. W ubiegłym miesiącu skradli z kościoła karmelitów monstrancję, koronę Matki Boskiej i dwa świeczniki. Przed dwoma laty obrabowali pociąg jadący do Madrytu.

Don José słysząc o tych smutnych wypadkach poczuł, że jego odwaga nieco słabnie.

— Widzi pan ten wielki i wyniosły pagórek, hen daleko? To tam właśnie ukrywają się ci łotrzykowie, w jaskiniach zwanych Estancia de los Caballeros .

— Estancia de los Caballeros!

— Tak, senior. Wychodzą na szosę, gdy policja nie zwraca na nich uwagi, i rabują, co się da. Widzi pan krzyż za zakrętem? Postawiono go na pamiątkę śmierci sędziego z Villahorrendy, zamordowanego przez nich podczas wyborów.

— Tak, widzę jakiś krzyż.

— Jest tam stary dom, w którym ukrywają się czatując na woźniców. Ta okolica nazywa się las Delicias .

— Las Delicias!

— Gdyby wszyscy zabici przez nich i obrabowani zmartwychwstali, można by sformować całą armię.

Gdy tak rozmawiali, strzały rozległy się bliżej, co zwiększyło niepokój w sercach mężnych podróżnych, z wyjątkiem tylko młodego parobka, który niecierpliwie podskakując poprosił pana Licurga, aby pozwolił mu pobiec tam i popatrzeć na walkę, jaka się wywiązała. Widząc tę postawę chłopaka, don José zawstydził się swojego lęku, a co najmniej respektu dla bandytów. Krzyknął Więc, dając klaczy ostrogi:

— Pojedziemy tam wszyscy, może będziemy mogli pomóc nieszczęśliwym podróżnym, którzy znaleźli się w potrzebie. Pokażemy tym „rycerzom"!

Licurgo starał się przekonać młodego człowieka, że jego zamierzenia są zuchwałe, a szlachetne myśli niepotrzebne, gdyż napadnięci podróżni są już na pewno obrabowani, być może i pozbawieni życia, nie potrzebują więc już niczyjej pomocy. Don osé jednak nalegał, głuchy na roztropne przestrogi, ale i chłop stawiał zacięty opór. Kres dyspucie położyli dopiero woźnice, którzy zbliżali się spokojnie z tamtej strony. Niebezpieczeństwo nie było widocznie wielkie, skoro szli przy wozie z budą tak beztrosko, śpiewając wesoło. Tak też i było. Twierdzili, że strzały zostały oddane nie przez bandytów, ale przez policjantów, pragnących w ten sposób „podciąć skrzydła" kilku „ptaszkom", których zakutych w kajdanki prowadzili do więzienia w mieście.

— Już ja tam dobrze wiem, co to było — powiedział Licurgo, wskazując na lekki obłoczek, który można było zauważyć z pewnej odległości na prawo od drogi. — To tam ich zamordowali. W takich wypadkach różnie bywa, raz się uda, a raz nie.

Don José nie zrozumiał.

— Zapewniam pana, don José — dodał energicznie lacedemoński prawodawca — że stało się bardzo dobrze, jak się stało. Wytaczanie procesu tym bandytom nie ma żadnego sensu. Sędzia poczyni im trochę wstrętów, a potem puszcza ich wolno. Jeśli po sześcioletnim procesie wsadzają w końcu któregoś z nich do ciupy, to ni stąd ni zowąd ucieka, albo też ułaskawiają go i wraca do Estancia de los Caballeros. Najlepiej więc — paf! i zgadnij, kto to zrobił. Prowadzi się ich do więzienia, a na drodze, w jakimś odpowiednim miejscu: „Ach, ty psie, chcesz uciec!!! — paf! paf! Za jednym zamachem wystawia się akt oskarżenia, przesłuchuje świadków, dokonuje wizji lokalnej i wydaje wyrok... Wszystko w jednej chwili. Mają rację ludzie mówiąc, że jeśli lis dużo wie, to jeszcze więcej wie ten, kto go złapał.

— A więc ruszajmy i przyśpieszmy kroku, gdyż im dłużej trwa ta nasza podróż, tym mniej przyjemną się staje.

Przejeżdżając w pobliżu las Delicias zauważyli niedaleko gościńca policjantów, którzy przed paru minutami wykonali dziwny wyrok, znany już czytelnikowi. Parobek bardzo zmartwił się tym, że nie pozwolono mu przypatrzyć się z bliska drgającym jeszcze trupom bandytów, które, zwalone na straszliwy stos, już z oddali można było zauważyć. Ruszyli dalej.

Nie ujechali nawet dwudziestu kroków, gdy usłyszeli za sobą tętent konia, galopującego za nimi tak szybko, że wnet zbliżył się do nich. Nasz podróżny odwrócił się i zobaczył człowieka," właściwie zaś mówiąc centaura, jako że nie można było wyobrazić sobie bardziej harmonijnego połączenia jeźdźca z koniem. Człowiek ten odznaczał się potężną, muskularną budową ciała, oczy miał wielkie, ciemne, głowę wielką, wąsy czarne: był w średnim wieku, z wyglądu raczej gwałtowny i popędliwy. Cała jego postać była uosobieniem siły. Siedział na wspaniałym koniu o szerokiej piersi, podobnym do koni z Partenonu. Uprząż konia była malownicza, charakterystyczna dla tych okolic, a na zadzie zwisała mu skórzana torba pocztowa, na której widać było z daleka wielki napis „poczta".

— Dzień dobry, senior Caballuco — powiedział Licurgo pozdrawiając nadjeżdżającego. — Wyprzedziliśmy pana! Ale jeśli pan zechce, to jeszcze nas minie

— Wypocznę trochę — odpowiedział senior Caballuco zwalniając kroku swojego konia i przypatrując się bacznie najgodniejszemu z podróżnych. — Gdy trafia się taka dobra kompania...

— Ten pan — powiedział Licurgo uśmiechając się — jest bratankiem donii Perfecty.

— Ach! Nareszcie poznaję wielmożnego pana!...

Obaj wymienili ukłony. Należy dodać, że Caballuco uczynił to z oznakami wyniosłości i dumy, które świadczyły co najmniej o tym, że zdawał sobie sprawę ze swej wielkiej wartości względnie też wysokiej pozycji społecznej w tych stronach. Gdy dumny jeździec pozostał nieco w tyle, aby porozmawiać z dwoma policjantami, którzy właśnie wjechali na drogę, podróżny zapytał swego przewodnika:

— Co to za gość?

— Jak to? Caballuco.

— Kimże więc jest ten Caballuco?

— Niemożliwe!... Nie słyszał pan o nim? — powiedział chłop, zdziwiony rozbrajającą niewiedzą bratanka donii Perfecty. — To dzielny człowiek, świetny jeździec i największy na całą okolicę znawca koni. Bardzo go w Orbajosie lubimy, gdyż jest on, prawdę mówiąc, tak dobry jak błogosławieństwo Boże... To wielka u nas osoba. Nawet gubernator prowincji pierwszy mu się kłania.

— Podczas wyborów...

— Madrycki rząd pisze do niego pisma z wielkim uszanowaniem w retule ...Rzuca drążkiem, jak sarn święty Krzysztof, a bronią każdego rodzaju włada tak, jak my posługujemy się własnymi palcami. Gdy było jeszcze myto, nie mogli sobie z nim poradzić: co noc słychać było strzelaninę u bram miasta. Otacza się ludźmi bardzo wartościowymi, takimi, co to nadają się do wszystkiego: do tańca i do różańca... Jest łaskawy dla biednych, a jeśli ktoś obcy chciałby wyrządzić krzywdę któremuś z dzieci Orbajosy, miałby z nim do czynienia... Niemal nigdy nie przychodzą do nas żołnierze z Madriles , bo gdy przychodzili, codziennie lała się krew. Caballuco szukał zwady z byle powodu. Teraz, zdaje się, jest w biedzie. Zadowolił się rozwożeniem poczty, ale uporczywie stara się w Zarządzie Miejskim o ponowne wprowadzenie myta, które z pewnością znowu by przez niego musieli znieść. Nie wiem, jak to się stać mogło, że nie słyszał pan o nim w Madrycie. Jest przecież synem sławnego Caballuca, który brał udział w zamieszkach. A ten Caballuco ojciec był synem innego Caballuca dziadka, który brał udział w buntach — w innych okolicach... Ponieważ ludzie przebąkują, że znowu wybuchną rozruchy, gdyż wszystko jest obecnie na opak i przewrócone do góry nogami, przypuszczamy, że Caballuco weźmie w nich udział uzupełniając w ten sposób czyny swego ojca i dziadka, którzy na naszą chwałę urodzili się w Orbajosie.

Nasz podróżny był zaskoczony tym, że znalazł jeszcze w tych stronach swoistą odmianę błędnego rycerstwa. Nie miał jednak okazji zadać nowych pytań, gdyż ten, którego miały tyczyć, znowu się do nich przyłączył mówiąc z niezadowoleniem:

— Policjanci wykończyli trzech więźniów. Powiedziałem ich dowódcy, żeby mieli się na baczności. Jutro porozmawiam o tym z gubernatorem prowincji.

— Jedzie pan do X...?

— Nie, senior Licurgo, gubernator do nas przyjedzie. Musi pan wiedzieć, że mają zamiar rozlokować w Orbajosie parę pułków.

— Tak — powiedział z ożywieniem, uśmiechając się Pepe Rey. — Słyszałem w Madrycie, że władze obawiają się, aby w tych okolicach nie doszło znowu do zamieszek... Lepiej więc im zapobiec.

— W Madrycie gadają same głupstwa — gwałtownie oświadczył centaur, dodając do tego twierdzenia długi szereg takich słówek, że uszy od nich więdły. — W Madrycie panuje łobuzeria... Po co przysyłają do nas żołnierzy? Aby ściągnąć z nas jeszcze więcej kontrybucji i parę dalszych roczników rekruta? Ach, do... Jeśli nie ma u nas jeszcze rozruchów, to powinny wybuchnąć. A pan — dodał zaczepnie, patrząc drwiąco na don Joségo — a pan jest bratankiem donii Perfecty?

Arogancki ton i bezczelny, zawadiacki wzrok rozgniewały młodego człowieka:

— Tak, mój panie. Czy ma pan coś do mnie?

— Jestem przyjacielem pańskiej ciotki. Jest mi droga jak rodzona matka — powiedział Caballuco. — Ponieważ jedzie pan do Orbajosy, zobaczymy się tam.

Nic więcej nie powiedziawszy spiął swego rumaka ostrogą i oddalając się gwałtownie, zniknął w chmurze pyłu.

Po półgodzinnej podróży, podczas której ani don José, ani senior Licurgo nie byli zbyt rozmowni, ukazała się ich oczom, położona na pagórku, gęsto zabudowana, stara osada. Wśród domostw wyróżniały się czarne wieże oraz — nieco wyżej — rozpadające się już w gruzy mury zniszczonego zamku. Podstawę obrazu miasta tworzyło bezkształtne zbiorowisko szarych lepianek, krzywych ścian, pokrytych kurzem podobnie jak ziemia, oraz niezliczone resztki murów obronnych. Pod ich osłoną setki nędznych chałup wznosiły swe brzydkie, ceglane frontony, podobne do anemicznych i wygłodzonych twarzy, proszących przechodnia o jałmużnę. Nędzna rzeczułka otaczała miasto, niby blaszany pas. Zwilżała po drodze parę ogrodów, jedyną intensywną zieleń, cieszącą wzrok.

