Andrzej Maksymilian Fredro

DOŻYWOCIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I

Scena 1

SCENA 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

Scena 6

Scena 7

AKT II

Scena 1

Scena 2

Scena 3

Scena 4

SCENA 5

Scena 6

Scena 7

Scena 8

AKT III

Scena 1

Scena 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

Scena 6

Scena 7

Scena 8

DOŻYWOCIE

Komedia w trzech aktach wierszem

Andrzej Maksymilian Fredro

OSOBY:

LEON BIRBANCKI
DOKTOR HUGO
ORGON
RÓZIA, córka Organa
ŁATKA
TWARDOSZ
RAFAŁ LAGENA
MICHAŁ LAGENA
FILIP
Służba w oberży — muzykanci — Żydzi etc. etc. — Scena w mieście.

U skąpego lub chciwego cała
w mieszku dusza.

And. Maks. Fredro

AKT I

Sala w oberży —  liczba na drzwiach —  po prawej strome od aktorów pod oknem stolik, na nim dopalające się  świece, kieliszki, karty etc.; toż samo i na ziemi, gdzie także kilka butelek —  po lewej stronie na kanapie śpi Rafał i Michał. W głębi śpią na krzesłach muzykanci z instrumentami w ręku za pulpitami, na których butelki i gasnące świece — krzesła powywracane i nieład w całym pokoju

Scena 1

Łatka, Filip sprząta

ŁATKA (zaglądając)
Pst! Filipku!

FILIP (gasząc świece i nie oglądając się)
Śmiało, śmiało!

(Łatka wsuwa się i ogląda się wkoło, kiwając głową)

ŁATKA
Tu dudziarze, tu opoje;
Aj Filipku, serce moje,
Źle się dzieje.

FILIP (ziewając)
Cóż się stało?

ŁATKA (trącając nogą butelkę)
Sądząc z szczątków o zabawie...

FILIP
Nieźle, nieźle nam się działo.

ŁATKA
To czuwanie noc w noc prawie,
Te hulanki, ten tok życia,
Pewnie zdrowia nic nie przyda;
A pan Leon go do zbycia
Nie ma wiele. — Aj, aj, bieda,
Kłopot, nędza z tą młodzieżą;
Żyją jakby nieśmiertelni;
Mów im: umrzesz! — nie uwierzą  —
Aż kazadzą im kościelni,
Aż już przyjdzie leźć do rowu,
Wtedy...

FILIP (wpadając w mowę)
Wierzą.

ŁATKA
Aj, gdzie znowu!
Lecz tych wszystkich wtedy gubią...

FILIP (jak wyżej)
Co ich z duszy, serca lubią.

ŁATKA ,
Aj, gdzie znowu! - tych, co krocie
Gotowizną dzisiaj płacą,
Aby nabyć dożywocie,
Które jutro może stracą  —
I żadnemu ani w głowie,
Że ktoś kupił jego zdrowie —
Jakby własnym szasta sobie!

FILIP (ironicznie)
Szasta, szasta, a raz w grobie —
Dożywocie fiut! do kata.

ŁATKA
Fiut! Filipku, serce moje —
Tak jest, tak, fiut! — wielka strata!
Jak na węglach ja też stoję  —
Aj, aj, kłopot! cóż robili
Na tej uczcie?

FILIP
Co?

ŁATKA
Co?

FILIP
Pili!

ŁATKA
Zgadłem, zgadłem -  źle, niezdrowo
Ale skromnie, czy bez liku?

FILIP
Po kieliszku.

ŁATKA
Mądre słowo!
Po kieliszku! mów: po łyku,
Ale łyków sto tysięcy. -
A nasz Leon?

FILIP
Ten najwięcej.

ŁATKA
Pił, pił?

FILIP
Jak smok.

ŁATKA
Jak smok? Boże!
On na siebie sam zażarty —
Pierś jak wróbla — kaszel dławi —
Noże w sobie topi, noże!
I cóż jeszcze?

FILIP
Grano w karty.

ŁATKA
W karty? dobrze — ta zabawa
Zawsze jakąś korzyść sprawi,
Bo co przegrać kto nie może,
To w pół darmo nam zastawi.