Piesi i konni wchodzili i wychodzili z miasta. Ten ruch uliczny, acz skąpy, nadawał wielkiemu osiedlu pozory życia. Jednak oblicze architektoniczne Orbajosy więcej miało wspólnego z ruinami i śmiercią niż z dobrobytem i życiem. Przykry widok przedstawiali obrzydliwi żebracy, włóczący się po obu stronach drogi, domagając się jałmużny od przechodniów. Robili wrażenie robactwa w szczelinach grobowca, w którym miasto było nie tylko pogrzebane, ale też i rozkładało się.

Gdy nasi podróżni zbliżyli się do miasta, rozległo się bezładne bicie w dzwony świadcząc, że ta mumia miała jeszcze swoją duszę.

Nazywało się to miasto Orbajosa. Nie geografia chaldejska czy koptyjska, ale geografia Hiszpanii wymienia je jako posiadające 7324 mieszkańców, ratusz, siedzibę biskupią, sąd, seminarium, stadninę zarodową, gimnazjum i inne urzędowe przywileje.

— Dzwonią na sumę w katedrze — powiedział wujek Licurgo. — Przyjechaliśmy wcześniej, niż myślałem.

— Gdy patrzę na pańskie rodzinne miasto — powiedział don José, obserwując uważnie rozpościerającą się przed nim panoramę — trudno mi wyobrazić sobie coś bardziej nieprzyjemnego. Historyczne miasto Orbajosa, którego nazwa jest bez wątpienia przekręconą nazwą łacińską Urbs augusta , przypomina wielką kupę gnoju.

— To dlatego, że stąd widać jedynie przedmieścia — stwierdził z niezadowoleniem przewodnik. — Gdy wjedzie pan na ulicę Real albo del Condestable, zobaczy pan budynki tak piękne jak nasza katedra.

— Nie chcę mówić źle o Orbajosie, zanim jej nie poznam — oświadczył caballero. — To, co powiedziałem, wcale nie miało wyrażać mojej pogardy. Bez względu na to, czy jest nędzne i skromne, czy też piękne i wspaniałe, miasto to zawsze będzie dla mnie drogie, nie tylko dlatego, że jest miastem mojej matki, ale również dlatego, że żyją tu osoby, które kocham, choć ich nie znam. Wjedźmy więc do tego „boskiego miasta".

Jadąc główną szosą zbliżyli się już do pierwszych ulic. Ocierali się o mury ogrodów.

— Widzi pan ten duży dom tam w głębi wielkiego ogrodu, za murem? — powiedział wujek Licurgo wskazując olbrzymią bieloną ścianę jedynego domu mieszkalnego, w którym żyło się — sądząc z jego wyglądu — wygodnie i przyjemnie.

— Aha. To dom mojej ciotki?

— Tak jest. Widzimy teraz jego tylną ścianę. Front wychodzi na ulicę del Condestable i posiada pięć balkonów z  żelaza, podobnych do pięciu zamków. Ten piękny ogród za murem również należy do donii Perfecty, a jeśli uniesie się pan w strzemionach, zobaczy go pan stąd w całości.

— Jesteśmy więc już w domu — powiedział caballero. — Nie można tędy wjechać?

— Jest tu furtka, ale pani kazała ją zamurować.

Don José uniósł się w strzemionach i wyciągając szyję spojrzał przez mur ogrodu.

— Widzę cały ogród — powiedział. — Tam, pod drzewami stoi jakaś kobieta, jakaś dziewczynka... panienka...

— To seniorita Rosario — odpowiedział Licurgo i również stanął w strzemionach, aby popatrzeć.

— Hej, hej, seniorito Rosario! — krzyknął dając znaki ręką. — Już jesteśmy!... Przyprowadzam kuzyna panienki!

— Zauważyła nas — powiedział don José wyciągając szyję. — Ale jeśli mnie wzrok nie myli, jest przy niej jakaś duchowna osoba... Jakiś ksiądz.

— To ksiądz spowiednik — odpowiedział spokojnie chłop.

— Kuzynka zobaczyła nas... Zostawiła księdza samego i biegnie w stronę domu... Bardzo miła...

— Jak słonko.

— Zaczerwieniła się jak wiśnia. Prędzej, prędzej senior Licurgo.

ROZDZIAŁ III

PEPE REY

Zanim przejdę do tego, co się potem stało, powinienem powiedzieć, kim był Pepe Rey i jakie sprawy sprowadzały go do Orbajosy.

W 1814 roku zmarł generał Rey. Jego dzieci, Juan i Perfecta, wstąpiły na krótko przedtem w związki małżeńskie. Ona wyszła za mąż za najbogatszego ziemianina w Orbajosie, on ożenił się z młodą kobietą z tego samego miasta. Mąż Perfecty nazywał się Manuel Maria José de Polentinos, a żona Juana — Maria Polentinos. Mimo że nazwiska brzmiały tak samo, było to pokrewieństwo dziesiątej wody po kisielu.

Juan Rey był wybitnym prawnikiem. Uzyskał tytuł doktora praw w Sewilli i przez trzydzieści lat prowadził w tym mieście kancelarię adwokacką z równą sławą, jak zyskiem. Owdowiał już w 1845 roku. Miał syna, który od wczesnego dzieciństwa wymyślał najfantastyczniejsze zabawy. Najmilszym jego zajęciem było budowanie w patio wiaduktów, falochronów, sztucznych jezior, stawów i kanałów w piasku. Wszystko napełniał potem wodą, aby płynęła między tymi konstrukcjami. Ojciec pozwalał mu na to mówiąc: „Będziesz inżynierem".

Perfecta i Juan nie widzieli się od czasu ślubu. Ona wyjechała do Madrytu razem z bogatym Polentinosem, który był tak samo zamożny, jak i skory do rozrzutności. Hazard i kobiety do tego stopnia opanowały serce Manuela Marii Joségo, że straciłby na pewno całą fortunę, jeśliby śmierć nie okazała się szybsza od jego marnotrawstwa. Pewnej szaleńczej nocy bogaty prowincjusz zakończył życie, wyssany przez chciwe pijawki stolicy i nienasyconego wampira gry.

Jedyną jego dziedziczką była dziewczynka licząca wówczas zaledwie parę miesięcy. Śmierć męża Perfecty zakończyła okres wielkich zmian w rodzinie, ale też zapoczątkowała innego rodzaju kłopoty. Polentinosowie byli zrujnowani. Istniało niebezpieczeństwo utraty folwarków na rzecz wierzycieli, wszystko znajdowało się w nieładzie, wyszły na jaw olbrzymie długi i fatalna administracja majątkiem w Orbajosie, niesława i ruina w Madrycie.

Perfecta wezwała wówczas brata. Przybył na pomoc biednej wdowie, wykazując taką troskę i trafność w doborze środków zaradczych, że już wkrótce większość niebezpieczeństw została zażegnana. Zaczął od tego, że zobowiązał siostrę do zamieszkania w Orbajosie i do osobistego zarządzania swymi obszernymi włościami, podczas gdy on w Madrycie stawił czoło gwałtownym atakom wierzycieli. Powoli zmniejszał się olbrzymi ciężar długów, ponieważ zacny don Juan Rey, mający do takich spraw najlepszą w świecie rękę, wstrzymał wykonanie wyroków sądowych, podpisał umowy z głównymi wierzycielami, ustalił terminy płatności. W wyniku tej zręcznej akcji przebogate dziedzictwo Polentinosów utrzymało się na powierzchni i mogło w dalszym ciągu otaczać przez długie lata splendorem i sławą szanowaną powszechnie rodzinę.

Wdzięczność donii Perfecty była tak wielka, źe w swoich listach z Orbajosy (gdzie postanowiła mieszkać aż do czasu, gdy jej córka dorośnie) pisała do brata często tego rodzaju czułe słowa:

Byłeś dla mnie więcej niż bratem, a dla mojej córki więcej niż rodzonym ojcem. Jakże Ci się odpłacimy za tak wielkie dobrodziejstwa? Ach, kochany braciszku, skoro tylko moja córka zacznie myśleć i wymawiać pierwsze słowa, nauczę ją błogosławić Twoje imię. Pozostanę Ci wdzięczna do końca życia. Jestem niegodną być Twoją siostrą i żałuję, że nie mam możności okazać Ci, jak wielką jest moja miłość, że nie mogę wywdzięczyć Ci się we właściwy sposób za wspaniałomyślność oraz niezmierną dobroć serca.

Gdy to pisała, Rosarito miała dwa lata. Pepe Rey, zamknięty w kolegium w Sewilli, kreślił na papierze różne linie dla udowodnienia tezy, że „suma kątów wewnętrznych wielokąta równa się sumie tylu kątów prostych, ile boków posiada dany wielokąt, minus dwa". Ileż się naślęczał nad tymi trudnymi twierdzeniami! Mijały lata. Chłopiec rósł i nie przestawał rysować linii. W końcu odważył się na coś większego. Jego pierwszą poważniejszą pracą był most — 120 m długi — przerzucony przez rzekę Francoli, między Tarragoną a Montblanch.

Donia Perfecta w dalszym ciągu mieszkała w Orbajosie. A ponieważ brat jej również nie wyjeżdżał z Sewilli, minęło wiele lat, a oboje się nie widzieli. Ale dokładnie co kwartał pisał listy, na które natychmiast przychodziła odpowiedź. To łączyło dwa serca, których uczucia ani czas, ani odległość nie mogły ostudzić.

W 1870 roku, gdy don Juan Rey, zadowolony z dobrego wypełnienia przez siebie obowiązków społecznych, wycofał się z życia publicznego, aby zamieszkać w swej pięknej willi w Puerto Real, Pepe, który już od paru lat pracował w różnych towarzystwach budowlanych, wyjechał do Niemiec i Anglii na dalsze studia. Majątek, jego ojca ( tak wielki, jaki tylko można zdobyć w Hiszpanii uczciwą pracą w zawodzie adwokackim) pozwalał mu uwolnić się na pewien czas od jarzma pracy zarobkowej. Hołdując wzniosłym ideałom i mając niezmierne zamiłowanie do nauki znajdował najczystsze zadowolenie w obserwacji i studiowaniu cudów, przy pomocy których geniusz wieku przyczynia się do rozwoju kultury, dobrobytu materialnego i doskonalenia się człowieka pod względem moralnym.

Gdy wrócił z podróży, ojciec oświadczył mu, że ma niezwykle ważny projekt. A ponieważ Pepe myślał, że chodzi o jakiś most, port, a przynajmniej o likwidację słonych jeziorek, don Juan wyprowadził go z błędu, w ten sposób przedstawiając ów plan:

— Jest obecnie marzec i jak zwykle nadszedł list od Perfecty. Przeczytaj go sobie, mój drogi, a jeśli zgadzasz się z tym, o czym jest w nim mowa i co proponuje moja droga siostra, święta i przykładna kobieta, sprawisz mi tym największą, radość, jakiej na starość mogę oczekiwać. Jeśli natomiast ten projekt ci się nie spodoba, odrzuć go bez wahania, chociażby nawet twoja odmowa miała mnie zasmucić. W projekcie tym nie ma ani cienia nalegania z mojej strony. Byłoby niegodne tak mnie, jak i ciebie, gdybyś realizował ów zamiar pod wpływem nacisku ojca. Masz prawo zgodzić się lub nie zgodzić, a jeśli twoja wola stawia temu chociażby najmniejszy opór, wypływający z praw serca czy też z jakichś innych powodów, nie chcę, abyś zmuszał się dla mnie.