FILIP
Ja gry ganić nie mam prawa:
Dziesięć czątych mi przyniosła.

ŁATKA
Dziesięć czątych! Aj, Filipku,
Tyś się widzę rodził w czepku.
Więc się wziąłeś do rzemiosła?

FILIP
To się na mnie nie pokaże!
Wszakżem uczon w pańskiej szkole:
Na niepewne nic nie ważę
I gratyskę zawsze wolę.

ŁATKA
Skądże, serce, ów dziesiątek?

FILIP
Od kart dawać zwyczaj dawny.

ŁATKA
Od kart — dziesięć  — piękny wziątek!
Akcydensik zatem jawny —
Pokażno mi te dukaty.

FILIP
Nic dziwnego — ot dukaty.

ŁATKA
Ważne?

FILIP
Pasir.

ŁATKA
Jakże będzie?

FILIP
Co — jak będzie?

ŁATKA
Jakoś przecie -
Ów dziesiątek. - Co? - jak? - wszędzie
Człowiek z ludźmi... jakto w świecie -
Ręka rękę... jakoś przecie.

FILIP (chcąc odejść)
Nie mam czasu.

ŁATKA (zatrzymując go)
Chcesz mej straty?

FILIP
Co? - Pan Łatka, tak bogaty,
Chciałby dzielić, wziąć połowę,
Co dniem, nocą, łamiąc głowę,
Biedny sługa gdzie skorzysta?
A, to hańba oczywista!

ŁATKA
Aj, Filipku, hańby nie ma —
Jeden chętnie pieniądz trzyma,
Drugi chętnie go wyrywa;
I Filipku, serce moje,
Jeśli z tobą się podzielę,
To za moje koszta, znoje.
Gdym Leona Birbanckiego
Dożywocie kupił sobie,
Chciałem kogoś rozsądnego
Wciąż przy jego mieć osobie,
By uważał należycie
Na szacowne jego zdrowie,
Na, zbyt drogie dla mnie, życie —
By strzegł jakby oka w głowie.
Ciebiem wybrał przez poczciwość
Za zasługi twoje dawne,
Za staranną twą gorliwość,
Z którąś fanty strzegł zastawne;
I pomimo przeszkód wielu,
Z wielkim kosztem, z wielką pracą,
Tum cię wkręcił, przyjacielu,
Gdzie ci teraz dobrze płacą.

FILIP
Wszak pan bierzesz procent piąty.

ŁATKA
Powinien byś dać dziesiąty,
Jam ci bowiem dał dochody,
Co masz teraz - jam cię wprzódy
Oporządził jak panicza.

FILIP
Oporządził? - Wolne żarty.

ŁATKA
Wszakżem czapkę dał z kutasem,
Czapkę piękną.

FILIP
Grat obdarty,
Chyba wróble straszyć czasem.

ŁATKA
Ale kutas!...

FILIP
Piękna czapka.

ŁATKA
Ale kutas!...

FILIP (ironicznie)
Luba! mila!
I cóż miałem z tego datku?

ŁATKA
Ale kutas, kutas, bratku...

FILIP
Cóż u diabła z tym kutasem!...

ŁATKA
I podszewka niezła była.
Dałem także łokci parę
Pięknej frandzli.

FILIP
Strząpki stare!

ŁATKA
Piękną umbrę.

FILIP
Tęgie zyski!

ŁATKA
Piękne buty.

FILIP
Jeden tylko.

ŁATKA
Jeden? — może — lecz paryski.
Dałem szlafrok w piękne kwiaty.

FILIP
Diabłem wyszedł więc bogaty
Z pańskiej służby w szóstym roku:
W jednym bucie i szlafroku.

ŁATKA
Lecz nie o tym teraz mowa —
Kiedym kupił dożywocie...

FILIP
Kupił? kupił? — wydarł, panie.

ŁATKA
Aj, Filipku, serce moje!
Wstrzymaj trochę ostre słowa. —
Wydarł! wydarł! W tym kłopocie
Żem przepłacił  - moje zdanie.

FILIP
Ja się także tego boję.
Ale czemu imię cudze
Pan kładł w kontrakt, a nie swoje?

ŁATKA
Co do tego memu słudze?

FILIP
I dlaczego tak troskliwie
Przed Birbanckim pan to kryje:
Dożywocie teraz czyje?
Kto nabywcą jest właściwie?
By uniknąć stąd napaści?

ŁATKA
Diable rogi rosną waści.

FILIP
Niech na zdrowie rosną sobie,
Lecz by pana już nie bodły,
Rzucam służbę i zysk podły;
Birbanckiego niech w chorobie
Już kto inny ma w opiece. —

ŁATKA
Co? w chorobie? — Alboż chory?
Po doktora zaraz lecę.

FILIP
Nie pomogą mu doktory.

ŁATKA
Cóż mu, cóż mu? ledwie stoję!

FILIP (obojętnie)
Co? — suchoty pewne.

ŁATKA
Nieba!

FILIP
Żyła w piersiach pęknie.

ŁATKA
Pęknie?
Żyła? w piersiach?

FILIP
Jęknie, stęknie -
I już po nim.

ŁATKA
I już po nim!

FILIP
Z nim jak z jajkiem teraz trzeba.

ŁATKA
Biegnę, pędzę po doktora -
To mi czasy! to mi pora!

FILIP (sam)
Skąpcze! sknero! drabie! czarcie!
Mam przy twoim stać na warcie,
A nie skubnąć, kiedy mogę!
Chyba byłbym bez sumienia.
Ale czas też i mnie w drogę,
Bo się diable wiatr odmienia:
U mnie kieska — u mnie sprzęty,
A Birbiancki, dobra dusza,
Jak cytryna wyciśnięty,
Wkrótce beknie Tadeusza. —

SCENA 2

Leon, Filip (Michał, Rafał, muzykanci śpiący)

LEON (po którego ubiorze znać, że się nie rozbierał, pokaszluje często)
Filip!

FILIP
Słucham.

LEON (siada, opiera głowę  o rękę  i mówi do siebie)
Piękne gody!
Wyśmienite w każdym względzie!
Kieszeń pusta, we łbie szumi.
Filip!

FILIP
Słucham.

LEON
Cóż, barszcz?

FILIP
Będzie.

LEON
Kwaśny?

FILIP
Ha! nasz kucharz umie
Barszcz najlepiej...

LEON (wołając za nim)
Szklankę wody!
Słuchaj! — z cukrem.

FILIP (wracając)
Cukru włożę.
I cytrynki dodam może?
Co?

LEON
Ha! dobrze. —

(wołając za nim)
Albo nie chcę  —
Głowa pęka, w piersiach łechce —
Aż do mdłości jestem słaby,
A ten poi limonadą  —
Idź do diabła z taką radą!

FILIP
To chybaby...

LEON
Cóż: chybaby?

FILIP
Parę kropel.

LEON
Czegóż znowu?

FILIP
Rumu? co? -

LEON
Hm! - wlej troszeczkę.

(wołając za nim)
Albo wiesz co - daj bez wody,
Bo na diabła tej ochłody!
Jeszcze sobie sprawię bole!
Chyba byłbym bez rozumu!
I mam zażyć trochę rumu!
To bez wody zażyć wolę.
Przynieś zatem mi flaszeczkę,
Tylko tego — wiesz? Spod Róży.

(Filip odchodzi)
(Po krótkim milczeniu)

W samej rzeczy rum mi służy.

(Po krótkim milczeniu, zbliżając się do śpiących)
Luby Michał! — Rafał miły!
Oba bracia jednej siły. —
Rafał z guzem, tam do czarta?
Twarda, widzę, była karta,
Którą Jan go w łeb uderzył.
Byle tylko nam uwierzył,
Że mu się to wszystko śniło.

(Po krótkim milczeniu)
Piękne życie dotąd było -
Uczty, banki, karty, bale,
Lecz co dalej, nie wiem wcale.
Ani grzędy, ani chatki,
Pusto, goło wskróś i wkoło -
A zaś kredyt - o, mój Boże!
Już w nim ledwie tchu ostatki,
Ledwie palcem kiwnąć może.

(Po krótkim milczeniu)
Cóż więc dalej z sobą zrobię?
Ha! co myśleć. Teraz sobie
Na dewocji gdzie osiędę,
I w mych listach pisać będę:
Roku ośmset trzydziestego
I piątego, a pierwszego
Mej golizny -

(Przebudzony basetlista pociąga smyczkiem parę razy)

Jest tam który!