Pepe przejrzał list, położył go na stole i odpowiedział spokojnie:

— Ciotka chce, abym ożenił się z Rosario.

— Właściwie przyjmuje tylko mój pomysł — powiedział wyraźnie wzruszony ojciec — sam pomysł jest mój... Tak, już dawno, dość dawno wpadłem na tę myśl... Ale nie chciałem ci nic mówić, zanim nie dowiem się, co o tym sądzi moja siostra. Perfecta z radością przyjmuje mój plan. Pisze, że również o tym myślała, ale nie miała śmiałości wyjawić swoich myśli ze względu na to, że ty jesteś... Czy zauważyłeś, co pisze: ponieważ jesteś młodym człowiekiem o nadzwyczajnych zasługach, a jej córka to tylko młoda wieśniaczka, wychowana bez błyskotliwości i nie znająca światowych uciech. Dosłownie tak pisze... Biedna siostrzyczka! Poczciwa z niej dusza! Widzę, że się nie gniewasz i nie uważasz mojego projektu za niedorzeczny, chociaż przypomina on obowiązkową zapobiegliwość dawnych ojców, którzy żenili swoich synów, nie pytając ich o zgodę i tworząc zazwyczaj przedwczesne, nierozsądne związki... Dałby Bóg, aby to małżeństwo było, a przynajmniej aby zapowiadało się jako jedno z najszczęśliwszych. Nie znasz wprawdzie mojej siostrzenicy, ale tak ty, jak i ja dużo wiemy o jej cnocie, rozsądku, skromności i szlachetnej prostocie. A na dodatek tego wszystkiego jest również miła... Moim zdaniem — dodał uroczyście — powinieneś wybrać się w podróż i odwiedzić to zabite deskami miasto biskupie, tę Urbs augusta. Tam, u boku mojej siostry i jej miłej Rosario zdecydujesz, czy ma być ona czymś więcej niż moją siostrzenicą.

Pepe wziął list i jeszcze raz przeczytał go uważnie. Twarz jego nie wyrażała ani radości, ani zafrasowania. Można było sądzić, że bada projekt połączenia dwu linii kolejowych.

— W tej dalekiej Orbajosie — ciągnął dalej don Juan — (gdzie, między nami mówiąc, posiadasz parę folwarków, będziesz mógł więc stwierdzić, w jakim stanie się obecnie znajdują) życie płynie na pewno spokojnie i przyjemnie jak w sielance. Cóż to za patriarchalne zwyczaje! Ileż szlachetności w ich prostocie! Znajdziesz tam opiewany przez Wergiliusza spokój wsi. Jeślibyś nie był matematykiem, ale humanistą, wjeżdżając do tego miasta powtórzyłbyś: Ergo tua rura manebunt . Miejscowość ta wspaniale nadaje się do kontemplacji własnej duszy i do przygotowania się do dobrych uczynków. Wszystko jest tam przepojone dobrocią i uczciwością. Tamtejsi ludzie nie znają kłamstwa ni oszustw, jak to bywa w naszych wielkich miastach. Odradzają się tam pobożne skłonności, pochłaniane przez wir współczesnego życia, budzi się tam również uśpiona wiara, a w piersi czuje się żywe, choć nieokreślone porywy, przypominające chłopięcą niecierpliwość, a wołające z głębi duszy: „Chcę żyć!"

W parę dni po tej rozmowie Pepe wyjechał z Puerto Real. Kilka miesięcy temu odrzucił rządową propozycję zbadania, z górniczego punktu widzenia, zagłębia na rzeką Nahara w dolinie Orbajosy, ale projekty powstałe na opisanej przed chwilą konferencji sprawiły, że powiedział sobie: „Należy korzystać z okazji. Pan Bóg tylko wie, jak długo potrwa to narzeczeństwo i nieodłączne nudy". Udał się więc do Madrytu i rozpoczął zabiegi o powierzenie mu zbadania zagłębia nad Naharą. Otrzymał je bez trudu, mimo że nie należał oficjalnie do zarządu kopalni. Wkrótce wybrał się w podróż. Kilka razy musiał się przesiadać, ale w końcu pociąg osobowo towarowy nr 65 zawiózł go, jak to widzieliśmy, w czułe ramiona wujka Licurga.

Znakomity młody człowiek nie miał jeszcze trzydziestu czterech lat. Odznaczał się silną, prawie herkulesową budową ciała. Kształty jego cechowała rzadka doskonałość, do tego stopnia, że gdyby nosił mundur wojskowy, trudno byłoby wyobrazić sobie bardziej kształtnego oficera. Włosy i brodę miał jasne, ale w jego twarzy nie znalazłeś niezmąconej flegmatyczności Anglosasów — przeciwnie — była tak żywa, że oczy jego wydawały się czarne, choć nie były takie. Mógł uchodzić za doskonały symbol piękna, a jeśli byłby posągiem, rzeźbiarz wyryłby na piedestale te słowa: „mądrość, siła". Ale i bez wyraźnego napisu widać było u niega te cechy. Można je było znaleźć w jasnym spojrzeniu, w osobistym wdzięku, wreszcie w sympatii, jaką wzbudzał swoim obejściem.

Nie był gadatliwy. Tylko mętniactwo myśli i zmienność sądów skłaniają do gadulstwa. Ten nieprzeciętny, głęboko uduchowiony młody człowiek rzadko zabierał głos w prowadzonych codziennie przez jego rówieśników dyskusjach na najrozmaitsze tematy. Ale'w rozmowie towarzyskiej umiał zabłysnąć celną i rozsądną elokwencją, opartą o trzeźwy pogląd na rzeczywistość oraz o umiarkowane i trafne ocenianie spraw tego świata. Nie dopuszczał się fałszów i mistyfikacji ani też żonglerki słownej, jakiej oddają się niektóre przesycone gongoryzmem umysły. W obronie praw rzeczywistości Pepe Rey miał czasem zwyczaj stosować — nie zawsze w połączeniu z uprzejmością — oręż kpin. Wiele osób, które go ceniły, uznawały to niemal za wadę, gdyż wydawało się im to brakiem szacunku dla wielu zwykłych spraw tego świata, z którymi wszyscy się już pogodzili. Trzeba bowiem dodać, choćby nawet miał się przez to zmniejszyć prestiż naszego bohatera: Rey nie znał słodkiej tolerancji pobłażliwego stulecia, które wynalazło specjalne osłonki językowe i obyczajowe, aby zakryć to, co na pierwszy rzut oka mogłoby wydać się nieprzyjemne.

Takim, a nie innym, bez względu na to, co o nim powiedzą oszczercze języki, był człowiek, którego wujek Licurgo wprowadził do Orbajosy w chwili, gdy dzwon katedry wzywał na sumę.

Gdy obaj, zerkając do ogrodu ponad murem, zobaczyli dziewczynę i spowiednika, gdy spostrzegli jej szybki bieg w stronę domu, popędzili konie, aby wjechać w ulicę Real, gdzie wielu przechodniów przystawało patrząc na przybyłego, jak się patrzy na intruza, który chce być gościem patriarchalnego miasta. Skręcając wkrótce potem na prawo, w kierunku katedry, której przysadzista budowla panowała nad całą miejscowością, wjechali w wąską ulicę del Condestable. Ostrym podźwiękiem uderzały o bruk podkowy, alarmując mieszkańców pobliskich domów, którzy pojawiali się w oknach i na balkonach, aby zaspokoić swoją ciekawość. Z charakterystycznym szczękiem podnosiły się żaluzje i różne twarze, niemal wyłącznie kobiece, ukazywały się na piętrach i na parterze. Zanim Pepe Rey przybył do stylowego podcienia domu Polentinosów, w Orbajosie uczyniono już wiele różnych komentarzy na temat jego osoby.

ROZDZIAŁ IV

PRZYBYCIE KUZYNA

Gdy Rosario tak nagle uciekła, ksiądz spowiednik spojrzał w stronę murów i dostrzegając głowę Licurga oraz jego towarzysza podróży powiedział do siebie:

— Chodźmy, nadzwyczajny człowiek już przybył.

Chwilę myślał o czymś, podtrzymując płaszcz skrzyżowanymi na brzuchu rękami. Wzrok utkwił w ziemię, a złote okulary ześlizgiwały się powoli na koniec nosa. Wydatną dolną wargę wysunął jeszcze bardziej, zmarszczył szpakowate nieco brwi. Był to mąż pobożny i świątobliwy, odznaczał się nieprzeciętną wiedzą i nieskalanymi obyczajami ludzi stanu duchownego. Nieco po sześćdziesiątce, przyjemny w obejściu, delikatny i umiarkowany, zawsze gotów do rad i przestróg tak dla kobiet, jak i dla mężczyzn. Od wielu lat wykładał w gimnazjum łacinę i retorykę. Szlachetne to zajęcie dostarczyło mu sporego zapasu kwiecistych cytatów z Horacego. Używał ich trafnie i z gracją. Niczego więcej nie trzeba dodawać co do jego osoby, chyba tylko to, że gdy usłyszał trucht koni zbliżających się ulicą del Condestable, poprawił na sobie płaszcz i kapelusz, który niepewnie siedział na godnej szacunku głowie. Idąc w stronę domu mruczał:

— Chodźmy, poznajmy tego nadzwyczajnego człowieka. Tymczasem Pepe zeskakiwał z klaczy. Już w portalu przyjęła go w swe kochające ramiona donia Perfecta z twarzą zroszoną łzami. Nie mogła wymówić nic prócz krótkich i niezrozumiałych słów, będących szczerym wyrazem jej czułości:

— Pepe... ale wyrosłeś!... Zapuściłeś brodę... Wydaje mi się, że to jeszcze wczoraj trzymałam cię na kolanach... Jesteś już mężczyzną, zupełnym mężczyzną... Jak ten czas ucieka! Mój Boże! Poznaj moją córkę, Rosario.

Mówiąc to zaprowadziła go do niskiego pokoju, w którym zwykle przyjmowano gości, gdzie przedstawiła mu swoją córkę.

Rosario była delikatną i słabowitą panienką, skłonną do tego, co Portugalczycy nazywają saudades . W jej delikatnej i jasnej twarzy można było zauważyć perłową przejrzystość, którą większość poetów przypisuje swoim bohaterkom. Wydaje się, że bez tego sentymentalnego poloru żadna Henrietta i żadna Julia nie byłyby interesujące. Rosario miała w sobie tyle słodyczy i skromności, że patrząc na nią nie dostrzegało się braku pewnych zalet. Nie znaczy to, że była brzydką. Z drugiej jednak strony można by posądzić o przesadę tego, kto nazwałby ją piękną, nadając temu słowu właściwe znaczenie. Prawdziwa piękność córki donii Perfecty polegała na posiadaniu tego, co można by określić jako przezroczystość — rezygnując z porównań do macicy perłowej, alabastru, kości słoniowej i innych materiałów używanych w opisach ludzkiej fizjonomii. Była to — powtarzam — przezroczystość, przez którą widać było głębię jej duszy. Głębię nie jaskiniową i nie morską, ale — jasnej i spokojnej rzeki. Do tego jednak, aby osobowość jej nabrała pełni, potrzeba jej było odpowiedniej materii, brak jej było łożyska, brak odpowiednich brzegów. Jej bowiem duchowe bogactwo nie mieściło się w zakreślonych granicach, grożąc pożarciem ciasnych brzegów.

Pozdrowiona przez kuzyna oblała się szkarłatem i wymówiła jedynie parę nieporadnych słów.

— Jesteś pewnie znużony? — powiedziała donia Perfecta do bratanka. — Zaraz dostaniesz śniadanie.

— Jeśli ciocia pozwoli — odpowiedział przybyły — oczyszczę się najpierw z kurzu podróży.

— Dobrze. Rosario, zaprowadź swego kuzyna do przygotowanego dla niego pokoju. Pośpiesz się, José. Zaraz wydam odpowiednie polecenia.

Rosario zaprowadziła kuzyna do pięknego pokoju na parterze. Przekroczywszy próg, Pepe zauważył we wszystkich szczegółach troskliwą i czułą rękę kobiety. Wszystko tu było estetycznie urządzone, a czystość i świeżość zapraszały do odpoczynku w tak pięknym gniazdku. Gość zauważył drobnostki, które go rozśmieszyły,

— Tutaj masz dzwonek— powiedziała Rosario, biorąc w rękę sznur opadający chwostem na wezgłowie łóżka. — Wystarczy wyciągnąć rękę. Biurko jest ustawione, żeby światło padało z lewej strony... Spójrz, do tego kosza będziesz wrzucał niepotrzebne papiery... Palisz?

— Niestety, tak — odpowiedział Pepe Rey.

— Tu możesz rzucać niedopałki — powiedziała dotykając koniuszkiem bucika miskę z pozłacanej blachy, napełnioną piaskiem. — Nie znam nic brzydszego od podłogi zaśmieconej niedopałkami papierosów... A tu masz umywalkę... Komoda na bieliznę i szafa na ubrania... Zegar stoi chyba w niewłaściwym miejscu i trzeba będzie przesunąć go bliżej łóżka... Jeśli cię razi światło, możesz opuścić zasłony w oknie, pociągając za ten sznur... Popatrz, rrraz i gotowe!

Inżynier był zachwycony. Rosario otworzyła okno.

— Spójrz — powiedziała. — To okno wychodzi na ogród. Z tej strony będziesz miał słońce po południu. Zawiesiliśmy tu klatkę z kanarkiem, który śpiewa jak zwariowany. Jeśli ci będzie przeszkadzał, zabierzemy go stąd.

Otworzyła drugie okno znajdujące się w ścianie frontowej.

— A to okno — dodała — wychodzi na ulicę. Popatrz, widać stąd katedrę. Bardzo ładna i pełna kosztowności. Przyjeżdża tu wielu Anglików, by ją zobaczyć. Nie otwieraj obu okien na raz, gdyż przeciągi są u nas bardzo przykre.

— Droga kuzynko — powiedział Pepe czując, jak jego duszę przenika niewymowne zadowolenie. — We wszystkim, co znajduje się przede mną, widzę rękę anioła. To na pewno twoja ręka. Cóż to za piękny pokój! Wydaje mi się, że całe życie w nim spędziłem. Zaprasza wprost do odpoczynku.

Rosario-nie odpowiedziała nic na te czułe słowa i wyszła uśmiechając się.

— Nie marudź — powiedziała już od drzwi. — Pokój jadalny również znajduje się na parterze. Środkowe drzwi z tarasu...

Wszedł wujek Licurgo z bagażem. Pepe wynagrodził go z hojnością, do jakiej chłop nie był przyzwyczajony. Pokornie podziękował i podniósł rękę do głowy, jak człowiek, który ani nie zdejmuje, ani nie wkłada kapelusza. Z zakłopotaniem, przeżuwając słowa jak ktoś, kto nie rezygnuje z powiedzenia pewnych rzeczy, ale też ich nie mówi, wyraził się wreszcie w ten sposób:

— Senior don José... kiedy będzie można porozmawiać? O pewnej sprawie...

— O sprawie? Choćby zaraz — odpowiedział Pepe, otwierając kufer.

— Teraz nie jest właściwa pora, senior don José, mamy czas — powiedział chłop. — Niech pan wypocznie. Dni jest więcej niż kiełbas, jak to ktoś powiedział. Dzień nadchodzi po dniu... Niech pan wypocznie... Jeśli zechce pan przejechać się... Klacz nie jest zła...

 A więc, do widzenia, senior don José. Niech nam pan żyje tysiąc lat... Ach, byłbym zapomniał — dodał wracając po chwili nieobecności. — Jeśli ma pan coś do sędziego miejskiego... Właśnie idę do niego w naszej sprawie...

— Proszę go pozdrowić ode mnie — powiedział żartobliwie, nie znajdując w głowie nic lepszego, aby pozbyć się spartańskiego prawodawcy.

— A więc z Bogiem, senior don José.

— Czołem!

Inżynier nie wyciągnął jeszcze swej bielizny, gdy po raz trzeci przez drzwi zajrzały znowu roztropne oczka i szelmowskie oblicze wujka Licurga.

— Proszę go ode mnie pozdrowić — powiedział żartobliwie, bez udanego śmiechu swych bielutkich zębów — ale chciałbym powiedzieć, że jeśli pan sobie życzy, aby cała sprawa załatwiona została polubownie... Jak to ktoś powiedział: przedstaw swoje na naradzie, wtedy jedni powiedzą, że jest białe, inni, że czarne...

— Człowieku, czy pójdzie pan sobie stąd?

— Mówię o tym, bo nie cierpię procesów. Nie chcę mieć nic wspólnego z sądami. Wolę już co łaska. A więc z Bogiem, senior don José. Niech Pan Bóg da panu długie życie dla dobra biednych ludzi...

— Z Bogiem, człowieku, z Bogiem.

Pepe przekręcił klucz w drzwiach i powiedział do siebie:

— Tutejsi ludzie są, zdaje się, wielkimi pieniaczami.

ROZDZIAŁ V

CZY ZAPOWIEDŹ NIEZGODY?

Wkrótce potem Pepe zjawił się w jadalni.

— Jeśli zjesz za dużo na śniadanie, stracisz apetyt do obiadu — powiedziała donia Perfecta czułym głosem. — Obiad jadamy o pierwszej. Może wiejskie zwyczaje nie będą ci odpowiadały?

— Ależ, ciociu, jestem nimi zachwycony.

— Mów więc, co wolisz: najeść się teraz do syta czy też tylko przekąsić coś niecoś, aby wytrzymać do obiadu?

— Wolę coś lekkiego teraz, aby mieć przyjemność zjedzenia razem z wami obiadu. Gdybym nawet dostał coś w Villahorren-dzie, i tak nie jadłbym nic o tej porze.

— Nie potrzebuję ci chyba mówić, że powinieneś być wobec nas całkowicie szczery. Zachowuj się tak, jakbyś był u siebie w domu.

— Dziękuję, ciociu.

— Ależ jesteś podobny do ojca! — zauważyła podczas śniadania seniora, z prawdziwym zachwytem podziwiając młodego człowieka. — Zdaje mi się, że patrzę na mojego kochanego brata Juana. Siedział zawsze tak jak ty i jadł podobnie. Zwłaszcza w sposobie patrzenia podobni jesteście do siebie jak dwie krople wody.

Pepe jadł skromne śniadanie. Sposób zwracania się do niego, wzrok i zachowanie się ciotki jak i kuzynki napełniały go takim zaufaniem, że czuł się już jak u siebie w domu.

— Zgadnij, co mi dziś rano powiedziała Rosario — rzekła donia Perfecta, mając wzrok utkwiony w twarzy bratanka. — Powiedziała mi, że ponieważ jesteś przyzwyczajony do stołecznej świetności i etykiety oraz do zagranicznej mody, nie będziesz mógł znieść tej nieco wiejskiej prostoty, w jakiej żyjemy, i tego braku dobrego tonu, gdyż tu u nas wszystko rąbie się prosto z mostu.

— Jakże się mylicie! — odpowiedział Pepe patrząc na swą kuzynkę. — Nikt, tak jak ja, nie czuje wstrętu do fałszu i komedii tak zwanej elity społecznej. Wierzcie mi, że już od jakiegoś czasu miałem zamiar urządzić sobie — jak to już ktoś określił — kąpiel w wannie natury. Chciałbym żyć daleko od zgiełku, w samotności i w wiejskiej ciszy. Tęsknię za spokojem życia bez walk, bez wysiłków, bez zazdrości i wywoływania zazdrości, jak powiedział poeta. Moje studia, potem zaś moje zajęcia, długo nie pozwoliły mi zaznać odpoczynku, którego potrzebuję i którego domaga się tak moja dusza, jak i ciało. Gdy wszedłem do tego domu, droga ciociu, droga kuzynko, odniosłem wrażenie, że jestem otoczony tą właśnie atmosferą spokoju, którego pragnę. Nie mówcie mi więc o eleganckim, czy też nieeleganckim towarzystwie, o wielkim lub małym świecie, gdyż chętnie zamienię wszystko na to zacisze.

Kiedy to mówił, na szybach drzwi prowadzących z jadalnego do ogrodu pojawił się długi i czarny cień. Rażone światłem słońca szkła okularów rzuciły przelotny błysk. Szczęknęła klamka, rozwarły się drzwi i do pokoju wszedł z powagą ksiądz spowiednik.

Pozdrowił obecnych, pochylając się tak nisko, że aż skrzydło jego słomkowego kapelusza dotknęło ziemi.

— Ksiądz spowiednik naszej świętej katedry — przedstawiła go donia Perfecta — osoba bardzo przez nas szanowana. Mam nadzieję, że się zaprzyjaźnicie. Proszę usiąść, księże don Inocencio.

Pepe uścisnął dłoń zacnego kanonika i obaj usiedli.

— Pepe, jeśli masz zwyczaj palić po jedzeniu, nie krępuj się — oświadczyła dobrotliwie donia Perfecta. — To samo tyczy również księdza spowiednika.

 Zacny don Inocencio wydobył więc spod sutanny wielki skórzany kapciuch, noszący ślady długoletniego używania, otworzył go i wyjął dwa długie papierosy. Jednego z nich zaofiarował naszemu przyjacielowi. Z pudełka, które Hiszpanie nazywają ironicznie „wagonem", Rosario wyjęła zapałkę i wkrótce inżynier i kapłan wydmuchiwali na siebie nawzajem kłęby dymu.

— No i jakże się podoba don Josému nasza kochana Orffajosa? — zapytał kanonik, mrużąc silnie lewe oko, jak to miał w zwyczaju, gdy palił.

— Nie mogłem jeszcze wyrobić sobie sądu o tej miejscowości — powiedział Pepe — sądząc jednak z tego, co widziałem, a widziałem niewiele, wydaje mi się, że nie zaszkodziłoby Orbajosie, gdyby tak kilku wielkich kapitalistów wyraziło gotowość inwestycji, gdyby tak znalazło się-oprócz tego parę inteligentnych głów, które by pokierowały odnowieniem tej miejscowości, oraz parę tysięcy chętnych rąk do pracy. Od chwili, gdy wjechałem do miasta, aż do momentu przybycia pod drzwi tego domu, widziałem ponad stu żebraków. Większość z nich to ludzie zdrowi, nawet silni. Żałosne to wojsko, na jego widok ściska się serce.

— Po to jest miłosierdzie — stwierdził don Inocencio. — Zresztą Orbajosa nie jest nędzną mieściną. Zapewne wie już pan o tym, że rodzi się tu najlepszy w całej Hiszpanii czosnek. Żyje wśród nas. ponad dwadzieścia bogatych rodzin.

— To prawda — zauważyła donia Perfecta — że ostatnie lata były chude z powodu suszy. Mimo to jednak składy nie są puste i ostatnio rzucono na rynek wiele tysięcy wianuszków czosnku.

— Odkąd mieszkam w Orbajosie— powiedział ksiądz marszcząc brwi — widzę, jak co roku przybywa tu trudna do uchwycenia liczba wybitnych osobistości ze stolicy. Jednych sprowadzają tu przedwyborcze rozgrywki, innych chęć obejrzenia jakiegoś opuszczonego majątku lub zabytków katedry, a wszyscy zaczynają od tego, że mówią nam o angielskich pługach, o mechanicznych młockarniach, śluzach wodnych, bankach i Bóg wie jeszcze jakich idiotyzmach. Powtarzają wciąż tę samą piosenkę, że jest źle, a mogłoby być lepiej. A niechże sobie idą do stu diabłów! Nam tu dobrze i obejdzie się bez odwiedzin panów ze stolicy. O wiele lepiej czujemy się, gdy nie słyszymy ciągłego ubolewania nad naszym ubóstwem, wychwalania wielkości i wspaniałości innych okolic. Więcej wie głupi w swoim domu niż mądry w cudzym, nieprawda, don José? Niech pan nie myśli przypadkiem, że wszystko to odnosi się do pana. Absolutnie nie! Tego by tylko brakowało. Dobrze wiem o tym, że mamy przed sobą jednego z najwybitniejszych przedstawicieli młodego pokolenia współczesnej Hiszpanii, człowieka, który byłby zdolny przekształcić te nasze jałowe stepy w najżyźniejsze okolice. Nie biorę też panu za złe, że śpiewa mi pan starą piosenkę o angielskich pługach, o sadownictwie i leśnictwie. Nic nie szkodzi, ludziom obdarzonym tak wielkim talentem można wybaczyć pogardę, jaką okazują naszej pokorze. Nic nie szkodzi, mój przyjacielu, nie szkodzi, don José. Panu wolno wszystko, nawet powiedzieć nam, że jesteśmy na niższym stopniu rozwoju niż Kafrowie.

Ta filipika, zakończona tonem wyraźnej ironii i w sumie dość impertynencka, nie spodobała się młodemu człowiekowi. Powstrzymał się jednak od okazania najmniejszego chociażby niezadowolenia. W dalszym ciągu brał udział w rozmowie, starając się w miarę możności omijać tematy, przy których przewrażliwiony patriotyzm lokalny księdza kanonika mógłby znaleźć łatwy pretekst do waśni. Gdy seniora zaczęła rozmawiać z bratankiem o sprawach rodzinnych, ksiądz wstał i zaczął się przechadzać po pokoju.

Była to przestronna i jasna izba, ze starymi tapetami na ścianach, których kwiaty i gałązki, chociaż wypłowiałe, dzięki czystości panującej w każdym kąciku tego mieszkania zachowały jeszcze swój pierwotny rysunek. Zegar w skrzynce, gdzie beż osłony wisiały pozornie nieruchome ciężarki i kołyszące się wahadło, mówił bez przerwy n i e. Zajmował on, dzięki swojemu pstre mu cyferblatowi, główne miejsce wśród solidnych mebli jadalni Ściany pokoju ozdobione były ponadto serią francuskich miedziorytów, przedstawiających wojenne czyny zdobywcy Meksyku, z obfitymi objaśnieniami pod spodem, mówiącymi o jakimś Ferdynandzie Cortezie i o jakiejś Donna Marinę. Podpisy były tak sarno nieprawdopodobne, jak i postacie wyrysowane przez artystę z nieprawdziwego zdarzenia. Między dwojgiem, wychodzących na ogród, oszklonych drzwi znajdował się blaszany przyrząd, którego, nie trzeba opisywać, jeśli się powie, że służył za locum dla papugi. Siedziała tam z właściwą tym ptakom powagą oraz godnością i obserwowała wszystko dookoła. Twarda i nieprzystępna fizjonomią papug, ich zielony przyodziewek, czerwona czapka, żółte buty i wymawiane przez nie chrapliwie łobuzerskie słówka nadają im dziwaczny, ni to poważny, ni to śmieszny wygląd. Mają w sobie coś z trudnej do określenia, sztywnej powierzchowności dyplomatów. Czasami wydają się błazeńskie, a zawsze przypominają pewne nadęte persony, chcące uchodzić; za coś lepszego i popadające przez to w śmieszność.

Spowiednik był wielkim przyjacielem ptaka. Widząc panią domu i Rosario zajęte rozmową z przybyłym, podszedł do papugi i  przyzwalając z zadowoleniem na dziobanie go we wskazujący palec, powiedział:

— Ach ty łobuzie, łajdaczko, dlaczego nic nie mówisz? Niewiele byłabyś warta, gdyby nie twoja gadatliwość. Cały świat pełny jest gadułów, tak wśród ludzi, jak i wśród ptaków.

Potem swoją zacną ręką wziął z pobliskiej miseczki parę ziarn cieciorki, by nakarmić papugę. Ptak jednak zaczął wołać na służącą, domagając się czekolady. Jego słowa przerwały obu damom i don Josému rozmowę, która widocznie nie była zbyt ważna.

ROZDZIAŁ VI

NIEPOROZUMIENIE MOŻE POWSTAĆ W CHWILI, GDY SIĘ TEGO NAJMNIEJ OCZEKUJE.

Niespodziewanie zjawił się don Cayetano Polentinos, szwagier donii Perfecty. Wszedł z otwartymi ramionami wołając:

— Chodźże, drogi senior don José!

Uściskali się serdecznie. Don Cayetano i Pepe znali się, ponieważ wybitny erudyta i bibliofil miał zwyczaj robić wypady do Madrytu, gdy tylko zapowiedziano licytację biblioteki jakiegoś zbieracza książek. Don Cayetano był człowiekiem wysokim i chudym, w średnim wieku, chociaż wyglądał starzej wskutek stałego studiowania oraz różnych dolegliwości. Wyrażał się z wyszukaną poprawnością, co bardzo do niego pasowało. Był delikatny i uprzejmy, czasami aż do przesady. Ze względu na jego wielką wiedzę można by powiedzieć, że był wyjątkowym człowiekiem. W Madrycie nazwisko jego wymawiano z szacunkiem i jeśliby don Cayetano mieszkał w stolicy, nie uniknąłby należenia — mimo swej skromności — do wszystkich istniejących i mających powstać akademii. On jednak zasmakował w spokojnej samotności, a miejsce próżności w jego sercu zajmowała namiętność bibliofilska i zamiłowanie do samotniczych studniów. Nie znał innych celów ostatecznych i atrakcji prócz swoich książek i samej nauki.

U siebie w Orbajosie stworzył jedną z najbogatszych bibliotek, jakie można znaleźć na terytorium Hiszpanii, i spędzał w niej długie godziny dnia i nocy zbierając materiały, klasyfikując je, robiąc nadzwyczaj cenne notatki względnie mozoląc się nad jakąś niesłychaną pracą, o której dotychczas nikomu się nie śniło, a która była godna jedynie tak wielkiego umysłu. Zwyczaje jego były patriarchalne — jadł mało, jeszcze mniej pił, a jedyne jego dziwactwa polegały na urządzaniu sobie „od wielkiego dzwonu" podwieczorku w los Alamillos oraz na odbywaniu codziennego spaceru do miejscowości zwanej Mundogrande, gdzie często wydobywano z pyłu dwudziestu stuleci rzymskie medale i kawałki architrawów, dziwne płyty podstawowe kolumn w nieznanym stylu architektonicznym, jakąś amforę lub cubicularia o nieokreślonej wartości.

Don Cayetano i donia Perfecta żyli w takiej harmonii, że nie dorównywał jej nawet rajski pokój. Nigdy się nie kłócili. To prawda, że on nie wtrąciłby się za nic w świecie do spraw domu, a ona — do spraw biblioteki, tyle tylko, że co sobotę wydawała polecenie posprzątania w niej, przy czym z wielkim szacunkiem i religijnym podziwem traktowano książki i papiery, które znajdowały się „pod ręką": na stole i gdzie indziej.

Po zdawkowych pytaniach i odpowiedziach, jakie towarzyszą zwykle takiemu spotkaniu, don Cayetano rzekł:

— Widziałem już paczkę. Bardzo mnie martwi, że nie przywiozłeś wydania z roku 1527. Będę musiał sam pojechać do Madrytu... Zatrzymasz się tu dłużej? Im dłużej, tym lepiej, drogi Pepe. Jakże się cieszę, widząc cię tutaj! We dwójkę uporządkujemy część mojej biblioteki i zrobimy spis autorów piszących o ginecie. Nie zawsze ma się pod ręką tak utalentowanego człowieka... Zobaczysz moją bibliotekę... Będziesz mógł oddać się w niej przyjemnej lekturze... Znajdziesz wszystko, czego tylko zapragniesz. Cuda zobaczysz, prawdziwe cuda, nieocenione skarby, rzadkie egzemplarze, które tylko ja posiadam, tylko ja... Ale ostatecznie zdaje mi się, że czas już zasiąść do obiadu. Nieprawda, don José? Nieprawda, Perfecta? Nieprawda, Rosarito? Nieprawda, don Inocencjo? Dziś ksiądz jest podwójnie spowiednikiem: mówię to, ponieważ będzie nam ksiądz towarzyszył przy skromnym obiedzie.

Kanonik skłonił się, miłym uśmiechem wyrażając zgodę. Obiad minął w serdecznej atmosferze. Wszystkie potrawy odznaczały się nadmiarem, choć tę nieproporcjonalną obfitość, charakterystyczną dla przyjęć na wsi, uzyskiwano kosztem urozmaicenia. Jedzenia było tyle, że wystarczyłoby dla dwukrotnie większej ilości osób.

Rozmowa zeszła na różne tematy.

— Powinien pan przede wszystkim zwiedzić naszą katedrę — powiedział kanonik— Mało jest takich kościołów, don JoséL. Prawdopodobnie nie znajdzie pan niczego godnego uwagi w naszym starym kościele, jako że widział pan tyle cudów za granicą... Ale my, biedni prostaczkowie z Orbajosy, uważamy ją za boską. Jej prebendariusz z XVI wieku, mistrz Lopez de Berganza, nazwał ją pulchra augustana... Mimo to dla człowieka o pańskiej wiedzy prawdopodobnie nie będzie zasługiwała na uwagę, a za piękniejsze od niej uzna pan jakiekolwiek konstrukcje żelazne.

Ironiczny sposób wyrażania się przebiegłego kanonika coraz mniej podobał się Pepe Reyowi, ale ponieważ postanowił opanowywać się i ukrywać swoje niezadowolenie, odpowiadał jedynie ogólnikami. Następnie zabrała głos donia Perfecta mówiąc żartobliwie w ten sposób:

— Uwaga, Pepe! Ostrzegam, że jeśli źle będziesz się wyrażał o naszej świętej katedrze, stracisz naszą przyjaźń. Masz dużo wiedzy i jesteś wybitnym człowiekiem, który wszystko rozumie. Lecz jeśli stwierdzisz, że ta wielka budowla nie jest ósmym cudem świata, niech cię w dobrą godzinę strzeże twoja mądrość. Nie myśl, że tak zupełnie na niczym się nie znamy.

— Wcale nie mam zamiaru twierdzić, że ta budowla nie jest piękna — odparł Pepe. — Choć widziałem ją tylko z zewnątrz, i to przelotnie, wywarła na mnie wielkie wrażenie swym uderzającym pięknem. Nie ma więc, droga ciociu, najmniejszych podstaw do obaw. Poza tym nie jestem mędrcem czy uczonym — i to ani trochę.

— Powoli, powoli — powiedział kanonik wyciągając rękę i dając ustom wytchnienie, ponieważ gdy mówił, odpoczywały po przeżuwaniu. — Stop. Niech pan nie udaje skromnego, don José! Dobrze wiemy, z jak wartościowym człowiekiem mamy do czynienia. Dotarła do nas wielka sława, jaką się pan cieszy, wiemy, że gdzie się pan tylko zjawi, odgrywa pan wybitną rolę. Tacy ludzie nie rodzą się co dzień. Lecz skoro w ten sposób podkreślam pańskie zasługi...

Zatrzymał się, aby ogryźć kość z mięsa, a gdy już była czyściutka, ciągnął dalej:

— Skoro w ten sposób podkreślam pańskie zasługi, niech mi będzie wolno z właściwą mi szczerością powiedzieć również coś innego. Tak jest, senior don José, tak jest, senior don Cayetano, tak, senioras, wiedza obecnie nauczana i rozpowszechniana jest śmiercią dla uczucia i słodkich złudzeń. Pod jej wpływem życie duchowe kurczy się, wszystko sprowadza się do ustalonych reguł i giną nawet wspaniale cuda natury. Wiedza niszczy zarówno piękno sztuki, jak i wiarę duszy. Wiedza mówi, że wszystko jest kłamstwem. Stara się wtłoczyć wszystko w cyfry i linie, nie tylko maria ac terras, gdzie znajdują się ludzie, ale również coelumque profundum, gdzie przebywa sam Bóg... Zadziwiające marzenia duszy, jej zachwyt mistyczny, nawet natchnienie poetów określa jako kłamstwo. Serce to gąbka, mózg — gniazdo robactwa.

Wszyscy wybuchnęli śmiechem, a kapłan przełknął łyk wina.

— Dalej. Może zechce pan zaprzeczyć, don José — dodał — że ta nauka, którą się obecnie wykłada i rozpowszechnia, nie zmierza wprost do tego, by uczynić ze świata i z rodzaju ludzkiego jedną wielką machinę?

— To zależy, ale można się i zgodzić — powiedział don Cayetano. — Wszystko ma swoje za i swoje przeciw.

— Proszę, może ksiądz weźmie więcej sałaty, księże spowiedniku — powiedziała donia Perfeeta — Jest z  musztardą, jak to ksiądz lubi.

Pepe nie widział przyjemności w prowadzeniu bezsensownych dysput, nie był zarozumialcem ani też nie starał się uchodzić za erudytę, zwłaszcza w gronie kobiet i ludzi zaufanych, ale teraz doszedł do wniosku, że niewłaściwej, agresywnej gadaninie kanonika należy dać odprawę. Uważał, że do osiągnięcia tego celu nie doprowadziłoby wyrażanie takich sądów, które pokrywając się z myślami kanonika, tylko by mu schlebiały. Postanowił więc zająć stanowisko jak najbardziej sprzeczne z opiniami zaczepnego spowiednika, aby mu dobrze zalać sadła za skórę.

— Chcesz zrobić sobie ze mnie zabawkę — powiedział do siebie w myśli. — No, to się przekonasz, że źle na tym wyjdziesz.

A głośno dodał:

— Prawdą jest to, co ksiądz spowiednik powiedział żartobliwym tonem. Nie nasza jednak w tym wina, że wiedza Co dzień rozbija niczym uderzeniem młota tyle fałszywych bóstw, przesądów, sofizmatów, tyle rozlicznych kłamstw przeszłości. Jedne z nich są piękne, inne śmieszne, chociaż wszystko się znajduje w winnicy Pańskiej. Świat złudzeń będący, jak to się zwykło mówić, drugim światem, rozpada się z wielkim trzaskiem. Mistycyzm w religii, rutyna w nauce, maniera w sztuce padają tak, jak padły pogańskie bóstwa — wśród kpin. Żegnajcie, brzydkie sny, rodzaj ludzki budzi się, a jego oczy widzą jasność. Znika fałszywy sentymentalizm, mistycyzm, niezdrowe podniecenie, halucynacja, delirium, a ten, kto przedtem był chory, dziś jest zdrowy i raduje się niewymownie ze słusznej oceny rzeczy. Fantazja, ta straszliwa wariatka, będąca niegdyś panią domu, staje się służącą. Niech ksiądz rozejrzy się wokół siebie, a zobaczy podziwu godny zespół rzeczywistych zjawisk, które zastąpiły bajkę. Niebo nie jest już sklepieniem, gwiazdy przestały być latarkami. Księżyc to już nie zmienna bogini Luna, ale ciemna bryła. Słońce przestało być strojnisiem paradującym na rydwanie, a jest stałym pożarem. Scylla i Charybda nie są już morskimi potworami, ale dwiema skałami podwodnymi, syreny to foki. Jeśli zaś chodzi o osoby, to Merkury dziś jest Manzanedem, Mars starcem o rzadkiej brodzie — hrabią von Moltke, Nestorem może być pan w płaszczu, zwany monsieur Thiers, Orfeusz to Verdi, Hefajst — Krupp, Apollo zaś to pierwszy lepszy poeta. Chce ksiądz więcej? A więc Jowisz, bóg zasługujący na osadzenie w twierdzy, jeśliby jeszcze żył, nie rzucałby już gromów, ponieważ piorun uderza wtedy, gdy tego chce elektryczność. Nie ma Parnasu, nie ma Olimpu, nie ma rzeki Styks ani też Pól Elizejskich — chyba te w Paryżu. Nie ma już innych zstąpień do piekieł prócz wierceń geologicznych, a podróżnik, który stamtąd zawsze wraca, mówi, że we wnętrzu ziemi nie ma potępieńców. Nie ma też innych podróży do nieba, prócz podróży astronomicznych. Ale astronomia po powrocie z takiej podróży twierdzi, że nie widziała sześciu czy siedmiu kręgów, o których mówi Dante razem z mistykami i marzycielami średniowiecza. Spotyka ona jedynie gwiazdy i odległości, linie, olbrzymie przestrzenie i nic więcej. Nie ma już fałszywych obliczeń wieku świata, gdyż paleontologia i prehistoria policzyły zęby tej czaszki, na której żyjemy, i stwierdziły jej prawdziwy wiek. Baśń — bez względu na to, jak się nazywa, pogaństwem czy też idealizmem chrześcijańskim — nie istnieje już, a wyobraźnia to trup, którego należy jedynie pochować. Wszystkie możliwe cuda sprowadzają się w ostatecznym wyniku do tych cudów, które czynię w swojej pracowni, gdy tylko tego zapragnę, przy pomocy bunsenowskiego ogniwa, przewodu i igły magnesowej. Nie ma innych rozmnożeń chleba i ryb oprócz tych, których dokonuje przemysł przy pomocy swych urządzeń i maszyn, oprócz tych, które za wzorem natury czyni drukarnia uzyskując z jednego składu czcionek tysiące egzemplarzy. W konkluzji, drogi księże kanoniku, jesteśmy świadkami odkryć i wynalazków zmierzających do unicestwienia wszystkich absurdów, fałszów, iluzji, złudzeń, przeczuleń i uprzedzeń, które zamącają umysł ludzki. Radujemy się z tego sukcesu!

. Gdy skończył mówić, na ustach kanonika pojawił się uśmieszek, a oczy nadzwyczajnie mu się ożywiły. Don Cayetano nadawał kulce z chleba najróżniejsze formy, raz rombu, to znów graniastosłupa. Donia Perfecta zbladła i utkwiła baczny wzrok w twarzy kanonika. Rosario patrzyła przerażona na kuzyna, lecz on pochylił się ku niej i szepnął ukradkiem:

— Nie zwracaj na to uwagi, kuzynko. Mówię te bzdury, aby podroczyć się z księdzem kanonikiem.

ROZDZIAŁ VII

SPÓR SIĘ ZAOSTRZA

— Sądzisz może — zauważyła donia Perfecta nieco urażona — że don Inocencio odpowie ci milczeniem?

— Ależ nie! — zawołał kanonik tworząc z brwi dwa łuki. — Nie będę mierzył swych skromnych sił z tak mężnym a zarazem tak dobrze uzbrojonym przeciwnikiem. Senior don José wszystko zna, to znaczy, ma do swojej dyspozycji cały arsenał nauk ścisłych. Dobrze wiem, o tym, że doktryna, której broni, jest fałszywa, nie posiadam jednak ani talentu, ani też wymowy, by ją zwalczać. Użyłbym broni uczucia, użyłbym argumentów teologicznych, zaczerpniętych z Objawienia, z wiary, ze słowa Bożego, ale, niestety, senior don José, jako wybitny uczony, śmiałby się z teologii, z wiary, z Objawienia, z proroków, z świętej Ewangelii. Biedny głupi ksiądz, nieszczęśnik, który nie zna się na matematyce ani też na filozofii niemieckiej, gdzie jest mowa o Ja i Nie-ja. Biedny kapłan, który poznał jedynie boską wiedzę i coś niecoś poetów łacińskich, nie może stanąć w szrankach z takim dzielnym koryfeuszem nauki.

Pepe Rey wybuchnął szczerym śmiechem.

— Widzę, że ksiądz don Inocencio — powiedział — potraktował poważnie powiedziane przeze mnie głupstwa. Księże kanoniku, niech włócznie zamienią się w trzciny i wszystko skończone. Jestem pewny, że moje prawdziwe myśli nie są w niezgodzie z myślami księdza. Jest ksiądz mężem pobożnym i wykształconym. Ignorantem w tym wypadku jestem właśnie ja. Proszę mi wybaczyć, że pozwoliłem sobie na żart. Taki już jestem.

— Dziękuję — odpowiedział wyraźnie niezadowolony kapłan. — A więc stara się pan odwrócić kota ogonem. Ale dobrze wiem, wszyscy o tym dobrze wiemy, że myśli, których pan bronił, są pańskimi myślami. Nie może zresztą być inaczej. Jest pan dziecięciem wieku. Nie można zaprzeczyć, że posiada pan wspaniały umysł, pod każdym wzlędem wspaniały. Gdy pan mówił, szczerze się do tego przyznaję, czułem w duszy żal, że popada pan w tak wielkie błędy, musiałem jednakże podziwiać zarazem wzniosłość wyrażeń, zadziwiającą wymowę, zaskakującą metodę pańskiego rozumowania, siłę pańskich argumentów... Cóż to za głowa,seniora donia Perfecta, cóż to za głowa z tego pani bratanka! Gdy byłem w Madrycie i zaprowadzono mnie do Ateneum, wyznaję, że byłem zaskoczony widząc zadziwiającą przemyślność, jaką Bóg obdarzył ateuszów i protestantów.

— Księże don Inocencio — powiedziała donia Perfecta, patrząc na przemian to na bratanka,  to na przyjaciela domu — uważam, że w ocenie tego chłopca przekracza ksiądz granice dobrotliwości... Nie gniewaj się, Pepe, nie zwracaj uwagi na to, co powiem, gdyż nie jestem ani mędrcem, ani filozofem, ani też teologiem, ale wydaje mi się, że don Inocencio nie chcąc miażdżyć ciebie daje właśnie dowód wielkiej skromności i chrześcijańskiego miłosierdzia. A zmiażdżyłby ciebie na pewno, gdyby tylko zechciał...

— Pani, na miłość Boską — szepnął duchowny.

— Tak jest — dodała donia Perfecta — ksiądz zawsze udaje niewiniątko, a tymczasem wie więcej niż czterech doktorów. Ach, senior don Inocencio, jakże trafne jest księdza imię. Niechże jednak nie przekonuje nas ksiądz o swej pokorze, która wcale nie jest na miejscu. Mój bratanek nie jest zarozumiały... Wie to, czego go nauczono... A jeśli nauczono go błędnie, czegóż bardziej mógłby pragnąć, jak nie tego, aby go ksiądz oświecił i wyciągnął z piekła fałszywych doktryn?

— Właśnie tylko tego pragnę, aby ksiądz spowiednik mnie wyciągnął... — burknął pod nosem Pepe, zrozumiawszy, że mimo woli znalazł się w labiryncie.

— Jestem głupim księdzem, który zna się jedynie na starożytnej wiedzy — odpowiedział don Inocencio. — Uznaję olbrzymią wartość świeckiej wiedzy don Joségo. Przed tak świetną wyrocznią milknę i padam na kolana.

Mówiąc to kanonik skrzyżował ,ręce na piersi i schylił głowę. Pepe Rey był nieco zmieszany skierowaniem przez ciotkę na takie tory błahej, poobiedniej rozmowy, w której wziął udział jedynie w celu jej ożywienia. Uznał za konieczne położyć kres tak niebezpiecznemu tematowi, toteż gdy don Cayetano obudził się z przemożnej drzemki, jaka ogarnęła go po deserze, zadał mu jakieś pytanie. Obudzony zaofiarował współbiesiadnikom nieodzowne w takim wypadku wykałaczki tkwiące w ogonie porcelanowego pawia.

— Wczoraj znalazłem rękę trzymającą ucho amfory, na której znajdują się liczne znaki obrzędowe. Pokażę ci ją — powiedział don Cayetano, zadowolony, że może zejść na ulubiony temat.

— Przypuszczam, że senior de Rey jest również znawcą w sprawach archeologii — powiedział kanonik, nieubłaganie goniąc swoją ofiarę, ścigając ją aż do najdalszych kryjówek.

— I ja tak sądzę — powiedziała donia Perfecta. — Na czym nie znałyby się te postępowe dzieci naszych czasów? Całą wiedzę mają w małym palcu. Uniwersytety, akademie uczą o wszystkim w mgnieniu oka, dając od razu patent na mądrość.

— Ach, nie ma pani racji — odpowiedział kanonik, widząc na twarzy inżyniera wyraz przykrości.

— Ciocia ma rację — potwierdził Pepe — uczymy się obecnie wszystkiego po trochu i opuszczamy szkoły opanowawszy jedynie podstawy różnych dziedzin nauki.

— Mówiłem — dodał kanonik — że jest pan wielkim archeologiem.

— Nie znam się ani trochę na archeologii — odparł młody człowiek. — Ruiny to tylko ruiny i nigdy nie odczuwałem przyjemności okrywania się ich pyłem.

Na twarzy don Cayetana pojawił się wyraźny grymas.

— Nie znaczy to, abym potępiał archeologię — powiedział żywo bratanek donii Perfecty, spostrzegając z żalem, że każde jego słowo musi kogoś urazić. — Zdaję sobie sprawę z tego, że z pyłu wychodzi historia. Studia archeologiczne są moim zdaniem bardzo cenne i pożyteczne.

— Pan — zauważył spowiednik, dłubiąc wykałaczką w ostatnim zębie trzonowym — ma więcej skłonności do studiów opartych na uznawaniu za prawdę dwu zdań nawzajem sprzecznych. Przychodzi mi właśnie na myśl, że powinien pan zostać, don José, adwokatem.

— Czuję wstręt do tego zawodu — odpowiedział Pepe Rey. — Znam bardzo wartościowych i godnych szacunku adwokatów, znajduje się wśród nich również mój ojciec, najlepszy w świecie człowiek. Ale chociaż mam tak dobry przykład, nigdy nie zdecydowałbym się na wykonywanie zawodu, który polega na tym, że równie dobrze można występować za, jak i przeciw w tej samej sprawie. Największym błędem, zaślepieniem i tępotą umysłu, jakie znam, są wysiłki rodziców zmierzające do nakłonienia większości młodych do adwokatury. Główną i najstraszliwszą plagą Hiszpanii jest tłum młodych prawników, którzy dla swej egzystencji potrzebują bajecznej ilości procesów. Mnożą się one w miarę zapotrzebowania. Ale nawet i w takim wypadku wielu pozostaje bez pracy. A ponieważ pan prawnik nie umie iść za pługiem ani też usiąść przy warsztacie tkackim, powstaje w ten sposób wspaniały hufiec próżniaków z pretensjami, którzy hołdują manii stanowisk, wprowadzają zamieszanie do polityki, burzą opinię publiczną i tworzą rewolucje. Z czegoś przecież muszą żyć. Ale jeszcze większym nieszczęściem byłoby, jeśliby wystarczyło spraw sądowych dla nich wszystkich.

— Pepe, na Boga, co ty wygadujesz? — powiedziała donia Perfecta wyraźnie surowym tonem. — Proszę mu wybaczyć, księże don Inocencio... Nie wie o tym, że ksiądz ma kuzyna, który chociaż dopiero niedawno temu ukończył uniwersytet, jest już wzorem adwokata.

— Mówię ogólnie — oświadczył stanowczo Pepe. — Jako syn sławnego adwokata muszę przyznać, że niektórzy wykonują ten szlachetny zawód bardzo chwalebnie.

— No nie... Przecież mój kuzynek to jeszcze dziecko — powiedział kanonik z udaną pokorą. — Wcale nie mam zamiaru twierdzić, że jest on takim luminarzem wiedzy, jak senior de Rey. Z czasem, kto wie... Jego uzdolnienia nie są błyskotliwe ani imponujące. Poglądy Jacintita są prawdopodobnie całkiem' zwyczajne, lecz jego sądy — zdrowe. Jeśli coś wie, to wie na mur. Nie zna igraszek sofizmatami czy też pustymi słówkami...

Pepe Rey był coraz bardziej zaniepokojony. Myśl o tym, że mimo woli znalazł się w sprzeczności z poglądami przyjaciół swojej ciotki, sprawiała mu wielką przykrość. Postanowił więc milczeć w obawie, aby nie skończyło się na tym, że on i ksiądz don Inocencio zaczną rzucać w siebie talerzami. Na szczęście sygnaturka katedry wzywając księży do ważnych obowiązków kościelnych wybawiła go z przykrej sytuacji. Wstał więc czcigodny mąż i pożegnał się ze wszystkimi, a w stosunku do Pepego był tak przyjemny i miły, jakby od dawien dawna łączyła ich zażyła przyjaźń. Zapewniał go o swej gotowości do usług, obiecał przedstawić mu swego krewniaka, aby miał towarzysza w zwiedzaniu miasta. Słowa jego były bardzo czułe, a przed wyjściem łaskawie poklepał don Joségo po ramieniu. Pepe Rey przyjął z zadowoleniem te oznaki pojednania, mimo to westchnął z ulgą, gdy kapłan opuścił jadalnię.

ROZDZIAŁ VIII

W WIELKIM POŚPIECHU

Wkrótce potem nastąpiła zmiana sceny. Don Cayetano, pogrążony w słodkim śnie, który nim owładnął, wypoczywał po swych wzniosłych zajęciach. Gdy spał smacznie w fotelu, donia Perfecta chodziła po domu, zajęta swoimi sprawami. Rosarito usiadła przy drzwiach, które Wschodziły na ogród, i spojrzała na swego kuzyna, zwracając się do niego w milczącej mowie oczu:

— Kuzynku, siądź przy mnie i powiedz wszystko, co mi masz; powiedzieć.

Pepe, chociaż był matematykiem, zrozumiał jej spojrzenie.

— Droga kuzynko — powiedział — ależ cię musiały nudzić te nasze dzisiejsze dysputy. Bóg mi świadkiem, że chętnie nie upierałbym się przy swoim, jak to widziałaś, ale winę za to ponosi ksiądz kanonik... Wiesz co, ten ksiądz wydaje mi się dość oryginalny...

— To nadzwyczajny człowiek — odpowiedziała Rosarito zadowolona, że może udzielić kuzynowi wszelkich potrzebnych informacji i wiadomości.

— O, tak, nadzwyczajny człowiek. Od razu to widać.

— Gdy go poznasz bliżej, przekonasz się o tym...

— Że jest bezcenny. Ostatecznie wystarczy, że jest przyjacielem waszego domu, aby stał się również i moim — stwierdził! młody człowiek. — Często tu przychodzi?

— Nie ma dnia, aby nie przyszedł. A jaki jest dobry i miły. I jak bardzo mnie lubi.

— Ano, jeśli tak, to zaczyna mi się podobać ten ksiądz.

— Przychodzi także wieczorem, aby zagrać w wista — dodała dziewczyna. — O zmierzchu zbiera się u nas parę osób, sędzia pierwszej instancji, prokurator, ksiądz dziekan, sekretarz biskupa, alkald, poborca podatkowy, krewniak don Inocencia...

— Ach, Jacintito, ten adwokat,..

— Tak. Poczciwe z niego chłopaczysko. Ksiądz kanonik ubóstwia go. Od czasu gdy wrócił z uniwersytetu w swym doktorskim birecie... Jest doktorem paru fakultetów, zdał egzaminy celująco.... Nie myśl sobie... Od chwili jego przybycia, ksiądz bardzo często go tu sprowadza. Mama także bardzo go lubi... Jest zapalony do nauki i taki poważny. Odchodzi wcześnie razem ze swym opiekunem. Nigdy nie zagląda w nocy do kasyna, nie gra, nie trwoni pieniędzy, pracuje w kancelarii adwokackiej don Lorehza Ruiz, najlepszego adwokata w Orbajosie. Mówią, że z Jacintita będzie Wielki obrońca.

— Jego wuj nie przesadzał więc w swych pochwałach — powiedział Pepe; — Bardzo mi przykro, że plotłem tyle głupstw ha temat adwokatów... Zachowałem się niewłaściwie, nieprawda, droga kuzynko?

— Nic nie mów. Wydaje mi się, że miałeś dużo racji. — Powiedz jednak prawdę, czyż nie byłem trochę...

— Nie, nie.

— Zdjęłaś mi wielki ciężar z serca. To prawda, że z prawdziwą przykrością byłem 'ciągle przeciwnikiem tego zacnego kapłana. Bardzo mi z tego powodu przykro.

— Dochodzę do przekonania — Rosarito mówiąc to utkwiła w nim swój wzrok, a na twarzy jej pojawił się wyraz czułości — że ty nie należysz do nas.

— Co to znaczy?

— Nie wiem, czy się dobrze wyrażam, kuzynku. Chciałam powiedzieć, że niełatwo przyzwyczaisz się do sposobu mówienia i myślenia ludzi z Orbajosy. Tak mi się wydaje... przypuszczam tylko.

— Ach, nie. Jestem pewny, że się mylisz.

— Przybywasz z innych stron, z innego świata, w którym ludzie są bardzo dobrze ułożeni, bardzo mądrzy, mają piękne maniery, wykwintny sposób mówienia i są... Być może, że wyraziłam się niewłaściwie. Chciałam powiedzieć, że jesteś przyzwyczajony do przebywania w wyborowym towarzystwie, znasz się na wielu sprawach... Tu nie ma tego, czego ci potrzeba, nie ma tu ludzi mądrych ani też wielkich osobistości. Wszystko tu jest zwyczajne, Pepe. Zdaje mi się, że będziesz się nudził, bardzo będziesz się nudził i w końcu będziesz musiał pójść sobie. .

Smutek, malujący się zazwyczaj na twarzy Rosarito, przejawił się tym razem tak wyraźnie i plastycznie, że Pepe Rey głęboko się wzruszył.

— Mylisz się, droga kuzynko. Nie przynoszę tu poglądów, o które mnie podejrzewasz, ani też mój charakter czy wykształcenie nie kłócą się z charakterami i myślami tutejszych ludzi. Przypuśćmy jednak na chwilę, że tak jest istotnie.

— Przypuśćmy...

— Choćby tak było, jestem głęboko przekonany, że między tobą i mną, między nami, droga Rosario, panować będzie doskonała harmonia. Pod tym względem nie mogę się mylić. Serce mi mówi, że się nie mylę.

Rosarito zaczerwieniła się. Chcąc jednak zmusić rumieniec do ucieczki, uśmiechała się i obracając głowę na wszystkie strony powiedziała:

— Nie wysilaj się na sztuczki. Zresztą masz rację, jeśli tak mówisz, ponieważ ja zawsze przyjmuję za dobrą monetę to, co ty myślisz.

— Rosario! — zawołał młody człowiek — jak tylko cię ujrzałem, moją duszę wypełniła wielka radość... a jednocześnie żałuję, że nie przybyłem wcześniej do Orbajosy.

— W to już nie mogę uwierzyć — powiedziała udając wesołość, aby ukryć swoje wzruszenie. — Tak prędko?... Nie igraj słówkami... Pamiętaj, Pepe, o tym, że jestem prowincjuszką. Umiem mówić jedynie zwykłe rzeczy. Nie znam francuskiego, nie ubieram się elegancko. Tylko trochę umiem grać na pianinie...

— Ach, Rosario! — zawołał gorąco caballero — wątpiłem, czy jesteś doskonała. Teraz już wiem, że nią jesteś.

W tej chwili weszła matka. Rosarito nie wiedząc, co odpowiedzieć na ostatnie słowa kuzyna, odczuła mimo to potrzebę powiedzenia czegoś, toteż patrząc na matkę rzekła:

— Ach, zapomniałam nakarmić papugę.

— Nie kłopocz się o to. Dlaczego tu siedzicie? Wyjdź z kuzynem na spacer do ogrodu.

Seniora uśmiechała się z macierzyńską dobrocią, pokazując bratankowi widoczne za szybami, pokryte gęstym listowiem drzewa.

— Chodźmy tam — powiedział Pepe wstając.

Rosario rzuciła się w stronę oszklonych drzwi, jak ptak wypuszczony na wolność.

— Pepe wiele wie, więc też na pewno zna się na drzewach — dodała donia Perfecta. — Nauczy cię, jak się je szczepi. Zobaczymy, co sądzi o przesadzanych teraz przez nas gruszach.

— Chodź, chodź — powiedziała Rosarito już z ogrodu.

Ze zniecierpliwieniem wzywała kuzyna. Zasłoniło ich listowie drzew. Donia Perfecta obserwowała oddalających się, potem zajęła się papugą. Odbijało się jej po obiedzie; w, zamyśleniu powiedziała:

— Miły to on nie jest. Nie pogłaskał nawet biednego ptaszka. Potem myśląc, że szwagier ją słyszy, dodała głośno:

— Cayetano, jak ci się podoba mój bratanek?... Cayetano! Głuchy pomruk był oznaką, że miłośnik antyku odzyskiwał świadomość przebywania jeszcze na tym nędznym świecie.

— Cayetano...

— Co?... co?... — zamruczał niewyraźnie mędrzec — ten młodzieniaszek będzie pewnie twierdził, jak i wszyscy, że posągi z Mundogrande pochodzą z okresu pierwszej imigracji fenickiej. Przekonam go...

— Ależ Cayetano...

— Ależ Perfecto... Ba, może również teraz będziesz twierdziła, że spałem?

— Gdzież tam, człowiecze, po co miałabym mówić takie głupstwa... Powiedz mi, jednak, jak ci się podoba ten chłopak?

Don Cayetano zasłonił sobie usta ręką, aby móc swobodniej ziewnąć, a potem wdał się w obszerną rozmowę z panią domu. Ci, którzy przekazali nam wiadomości potrzebne dla ułożenia tej historii, pomijają ten dialog, niewątpliwie dlatego, że był on ściśle poufny. Zrozumiałe zaś, że to, o czym owego wieczoru mówili w ogrodzie inżynier i Rosarito, nie zasługuje również na żadną wzmiankę.

Nazajutrz wieczorem wydarzyły się jednak rzeczy, których nie można pominąć milczeniem, tak wielkie jest ich znaczenie. Gdy zmrok zaczął zapadać, młodzi znajdowali się sam na sam w ogrodzie spacerując po różnych jego zakątkach, byli zajęci wyłącznie sobą, niezdolni oderwać oczu od siebie i przestać słuchać tego, co mówiło drugie.

— Pepe — powiedziała Rosarito — wszystko, co mi mówiłeś, to fantazja, to tylko taka piękna śpiewka, którą sprytnie posługujecie się wy, mężczyźni. Myślisz, że będąc prowincjuszką, uwierzę we wszystko, co mi ktoś mówi.

— Jeślibyś mnie znała, tak jak ja chyba znam ciebie, wiedziałabyś, że zawsze mówię jedynie to, co czuję. Porzućmy jednak te głupie rozważania i miłosne kluczenia, które jedynie fałszują uczucie. Będę rozmawiał z tobą zupełnie szczerze. Nie jesteś przecież dla mnie panienką, którą poznałem na spacerze czy na zabawie, nie należysz do tych, z którymi chciałbym spędzić jedynie przyjemną chwilę. Nie. Jesteś moją kuzynką. Jesteś czymś więcej... Rosario, postawmy od razu kropkę nad i. Skończmy z tym kołowaniem. Przyjechałem tutaj, aby się z tobą ożenić.

Rosario poczuła, że twarz jej,płonie, a serce nie mieści się w piersi.

 — Słuchaj, moja droga kuzynko — dodał młody człowiek. — Słowo honoru, że jeślibyś mi się nie podobała, byłbym już daleko stąd. I choć grzeczność i uprzejmość zmuszałyby mnie do tego, nie przyszłoby mi łatwo ukryć swego rozczarowania. Taki już jestem,

— Kuzynku, przecież dopiero co przyjechałeś — odpowiedziała lakonicznie Rosarito, starając się roześmiać.

— Przyjechałem niedawno, ale wiem już wszystko, co chciałem wiedzieć. Wiem, że kocham ciebie, że jesteś kobietą, którą od dawna zapowiadało mi serce, mówiąc bez przerwy: „Już nadchodzi, już jest blisko, uważaj — tuż, tuż".

Zdanie to posłużyło Rosario za pretekst, aby wybuchnąć śmiechem, który już poprzednio pojawił się na jej ustach. Serce jej biło jednak niespokojnie pod wpływem wielkiej radości.

— Upierasz się, że nie masz żadnych zalet — ciągnął Pepe — a jesteś cudowna. Posiadasz godną podziwu zdolność oświetlania wszystkiego, co cię otacza, boskim światłem swojej duszy. Wystarczy spojrzeć na ciebie, aby dostrzec szlachetne uczucia i czystość twojego serca. Człowiek patrzy na ciebie jak na niebiański stwór, który tylko przez zapomnienie Pana Boga znajduje się na ziemi. Jesteś aniołem i kocham cię do szaleństwa.

Gdy to mówił, zdawało mu się, że wypełnia wielką misję! Rosarito czuła, że nagle ogarnia ją żywe wzruszenie, że skąpa energia jej ciała nie może oprzeć się podnieceniu umysłu. Słabnąc opadła na kamień ciosowy, który w tych przyjemnych okolicach zastępował ławkę. Pepe pochylił się nad nią. Zauważył, że zamknęła oczy, opierając czoło na dłoni. Wkrótce potem córka donii Perfecty Polentinos zwróciła na kuzyna czułe spojrzenie i poprzez łzy radości powiedziała:

— Pokochałam cię wpierw, nim mogłam cię poznać. Opierając się rękoma o dłonie młodego mężczyzny wstała i oboje zniknęli za pokrytymi listowiem gałęźmi na wysadzonej oleandrami ścieżce. Zapadał zmierzch i miły cień rozpościerał się w niżej położonej części ogrodu, podczas gdy ostatnie promienie zachodzącego słońca wieńczyły blaskiem wierzchołki drzew. Hałaśliwa ptasia republika jazgotała przeraźliwie na najwyższych gałęziach. Była to godzina, kiedy po przewędrowaniu wesołych, niezmierzonych przestworzy niebios wszystkie ptaki kładą się spać, sprzeczając się o gałąź, którą chciały wybrać za alkowę. Ćwierkanie ich przypominało czasem zarzuty i dysputę, czasem żarty i dowcipy. Swoją świergoczącą mową rzucały sobie te nicponie największe obelgi, dziobiąc się i machając skrzydełkami, podobnie jak mówcy gestykulują rękoma, gdy chcą, aby uwierzono w kłamstwa, które głoszą. W dźwiękach tych można było jednak wyczuć słowa miłości, do której zapraszała przyjemna godzina i piękna okolica. Zaostrzony słuch mógłby pochwycić te słowa:

— Zanim poznałam ciebie, już cię kochałam i jeślibyś nie przyjechał, umarłabym z rozpaczy. Mama dawała mi do czytania listy twojego ojca. Było w nich tyle pochwał ciebie, więc mówiłam sobie: „On powinien być moim mężem". Twój ojciec długo nic o tym nie pisał, żebyśmy się pobrali. Wydawało mi się to wielkim uchybieniem. Nie wiedziałam, co mam myśleć o podobnym zaniedbaniu... Wuj Cayetano mówiąc o tobie twierdził: „Takich jak on mało jest na świecie. Kobieta, która go złowi, może uważać się za szczęśliwą..." W końcu twój ojciec napisał to, co powinien... Nie mógł tego nie napisać. Czekałam codziennie...

Wkrótce potem ten sam głos dodał z niepokojem:

— Ktoś idzie za nami.

Gdy wyszli z oleandrów, Pepe zauważył dwie osoby, zbliżające się w ich stronę. Dotykając liści rosnącego tam drzewka, powiedział głośno do swej towarzyszki:

— Nie należy stosować pierwszego obcinania, gdy drzewko jest jeszcze tak młode jak na przykład to, musi ono przedtem dobrze zapuścić korzenie. Świeżo przesadzone drzewa nie mają siły do przetrwania takiej operacji. Jak wiesz, korzenie mogą rozwijać się jedynie dzięki liściom, tak więc jeśli odbierzesz im liście...

— Ach, don José! — zawołał spowiednik, zbliżając się do młodych i pozdrawiając ich niewymuszonym uśmiechem. — Daje pan lekcję sadownictwa?  Insere nunc, Meliboee, piros, pone ordine vites, jak powiedział wielki piewca pracy na roli. Szczep grusze, drogi Meliboe, uporządkuj winnicę... Jak zdrówko, don José?

Inżynier i kanonik podali sobie dłonie. Ten ostatni odwrócił się i wskazując na młodzieniaszka, który szedł za nim, powiedział z uśmiechem:

— Mam przyjemność przedstawić panu swego drogiego Jacintilla... dobry z niego chłopak, don José... choć też postrzelony.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Koniec. Na razie tylko tyle możemy powiedzieć o osobach, które wydają się dobre, ale nie są takie.

Madryt, kwiecień 1876 r.