FILIP (za sceną)
Zaraz, zaraz,

(Wchodząc)
jestem, panie.

(Przynosi rum)

LEON
Powyrzucaj te bandury,
Schowaj karty, zbierz butelki.

FILIP
To zabawi bardzo krótko.
Ale, panie — jest tam wielki
Nasz przyjaciel — dawno czeka.

LEON
Który? jaki?

FILIP
Z rudą bródką.

LEON
Z rudą? -  Żeby i z niebieską,
Nie zadzwoni moją kieską,
Bo... wiesz.

FILIP
Jakiś mandat czyta
I chce...

(Pokazuje pieniądze)

LEON
Daj w kark, będzie kwita.

FILIP
A nuż nam z tej obligacji
Zechce wydać?

LEON
Schowasz sobie.
I każdemu z Żydków braci
Masz oznajmić w każdej dobie:
Że od dziś dnia całkiem nowy
Mój sysitemat finansowy —
Że pod kredkę wziąwszy ściśle,
Co mam jeszcze, co mieć mogę,
Ani grosza dać nie myślę.
Ale, ale, kiedy mowa
O finansach — chciałem wiedzieć
I kazałem ci wyśledzić,
W jakiej dziurze, jamie, błocie,
Ten przeklęty łotr się chowa,
Co mi wydarł dożywocie.
Muszę poznać go koniecznie.
Bo chciałbym go: — albo grzecznie
Do jakowej skłonić zgody,
Albo pozwać za me szkody,
Albo tęgo kijem wybić.

FILIP
Jedno lepsze od drugiego,
Z trzech moździerzy trudno chybić,
Nic nie będzie jednak z tego -
Bo ów prałat jest w Berlinie,
Tylko sobie przez bankiera
Pensją pańską na terminie
Jakby własną tu pobiera...
Ale, panie, tamten czeka.

LEON
Powiedz, żem zły, niech ucieka.

FILIP
Nie chce słuchać.

LEON
Dmuchnij w uszy.

FILIP
Mówi, z miejsca że nie ruszy.

LEON (uderzając pięścią w stół)
To ze schodów strąć zuchwalca!

SKRZYPEK (przebudzony)
Walca? — zaraz —

(Do muzykantów)
Walca! walca!

(Zaczynają grać następnie i fałszywie)

FILIP (odrywając im smyczki nadaremnie)
Cicho! — Dosyć! — Ale... cicho!

SKRZYPEK
Czasem człowiek nie chcąc zaśnie.

FILIP
(ku drzwiom ich popychając)
No! no! marsz, marsz!

SKRZYPEK (we drzwiach)
Marsza, panie?
Zaraz. - Marsza!

(Zaczynają grać marsza)

FILIP (zamykając drzwi)

Ale cicho!
Czy ich diabli nastroili! -
Teraz grają, w nocy pili -

(Słychać oddalającą się muzykę, a gdy Filip już wraca, niewidziany i leżący w samym kącie za pulpitami klarynecista zaczyna fałszywie akompaniować)

FILIP (idąc ku niemu)
A to znowu co za licho!

KLARYNECISTA
Trochę zaschło w klarynecie.

FILIP
Mnie się zdaje, że zamokło.

KLARYNECISTA
Trzeba...

FILIP (odprowadzając za drzwi)
No... no —  śpij zdrów. —

(zamykając)
Przecie!

(Zbiera świece i wychodzi).

Scena 3

Leon, Rafał, Michał

RAFAŁ (przebudzony, leżąc śpiewa)
Kiedy się nam pora zdarza,
I taka doba!
Pijmy zdrowie gospodarza,
Co się podoba.

MICHAŁ (zrywając się siada)
W czyje ręce? czyje zdrowie?

(Obydwaj jeszcze siedząc oglądają się na wszystkie strony, czas krótki
milczenia)

LEON
A, dzień dobry.

RAFAŁ
Mój Leonie,
Dałeś bankiet co się zowie,
Będą mówić o nim wszędzie,
ALe...

(zaczyna szukać trzewika)

MICHAŁ (z westchnieniem)
Ale — ciężkie ale —
Panie bracie, gorzko będzie.

RAFAŁ (szukając ciągle trzewika)
Wszak podobnoś trzewik miałem.

(Wdziewa)

MICHAŁ
Dałżem sobie, dałem, dałem!

LEON
O cóż idzie?

MICHAŁ
Jak się  żonie
Dziś pokazać?!

RAFAŁ
Źle, Michale!

MICHAŁ
�le, Rafale.

LEON
Cóż u czarta!
Tak się  żony bać okrutnie;
Choć pogdera, choć pozrzędzi,
Wszak w kominie nie u wędzi,
Wszak za karę  łba nie utnie -
I gadania rzecz nie warta.

RAFAŁ
Łatwo mówić: łba nie utnie...
Ale cóż mnie w czoło swędzi?
Czy ugryzło co tak mocno?

(Do Leona)
Czerwone? co?

LEON
Plamka mała.

RAFAŁ
Pewnie komar...

LEON
Lub szczypawka.

MICHAŁ
Koniec końców, ta zabawka
W takiej zgrai...

RAFAŁ
Chwilą nocną.

MICHAŁ
Diabła warta całkiem cała,
A to z łaski pana brata.

RAFAŁ
Tylko na mnie nie kładź winy.
Ja wyszedłem ze sąsiadem
Do mojego adwokata -
Miałem wrócić w pół godziny,
I czekano mnie z obiadem...
Toż tam było! O, mój Boże!

MICHAŁ
Ja wyszedłem kupić lożę
Na wczorajszą jakąś  Normę  -
Oto bilet jeszcze noszę  -
Wtem was licho ku mnie wiedzie -
Chodź z nami, chodź. - Ja się proszę  -
Nie - chodź i chodź! - gdzie? - na śledzie
Śledzia lubię, pójść musiałem -
Otóż sobie śledzia dałem!

RAFAŁ
Coś jak przez sen mi się zdaje,
Że ja wczoraj grałem w karty —
Nie pamiętasz, panie bracie?

MICHAŁ (Rafał dostaje pulares)
Nie pamiętam.

RAFAŁ (przewracając pulares, potem kieszenie)
Otóż macie!

LEON
Czy tam czego niedostaje?

RAFAŁ
Tam do kata, to nie żarty!
Trzysta reńskich siostra właśnie
Na sprawunki mi przysłała —
Niechże jasny piorun trzaśnie
Te sprawunki parafiańskie!
A to plaga oczywista.

LEON
Jutro zwalczysz los uparty,
Wygrasz.

RAFAŁ
Ściskam nóżki pańskie,
Póki życia nie gram w karty.
Trzysta, panie bracie, trzysta!

MICHAŁ (wychodząc z zamyślenia)
Żebym choć mógł wspomnieć sobie,
Co robiłem tu w tej dobie -
Nie pamiętasz, panie bracie?

RAFAŁ
Nie pamiętam.

LEON (śmiejąc się)
Otóż macie!

MICHAŁ
Ależ nie ma śmiać się z czego —
Byłby gruby żart, za katy,
Człowiek przecie jest żonaty.

LEON
Już ja ręczę, że nic złego.

MICHAŁ
W złąm kaducznie wyszedł porę.

LEON
Już ja wszystko na się biorę  —
Ja pogodzę was z żonami.

RAFAŁ
Bardzo dobrze, chodź więc z nami.

LEON
Przyjdę później.

MICHAŁ
Diabliż potem!

RAFAŁ
Wiesz, Leonie, zrób mi grzeczność:
Ty to umiesz pięknym zwrotem
Najszaleńszą zgładzić sprzeczność  -
Napisz kartkę do mej żony.

MICHAŁ
I do mojej.

RAFAŁ
Słówek parę.

MICHAŁ
Jesteś od niej wielce czczony.

RAFAŁ
Moja daje świętą wiarę.

LEON
Pisać można — nawet wróżę,
Iż mój bilet wiele wskóra,
Tylko że to w moim biurze
Łatwiej flaszki niźli pióra.
Prawda — jest od kart ołówek,
Zaraz skreślę parę słówek.

(Odchodzi).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena 1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena 1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej