Samuel Butler

DROGA CZLOWIECZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLII

ROZDZIAŁ XLIII

ROZDZIAŁ XLIV

ROZDZIAŁ XLV

ROZDZIAŁ XLVI  

ROZDZIAŁ XLVII

ROZDZIAŁ XLVIII

ROZDZIAŁ XLIX

ROZDZIAŁ L

ROZDZIAŁ LI

ROZDZIAŁ LII

ROZDZIAŁ LIII

ROZDZIAŁ LIV

ROZDZIAŁ LV

ROZDZIAŁ LVI

ROZDZIAŁ LVII

ROZDZIAŁ LVIII

ROZDZIAŁ ŁIX

ROZDZIAŁ LX

ROZDZIAŁ LXI

ROZDZIAŁ LXII

ROZDZIAŁ LXIII

ROZDZIAŁ LXIV

ROZDZIAŁ LXV

ROZDZIAŁ LXVI

ROZDZIAŁ LXVII

ROZDZIAŁ LXVIII

ROZDZIAŁ LXIX

ROZDZIAŁ LXX

ROZDZIAŁ LXXI

ROZDZIAŁ LXXII

ROZDZIAŁ LXXIII

ROZDZIAŁ LXXIV

ROZDZIAŁ LXXV

ROZDZIAŁ LXXVI

ROZDZIAŁ LXXVII

ROZDZIAŁ LXXVIII

ROZDZIAŁ LXXIX

ROZDZIAŁ LXXX

ROZDZIAŁ LXXXI

ROZDZIAŁ LXXXII

ROZDZIAŁ LXXXIII

ROZDZIAŁ LXXXIV

ROZDZIAŁ LXXXV

ROZDZIAŁ LXXXVI

DROGA CZŁOWIECZA

Samuel Butler

A wiemy, że tym,
którzy miłują Boga,
wszystko pomaga ku dobremu.

Rzym. 8, 28.

ROZDZIAŁ I

Z lat mego dzieciństwa, a zbiegło się ono z samym początkiem stulecia, utkwił mi w pamięci obraz starca, który w spodniach do kolan i wełnianych pończochach kuśtykał, pomagając sobie laską, po naszym miasteczku. W roku 1807 miał już chyba dobrze pod osiemdziesiątkę, a mam wrażenie, że wcześniejszych wspomnień o nim mieć nie mogę, bo urodziłem się w roku 1802. Kosmyki siwych, rzadkich włosów zwisały mu koło uszu, był przygarbiony, stąpał niepewnie na wiotkich nogach, ale zachował czerstwość i cieszył się wielkim poważaniem naszego małego światka w Paleham. Nazywał się Pontifex.

Wieść głosiła, że żona sprawowała nad nim władzę absolutną. Opowiadał mi ktoś, że wniosła mu ponoć trochę pieniędzy w posagu, ale nie mogło ich być dużo. Ta wysoka, barczysta niewiasta (słyszałem na własne uszy, jak mój ojciec dość złośliwie wyrażał się o jej wyglądzie) zawzięła się na zawarcie związku małżeńskiego z panem Pontifexem, a było to wtedy, kiedy był młody i zbyt gołębiego serca, by zdobyć się na odmowę kobiecie, która obdarzyła go miłosnym afektem. Pożycie tej pary okazało się zresztą wcale szczęśliwe, bo pan Pontifex miał usposobienie łatwe i szybko nauczył się kunsztu cierpliwej uległości wobec burzliwych nastrojów swej małżonki.

Pontifex z zawodu był stolarzem, a przez jakiś czas pełnił także obowiązki pisarza parafialnego, ale za mojej pamięci był już tak dobrze sytuowany, że nie potrzebował dłużej zarabiać na chleb własnymi rękami. Za młodu nauczył się malować. Nie twierdzę, że malował dobrze, ale przecież to było naprawdę zdumiewające, że malował aż tak dobrze, jak dawał tego dowody. Mój ojciec przeniósł się do Paleham w roku 1797 i z biegiem czasu nabył wiele rysunków starego pana Pontifexa, które nieodmiennie były poświęcone tematyce lokalnej, a były wypracowane z taką drobiazgową starannością i jednocześnie z tak naturalną prostotą, że mogły uchodzić za robotę jakiegoś dobrego mistrza starej szkoły angielskiej. Pamiętam je dobrze, wisiały w gabinecie mego ojca na plebanii, oprawione i oszklone, nasycone, jak wszystko w tym pokoju, zielenią, której użyczały im zwoje bluszczu oplatającego okna. Zastanawia mnie, na czym będzie polegać istota procesu, w którego konsekwencji utracą swój obecny byt i przestaną istnieć jako rysunki, w jakie kształty się przeobrażą w kolejnych etapach swej egzystencji. Sukcesy malarskie bynajmniej nie zaspokoiły ambicji artystycznych pana Pontifexa. Własnoręcznie zbudował organy dla miejscowego kościoła, a drugie, mniejsze, dla własnego domowego użytku. Umiejętność gry na organach posiadł mniej więcej w takim samym stopniu jak umiejętność rysowania, to znaczy podług kryteriów zawodowych grał niezbyt świetnie, ale z całą pewnością dużo lepiej, niż można się było po nim spodziewać. Za moich młodych lat bardzo lubiłem muzykę, a pan Pontifex od czasu, kiedy odkrył moje muzyczne upodobania, zaczął wyróżniać mnie sympatią.

Można byłoby sądzić, że trzymając jednocześnie tyle srok za ogon Pontifex nie mógł zrobić żadnej kariery, a jednak było całkiem inaczej. Ojciec jego wynajmował się jeszcze do pracy na dniówki, a on sam rozpoczął życie z kapitałem, który składał się z oleju w głowie i dobrego zdrowia. Obecnie na dziedzińcu u pana Pontifexa można było zobaczyć wcale pokaźny zapasik drewna, a z każdego kąta posesji aż pachniało solidną, kojącą zasobnością.

Pod koniec osiemnastego stulecia, na kilka lat zanim mój ojciec sprowadził się do Paleham, Pontifex nabył małe gospodarstwo, coś około dziewięćdziesięciu akrów, co znacznie poprawiło jego sytuację życiową. Razem z gospodarstwem wszedł w posiadanie domostwa staroświeckiego, ale wygodnego, z przyjemnym ogrodem kwiatowym i ładnym sadem. Warsztat stolarski przeniesiono do oficyny, wchodzącej niegdyś w skład zabudowań klasztornych, których resztek można dziś jeszcze domyślać się w tak zwanym Opackim Gródku. Dom mieszkalny, spowity w kapryfolium i pnące róże, był ozdobą miasteczka, a porządek, który panował wewnątrz, był równie wzorowy, jak strojna była jego szata zewnętrzna. Wieść głosiła, że pani Pontifex dla swego reprezentacyjnego łoża używała tylko krochmalonej bielizny pościelowej, czemu skłonny jestem dać wiarę.

Jakże świetnie pamiętam to wszystko — jej salonik, w połowie wypełniony organami zbudowanymi przez męża, przesycony zapachem jabłek, które opadły z pyrus japonica, rosnącej tuż koło domu, obraz premiowanego wołu nad kominkiem, namalowany przez samego pana Pontifexa, malowaną na szkle sylwetką mężczyzny śpieszącego podczas nocnej śnieżycy, aby oświetlić drogę dyliżansu, także pędzla pana Ponti-fexa; staruszka i starowinkę przepowiadających pogodę, pasterza i pasterkę z porcelany. W dzbankach pierzaste kwitnące trawy, z pawimi piórami wśród nich dla kontrastu, i czarki wypełnione płatkami różanymi wysuszonymi solą morską. Wszystko to dawno już przestało istnieć i stało się wspomnieniem wyblakłym, a przecież dla mnie do dziś pełnym aromatu.

A jej kuchnia! — dalej w głębi widać było fragment otchłannej piwnicy, a w niej grę migotliwych refleksów odbitych od bladych tafli konwi wypełnionych mlekiem po brzegi lub ramion i twarzy dziewuchy zbierającej śmietanę. Wreszcie jej składzik, gdzie wśród wielu skarbów przechowywała swą sławną „maść na zajady", stanowiącą jeden ze szczególnych powodów jej chwały; słoiczek tej maści raz w roku ofiarowywała temu, komu chciała okazać szczególne względy. Wypisała na nią przepis i na rok lub dwa przed śmiercią dała go mojej matce, ale nie potrafiliśmy nigdy zrobić jej tak, jak ona umiała ją przyrządzić. Kiedy byliśmy jeszcze dziećmi, przesyłała wyrazy uszanowania mojej matce z prośbą, by nam pozwoliła pójść do niej na herbatę. Raczyła nas wtedy wspaniale. A co do jej usposobienia, to chyba nigdy w życiu nie spotkaliśmy równie miłej starszej pani, i cokolwiek pan Pontifex od niej znosił, my nie mieliśmy żadnego powodu do skargi. A potem pan Ponti-fex grał na organach, a my z rozdziawionymi ustami skupialiśmy się wokół i uważaliśmy go za najwspanialszego i najmądrzejszego człowieka na świecie, z wyjątkiem oczywiście naszego taty.

Pani Pontifex nie miała poczucia humoru, przynajmniej nie mogę sobie przypomnieć niczego, co by na to wskazywało, ale pan Pontifex nosił w sobie skarby wesołości, których, sądząc z jego powierzchowności, trudno się było domyślić.. Przypominam sobie, jak ojciec posłał mnie pewnego razu do jego warsztatu po trochę kleju i akurat trafiłem na moment, kiedy stary Pontifex łajał swego małego czeladnika. Trzymał chłopca — wyrostka o twarzy zdecydowanie głupkowatej — za ucho i mówił: „Co, znowu zawieruszony? Ach, ty głowo do pozłoty!" (Mam wrażenie, że określenie „zawieruszony" odnosiło się do samego chłopaka, bo uchodził za bardzo roztrzepanego i dlatego pan Pontifex zwracał się do niego używając tej swoistej terminologii.) „Słuchaj uważnie, Jim — perorował — niektórzy czeladnicy są głupi od urodzenia, i ty jesteś jednym z nich, inni głupieją dopiero później, i ty też do nich należysz, bo urodziłeś się głupi i zdążyłeś znacznie powiększyć swą schedę. Niektórych (i tu nadszedł moment kulminacyjny, w czasie którego głowa i ucho chłopca zostały wprawione w ruch wahadłowy) faszeruje się głupotą, ale ciebie, jeżeli taka będzie wola boska, to ominie, mój chłopcze, bo ja z ciebie głupotę wypatroszę, choćbym czyniąc to zmuszony był sprawiać ci tęgie lanie." Nie stwierdziłem, żeby staruszek sprawiał chłopcu lanie lub posuwał się do czegoś więcej ponad udaną groźbę, bo w rzeczywistości rozumieli się wzajemnie doskonale. Innym razem słyszałem, jak wołał do miejscowego szczurołapa: „Chodź no tu, ty Połówka!" — co, jak się później dowiedziałem, miało być zręczną aluzją do regularności, z jaką ów szczurołap bywał przez połowę tygodnia pijany. Ale dość już tych błahostek. Twarz mego ojca rozjaśniała się na samą wzmiankę o starym Pontifexie.

— Powiadam ci, Edwardzie — powtarzał mi często — stary Pontifex był nie tylko zdolnym człowiekiem, ale jednym z najzdolniejszych ludzi, jakich miałem sposobność spotkać w życiu.

Byłem zbyt młody, by znieść coś podobnego bez sprzeciwu.

— Ależ, drogi ojcze — odparłem — czegóż on takiego dokonał? Malował jako tako, ale czy zdołałby, nawet gdyby na głowie stanął, dokazać tego, aby choć jeden z jego obrazów został przyjęty na doroczną wystawę Akademii Królewskiej? Zbudował organy i umiał na jednych zagrać menueta ze Samsona, a na drugich marsza ze Scypiona. Był dobrym stolarzem i niezgorszym kawalarzem. Staruszek był istotnie woale sympatyczny, ale dlaczego przypisywać mu większe talenty niż te, które posiadał?

— Mój chłopcze — odpowiedział ojciec — nie wolno ci ferować wyroków na podstawie oderwanych dzieł, trzeba ludzi oceniać na podstawie dzieł w związku ze środowiskiem. Czy sądzisz, że obraz Giotta lub Filippa Lippi dostałby się dziś na wystawę Akademii? Czy choćby jeden z tych fresków, które oglądaliśmy razem w Padwie, miałby bodaj najmniejszą szansę na przyjęcie, gdyby go teraz posłano na wystawę? Gdzież tam, ci panowie z Akademii byliby tak oburzeni, że nawet nie zadaliby sobie trudu napisania do biednego Giotta, żeby zabrał to swoje malowidło. Ba — ciągnął dalej coraz bardziej zaperzony — gdyby staremu Pon-tifexowi dać te same szanse, które miał Cromwell, dokonałby tego samego co Cromwell, i zrobiłby to lepiej. Gdyby miał szanse Giotta, dokonałby tego samego co Giotto, i wcale nie gorzej. Tak się jednak złożyło, że był tylko stolarzem w małym miasteczku, ale ośmielę się twierdzić, że nie sfuszerował ani jednej roboty w ciągu całego swojego życia.

— Ale przecież — odparłem — nie można sądzić ludzi stosując metodę tak licznych „gdyby". Gdyby stary Pontifex żył w czasach, w których żył Giotto, nie jest wykluczone, że byłby drugim Giotto, ale nie żył w tamtych czasach.

— Powiadam ci, Edwardzie — mówił dalej ojciec, a głos jego nabrał pewnej surowości — nie należy sądzić ludzi wedle ich czynów, ale wedle tego, co w naszym przekonaniu potrafiliby dokonać. Jeżeli zatem ktoś w muzyce albo w malarstwie, albo choćby w codziennym życiu dokonał tyle, by wzbudzić we mnie przekonanie, że mogę mu zaufać w razie potrzeby, to osiągnął już dość dużo. I dlatego będę go oceniać nie wedle tego, co namalował na płótnie, ani wedle konkretnych czynów, które — że się tak wyrażę — nałożył na płótno swego życia, ale wedle tego, co czuł i do czego dążył. Jeżeli zdołał mnie przekonać, że ukochał to samo, co i ją uważam za godne miłości, nie żądam niczego więcej. Choć, być może, jego składnia była bardzo niedoskonała, przecież rozumiałem go, bo on i ja byliśmy en rapport1. Powtarzam, Edwardzie, stary Pontifex był nie tylko człowiekiem utalentowanym, ale jednym z najbardziej utalentowanych ludzi, jakich znałem.

Trudno było na to cokolwiek odpowiedzieć i siostry spojrzały na mnie w milczeniu. Tak się zawsze składało, że kiedy nie zgadzałem się z ojcem, patrzyły na mnie i nic nie mówiły.

— Gadaj sobie o jego udanym synalku — zagrzmiał ojciec, którego niezgorzej podenerwowałem — butów nie jest godzien oczyścić swemu ojcu. Zarabia tysiące funtów rocznie, a jego ojciec u schyłku życia miał pewnie na cały rok nie więcej jak trzy tysiące szylingów. Zapewne, robi karierę. Ale jego ojciec, który krzątał się po Paleham w popielatych wełnianych pończochach, kapeluszu z szerokim rondem i tym swoim brązowym surducie o jaskółczych połach, wart był stu takich Jerzych Pontifexów, mimo jego karet i koni, tonów i fumów, które stroi.

A jednak — dodał — Jerzy Pontifex bynajmniej nie jest głupcem. — I tak dotarliśmy do drugiego pokolenia rodziny Pontifexów, i teraz nim się zajmiemy.

ROZDZIAŁ II

pan Pontifex ożenił się w roku 1750, ale przez pierwsze piętnaście lat małżonka nie obdarzyła go potomkiem. Po upływie tego okresu miasteczko z nieopisanym zdumieniem stwierdziło u pani Pontifex objawy, które nieomylnie wskazywały na zamiar ofiarowania mężowi dziedzica lub dziedziczki. Już przed wielu laty jej przypadek uznany został za beznadziejny, i kiedy doktor, zapytany o znaczenie pewnych symptomatów, wyjaśnił pacjentce ich przyczynę, zbeształa go bez ogródek, że plecie głupstwa. Odmówiła uścibienia nawet najmarniejszej pieluszki w przewidywaniu czekającego ją połogu i gdyby nie sąsiedzi, którzy lepiej od niej samej zorientowali się w jej stanie i — nie mówiąc jej słowa — pomyśleli o wszystkim zawczasu, byłaby zupełnie nie przygotowana. Może bała się Nemezis, choć z całą pewnością nie wiedziała, co to takiego jest Nemezis. A może lękała się, że doktor pomylił się i ludzie będą się z niej śmieli. Cokolwiek było przyczyną negacji faktu tak oczywistego, niezaprzeczalnie odmawiała mu swego uznania, aż pewnej śnieżnej nocy styczniowej poprzez wyboiste drogi wiejskie posłano z wielkim pośpiechem po doktora. Kiedy zjawił się na miejscu, nie jeden, lecz dwóch pacjentów potrzebowało jego pomocy, bo urodził się chłopiec, któremu we właściwym czasie nadano imię Jerzy na cześć panującego wówczas suwerena.

Jestem święcie przekonany, że charakter Jerzego Pontifexa był niemal bez reszty dziedzictwem po tej starszej upartej pani, jego matce — matce, która, choć nikogo na świecie nie kochała z wyjątkiem swego męża (i to na swój specjalny sposób), była jednak jak najczulej przywiązana do nieoczekiwanej pociechy swego podeszłego już wieku. Okazywała to zresztą nader powściągliwie.

Z dzieciaka wyrósł chłopiec silny, o żywym spojrzeniu, niezwykle bystry, choć, być może, trochę przesadnie rozmiłowany w wiedzy książkowej. W domu otoczony był serdecznością, więc kochał swą matkę i ojca tak bardzo, jak z natury skłonny był kochać każdego, ale poza nimi nie kochał nikogo. Posiadał zdrowo i mocno ugruntowane poczucie meum, a definicję tuum tak kruchą, jak tylko mógł sobie na to pozwolić. Rozwijał się przebywając dużo na wolnym powietrzu w jednej z najlepiej położonych i najzdrowszych miejscowości Anglii, a jego młode ciało pławiło się do syta w swobodzie i ruchu, bo w owych czasach umysły dzieci nie były tak przeciążone jak dziś. Nie jest wykluczone, że w tym tkwi przyczyna owej zachłanności, z jaką chciał się uczyć. W wieku sześciu czy siedmiu lat czytał, pisał i rachował tak dobrze jak żaden z jego rówieśników w miasteczku. Mój ojciec został pastorem w Paleham dopiero w latach późniejszych, i nie pamięta dzieciństwa Jerzego Pontifexa, ale sam słyszałem, jak sąsiedzi mu opowiadali, że uchodził on za chłopca niezwykle bystrego i ponad wiek rozwiniętego. Rodzice byli oczywiście dumni ze swego jedynaka, a matka uważała za rzecz zdecydowaną, że jej syn pewnego dnia zostanie zaliczony w poczet władców i prawodawców świata.

Ale mocne postanowienie, że naszemu synowi uda się wspiąć na szczyty powodzenia, tnie oznacza jeszcze, że mu się zapewniło szczęśliwy los w życiu. Mogło się zdarzyć, że Jerzy Pontifex zostałby wychowany na stolarza i zdobyłby powodzenie życiowe nie inaczej jak dziedzicząc po ojcu pozycję jednego z poślednich wielmożów w Paleham, a mimo to osiągnąłby więcej, niż mu się w rzeczywistości udało, bo w moim przekonaniu trudno mówić o większym powodzeniu od tego, które przypadło w udziale państwu Pontifex. Zdarzyło się jednak, że około roku 1780, kiedy Jerzy miał lat piętnaście, siostra pani Pontifex, która wyszła za mąż za pana Fairlie, przyjechała na krótką wizytę do Paleham. Pan Fairlie był wydawcą, przeważnie dzieł o treści religijnej, i posiadał własne przedsiębiorstwo na Paternoster Row. Wywindował się w życiu wysoko, a z nim wywindowała się jego żona. Stosunki między siostrami były przez jakiś czas nieco luźne i nie pamiętam dokładnie okoliczności, które sprawiły, że państwo Fairlie zjawili się jako goście w spokojnym, ale nadzwyczaj wygodnym domu siostry i szwagra. Dość na tym, że z takiego czy innego powodu do wizyty tej doszło, a małemu Jurkowi wkrótce udało się pozyskać względy wujka i ciotki. Bystry, inteligentny chłopiec o gładkim obejściu i krzepkiej budowie, syn szanowanych powszechnie rodziców, reprezentował sobą potencjalną wartość, której praktyczny człowiek interesu, potrzebujący wielu podwładnych, nie mógł przeoczyć. Zanim wizyta dobiegła końca, pan Fairlie zaproponował rodzicom chłopca przyjęcie go do własnego przedsiębiorstwa, zapewniając jednocześnie, że jeżeli na to zasłuży, nie będzie w przyszłości potrzebował żadnego innego protektora. Interes syna był zbyt drogi sercu pani Pontifex, by miała odrzucić tak nęcącą ofertę, a więc sprawę szybko uzgodniono i, mniej więcej w dwa tygodnie po odjeździe państwa Fairlie, wyprawiono Jerzego dyliżansem do Londynu, a tam wyszli po niego wujostwo, z którymi według rodzinnego układu miał zamieszkać. Tak oto dla Jerzego Pontifexa zaczęło się nowe, wspaniałe życie. Ubierał się teraz znacznie staranniej, stosując się do wymagań mody z większą uwagą niż dotąd, a najdrobniejszego nalotu wiejskich nawyków — czy to w chodzie, czy wymowie — który przywiózł ze sobą z Paleham, pozbył się tak szybko i tak skrupulatnie, że niebawem można było przyjąć za pewnik, że urodził się i obracał wyłącznie w sferze ludzi, których określamy mianem wykształconych. Chłopiec przykładał się do pracy bardzo gorliwie, a dodatnia opinia, którą sobie wyrobił o nim pan Fairlie, znalazła pełne potwierdzenie, rzec można, z nadwyżką. Od czasu do czasu pan Fairlie posyłał go do Paleham na kilkudniowy wypoczynek i wkrótce rodzice spostrzegli, że ton i sposób wyrażania się syna są teraz zupełnie inne od tych, które wywiózł z Paleham. Byli z niego dumni i niebawem cofnęli się rozsądnie na właściwe im pozycje, rezygnując nawet z cienia rodzicielskiego nadzoru, który, prawdę mówiąc, był zupełnie zbędny. Nie pozostając im dłużny Jerzy odwzajemniał im się serdecznością i do końca życia zachował dla matki i ojca uczucie tak czułego przywiązania, jakie nie odezwało się w nim chyba nigdy więcej w stosunku do żadnego mężczyzny, kobiety lub dziecka.

Wizyty Jerzego w Paleham nigdy nie trwały długo, bo z Londynu było niespełna pięćdziesiąt mil i jeździło się dyliżansem bez przesiadania, a więc podróż nie była męcząca. Czasu bywało więc wtedy niewiele, dzięki czemu niepowszedniość odwiedzin nigdy ani dla młodego człowieka, ani dla jego rodziców nie zdążyła spłowieć. Jerzy rozkoszował się czystym powietrzem wiejskim i zielenią pól po szarzyźnie, do której nawykł na Paternoster Row, a wówczas, jak zresztą i dziś jeszcze, był to raczej wąski, ponury zaułek niż ulica w całym tego słowa znaczeniu. Niezależnie od przyjemności oglądania znajomych twarzy wiejskich gospodarzy i mieszkańców miasteczka lubił, kiedy jego oglądano i składano powinszowania, że wyrósł na młodzieńca tak przystojnego i tak obiecującego, bo z usposobienia nie należał do tych, którzy skłonni są swe talenty ukrywać pod korcem. Wieczorami nauczyciel, opłacany przez wuja, uczył go. łaciny i greki. Zabrał się do nauki tych języków z zapałem i opanował je szybko i łatwo w takim stopniu, który inni chłopcy osiągają po całych latach nauki. Domyślam się, że właśnie dzięki swej wiedzy nabrał owej pewności siebie, która, świadomie czy nieświadomie z jego strony, była tak wyraźnie wyczuwalna. Dość na tym, że niebawem zaczął pozować na znawcę literatury, a stąd już całkiem gładko uznał się za znawcę sztuki, architektury, muzyki i w ogóle wszystkiego. Podobnie jak i jego ojciec doceniał wartość pieniądza, ale w przeciwieństwie do ojca więcej dbał o zachowanie zewnętrznych pozorów, a rzadziej zdobywał się na gest niewyrachowanej hojności. Nie wyrósł jeszcze z wieku chłopięcego, a już stał się małym, lecz w każdym calu wytrawnym światowcem, który postępował przyzwoicie w pierwszym rzędzie dlatego, bo tak dyktowały mu zasady, podniesione przez jego własne doświadczenie do rangi zasad, a nie głębokie przekonania, które u jego ojca były tak instynktowne, że nie potrafiłby ich uzasadnić.

Ojciec Jerzego, jak wspomniałem, podziwiał syna i nie wtrącał się w jego życie. Syn prześcignął go znacznie i ojciec w jakiś niewyrażalny sposób zdawał sobie z tego sprawę. Po kilku latach, kiedy jedynak zjawiał się z wizytą w domu, wprowadził zwyczaj noszenia w jego obecności swego najlepszego ubrania i nie zamieniał go na zwyczajny przyodziewek, póki Jerzy nie wyjechał znowu do Londynu. Wydaje mi się, że stary pan Pontifex mimo całej swej dumy doznawał uczucia jakiegoś strachu przed synem, jak. gdyby przed czymś, czego nie potrafił bez reszty zrozumieć, lub przed istotą, która wbrew pozorom podobieństwa postępuje inaczej niż on. Pani Pontifex niczego podobnego nie przeżywała, dla niej syn był czystą i zupełną doskonałością. Widziała albo: wydawało się jej, że widzi, iż z rysów twarzy i charakteru podobny jest raczej do niej i jej rodziny niż do męża i jego rodziny, i cieszyło ją to niezmiernie.

Kiedy Jerzy miał coś około dwudziestu pięciu lat, wuj przyjął go do spółki na warunkach bardzo wspaniałomyślnych. Nie potrzebował zresztą żałować tego kroku. Młody człowiek wniósł zapas świeżych sił do firmy, która już wtedy wcale nie była słaba, i w wieku lat trzydziestu mógł zapisać na swe dobro okrągłą sumę tysiąca pięciuset funtów rocznego dochodu z tytułu udziału w zyskach. W dwa lata później ożenił się z panią o siedem lat młodszą, która wniosła mu pokaźny posag. Umarła W roku 1805, wydając na świat ostatnie dziecko, Aleteę, a jej małżonek nie ożenił się powtórnie.

ROZDZIAŁ III

W pierwszych latach stulecia piątka drobnych dzieci, którym towarzyszyły dwie piastunki, zaczęła w regularnych okresach zjeżdżać w gościnę do Paleham. Nie potrzeba dodawać, że było to wzrastające pokolenie Pontifexów, do którego oboje starsi państwo, ich dziadkowie, odnosili się z równym uszanowaniem, jak gdyby chodziło o dzieci królewskiego namiestnika w hrabstwie. Dzieciaki miały na imię: Eliza, Maria, Jan, Teobald (urodzony w roku 1802, a więc mój rówieśnik) oraz Aletea. Pan Pontifex zawsze przed imionami swych wnuków dodawał „panicz" i „panienka", a omijało to tylko jedną Aleteę, która była jego ulubienicą. Sprzeciwić się wnukom było dla pana Pontifexa równym niepodobieństwem jak sprzeciwić się żonie. Nawet sama pani Pontifex zostawiała im tak daleko posuniętą swobodę, na jaką nie pozwoliłaby ani moim siostrom, ani mnie, a darzyła nas szacunkiem tylko o jeden stopień mniejszym od swych wnuków. Obowiązywały ich jedynie dwie rygorystyczne reguły, których musiały przestrzegać: należało przed wejściem do domu porządnie wytrzeć buty oraz nie wolno było napompowywać zbyt dużo powietrza do mężowskich organów ani wykręcać piszczałek.

My, na naszej plebanii, niczego nie oczekiwaliśmy z takim utęsknieniem jak dorocznych wizyt małych Pontifexów. I nam dostawała się cząstka panującej wtedy swobody. Szliśmy na herbatę do pani Pon>tifex i tam spotykaliśmy jej wnuki, a potem naszych małych przyjaciół zapraszało się na herbatę do nas, na plebanię — i w ogóle, jak uważaliśmy zgodnie, żyło się nam wspaniale. Ja beznadziejnie zakochałem się w Aletei, a prawdę mówiąc, wszyscy zakochaliśmy się we wszystkich, i w obecności naszych piastunek otwarcie i bez żadnego wstydu propagowaliśmy wielożeństwo oraz wzajemną wymianę żon i mężów. Było nam bardzo wesoło, ale to działo się tak dawno, że niewiele już pamiętam z wyjątkiem tego, że było nam naprawdę wesoło. Tylko jedno wspomnienie utkwiło na dobre w mej pamięci, jak Teobald pewnego dnia bił swą piastunkę i okropnie jej dokuczał, a kiedy ona zagroziła, że odejdzie, wykrzyknął:

— Nie pójdziesz, będę cię trzymał naumyślnie, żeby cię dręczyć.

Pewnego zimowego ranka, w roku 1811, kiedy ubieraliśmy się w naszym zacisznym dziecinnym pokoju, usłyszeliśmy bicie dzwonu kościelnego i powiedziano nam, że to za starą panią Pontifex. Powiedział nam o tym służący Jan i z ponurą niefrasobliwością wyjaśnił, że dzwonią dlatego, żeby przyszli ludzie i zabrali ją z domu. Dostała ataku paraliżu, który spowodował niemal natychmiastową śmierć. Było to naprawdę wstrząsające, i to tym bardziej, że nasza piastunka zapewniła nas, że jeżeli Panu Bogu się spodoba i   my też możemy jeszcze tego samego dnia zostać sparaliżowani i odstawieni prosto na sąd ostateczny. Dzień sądu ostatecznego, zgodnie z opinią osób najlepiej poinformowanych o tej sprawie, w żadnym przypadku nie będzie dłużej odraczany niż najwyżej na jakieś kilka lat, a wtedy cały świat zostanie spalony, a my zostaniemy skazani na wieczne męczarnie, jeżeli nie poprawimy się, i to tak znacznie, że w danej chwili nie było nawet cienia nadziei, byśmy zdołali tego dokazać. Wszystko to było tak dalece niepokojące, że rozbeczeliśmy się i narobiliśmy wielkiego wrzasku, a piastunka dla własnego spokoju była zmuszona nas pocieszyć. Potem znowu płakaliśmy, ale bardziej powściągliwie, bo przypomnieliśmy sobie, że nie pójdziemy już więcej na herbatę z ciastkami do pani Pontifex.

W sam dzień pogrzebu przeżyliśmy jednak wielką emocję: stary pan Pontifex posłał każdemu mieszkańcowi miasteczka bochenek chleba za pensa, zgodnie ze zwyczajem, który na początku naszego wieku nie był rzadki, a z dawien dawna nazywał się — „strawne". Nigdy nie słyszeliśmy o tym zwyczaju, a choć chlebek za pensa ze słyszenia nie był nam obcy, zobaczyliśmy go wtedy po raz pierwszy. Co więcej, zostaliśmy obdarowani jako obywatele miasteczka i zrównani z dorosłymi, bo ojciec i matka oraz służba też dostali po bochenku, ale tylko po jednym. Nawet przez myśl nam nigdy nie przeszło, że jesteśmy obywatelami, a dodać trzeba, że chlebek był świeży, my zaś namiętnie lubiliśmy świeży chleb, ale dostawaliśmy go rzadko, może nawet wcale, bo uważano, że nie wychodzi nam na zdrowie. W tym stanie rzeczy nasze uczucie żalu z powodu utraty starej przyjaciółki musiało stawić czoło zjednoczonym atakom naszych zainteresowań archeologicznych, naszych przywilejów obywatelskich i praw własności, przyjemności dla oka i smakowitości dla podniebienia; jakie reprezentował sobą mały chlebek, i wreszcie naszemu poczuciu znaczenia, którego źródłem stał się fakt, że pozostawaliśmy w zażyłych stosunkach z kimś, kto właśnie umarł. Dalsze dociekania doprowadziły nas do wniosku, że w istocie jest mało prawdopodobne, żeby którekolwiek z nas miała spotkać rychła śmierć, a w tym stanie rzeczy świadomość, że to kogoś innego zabrano na cmentarz, okazała się wcale przyjemna. W jednej, chwili z krańcowej rozpaczy wpadliśmy w krańcowe upojenie. Uświadomienie sobie faktu, że przez śmierć przyjaciół możemy odnieść korzyść, objawiło nam. niebo i ziemię w zupełnie nowym świetle, i obawiam, się, że przez pewien czas interesowaliśmy się zdrowiem każdego mieszkańca miasteczka, którego pozycja wskazywała na prawdopodobieństwo ponownego obdarowania nas żałobnym chlebkiem.

Były to czasy, w których wszystkie wielkie sprawy wydawały się nam bardzo odległe, i niezmiernie zdziwiliśmy się, kiedy dowiedzieliśmy się, że Napoleon. Bonaparte jest osobą naprawdę żyjącą Uważaliśmy, że tak wielki człowiek mógł żyć tylko w bardzo dawnych czasach, a tymczasem był tu, ma ziemi, i to tak blisko, że niemal tuż za drzwiami naszego domu. W konsekwencji pogląd, że dzień sądu ostatecznego, jest, być może, bliższy, niż przypuszczaliśmy, nabrał znowu plastycznego wyrazu, ale piastunka uspokoiła nas, że teraz jest wszystko w najlepszym porządku, a ona dobrze na tym się zna. W owych czasach śnieg, leżał dłużej i głębszymi warstwami kładł się na łąkach; niż dziś, a w zimie wcale nierzadko przynoszono nam mleko ścięte lodem i prowadzono nas do kuchni, żeby nam je pokazać. Sądzę, że i dziś w niejednym zakątku naszego kraju są takie plebanie, do których nieraz w zimie przynoszą mleko pokryte warstewką lodu, a dzieci schodzą na dół i oglądają je z podziwem, ale ja, w Londynie, nie widuję nigdy zamarzniętego mleka, i dlatego wydaje mi się, że zimy są teraz cieplejsze, niż bywały dawniej.

W jakiś rok po śmierci pani Pontifex pan Pontifex również odszedł na zawsze. Ojciec mój widział go na dzień przed śmiercią. Staruszek miał własną teorię o zachodach słońca i przy murku, okalającym ogródek warzywny, zbudował sobie dwa stopnie, na których stawał i przy dobrej pogodzie wpatrywał się w zachodzące słońce. Pewnego popołudnia ojciec wybrał się do niego w odwiedziny i zobaczył starca opartego o ogrodzenie i patrzącego w słońce poprzez pole przecięte ścieżką, którą ojciec szedł w jego kierunku. Słońce kryło się właśnie za horyzontem i ojciec usłyszał, jak pan Pontifex mówił: „Żegnaj, słońce, żegnaj, słońce!", a z tonu i ruchów spostrzegł, że musiał czuć się już bardzo słabo. Zanim słońce zaszło następny raz, pan Pontifex już nie żył.

Nie było żałobnego chlebka. Niektórych wnuków pana Pontifexa przywieziono na pogrzeb, a my wnieśliśmy do nich w tej sprawie uroczysty protest, ale nie przyniosło to poważniejszego rezultatu. Starszy ode mnie o rok Jan Poratifex odniósł się z lekceważącą pogardą do chlebków za pensa i dał do zrozumienia, że dlatego wystąpiłem z takim roszczeniem, bo widocznie moich rodziców nie stać, żeby mi go kupili, co, jak mii się wydaje, skończyło się czymś w rodzaju bójki, z której on wyszedł pokonany, ale mogło być Właśnie przeciwnie. Pamiętam, że piastunka moich sióstr, bo ja już wyrastałem z piastunek, przekazała tę sprawę czynnikom kompetentnym i wszystkich nas spotkała jakaś sromotna kara, co raz na zawsze wyleczyło nas ze złudzeń i przez długi czas na samo wspomnienie chlebków za pensa rumieniliśmy się ze wstydu po same uszy. Po tym zdarzeniu, choćby przyniesiono nam i tuzin chlebków, nie odważylibyśmy się nawet ich dotknąć.

Jerzy Pontifex wzniósł pomnik ku czci swych rodziców, była to zwykła płyta wmurowana w palehamskim kościele z następującym epitafium:

NIEODŻAŁOWANEJ PAMIĘCI

JAN PONTIFEX

URODZONY 16 SIERPNIA 1727, ZMARŁ 8 LUTEGO 1812

ŻYŁ LAT 85

I ŻONA JEGO

RUT PONTIFEX

URODZONA 13 PAŹDZIERNIKA 1727, ZMARŁA 10 STYCZNIA 1811

ŻYŁA LAT 84

BYLI CISI I SKROMNI, ALE WZOROWI W WYPEŁNIANIU

SWYCH OBOWIĄZKÓW

RELIGIJNYCH, MORALNYCH I SPOŁECZNYCH.

POMNIK TEN WZNIÓSŁ

ICH JEDYNY SYN

ROZDZIAŁ IV

Po kilku latach było Waterloo i pokój wiedeński. Wtedy Jerzy Pontifex wyjechał za granicę, zresztą potem powtarzał to dość często. Przypominam sobie, że po latach oglądałem w Battersby dziennik, który prowadził z okazji pierwszej z tych eskapad. Charakterystyczny dokument. Czytając czułem, że autor przed wyjazdem powziął decyzję zachwycania się tylko tymi rzeczami, dla których zachwyt był w jego przekonaniu aktem przynoszącym mu zaszczyt, oraz oglądania przyrody i sztuki przez okulary, które, przekazywane przez pokolenia kabotynów i pozerów, w końcu jemu dostały się w spadku. Oglądając Mont Blanc po raz pierwszy, pan Pontifex dostał ataku tradycyjnej ekstazy. „Nie potrafię wyrazić mych uczuć. Zabrakło mi tchu w piersi, a jednak kiedy stanąłem po raz pierwszy w obliczu Króla Gór, nie odważyłem się zaczerpnąć oddechu. Oczyma wyobraźni dojrzałem Geniusza, który wysoko, ponad strzelistymi pobratymcami, rozparł się na swym potężnym tronie i rzucił wyzwanie niebu i ziemi. Uczucia, które mną owładnęły, spowodowały, że stałem zdrętwiały i niemy i po pierwszym okrzyku nie wydałbym za skarby świata więcej głosu ze siebie, aż dopiero obfite łzy przyniosły mi ulgę. Z bólem oderwałem się od niezwykłego widowiska «mgłą dali zasnutego> (czułem się tak, jak gdyby ma dusza i me oczy uleciały ze mnie do niego)." Po dokładniejszym obejrzeniu widoków alpejskich ze wzniesień w okolicy Genewy, pomaszerował w dół jakieś osiem czy dziewięć mil: „Mój umysł i moje serce były tak pełne wrażeń, że nie mogłem usiedzieć spokojnie, i dopiero w wysiłku fizycznym znalazłem jakie takie odprężenie- dla mych uczuć." Następnie dotarł do Chamonix, skąd w niedzielę wybrał się do Montanvert zobaczyć Mer de Glace. Tam wpisał do księgi pamiątkowej następujący utwór poetycki, który uznał — jak sam się wyraził.— za odpowiedni do „dnia i scenerii":

Panie, cuda Twej ręki widząc wokół siebie

Dusza ma korne dzięki posyła do Ciebie.

Te pustkowia posępne, ta głusza śmiertelna,

Tej śnieżnej piramidy biel nieskazitelna,

Turnie strzelistej kwieciem roześmiane hale

I ogromne jezioro w wiecznej zimy chwale

To Twoje dzieło, Boże. A gdy patrzę na nie

Zewsząd szept cichy słyszę, co Cię wielbi, Panie.

Niektórym poetom po śmignięciu przez siedem czy osiem linijek nieuchronnie wiotczeją kolana. Z ostatnią zwrotką miał pan Pontifex niemało kłopotu i prawie każde słowo było wymazywane i co najmniej raz przepisywane. Ale księga pamiątkowa w Montanvert wymagała wyboru tej czy innej wersji. Biorąc utwór jako całość skłonny jestem przyznać Pontifexowi rację, że odpowiedni był do dnia, a nie chcąc być zbyt surowy dla Mer de Glace wolę powstrzymać się od opinii, czy był także odpowiedni do scenerii.

Pontifex udał się na Przełęcz Św. Bernarda i tam napisał znowu kilką wierszy, obawiam się, że, tym razem po łacinie. Postarał się też, by schronisko i jego otoczenie zrobiły na nim odpowiednie wrażenie:' „Cała ta niezwykła podróż wydała mi się snem, a szczególnie jej finał: doskonałe towarzystwo, pełny komfort i wszelkie wygody wśród dzikich skał w krainie wiecznego śniegu. Myśl, że znajduję się w klasztorze i leżę w łóżku bądź co bądź samego Napoleona oraz że przebywam w najwyżej położonym, a zamieszkałym przez ludzi punkcie starego świata", w miejscu, którego sława dotarła do każdego zakątka ziemi, spędzała mi przez pewien czas sen z oczu." Dla przeciwstawienia przytoczę fragment listu napisanego do mnie rok temu przez jego wnuka Ernesta, o którym czytelnik dowie się wkrótce nieco więcej szczegółów: „Udałem się na Przełęcz Św. Bernarda i widziałem psy." Następnie znalazł się pan Pontifex we Włoszech i tu na widok obrazów i innych dzieł sztuki —. tych przynajmniej, które wówczas były modne — ogarnął go utrzymany w dobrym tonie paroksyzm zachwytu. O galerii w pałacu Uffizi notuje: „Dziś przed południem spędziłem trzy godziny w galerii i doszedłem do wniosku, że gdybym spośród wszystkich skarbów, które widziałem we Włoszech, miał wybrać jedną salę, wskazałbym na tę w tutejszej galerii, która zwie się Trybuną. Zawiera w swych ścianach Wenus Medycejską, Exploratora, Zapaśnika, Tańczącego Fauna i pięknego Apollina. Ciężar gatunkowy tych dzieł przewyższa, i to dość znacznie, Laokoona i Apollina Belwederskiego w Rzymie. Poza tym znajduje się tu jeszcze Święty Jan Rafaela i wiele innych cheis-d'oeuvre, największych mistrzów świata." Warto zestawić słowotok pana Pontifexa z rapsodami naszych współczesnych krytyków. Nie tak dawno ogólnie poważany pisarz oznajmił światu, że rzeźba Michała Anioła zrobiła na nim takie wrażenie, iż czuł „ochotę krzyczeć wniebogłosy z zachwytu". Zastanawiam się, czy odczuwałby również ów wewnętrzny przymus krzyczenia na widok autentycznego Michała Anioła, lecz zdyskwalifikowanego przez krytykę jako falsyfikat, lub na widok obiektu powszechnie uznanego za dzieło Michała Anioła, którego twórcą był w istocie ktoś zupełnie inny. Wydaje mi się, że pedantyczni kabotyni, którzy mają więcej pieniędzy niż rozumu, byli przed sześćdziesięciu czy siedemdziesięciu laty tacy sami jak dziś.

Zwróćcie uwagę, co pisze Mendelssohn o tej samej sali, na którą Pontifex z taką pewnością postawił stawkę, ryzykując reputacją arbitra smaku i kultury. On również czuje się niemniej pewny i zapisuje: „Potem poszedłem do Trybuny. Salka ta jest tak uroczo mała, że można ją przemierzyć w piętnastu krokach, a przecież zawiera w sobie ogrom sztuki. Znowu wyszukałem sobie mój ulubiony fotel, ustawiony pod rzeźbą Niewolnika ostrzącego nóż (L'Arrotino), a kiedy w nim zasiadłem, mogłem przez kilka godzin oddać się rozkosznej sjeście, bo w zasięgu mego wzroku miałem Madonnę del Cardellino, Papieża Juliusza II, Portret kobiety Rafaela, ponad nim uroczą Świętą rodzinę Perugina, Wenus Medycejską tak blisko, że mogłem jej dotknąć, a tylko nieco dalej Wenus Tycjana... Przestrzeń między nimi zajmują inne obrazy Rafaela, portret pędzla Tycjana, jakiś Dominichino itd., itd., a wszystko to jest zamknięte w obwodzie tak małego półkola, że pomieszczenie to z powodzeniem mogłoby być zwyczajnym pokojem. Jest to miejsce, gdzie człowiek czuje swą nicość i uczy się pokory." Dla ludzi pokroju Mendelssohna ta sala jest za śliska na naukę pokory. Z reguły na jeden krok w jej kierunku, cofają się dwa kroki wstecz. Zastanawia mnie, jak wysoką notę postawił sobie Mendelssohn za siedzenie przez dwie godziny w tym fotelu. Zastanawiam się, ile razy musiał zerkać na zegarek, czy już te dwie godziny minęły. Ciekawy jestem, ile razy powiedział do siebie, że w istocie rzeczy, gdyby prawdzie stało się zadość, on jest taką samą znakomitością jak ci, których dzieła ma przed sobą; ile razy zastanawiał się, czy zwiedzające osoby rozpoznały, kim on jest, i czy podziwiają go za tak długie siedzenie w tym samym fotelu, i ile razy był zły, że ludzie przechodzą nie zwracając na niego uwagi. Nie jest bynajmniej wykluczone, że gdyby prawda wyszła na jaw, okazałoby się, że do tych dwóch godzin coś niecoś brakowało.

Powracając do pana Pontifexa, naprawdę nie wiem, czy na serio, czy nie na serio upodobał sobie owe, w jego mniemaniu, arcydzieła sztuki greckiej i włoskiej, dość na tym, że przywiózł sobie kilka kopii, które, jego zdaniem, nie mam co do tego żadnych wątpliwości, wytrzymywały najsurowsze porównanie z oryginałami. Dwie takie kopie dostały się Teobaldowi przy podziale ojcowskiego umeblowania i widywałem je często w Battersby przy okazji mych wizyt u Teobalda i jego żony. Jedną z nich była Madonna. Sassoferrata w niebieskim welonie rzucającym cień na połowę jej twarzy. Druga wiernie odtwarzała Magdalenę Carlo Dolci, kobietę o bardzo pięknych włosach, z marmurową wazą w rękach. Za moich młodych lat uważałem te obrazy za piękne, ale później, w miarę jak odwiedzałem Battersby, zacząłem odnosić się do nich z coraz większą odrazą i doświadczałem uczucia że na odległość paruje od nich Jerzym Pontifexern.: W końcu odważyłem się dla eksperymentu skrytykować je, zresztą niezbyt surowo, ale zarówno Teobald, jak i jego żona w tej samej chwili zmobilizowali swe siły przeciwko mnie. Choć ani jedno, ani drugie nie darzyło swego ojca i teścia sympatią, to nie mogło być mowy o podawaniu w wątpliwość jego znawstwa i nieprzeciętnych zdolności ani o podważaniu jego autorytetu jako człowieka obdarzonego absolutnym smakiem w sprawach literatury i sztuki, a dziennik, który prowadził w czasie swej zagranicznej podróży, był przekonywającym tego dowodem. Przytoczę z niego jeszcze jeden fragment, po czym pozostawię go jego własnym losom i powrócę do mej opowieści. W czasie pobytu we

Florencji pan Pontifex zanotował: „Właśnie widziałem wielkiego księcia i jego rodzinę, jak przejeżdżali w poszóstnych pojazdach, co zwróciło niemal tak znikomą uwagę przechodniów, jak gdyby chodziło o mnie, który jestem zupełnie nieznany w tym mieście." Nie wydaje mi się możliwe, żeby choć trochę wierzył, że jest zupełnie nieznany we Florencji lub w ogóle gdziekolwiek.

ROZDZIAŁ V

Powiada się nam, że Fortuna jest zmienną i ślepą karmicielką, która na chybił trafił obsypuje darami swe dzieci. Ciężką krzywdę jej wyrządzamy dając wiarę takiemu oskarżeniu. Proszę, idźcie śladem człowieka od kolebki aż do grobu i zwróćcie uwagę, jak obeszła się z nim owa boginka. Kiedy już wreszcie umarł, stwierdzicie, że przeważnie łatwo można ją oczyścić z zarzutu niestałości, albowiem jeżeli grzeszy niestałością, to tylko w sprawach całkiem błahych. Jej rzekoma ślepota jest zmyśloną bajką, umie ona wyśledzić swych ulubieńców na długo, zanim zjawią się na świecie. Jesteśmy jak „dziś", a nasi rodzice są naszym „wczoraj", lecz mimo pięknej aury i nieskazitelnego błękitu rodzicielskiego nieba, bystre oko Fortuny potrafi dostrzec nadchodzącą burzę, a wtedy ze śmiechem lokuje swych wybrańców, dajmy na to, na jednej z londyńskich ulic, a tych, których postanowiła zgubić, w królewskim pałacu. Rzadko mięknie jej serce dla tych, dla których od początku była skąpą karmicielką, rzadko zupełnie zawodzi swe ulubione dzieci.

Czy Jerzy Pontifex był wybrańcem Fortuny, czy nim nie był? Zważywszy wszystkie pro i contra skłonny jestem przyznać, że nim nie był, ponieważ sam siebie za takiego nie uważał. Był zresztą zbyt religijny, by uznawać Fortuną za bóstwo, a brał, co mu dawała, nigdy jej za nic nie dziękując, ponieważ był niezłomnie przekonany, iż wszystko, do czego doszedł, to jego własna zasługa. Tak było istotnie, ale to ona sama umożliwiła mu te zdobycze.

„Nos te, nos facimus, Fortuna, deam" — wołał poeta. „My sami, Fortuno, czynimy cię boginią." Racja, lecz staliśmy się istotami zdolnymi do zrobienia z niej bóstwa tylko dzięki temu, że sama o to się postarała. Poeta milczeniem zbywa kwestię, w jaki sposób „my" staliśmy się takimi, jakimi jesteśmy. A może pewni ludzie są niezależni od antecedensów i otaczającego ich środowiska i mają w sobie jakąś pierwotną siłę, niezawisłą od żadnej przyczyny. Zagadnienie to uważa się raczej za trudne i lepiej go unikać. Dość na tym, że Jerzy Pontifex nie uważał się za szczęśliwego, a człowiek, który nie uważa się za szczęśliwego, jest nieszczęśliwy.

Prawda, był bogaty, był powszechnie poważany i cieszył się doskonałym zdrowiem. Gdyby mniej jadł i mniej pił, dni jego żywota upłynęłyby bez najlżejszej niedyspozycji. Siła jego polegała może na tym, że wprawdzie wybijał się ponad przeciętność, ale nie za wysoko. Wyższość nad innymi to niebezpieczna skała i wielu zdolnych ludzi o nią się roztrzaskało. Szczęściarz, któremu w życiu wszystko się udaje, widzi w sam raz o tyle więcej od swych sąsiadów, patrzących na to samo, ile mu potrzeba, ale przecież nie o tyle za dużo, żeby stać się dla nich zagadką. Bezpieczniej jest wiedzieć za mało niż za dużo. W pierwszym przypadku ludzie nie poskąpią nagany, natomiast do wezwania, by zdobyli się na wysiłek pójścia w ślady dużo mądrzejszych od siebie, odniosą się zawsze z odrazą. Najlepszym przykładem zdrowego rozsądku, jakim błysnął pan Pontifex w sprawach związanych z prowadzeniem swego przedsiębiorstwa, a żadnego lepszego przykładu nie potrafię dziś wskazać, jest dokonana z jego inicjatywy rewolucja, która przeobraziła styl ogłoszeń reklamujących dzieła wydawane przez wspomnianą firmę. Kiedy przystępował do interesu w charakterze udziałowca, ogłoszenia te brzmiały:

„Książki, które są stosownym podarunkiem w okresie świątecznym: Ołtarzyk wiejskiego parafianina— zawiera przepisy na każdy dzień, zapewniające chrześcijaninowi pokój i powodzenie w ciągu wszystkich dni jego żywota, a mianowicie, jak spędzać niedzielę; które księgi Pisma świętego należy przeczytać w pierszej kolejności; całkowity kurs wychowania; krótkie modlitwy dla wzmocnienia najwyższych cnót ozdabiających duszę; dyskurs na temat Wieczerzy Pańskiej; wskazówki, jak utrzymać duszę w prawości podczas choroby — w dziele tym zawarte są wszystkie reguły, których znajomość jest potrzebna do zapewnienia sobie zbawienia wiecznego. Wydanie ósme, powiększone. Cena: dziesięć pensów.

Osobom, które nabywają dzieło, żeby je rozpowszechniać, udziela się opustu."

W kilka lat po przystąpieniu Pontifexa do spółki tekst ogłoszeń streszczał się do:

„Ołtarzyk wiejskiego parafianina, wyczerpujący podręcznik chrześcijańskiego kultu. Cena: dziesięć pensów.

Nabywcom dzieła w celu bezinteresownego kolportażu udziela się rabatu."

Zaiste, był to milowy krok w kierunku nowoczesności i rzeczywiście nie lada inteligencję trzeba było posiadać, by dostrzec niedorzeczność starego tekstu wtedy, kiedy nikt inny tego nie widział!

Czy Jerzy Pontifex miał więc jakąś szczelinę w swym pancerzu? W moim przekonaniu polegała ona na tym, że zbyt szybko zrobił karierę. Wszystko niemal wskazuje na to, że umiejętność korzystania z wielkiego bogactwa zależna jest od elementarnego przygotowania, które otrzymuje się w spadku od poprzednich pokoleń. Większość ludzi znosi przeciwności, dawkowane stopniowo, z daleko większą pogodą niż wielkie bogactwo nabyte w okresie jednego życia. Niemniej jednak ludziom, którzy swe życiowe sukcesy wyłącznie sobie mają do zawdzięczenia, pewien rodzaj szczęścia z reguły towarzyszy do końca. Dopiero ich dzieci w pierwszym, a czasem w drugim pokoleniu, narażone są na poważniejsze niebezpieczeństwo, gdyż ród, podobnie jak jednostka, nie potrafi powtarzać swych najwyższych wzlotów ani uniknąć przypływów i odpływów powodzenia, i dlatego można przyjąć jako zasadę, że im wyżej wzbiło się jakieś pokolenie, tym większe wycieńczenie następuje w następnej generacji, a to trwa tak długo, dopóki czas nie odnowi nadwerężonych sił. Zdarza się więc często, że wnuk szczęśliwego wybrańca losu dochodzi do lepszych rezultatów w życiu niż jego syn, bo duch bojowy, który wiódł dziadka, leżał odłogiem w jego synu, aż wreszcie, wypoczęty i gotów do nowego wysiłku, odrodził się we wnuku.

Co więcej, człowiek, któremu wyjątkowo powiodło się w życiu, ma w sobie coś z hybrydy: jest jakimś nowym stworzeniem, które powstało z zespolenia obcych sobie elementów, a wiemy doskonale, że reprodukcja nienormalnie wybujałych odmian — rośliny lub zwierzęcia — jeśli nawet zdarzy się, że nie są absolutnie bezpłodne, wcale nie jest prawidłem i nie można na nią liczyć.

Bez wątpienia Pontifex zabłysnął w życiu bardzo szybko. Niewiele jeszcze lat pracował w firmie w charakterze udziałowca, gdy wuj a ciotka zmarli w odstępie kilku miesięcy. Okazało się wtedy, że został ich jedynym dziedzicem. Stał się więc nie tylko jedynym właścicielem przedsiębiorstwa, ale na dodatek odziedziczył majątek wartości trzydziestu tysięcy funtów, co na owe czasy było sumą bardzo poważną. Pieniądze płynęły mu drzwiami i oknami, a im szybciej płynęły, tym bardziej je lubił, choć — jak często powtarzał — nie cenił ich nigdy dla nich samych, ale wyłącznie jako środek do zabezpieczenia bytu swych kochanych dzieci.

A jednak człowiekowi, który bardzo lubi pieniądze, niełatwo przychodzi zdobyć się na gorące uczucia do swych dzieci. Z dziećmi i z majątkiem jest zupełnie tak samo jak z Panem Bogiem i mamoną. Lord Macaulay w jednym ze swych dzieł przeciwstawia radości, których mogą dostarczyć nam książki, przykrościom, na które narażeni jesteśmy ze strony naszych znajomych. „Platon — powiada — nigdy nie jest ponury. Cenvantes nigdy nie jest rozdrażniony. Cycero nie poczuje się nigdy dotknięty różnicą zdań na tematy polityczne. Bossueta nie zgorszy żadna herezja." Pozwolę sobie zauważyć, że nie zgadzam się z lordem Macaulay w ocenie niektórych wymieniomych przez niego autorów, ale nie można odmówić słuszności jego podstawowej tezie, że nie potrzebujemy psuć sobie krwi z powodu tych pisarzy w stopniu większym, niż mamy na to ochotę, podczas gdy z naszymi przyjaciółmi mamy często o wiele trudniejszą przeprawę. Kropla w kroplę takich samych uczuć doznawał Jerzy Pontifex w stosunku do własnych dzieci i własnych pieniędzy. Jego pieniądze nigdy nie były nieposłuszne, nigdy nie hałasowały i nigdy nie śmieciły, nie brudziły obrusa w czasie posiłków i nie zostawiały za sobą nie zamkniętych drzwi. Dywidendy pana Pontifexa nigdy nie kłóciły się między sobą i nie potrzebował dręczyć się, że jego kapitały hipoteczne po dojściu do pełnoletności pozwolą sobie na ekstrawaganckie wybryki, narażając go na długi, które prędzej czy później będzie musiał spłacić z własnej kieszeni. W Janku odzywały się skłonności, które mąciły Jerzemu spokój po nocach, a Teobald, jego drugi syn, był leniuchem i nierzadko poważnie mijał się z prawdą. Gdyby jego dzieci wiedziały, jakie myśli nurtują ich ojca, odpowiedziałyby prawdopodobnie, że ojczulek swoich pie->niędzy nigdy nie uderzył, natomiast im nie żałował tęgich razów. W stosunku do pieniędzy Pontifex nigdy nie był zniecierpliwiony ani rozdrażniony i prawdopodobnie dlatego jego współżycie z nimi układało się tak nienagannie.

Należy pamiętać, że na początku dziewiętnastego stulecia stosunki między rodzicami a dziećmi dalekie były od poprawnych. Typ okrutnego ojca, opisany przez Fieldinga, Richardsona, Smoletta i Sheridana, znikł wprawdzie ze współczesnej literatury, podobnie jak znikły owe pierwotne ogłoszenia firmy „Fairlie i Pontifex" o Ołtarzyku wiejskiego parafianina, ale natarczywość, z jaką ten typ powtarzał się w literaturze, dowodzi, że był wierną kopią rzeczywistości. W powieściach Jane Austen rodzice przestali być już tak dzikimi bestiami, jakimi byli u jej prekursorów, ale przecież i ona przyglądała się rodzicom nieufnie, a przykre uczucie, że le pere de famille est capable de tout, jest wyraźnie wyczuwalne w większości dzieł tej autorki. W czasach elżbietańskich stosunki między rodzicami i dziećmi układały się na ogół lepiej. U Szekspira synowie i ojcowie żyją w przyjaźni, a zło osiągnęło najwyższe natężenie obrzydliwości dopiero po długim okresie istnienia purytanizmu, który przyswoił umysłom żydowskie ideały i wdrożył w ludzi przekonanie, że są to wzory godne naśladowania w codziennym życiu. A jakież przykłady mogli rodzajowi ludzkiemu ofiarować Abraham, Jefta i Jonadab, syn Rechabowy? Jakże łatwo przychodziło naśladować i powoływać się na te pierwowzory w czasach, w których znaczna większość rozsądnych ludzi uważała, że każda zgłoska Starego Testamentu pochodzi verbatim z ust Bożych. Co więcej, purytanizm pozbawił ludzi pewnych naturalnych rozrywek, peany zastąpił trenami i zapomniał o odwiecznej prawdzie, że niektórym małym wykroczeniom nie wolno odmawiać sankcji.

Nie jest wykluczone, że pan Pontifex był surowszym ojcem dla swych dzieci niż jego sąsiedzi, ale na pewno nie odbiegał znacznie od normalnego poziomu. Dwa albo trzy razy w tygodniu, a bywało i znacznie częściej, dawał synom lanie, ale w tamtych czasach ojcowie nieustannie prali swych męskich potomków.

Nie sztuka być lepszym, kiedy wszyscy wokół są lepsi, ale — na szczęście czy na nieszczęście — skutków nic nie wiąże z moralną winą lub niewinnością sprawcy są one, bez względu na to, co się stało, tylko następstwem określonego czynu i niczym więcej. Analogicznie, moralna wina lub niewinność sprawcy jest całkowicie niezależna od rezultatów jego czynu, a problem winy sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy dostateczna ilość rozumnych ludzi, postawiona w takich samych okolicznościach jak sprawca, postąpiłaby tak samo jak on. W tamtych czasach powszechnie uważano, że przesadne oszczędzanie pasa nie wychodzi dzieciom na dobre, a z wyroku św. Pawła nieposłuszeństwo wobec rodziców znalazło się w fatalnym towarzystwie. Z tego wynikało zupełnie jasno, że jeżeli dzieci zrobiły coś takiego, co nie odpowiadało gustom pana Pontifexa, grzeszyły wobec ojca nieposłuszeństwem. W takim przypadku rozumny człowiek miał tylko jedną drogę do wyboru. Polegała ona na zdławieniu samowoli, kiedy dzieci były jeszcze zbyt małe, aby mogły stawić mu skuteczny opór. Jeżeli jednak uda się „okiełznać" ich charaktery w dzieciństwie — pozwoliłem sobie użyć modnego wówczas wyrażenia — posłuszeństwo staje się ich drugą naturą i można spać spokojnie, że do czasu pełnoletności nie ośmielą się więcej wykroczyć przeciwko temu przykazaniu. Potem niech robią, co im się żywnie podoba, bo wtedy Pontifex potrafi już przed nimi się obronić, ale do tego czasu on i. jego pieniądze zdane były na ich łaskę i niełaskę w stopniu znacznie większym, niż miał na to ochotę.

Jakże mało wiemy o naszych myślach, o naszych odruchach, a cóż dopiero o naszych refleksach psychicznych. A człowiek chlubi się, że jest istotą świadomą. Przechwalamy się, że różnimy się od wiatrów i fal, spadających kamieni i roślin, które rosną nie wiedząc w jakim celu, i od zwierząt wiecznie goniących za żerem, które — jak sobie pochlebiamy — muszą obejść się bez światła rozumu. A czy my dokładnie zdajemy sobie sprawę z sensu i motywów naszego postępowania? Widzę sporo racji w twierdzeniu, z którym ostatnio wystąpiono, że to raczej nasze bezwiedne odruchy i bezwiedne myśli urabiają nas i tych, którzy od nas pochodzą.

ROZDZIAŁ VI

Pan Pontifex nie bardzo przejmował się pobudkami swego postępowania, bo w tamtych czasach ludzie nie byli tak introspektywnie nastawieni jak dziś i brali życie bardziej na zdrowy rozum. Nie zakiełkował wówczas jeszcze ów plon gorliwych myślicieli, który dzięki zapobiegliwym zasiewom dra Arnolda  obecnie zbieramy, i każdy uważał, że wolno mu żyć, jak mu się podoba, tym bardziej, jeżeli nic nie wskazywało na to, żeby miało mu to wyjść na złe. Ale wówczas, jak i dziś, ludzie wikłali się czasem w, następstwa daleko żałośniejsze od tych, które spodziewali się osiągnąć.

Podobnie jak inni majętni ludzie na początku naszego stulecia, Pontifex jadł i pił znacznie więcej, niż wymagało zachowanie dobrego zdrowia. Nawet jego wyjątkowo silny organizm był bezradny wobec długotrwałych okresów przejedzenia i — nazywając rzecz jej dzisiejszym imieniem — także i przepicia. Wątroba Pontifexa zawodziła więc raz po raz i siadał wtedy do śniadania z żółtymi obwódkami pod oczami, a dzieci wiedziały, że muszą się mieć na baczności. Słów, które głoszą, że „ojcowie jedli grona cierpkie, a synów zęby ścierpnęły", nie można uznać za obowiązującą regułę. Zamożni rodzice dość rzadko jedzą „cierpkie grona", a niebezpieczeństwo dla dzieci przeważnie polega na tym, że rodzice zjedli za dużo bardzo słodkich winogron.

Pozornie może wydawać się wielką niesprawiedliwością, że za przyjemności rodziców pokutują dzieci, ale młodzi muszą pamiętać, że przez wiele lat byli cząstką swych rodziców, a tym samym w osobach ojca i matki przypadła im w udziale nie byle jaka porcja przyjemności. Jeżeli teraz tego nie pamiętają, znaczy to tylko tyle, że znaleźli się w takim samym położeniu co ludzie, którzy cierpią na ból głowy po nocnym pijaństwie. Człowiek, którego boli głowa z tego powodu, wcale nie uważa siebie za kogoś innego od człowieka, który upił się, i nie twierdzi, że karę powinno ponieść jego „ja" z wczorajszej nocy, a nie jego „ja" z dzisiejszego poranka. Całkiem tak samo potomstwo nie ma żadnych -podstaw do skargi na ból głowy, którego się nabawiło poprzez swych rodziców, bo zachowanie tożsamości, choć, być może, nie tak rzucające się w oczy jak w pierwszym przypadku, jest niemniej realne. Naprawdę przykra sytuacja powstaje dopiero wtedy, kiedy dzieci pokutują za przyjemności zaznane przez rodziców już po przyjściu ich na świat.

W takich czarnych dniach pan Pontifex widział cały świat w ponurych barwach i powtarzał sobie, że mimo tak wielkiej miłości, jaką darzy swe dzieci, nie okazują mu one nawet odrobiny serca. Ba, czy można kochać człowieka, który ma chorą wątrobę? „Przecież — podnosił głos mówiąc do samego siebie — to podła niewdzięczność! I taki cios spotyka jego, który byt tak idealnym synem, zawsze posłusznym i szanującym swych rodziców, a nie kosztował ich nawet jednej setnej tego, co on z taką hojną rozrzutnością wydaje na swych synów i swe córki. Zawsze powtarza się ta sama historia — mówił do siebie — im więcej dzieciom się daje, tym więcej żądają i tym mniej dziękują. Zrobiłem wielki błąd, bo byłem za pobłażliwy, ale nie żałuję, choć uczyniłem dla nich więcej, niż do mnie należało. Jeżeli nie wypełniają swych obowiązków jak należy, jest to ostatecznie ich własna sprawa, z której zdadzą rachunek przed Bogiem. Ja przynajmniej mam czyste sumienie. A mogłem, gdybym tylko zechciał, drugi raz się ożenić i zostać ojcem, tym razem, być może, bardziej kochającej rodziny" itd., itd. Litował się nad sobą, że wychowanie dzieci tak dużo go kosztuje, lecz nie wiedział, że one za swe wychowanie płacą daleko wyższą cenę od niego, bo płacą za nie zdolnością łatwego i samodzielnego zarobienia na życie, a to powoduje, że przez wiele długich lat, nawet już po osiągnięciu wieku, w którym, powinny być całkowicie samodzielne, ich egzystencja zależy od kaprysów ojca. Chłopiec po ukończeniu szkół ma odcięty odwrót i nie może zostać robotnikiem lub mechanikiem, a przecież to są jedyni ludzie w ścisłym tego słowa znaczeniu niezależni, z wyjątkiem oczywiście tych, którzy odziedziczyli duży majątek, oraz tych, którym już za młodu przygotowano bezpieczną dróżkę życia. Pan Pontifex nie widział tego wszystkiego, a to, co widział, streszczało się do smutnego przeświadczenia, że wydawał na swe dzieci znacznie więcej, niż mogły go do tego zmusić obowiązujące ustawy, a w takim razie, czy można wymagać od niego czegoś więcej? Przecież mógł, gdyby tylko zechciał, oddać swych synów na praktykę do handlarza zieleniną. Możliwość takiego obrotu sprawy była jego ulubionym tematem, kiedy był w złym humorze. Prawda, nie oddał ich nigdy na praktykę do sklepiku warzywnego, ale chłopcy, wymieniając poglądy na to zagadnienie, dochodzili często do wniosku, że źle się stało, iż nie wykonał tego zamiaru.

Innym razem, kiedy jego samopoczucie było nie najlepsze, zdobywał nad nimi przewagę, drażniąc się z nimi figlarnie swoim testamentem. W wyobraźni wydziedziczał kolejno jedno po drugim i przeznaczał wszystkie swe pieniądze na budowę przytułków, aż w końcu czuł się zmuszony przywrócić je do łask, w pierwszym rzędzie w tym celu, żeby mieć przyjemność ponownego ich wydziedziczenia przy najbliższej okazji, kiedy znowu będzie wściekły.

Młodzi ludzie, podporządkowując swe postępowanie nadziejom na spadek po osobach żyjących, postępują bardzo nierozsądnie i muszą liczyć się z tym, że ostatecznie źle się to dla nich skończy. Z drugiej strony nieustanne żonglowanie i szantażowanie testamentami prowadzi do takich nadużyć i stało się narzędziem tak nieznośnej tortury, że gdybym miał władzę, ogłosiłbym ustawę, na mocy której każdy, kto dopuścił się tych przestępstw, zostałby pozbawidny na okres trzech miesięcy od daty ich popełnienia prawa do rozporządzania swym majątkiem mocą testamentu. Gdyby zaś zmarł właśnie w okresie zawieszenia jego prawa do ważnego oświadczenia swej ostatniej woli, sąd, który go skazał, powinien mieć prawo rozporządzania jego majątkiem według własnego uznania.

Pan Pontifex zapraszał obu chłopców do salonu.

— Kochany Janku, kochany Teobaldzie — tak zwykł przemawiać — spójrzcie na mnie. Kiedy wstępowałem w życie, mój cały kapitał składał się tylko z tego, co miałem na sobie i w czym ojciec i matka wysłali mnie do Londynu. Ojciec dał mi dziesięć szylingów, matka dołożyła pięć szylingów kieszonkowego i uważałem, że byli dla mnie nadzwyczajnie hojni. W ciągu całego mego życia nie zwróciłem się do ojca z prośbą nawet o jednego szylinga i nigdy nie dostałem od niego nic poza skromną sumką, którą zechciał mi wypłacać miesięcznie, dopóki nie zarobiłem mej pierwszej pensji. Ja torowałem sobie drogę w życiu bez niczyjej pomocy i tego samego oczekuję od mych dzieci. Wybijcie sobie raz na zawsze z głowy, że będę mordować się przez całe życie dla mocno wątpliwego zaszczytu, żeby ciężko zarobione przeze mnie pieniądze wydali zamiast mnie moi synowie. Jeżeli chcecie mieć pieniądze, musicie je zarobić sami, tak jak ja sam je zarobiłem, i daję wam uroczyste słowo honoru, że nie zostawię żadnemu z was złamanego pensa, jeżeli nie udowodnicie mi swym postępowaniem, że na to zasłużyliście. A w ogóle wydaje mi się, że dzisiejsza młodzież liczy na luksusy i wygody, o których za moich młodych lat nikomu się nie śniło. Sami pomyślcie, mój ojciec był tylko stolarzem, a ja posyłam was do szkół prywatnych, co mnie kosztuje rocznie kilka ładnych setek, podczas gdy ja w waszym wieku musiałem harować za biurkiem w kantorze wuja Fairlie. Czegóż nie potrafiłbym dokonać, gdybym miał wtedy choćby połowę tych ułatwień, które wy macie? Gdybyście zostali książętami, ba, gdybyście zostali władcami nowych imperiów w nie odkrytych jeszcze krainach, śmiem twierdzić, że nawet wtedy, porównując moje i wasze możliwości, nie dokonalibyście jeszcze tego, czego ja dokonałem. Nie, to przechodzi wszelkie granice, przeprowadzę was przez szkołę, dam wam wyższe wykształcenie, a potem musicie radzić sobie sami.

W ten sposób doprowadzał się stopniowo do stanu tak świętego oburzenia, że z miejsca dawał chłopcom lanie pod pierwszym lepszym pretekstem, który mu w danej chwili wpadł do głowy.

A jednak zważywszy, jak innym dzieciom się wiodło, małym Pontifexom dopisało wyjątkowe szczęście. W zestawieniu z nimi dzieciom powodziło się gorzej w dziesięciu rodzinach, a tylko w jednej miały się lepiej od nich. Jadły dobrze i zdrowo, spały w wygodnych łóżkach, w czasie choroby miały zapewnioną opiekę najlepszych lekarzy i otrzymały najlepsze wykształcenie, jakie można było zdobyć za pieniądze. Wszystko wskazuje na to, że brak świeżego powietrza nie posiada istotnego wpływu na szczęście dzieci z londyńskiej ulicy: bawią się i śpiewają, jak gdyby znajdowały się na szkockim wrzosowisku. Tak samo zresztą nie zdołają rozpoznać braku pobudzającej atmosfery intelektualnej, jeżeli nigdy jej nie zaznały. Nasza dziatwa posiada godną podziwu zdolność albo umierania, albo przystosowania się do otoczenia. A nawet jeżeli dzieci są nieszczęśliwe — bardzo nieszczęśliwe — z nieopisaną łatwością można im przeszkodzić w wykryciu tego faktu albo wytłumaczyć, że jedyną jego przyczyną są ich własne grzechy.

Rodzicom, którzy pragną mieć spokojne życie, służę taką radą: powiedzcie swym dzieciom, że są bardzo -niegrzeczne, znacznie bardziej niegrzeczne od innych dzieci. Pokażcie im wśród swych znajomych jakieś wzory doskonałości i nie zapomnijcie wpoić w nie głębokiego przekonania o ich niższości. Możecie strzelać do nich z tylu armat, że ich opór będzie daremny. Nazywa się to wpływem moralnym i umożliwi wam mydlenie im oczu, ile wasza dusza zapragnie. Uważają was za mędrców, a nie zdążyły jeszcze złapać was na tylu kłamstwach, by powziąć podejrzenie, że nie jesteście wcale tak nieziemsko wrażliwi i skrupulatni na punkcie prawdy, jak to głosicie. Nie zdołały się również przekonać, że w istocie rzeczy jesteście wielkimi tchórzami i czmychniecie w popłochu, ledwo napotkacie z ich strony na wytrwały i zdecydowany opór. Kości są w waszym ręku, rzucacie je za siebie i za wasze dzieci. Dobierzcie je dokładnie, bez żadnych trudności potraficie przeszkodzić w porę, gdyby dzieciom przyszło do głowy je sprawdzić. Mówcie, im, jak bardzo jesteście pobłażliwi, podkreślajcie z naciskiem nieobliczalne dobrodziejstwo, które im wyświadczyliście, po pierwsze, dlatego, że w ogóle dzięki wam przyszły na świat, a po drugie, i co ważniejsze, że przyszły na świat jako wasze dzieci, a nie innych rodziców. Ile razy zdarzy się, że jesteście w złym humorze, powiedzcie im, że jego przyczyną jest wyłącznie wasza troska o ich dobro, wobec czego dla spokoju waszej skołatanej duszy musicie skończyć z dotychczasową delikatnością. Powtarzajcie aż do znudzenia, że chodzi tylko i wyłącznie o ich własne dobro. Jedyną strawą duchową waszych dzieci niech będą wypróbowane środki przeczyszczające w rodzaju Opowiadań niedzielnych nieboszczyka biskupa Winchestera. Macie w swym ręku wszystkie atuty, a jeśli nawet ich nie macie, możecie je zręcznie ukraść. Zagrajcie przeciwko nim w cokolwiek, byleby stanowczo, a znajdziecie się na czele rodzin szczęśliwych, zespolonych i bogobojnych, być może nawet w takim stopniu, jak to przypadło w udziale memu staremu przyjacielowi Jerzemu Pontifexowi. Zapewne, pewnego dnia waszym dzieciom uda się to wszystko zdemaskować, ale będzie już wtedy za późno, żeby im to mogło wyjść na dobre, a wam przysporzyć kłopotu.

Niektórzy satyrycy rozdzierali szaty nad losem człowieka, bo rzekomo wszystkie przyjemności są wyłącznym przywilejem wczesnych lat naszych, a potem musimy patrzeć, jak te przyjemności bledną i giną, aż zostajemy wreszcie sam na sam ze smutkami zgrzybiałej starości.

Wydaje mi się, że młodość jest jak wiosna, ta przesadnie rozsławiona pora roku, rozkoszna, jeżeli traf zdarzy, że jest ładna, ale w praktyce niezmiennie rzadko bywa ładna i z reguły przynosi nam w darze przejmujące wiatry wschodnie, a nie przyjemny powiew rześkiego wietrzyku. Jesień jest bardziej soczysta, co straciliśmy na kwiatach, zyskujemy na owocach. Dziewięćdziesięcioletni Fontenelle na pytanie, w którym okresie życia był najszczęśliwszy, odpowiedział, że wydaje mu się, iż" nigdy dotąd nie byt szczęśliwszy, ale najlepsze swe lata przeżył przypuszczalnie między pięćdziesiątym piątym a siedemdziesiątym piątym rokiem życia. Dr Johnson również wyżej cenił przyjemności starości od uroków młodości. Zapewne, w starości śmierć często zagląda nam w oczy i jak miecz Damoklesa może spaść na nas w każdej chwili, ale w tym wieku dawno doszliśmy do przekonania, że w życiu więcej się boimy, niż cierpimy, i dawno upodobniliśmy się do ludzi, którzy mieszkając u podnóża Wezuwiusza godzą się z tym bez wielkiego niepokoju.

ROZDZIAŁ VII

Większość młodych ludzi, o których wspominałem w poprzednim rozdziale, można scharakteryzować w paru słowach. Dwie najstarsze dziewczynki, Eliza i Maria, ani naprawdę ładne, ani naprawdę brzydkie, były w każdym calu wzorowymi młodymi pannami, natomiast Aletea odznaczała się wyjątkową urodą oraz żywym i wrażliwym usposobieniem, które jaskrawo odbijało od charakterów jej sióstr i braci. Było w niej coś z dziadka, nie tylko w wyrazie twarzy, ale w zamiłowaniu do wesołości i żartu, z którego jej ojciec był całkowicie wyprany, choć jego rubaszna i dość ciężka wesołość, będąca jakąś imitacją humoru, zyskała mu u wielu osób opinię człowieka dowcipnego.

Jan wyrósł na przystojnego, dobrze ułożonego chłopca, o rysach za regularnych i za ładnie wyrzeźbionych. Ubierał się bardzo starannie, obejście miał nienaganne, a do książek przykładał się tak pilnie, że niebawem stał się ulubieńcem nauczycieli, ale jednocześnie był urodzonym dyplomatą i cieszył się daleko mniejszą popularnością wśród kolegów. Ojciec, choć i jemu od czasu do czasu nie oszczędzał swych umoralniających kazań, był z syna, kiedy mu trochę lat przybyło, w pewnym sensie dumny. Co więcej, liczył, że wyrośnie z niego rasowy człowiek interesu, w którego rękach pozycja firmy będzie bezpieczna. Janek wiedział dobrze, jak ojca udobruchać, i już w stosunkowo młodym wieku dostąpił nie lada zaszczytu, bo ojciec darzył go takim zaufaniem, na jakie go było stać wobec ludzi.

Jego brat, Teobald, nie dorównywał mu pod żadnym względem, zdawał sobie zresztą z tego sprawę i całkowicie pogodził się ze swym losem. Nie był ani tak przystojny, ani tak dobrze ułożony jak jego starszy brat. Jako dziecko był niezwykle pobudliwy, ale teraz, skrępowany i nieśmiały, stał się, że się tak wyrażę, mizerakiem z ciała i ducha. Ustępował Jankowi w zamiłowaniu do porządku, nie umiał tak dbać o swoje interesy i nie posiadał jego zręczności w spełnianiu kaprysów ojca. Nie wydaje mi się, by potrafił pokochać kogokolwiek ze szczerego serca, ale przyznać trzeba, że w kręgu jego rodziny wszyscy dość zgodnie tłumili jego uczucia i nikt z jego najbliższych nie wyszedł mu naprzeciw, z wyjątkiem jednej Aletei, ale i ona była zbyt żywa i zbyt bystra jak na jego dość ślamazarne usposobienie. Zawsze był kozłem ofiarnym i nieraz sobie myślałem, że Teobald ma. dwu ojców, z którymi musi się borykać — ojca i brata, a można było doliczyć się jeszcze trzeciego i czwartego „ojca" w osobach Elizy i Marii. Możliwe, że niewola nie ciążyła mu zbyt dotkliwie, i dlatego pogodził się ze swym jarzmem, ale tak czy owak był organicznie bojaźliwy, a twarda ręka ojca przykroiła go dokładnie na miarę pozornie niezakłóconej harmonii, w jakiej współżył z siostrami i bratem.

Pod jednym względem chłopcy byli dla ojca pożyteczni. Chodzi mi o to, że mógł ich wygrywać przeciwko sobie. Pieniądze na drobne wydatki wydzielał im obu jednakowo skąpo — i w związku z tą kwestią Teobaldowi przemawiał do sumienia, że prawa majątkowe jego starszego brata są absolutnie bezsporne, a natomiast wobec Janka podkreślał z całym naciskiem, że rodzina jest tak liczna i tak dużo go kosztuje, iż po jego śmierci mało co zostanie do podziału. Nie obchodziło go wcale, czy chłopcy konfrontują jego wypowiedzi między sobą, byle tylko nie działo się to w jego obecności. Teobald nigdy nie skarżył się za plecami ojca. Wątpię, czy istniał ktoś, kto znał Teobalda tak blisko jak ja — jakkolwiek wcale nie jestem pewny, czy tego człowieka można było znać blisko — zarówno wtedy, kiedy był jeszcze dzieckiem, jak potem w szkole oraz w Cambridge, ale niezmiernie rzadko mówił do mnie o swym ojcu, nawet za jego życia, a później nie słyszałem z jego ust nawet najmniejszej wzmianki na jego temat. W szkole nie odnoszono się do niego wprawdzie z tak otwartą niechęcią jak do jego brata, ale był nierozgarnięty i nienaturalny w zachowaniu, więc nie zyskał sobie popularności.

Nie wyrósł jeszcze z dziecięcych sukienek, a już . postanowiono, że zostanie pastorem. Wypadało, żeby pan Pontifex, powszechnie znany wydawca książek religijnych, przynajmniej jednego ze swych synów poświęcił Kościołowi, co powinno firmie przysporzyć dochodów, a w każdym razie nie dopuścić do ich zmniejszenia. Wspomnieć również trzeba, że pan Pontifex był tak czy inaczej powiązany z biskupami i dostojnikami Kościoła, więc mógł liczyć, że dzięki jego wpływom syn będzie miał ułatwiony dostęp do wyższych szczebli hierarchii kościelnej. Od wczesnego dzieciństwa nie ukrywano przed chłopcem jego przeznaczenia i uznano, że wobec jego zgody rzecz jest praktycznie przesądzona. Nie zaniedbano przecież stworzyć mu pozorów swobody. Pan Pontifex zwykł był mówić, że jedyną słuszną drogą jest pozostawienie chłopcu swobodnej decyzji, a jego aż nazbyt silne poczucie sprawiedliwości nie pozwoli mu żywić do syna najmniejszej urazy, gdyby zechciał z tego prawa skorzystać. Odczuwał najwyższy wstręt — w tym miejscu podnosił głos — do zmuszania syna siłą do wyboru zawodu, którego nie lubił. Był daleki od wywierania choćby najmniejszego nacisku na syna w kwestii jego przyszłości, a cóż dopiero gdy w grę wchodzi tak święte powołanie jak stan duchowny. Przemawiał w takich słowach, kiedy w domu byli goście, a syn był obecny w pokoju. Mówił z gorącym przekonaniem, a jego różowy podbródek i łysina wyglądały nader dobrodusznie, więc nie można się dziwić, że słuchacze byli porwani. Zdaje mi się, że dwie albo trzy głowy rodzin z sąsiedztwa pozostawiły synom swobodę wyboru zawodu, i tak mi coś wygląda, że miały później poważne powody do żałowania tego kroku. Goście, widząc nieśmiałość Teobalda i stwierdzając, że ów imponujący pokaz troski o spełnienie jego życzeń nie robi na nim najmniejszego wrażenia,-mówili sobie po cichu, że chłopcu daleko do takiego ojca, i mieli go za ostatniego niedorajdę, któremu przydałoby się trochę iskry bożej i oleju w głowie, żeby należycie ocenił, co posiada.

Nikt równie mocno nie wierzył w słuszność takiego postawienia sprawy jak sam chłopiec. Poczucie wewnętrznego niepokoju zamknęło mu usta, a było ono za głębokie i za trwałe, by mógł je sobie uświadomić i dzięki temu dojść ze sobą do ładu. Ogarniał go lęk na widok posępnej chmury, która wstępowała na ojcowskie oblicze przy najmniejszym oporze z jego strony. Prawdopodobnie chłopiec silniejszy od Teobalda nie brałby okrutnych gróźb i brutalnych szyderstw ojca au serieux, ale Teobald nie należał do silnych chłopców i święcie wierzył, że ojciec naprawdę gotów jest wprowadzić je w czyn. Oporem nigdy niczego nie wskórał, zresztą uległością też niczego nie osiągnął, z wyjątkiem tych przypadków, kiedy to, czego chciał, pokrywało się dokładnie z życzeniami ojca. Jeżeli w ogóle kiedykolwiek myślał o oporze, teraz już całkiem mu to przeszło, i w konsekwencji wola oporu, nigdy nie ćwiczona, obumarła tak doszczętnie, że nie pozostawiła po sobie nawet pragnienia protestu. Pozostała mdła aprobata osła kulącego się pod podwójnym brzemieniem. Nie jest wykluczone, że posiadał jakieś niejasne poczucie ideałów, które dla niego już przeminęły. Być może, że czasem marzyło mu się, że jest żołnierzem albo marynarzem w dalekich krainach, albo nawet synem zwykłego farmera karczującego lasy, lecz była w nim pustka, która przekreślała jakąkolwiek możliwość urzeczywistnienia marzeń, i dlatego płynął z tym jakimś swoim prądem, leniwym i — aż przykro powiedzieć — porządnie zamulonym.

Odnoszę wrażenie, że katechizm w znacznej mierze przyczynił się do nieszczególnych stosunków, jakie nawet dziś jeszcze, i to dość powszechnie, panują między rodzicami i dziećmi. Dzieło to zostało napisane zanadto z punktu widzenia rodziców, a jego twórca nie zadał sobie trudu przywołania do pomocy choćby kilkorga dzieci i na pewno nie był młody. Trudno mi uznać tę książkę za twór. osoby darzącej dzieci prawdziwą miłością, mimo słów „moje dobre dziecko", które, jeżeli pamięć mnie nie myli, raz jeden zostały wtłoczone w usta katechety, i koniec końców brzmią bardzo nieprzyjemnie. Lektura katechizmu pozostawia dzieci pod nieodpartym wrażeniem, że chrzest nie dość starannie zmył zmazę grzechu pierworodnego, a świadomość, że się jest młodym, posiada cierpki posmak, wskazujący na mniej lub więcej wyraźny związek z samą istotą grzechu.

Gdyby kiedyś okazało się, że potrzebne jest nowe wydanie tego dzieła, z prawdziwą przyjemnością uzupełniłbym go ustępem, w którym z naciskiem wskazałbym, że człowiek ma obowiązek dążyć do każdej rozsądnej przyjemności, a unikać każdej przykrości, której można z honorem uniknąć. Chciałbym zobaczyć na własne oczy, jak się uczy dzieci, aby nigdy nie mówiły, że coś im się podoba wbrew temu, co naprawdę czują, a tylko dlatego, że z ust pewnej kategorii osób słyszą słowa zachwytu — oraz jak wielką głupotą jest twierdzić, że się wierzy w to czy tamto, jeżeli się z tego nic a nic nie rozumie. A gdyby ktoś chciał podnieść zarzut, że tak uzupełniony katechizm stanie się zbyt rozwlekły, skróciłbym wynurzenia na temat naszych obowiązków wobec bliźnich oraz sakramentów. W miejsce ustępu rozpoczynającego się od słów: „łaknę Pana Naszego, Ojca Niebieskiego", zaprop... ale chyba lepiej będzie, jeżeli zajmę się losami Teobalda, a opracowanie nowej redakcji katechizmu pozostawię osobom bardziej ode mnie do tego powołanym.

ROZDZIAŁ VIII

Pan Pontifex mocno wziął sobie do serca, żeby jego syn, zanim zostanie duchownym, ukończył wyższe studia i uzyskał asystenturę na uniwersytecie. Asystentura z miejsca rozwiązywała sprawę utrzymania chłopca, a w przyszłości zapewniała mu otrzymanie parafii na wypadek, gdyby duchowni, przyjaciele ojca, zawiedli. Plan był realny, bo Teobald spisał się w szkole wcale nieźle, więc wysłano go do jednego z mniejszych zakładów naukowych w Cambridge i postarano się o najlepszych prywatnych profesorów do opieki nad jego nauką. Mniej więcej na rok przed ukończeniem przez niego studiów wprowadzono nowy system egzaminacyjny, dzięki któremu widoki młodego człowieka na uzyskanie asystentury znacznie wzrosły, bo — nie wchodząc, jak tam było naprawdę z talentami Teobalda — wykazywał on w każdym razie pewne uzdolnienia raczej do przedmiotów klasycznych niż matematycznych, a właśnie wtedy położono większy nacisk niż dotychczas na kierunek klasyczny.

Teobald rozsądnie zorientował się, że ma szanse zdobyć niezależność, jeżeli weźmie się do roboty, a myśl, że zwiąże się z uniwersytetem, bardzo go pociągała. Przyłożył się do nauki uczciwie i w rezultacie studia ukończył, a tym samym otrzymanie asystentury stało się według wszelkiego prawdopodobieństwa tylko kwestią czasu. Pontifex-senior był chwilowo z niego rzeczywiście zadowolony i zapowiedział synowi, że otrzyma w prezencie Dzieławszystkie tego z uznanych pisarzy, którego sam wybierze. Młody człowiek wybrał Bacona i zgodnie z jego wolą zjawił się Bacon w dziesięciu pięknie oprawnych tomach.. Bliższe oględziny wykazały jednak, że egzemplarze były używane. . Teraz, kiedy był już po dyplomie, następną sprawę, z którą trzeba było zmierzyć się twarzą w twarz, były święcenia kapłańskie, a Teobald myślał o nich jak dotąd bardzo mało, właściwie poprzestał na, przyjęciu ich do wiadomości, jak gdyby chodziło o. coś, co jest samo przez, się zrozumiałe i co pewnego dnia i tak niechybnie się stanie. Teraz już to nadeszło i piętrzyło się przed nim, oddalone zaledwie o kilka miesięcy, a więc ogarnęła go trwoga, bo nie było żadnej drogi wyjścia, jeżeli już raz przyjęło się. święcenia. Perspektywa zarówno bliskich, jak i odległych święceń była mu jednakowo niemiła i podjął nawet jakieś wątłe próby wydostania się z. matni, o czym można przekonać się z jego listów, pisanych na papierze o złoconych brzegach atramentem, dziś już wyblakłym, które jego syn Ernest znalazł porządnie związane tasiemką wśród papierów po ojcu. Nie zmieniłem ani słowa. A oto owe listy:

Kochany Ojcze! Z przykrością poruszam sprawę, która uchodziła za postanowioną, ale im mniej pozostaje czasu, tym więcej zaczynają trapić mnie wątpliwości, czy naprawdę nadaję się na duchownego. Proszę mnie źle nie rozumieć, z prawdziwą wdzięcznością mogę wyznać, że nie mam najmniejszych zastrzeżeń do Kościoła anglikańskiego i gotów jestem całym sercem podpisać się pod każdym z trzydziestu dziewięciu artykułów, które uznaję za nec plus ultra ludzkiej mądrości, a również Paley, moim zdaniem, nie posiada słabych stron, które mógłby wykorzystać przeciwnik. Jestem pewny jednak, że postąpiłbym wbrew Twoim życzeniom, Ojcze, gdybym ukrył przed Tobą, że nie czuję wewnętrznego powołania do poświęcenia się służbie Ewangelii, a przecież kiedy biskup będzie mi udzielać święceń kapłańskich, będę musiał powiedzieć, że takie powołanie odczuwam. Staram się zasłużyć na to uczucie, modlę się o nie żarliwie i czasem na poły mi się wydaje, że już się odezwało, ale wkrótce znowu się zaciera. Jakkolwiek nie czuję zdecydowanej niechęci do zostania pastorem i wierzę głęboko, że gdybym został duchownym, starałbym się z całych sił żyć dla chwały Bożej i dbać o sprawy Pana Naszego na ziemi, to jednak przenika mnie myśl, że potrzeba mi czegoś więcej, bym bez reszty był godny zostać sługą Kościoła. Świadom jestem, jak wielkie wydatki poniosłeś na mnie, Ojcze, nawet jeżeli uwzględni się pomoc materialną, którą dzięki mej własnej pilności zdołałem uzyskać od szkoły, ale jednocześnie pamiętam, że Ojciec napominał mnie stale, bym szedł za głosem mego sumienia, a ono mówi mi, że zrobię źle, jeżeli zostanę pastorem. Może zresztą Bóg ześle mi jeszcze ową moc wewnętrzną, o którą, zapewniam Cię, Ojcze, modliłem się i modlę nieustannie, ale jeżeliby miał mi jej odmówić, czy nie byłoby wtedy dla mnie lepiej, gdybym rozejrzał się i spróbował czegoś innego?

Zdaję sobie sprawę, że zarówno Ojciec, jak i Janek jesteście przeciwni memu wejściu do firmy, i rzeczywiście o interesach nie mam pojęcia, ale czy nie ma dla mnie jakiegoś innego zajęcia? Całkiem nie po mojej myśli byłoby prosić Ojca o łożenie na moje utrzymanie w czasie moich studiów medycznych lub prawniczych, ale kiedy otrzymam asystenturę, co prawdopodobnie nastąpi już wkrótce, dołożę sił, żeby nie być dla Ojca ciężarem, a będę mógł sobie dorobić trochę pieniędzy pisaniem i korepetycjami. Wierzę, że Ojciec nie będzie miał do mnie pretensji o ten list, bo niczego tak bardzo nie pragnę, jak oszczędzić Mu nawet najmniejszej troski. Mam nadzieję, Ojcze, że zechcesz poświęcić trochę czasu i uwagi mym obecnym uczuciom, bo dyktuje mi je szacunek dla mego sumienia, szacunek, który przecież Ty sam we mnie wpoiłeś. Proszę choćby o krótką, ale szybką odpowiedź. Mam nadzieję, że z przeziębieniem Ojca jest już lepiej. Ściskam Elizę i Marię. Twój kochający syn

Teobald Pontiiex

Kochany Teobaldzie! Potrafię wgłębić się w Twoje uczucia i nie mam zamiaru brać Ci za złe, że dałeś im wyraz. Jestem zdania, że to, co czujesz, jest słuszne i całkiem naturalne i powinieneś tak czuć, z wyjątkiem tylko tego, co dotyczy jednego zwrotu, którego niestosowność, jeżeli zechcesz się zastanowić, bez wątpienia rzuci Ci się w oczy, a nie chcąc do tej sprawy więcej powracać powiem krótko, że dotknął mnie on boleśnie. Nie wolno Ci było pisać, „nawet jeżeli uwzględni się pomoc materialną, którą dzięki mej pilności zdołałem uzyskać od szkoły". Zwykła przyzwoitość nakazywała, że jeżeli mogłeś w jakikolwiek sposób ulżyć mi w ponoszeniu ciężarów na Twoje wykształcenie, pieniądze powinny, jak to zresztą miało miejsce, wrócić do mnie. Każde słowo Twego listu stanowi dla mnie przekonywający dowód, że owładnęło Tobą chorobliwe przeczulenie, a to jest ulubiony fortel, przy pomocy którego szatan wodzi ludzi na pokuszenie, by wciągnąć ich w przepaść zagłady. Poniosłem, jak sam przyznajesz, bardzo wielkie wydatki, żeby dać Ci wykształcenie. Nie żałowałem niczego, żeby stworzyć Ci warunki, które z racji mego stanowiska w społeczeństwie uważam za odpowiednie dla mego syna, ale nie mogę obojętnie patrzeć, że chcesz te pieniądze wyrzucić w błoto i zacząć wszystko jeszcze raz od samego początku tylko dlatego, że nabiłeś sobie głowę nierozsądnymi skrupułami, które powinieneś zwalczać, bo krzywdzą zarówno Ciebie; jak i mnie.

Nie daj się unieść prądowi gorączkowej pogoni za nowością, która, jak zły jad, gubi w naszych czasach tyle osób obojga płci.

Oczywiście, święceń przyjmować nie musisz, nikt Cię do tego nie zmusza, masz całkowitą swobodę. Masz już dwadzieścia trzy lata i sam musisz wiedzieć, czego chcesz. Trzeba było tylko powiedzieć o tym wcześniej, zamiast bez najmniejszego sprzeciwu milczeć jak zaklęty przez tyle lat, w ciągu których poniosłem na Twoje wykształcenie tak wielkie wydatki, czego na pewno nie uczyniłbym, gdybym nie był zupełnie pewny, że jesteś zdecydowany na święcenia kapłańskie. Posiadam Twoje listy, w których dajesz wyraz niezłomnemu postanowieniu przyjęcia święceń, a Twój brat i siostry mogą dać świadectwo moim słowom, że nikt nie wywierał na Ciebie najmniejszej presji. Jesteś w błędzie co do własnych chęci i ulegasz nerwowej bojaźni, która, być może, jest całkiem naturalna, co nie przeszkadza jednak, że może okazać się brzemienna w najbardziej poważne konsekwencje dla Ciebie samego. Nie czuję się jeszcze dobrze, a Twój list tak mnie zmartwił, że oczywiście wpłynęło to ujemnie na stan mego zdrowia. Niech Bóg natchnie Cię światłem rozumu. Twój kochający ojciec

J. Pontifex

Po otrzymaniu tego listu Teobald podźwignął się na duchu. „Ojciec — mówił sobie — powiada mi, że nie muszę przyjmować święceń, jeżeli nie mam ochoty." Nie mam ochoty, a więc z tego wynika, że nie będę wyświęcony. Ale co znaczą owe słowa: „brzemienna w najbardziej poważne konsekwencje dla Ciebie samego"? Czy pod ich osłoną czai się groźba tak samo niepojęta jak one same? Czy zmierzają do wywołania wszystkich skutków groźby, choć na razie nie grożą?

Teobald znał ojca zbyt dobrze, by można uwierzyć, że źle zrozumiał, o co ojcu chodziło, ale ośmielił się posunąć swój sprzeciw już tak daleko i miał wielką ochotę uniknąć święceń, gdyby tylko to było możliwe, więc postanowił posunąć swą śmiałość jeszcze dalej. Napisał więc tak:

Kochany Ojcze! Piszesz.— za co Ci jestem wdzięczny z całego serca — że nikt nie będzie mnie zmuszać do przyjmowania święceń. Wiedziałem, że Ojciec nie będzie przymuszał mnie do stanu duchownego, jeżeli to wywołuje stanowczy sprzeciw mego sumienia. Postanowiłem więc, odstąpić od tego zamiaru. Jeżeli zechcesz, Ojcze, nadal dawać mi tyle, ile dajesz mi teraz, aż do czasu uzyskania asystentury, co powinno już wkrótce nastąpić, przestanę wówczas narażać Cię na dalsze wydatki. W sprawie wyboru mego przyszłego zawodu postanowię tak szybko, jak tylko to będzie możliwe, i natychmiast o tym napiszę. Twój kochający syn

Teobald Pontifex.

Pozostał jeszcze do przeczytania tylko jeden list, wysłany odwrotną pocztą. Celował zwięzłością.

Kochany Teobaldzie! List Twój otrzymałem. Daremnie staram się dociec, co Cię do niego skłoniło, lecz skutki Twego kroku widzę zupełnie jasno. Nie dostaniesz ode mnie ani pensa, dopóki się nie opamiętasz. Gdybyś zechciał jednak trwać w swym obłędnym uporze i brnąć w grzechach, przypominam Ci z wielką dla mnie ulgą, że mam jeszcze inne dzieci, na których mogę polegać, że ich postępowanie będzie źródłem mej dumy i radości. Twój kochający Cię i skłopotany ojciec

J. Pontifex.

Nie znam kolejnego ogniwa w łańcuchu wydarzeń, które nastąpiły po wymianie wyżej przytoczonej korespondencji, ale wszystko skończyło się bardzo pomyślnie. Może Teobald załamał się, a może wziął zewnętrzny szturchaniec, którym ojciec odepchnął go od siebie, za wewnętrzny głos, o który zanosił tak żarliwe modły, a muszę dodać, że posiadał niezachwianą wiarę w skuteczność modlitwy. W pewnych okolicznościach i ja też w nią wierzę. Tennyson. powiedział, że światu nawet się nie śni, ile zawdzięcza modlitwie, ale mądrze przemilczał czy dobrego, czy złego. Byłoby moim zdaniem dobrze, gdyby wreszcie naszemu światu zaczęło się śnić, jakie dary przynoszą ludziom pacierze, ba, niechby nawet na jawie, szeroko otwartymi oczami świat spojrzał na pewne fakty, które zawdzięczamy modlitwom. Ale jest to zagadnienie wręcz trudne. Skończyło się tak, że Teobald wkrótce po uzyskaniu dyplomu szczęśliwym zrządzeniem losu otrzymał asystenturę i w jesieni tego samego roku, a był to rok 1825, przyjął święcenia kapłańskie.

ROZDZIAŁ IX

Pan Allaby był rektorem w Crampsford, wiosce odległej o kilka mil od Cambridge. On także ukończył studia z całkiem przyzwoitym dyplomem, potem został asystentem na uniwersytecie, a po jakimś czasie objął stanowisko sługi bożego w jednej z uczelni za czterysta funtów rocznie i dom na mieszkanie. Jego osobisty majątek nie. przynosił mu więcej jak dwieście funtów dochodu rocznie. Kiedy zrezygnował ze służby dla nauki, poślubił kobietę znacznie młodszą od siebie, a ona urodziła mu jedenaścioro dzieci, z których dziewięcioro, dwóch synów i siedem córek, cieszyło się życiem na ziemskim padole. Dwie najstarsze córki wyszły za mąż wcale nieźle, ale w czasach, które opisuję, pozostało jeszcze pięć niezamężnych panien w wieku od dwudziestu dwu do trzydziestu lat, a żaden z synów nie opuścił ojcowskich pieleszy, Było więc zupełnie jasne, że gdyby panu Allaby przydarzyło się, nie daj Boże, coś złego, jego rodzina znalazłaby się w opłakanych warunkach, czym państwo Allaby martwili się tak bardzo, jak rzecz sama w sobie na to zasługiwała. Czytelniku, czy znajdowałeś się kiedykolwiek w położeniu człowieka, którego, łagodnie mówiąc, niezbyt pokaźne dochody, z wyjątkiem jednych jedynych dwustu funtów rocznie, wygasną w chwili jego śmierci? A czy miałeś na domiar złego dwóch synów, których trzeba było jakoś w życiu urządzić, i jeszcze pięć niezamężnych córek, które z wdzięcznością przepełniającą twe serce wydałbyś za mąż, gdybyś oczywiście wiedział, jak tego dokazać? Przyjmując, że moralność jest czymś, co — w najogólniejszym ujęciu — zapewnia człowiekowi spokój sumienia na stare lata, czyli krótko mówiąc, jeżeli nie jest najzwyklejszym oszustwem, to czy uwzględniając wyżej wymienione okoliczności możesz z ręką na sercu pochwalić się przed samym sobą, że wiodłeś życie moralne?

Co więcej, skłonny jestem założyć, że twoja żona jest tak dobrą kobietą, że ci nie obmierzła, ani nie podupadła tak bardzo na zdrowiu, by z samego dla niej współczucia odbiło się to ujemnie na twoim zdrowiu, zakładam dalej, że członkowie twojej rodziny wyrośli na dzielnych, sympatycznych i bardzo rozsądnych ludzi. Znam osobiście wielu starych ludzi, mężczyzn a kobiety, powszechnie uznanych za nieskazitelnie moralnych, chociaż żyją z partnerem, którego od lat nie kochają, albo posiadają córki, szpetne, niesympatyczne pannice, dla których nigdy nie zdołali znaleźć mężów, więc brzydzą się nimi, a one po kryjomu nie pozostają im dłużne, lub mają synów, których tępota czy lekkomyślne wybryki są dla nich nieustannym powodem zmartwienia i troski. Czy to moralne, że człowiek sam siebie naraża na takie katusze? Ktoś powinien nareszcie zrobić dla moralności to, co się przypisuje temu nadętemu hipokrycie Baconowi w dziedzinie nauki.

Wróćmy jednak do państwa Allaby. Pani Allaby mówiła zawsze o zamążpójściu swych dwu starszych córek takim tonem, jak gdyby była to najprostsza rzecz na świecie. Mówiła tak dlatego, bo słyszała, że tak mówią inne matki, ale w głębi duszy nie wiedziała, jak tego dokazała, a nawet nie była całkiem pewna, czy w istocie rzeczy była to jej zasługa. Zaczęło się od tego, że znalazł się pewien młody człowiek, na którym eksperymentalnie sprawdziła niektóre manewry, przeprowadzane uprzednio w wyobraźni nieskończoną ilość razy, i uznała, że nie zdały egzaminu w praktyce. Potem były całe tygodnie „galimatiasu", to strachu, to nadziei i różnych miniaturowych zasadzek i forteli, które raz, okazywały się. rozsądne, a kiedy indziej nierozsądne, i oto niespodziewanie młodzieniec spętany, ze strzałą w sercu, znalazł się u stóp jej córki. Uznała to wszystko za tak przypadkowe i szczęśliwe zrządzenie losu, że w jej przekonaniu istniała znikoma szansa, a być może nie było jej wcale, by zdołała powtórzyć to samo w przyszłości. A jednak powtórzyła jeszcze raz, a przy lucie szczęścia może potrafiłaby powtórzyć jeszcze następny raz — ale pięć razy? To było tak okropne, że wolała trzy połogi od męczarni wydawania za mąż jednej córki.

A jednak nie było żadnej rady, ktoś musiał to zrobić, i od tej chwili biedna pani Allaby widziała w każdym młodym człowieku kandydata na przyszłego zięcia. Tatusie i mamusie pytają czasem młodych łudzi, czy „aby" mają uczciwe zamiary wobec ich: córek. Wydaje mi się, że to raczej młodzi mężczyźni, zanim przyjmą zaproszenie do domu, gdzie są jeszcze niezamężne córki, powinni zapytać tatę lub mamę, czy ich zamiary są ,,aby" uczciwe.

— Nie stać mnie na wikarego, moja droga — skonstatował pan Allaby w toku dyskusji, w której małżonkowie zastanawiali się, co dalej począć. — Byłoby najlepiej, gdybym mógł dostać jakiegoś młodego człowieka do pomocy na kilka godzin w niedzielę. Opędzimy ten wydatek gwineą tygodniowo, a w dodatku będzie można przebierać tak długo, aż trafi się coś odpowiedniego. — Wobec tego postanowiono, że stan zdrowia pana Allaby pogorszył się do tegostopnia, iż potrzebna mu jest pomoc dla należytego wypełniania niedzielnych obowiązków.

Pani Allaby miała wielką przyjaciółką — niejaką panią Cowey, żonę sławnego pedagoga. Była to kobieta, jak to wówczas mówiono, o duszy na wskroś wzniosłej, trochę otyła, z sypiącą się bródką i bardzo rozgałęzionymi stosunkami wśród młodzieży uniwersyteckiej, szczególnie wśród tego jej odłamu, który skłaniał się do wstąpienia w szeregi ruchu ewangelicznego, sięgającego wówczas szczytu swego nasilenia. Przyjmowała raz w tygodniu, a modlitwa była organicznym punktem programu jej towarzyskich wieczorków. Była to kobieta nie tylko całkowicie oddana sprawom ducha, ale jednocześnie, jak zwykła podniesionym głosem oznajmiać entuzjazmem przepojona pani. Allaby, kobieta na wskroś światowa — i co za głowa, prawie męska, tyle w niej było rozumu! Pani Cowey także miała córki, ale jej zdaniem nie poszczęściło się jej tak jak pani Allaby, bo córki powychodziły za mąż i byłaby na starość sama i opuszczona, gdyby nie miała profesora.

Pani Cowey, ma się rozumieć, znała wszystkich bez wyjątku uniwersyteckich duchownych w stanie bezżennym i była jedyną spośród możliwych osób, które mogłyby skutecznie wesprzeć panią Allaby w wyszukaniu odpowiedniego kandydata na podporę dla jej męża. Z takich założeń wychodząc, wspomniana dama pewnego listopadowego poranka udała się do pani Cowey, żeby, jak to uzgodniono, po wczesnym obiedzie obie panie mogły spędzić razem całe popołudnie. Po obiedzie damy wycofały się do osobnego pokoju i zajęły się sprawami bieżącymi. Jaka tam była szermierka, jak obie damy przenikały siebie na wskroś i z jaką lojalnością obie udawały, że tak nie jest, z jak pieszczotliwą szlachetnością przedłużały wymianę zdań nad duchowymi przymiotami tego lub innego diakona, zastanawiając się nad pozostałymi „za" i „przeciw" dopiero po wyczerpującym przenicowaniu duchowych kwalifikacji kandydata — wszystko to zostavriam wyobraźni czytelnika. Pani Cowey tak przywykła do intrygowania na swój własny rachunek, że wolała intrygować dla kogoś niż w ogóle zrezygnować ze swych misternych kombinacji. Wiele matek zwracało się do niej w godzinie potrzeby i jeżeli były to kobiety o wzniosłych duszach, dawała z siebie wszystko, żeby im pomóc; jeżeli zatem małżeństwo młodego absolwenta nie zostało skojarzone wcześniej w niebie, skojarzono je według wszelkiego prawdopodobieństwa, a w każdym razie próbowano skojarzyć w salonie pani Cowey. Podczas tej wizyty wszyscy diakoni uniwersytetu, z którymi można było wiązać choćby najmarniejszą nadzieję, zostali wyczerpująco omówieni, i w konkluzji pani Cowey oświadczyła, że nie stać jej, przynajmniej tego popołudnia, na nic lepszego jak na naszego przyjaciela Teobalda.

— Nie uważam go za specjalnie pociągającego młodzieńca, moja droga — rzekła pani Cowey — w dodatku jest tylko drugim synem, ale ostatecznie dostał asystenturę na uniwersytecie i można spodziewać się, że syn bądź co bądź takiego człowieka jak pan Pontifex, syn właściciela tak znanej firmy wydawniczej, będzie miał bardzo dobrze zabezpieczoną przyszłość.

— Ależ tak, moja droga, tak — rozpromieniła się pogodnie pani Allaby — i ja tak myślę.

ROZDZIAŁ X

Pogawędka, jak wszystkie dobre rzeczy, musiała wreszcie się skończyć. Dnie były krótkie, a pani Allaby miała przed sobą sześć mil jazdy do Crampsford. Kiedy opatuliła się i usiadła w bryczce, Jakub, faktotum jej męża, nie zauważył żadnej zmiany w jej wyglądzie i nawet nie podejrzewał, ile cudownych wizji wiezie razem ze swą panią do domu.

Profesor Cowey wydał kilka prac naukowych u ojca Teobalda i z tego względu pani Cowey wzięła Teobalda na swój pasek od samego początku jego uniwersyteckiej kariery. Miała go przez jakiś czas na oku i właśnie wtedy, kiedy, zdając sobie sprawę ze swej odpowiedzialności, była niemal zdecydowana wymazać go z listy młodych kawalerów, których należało zaopatrzyć w żony, bidula pani Allaby wzięła na odwagę i zaczęła szukać męża dla jednej ze swych córek. Wspomniana dama napisała więc zaraz do Teobalda z zaproszeniem do siebie, a list utrzymany był w tonie, który podrażnił jego ciekawość. Kiedy młodzian stawił się w jej domu, poruszyła z miejsca sprawę stale pogarszającego się stanu zdrowia pana Allaby i w końcu po usunięciu trudności, które były jej własnym dziełem, zważywszy, jak bardzo jej na tym zależało, wspaniałomyślnie zgodziła się, że Teobald spędzi sześć kolejnych niedziel w Crampsford i przejmie na siebie połowę niedzielnych obowiązków kapłańskich pana Allaby, za co otrzymywać będzie po pół gwinei, bo pani Cowey bez miłosierdzia obcięła zwyczajową stawkę, a Teobald był mizerakiem, który nie potrafił się temu przeciwstawić.

Nieświadom zakusów na spokój swej duszy i ożywiony wyłącznie intencją zarobienia trzech gwinei, a także, czego wcale nie wykluczam, zadziwienia mieszkańców Crampsford swą erudycją, Bogu 'ducha winien Teobald powędrował pewnego niedzielnego poranka, w pierwszych dniach grudnia, na plebanię — a działo się to w jakieś kilka tygodni po wyświęceniu go na duchownego. Nabiedził się nie lada z kazaniem na temat geologii, która w owym czasie siała największy postrach wśród teologów. Udowodnił, że wartość geologii — był zbyt wspaniałomyślny, by roznieść ją w puch — polega jedynie na tym, że potwierdza w całej pełni historyczną ścisłość Mojżeszowej relacji o Stworzeniu, zawartej w księgach Genesis. Zjawiska, które na pierwszy rzut oka wydają się sprzeczne z tym twierdzeniem, zostały po prostu dobrane stronniczo i nie wytrzymują ścisłej krytyki. Było to utrzymane w doskonałym guście, a kiedy Teobald przeszedł na plebanię, gdzie w przerwie między nabożeństwami miał zjeść obiad, pan Allaby gorąco powinszował mu debiutu, a damy nie znalazły słów zachwytu.

Teobald nie miał zielonego pojęcia o kobietach. Jedynymi kobietami, z którymi się dotąd zetknął, były jego własne siostry — dwie z nich, jak już wiecie, stale nim komenderowały — oraz te ich nieliczne: koleżanki, które ojciec pozwolił im czasem zaprosić do Elmhurst. Wspomniane młode damy albo były tak nieśmiałe, że nie nawiązały nigdy z Teobaldem ani on z nimi najmniejszego kontaktu, albo, ciesząc się opinią inteligentnych, używały w rozmowie dowcipnych i ciętych powiedzonek. Teobald nigdy nie używał ani dowcipnych, ani ciętych powiedzonek i nie miał wcale ochoty, żeby ktokolwiek ich używał. Dodać trzeba, że rozmawiały o muzyce — a on nienawidzi! muzyki; o obrazach — a on nienawidził obrazów, o książkach — a on, z wyjątkiem klasyków, nienawidził książek. Zdarzało się, że żądano od niego, żeby z nimi tańczył, a on nie umiał tańczyć i nie pragnął się nauczyć.

Na herbatkach u pani Cowey bywało trochę młodych panien, którym Teobald został przedstawiony. Wprawdzie starał się być. sympatyczny, ale cóż z tego, kiedy zawsze wychodził pod wrażeniem., że mu się to nie udało. Panienki z kolekcji pani Cowey z całą pewnością nie należały do najbardziej fascynujących młodych istot, jakie można było spotkać na uniwersytecie, i z czystym sumieniem możemy Teobalda uniewinnić z zarzutu, że nie zapłonął gorącym uczuciem do większości z nich. Jeżeli jednak, choćby na kilka minut, los zetknął go z jakąś ładną lub sympatyczną dziewczyną, wyróżniającą się ze wspomnianego grona, natychmiast mu ją odbijał ktoś bardziej śmiały od niego, a wtedy Teobald ulatniał się chyłkiem, doznając w stosunku do płci pięknej takich samych uczuć, jakich zapewne doznawał ów „niemocen nad sadzawką Bethsaida".

Trudno mi powiedzieć, co zrobiłaby z niego naprawdę ładna dziewczyna, bo z wyroków przeznaczenia nigdy ładnej panny nie spotkał na swej drodze, a jedyny wyjątek stanowiła jego młodsza siostra Aletea, którą, gdyby nie była jego siostrą, być może, obdarzyłby sympatią. Z jego doświadczeń wynikało, że kobiety na nic dobrego nigdy mu się nie przydały, więc nie nawykł kojarzyć z płcią piękną jakichkolwiek przyjemnych wrażeń. Cóż z tego, że podobno istnieją w Hamlecie partie mające jakiś związek z kobietami, jeżeli z tego wydania dramatu, według którego on miał odegrać swoją rolę, zostały usunięte tak skrupulatnie, że przestał wierzyć w ich istnienie. Nie pocałował w życiu ani jednej kobiety poza swą siostrą i moimi siostrami, kiedy byliśmy jeszcze małymi dziećmi. A i te przeżycia zblakły w nim pod przemożnym wpływem owych pompatycznych, lodowatych pocałunków, które na wyraźne życzenie ojca musiał co rano i co wieczór wyciskać na jego policzku. Taki był zakres — a nie sądzę, bym mógł się mylić — doświadczeń Teobalda w dziedzinie całowania w tym okresie jego życia, który teraz opisuję. W tym stanie rzeczy Teobald zaczął odnosić się do kobiet z odrazą, niczym do tajemnych istot, które chodzą innymi ścieżkami i myślą innymi kategoriami niż on.

Rzecz zrozumiała, że mając zaplecze takich doświadczeń, Teobald poczuł się dość onieśmielony, kiedy znalazł się przy stole z pięcioma pannami rozpływającymi się z zachwytu nad jego osobą. Przypominam sobie, że jako mały chłopiec zostałem pewnego razu zaproszony na herbatkę do szkoły żeńskiej, w której jedna z moich sióstr była na pensji. Miałem wtedy jakieś dwanaście lat. W czasie podwieczorku wszystko szło dobrze, bo była obecna pani dyrektorka. Ale nadeszła chwila, że pani sobie poszła, i zostałem sam na sam z dziewczętami. Zaledwie dyrektorka zdążyła się odwrócić, dziewczynka, która była prymuską, a miała mniej więcej tyle lat co ja, podeszła do mnie, pokazała palcem i, wykrzywiając się paskudnie, rzekła z namaszczeniem: „Wstrętny chło-o-pak!" Potem wszystkie jej koleżanki przedefilowały kolejno przede mną powtarzając za tamtą ów gest i recytując wzgardliwą wymówkę, że jestem chłopcem. Przestraszyłem się nie na żarty. Zdaje się, że rozpłakałem się, i wiele wody upłynęło, zanim mogłem spojrzeć na dziewczynkę bez wewnętrznej ochoty, by natychmiast zwiać, gdzie pieprz rośnie.

Z początku Teobald czuł się tak samo, jak ja się czułem w szkole żeńskiej, ale panny Allaby nie powiedziały mu, że jest wstrętnym chło-o-pakiem, a ich tatuś i mamusia byli tak serdecznie wylewni i tak zręcznie przeprowadzili go przez zaułki konwersacji, że zanim obiad się skończył, Teobald doszedł do przekonania, że rodzinne grono państwa Allaby jest czarujące, i jednocześnie poczuł się ośrodkiem takiego zainteresowania, z jakim dotąd nigdy nie miał okazji się spotkać.

W miarę jak trwał obiad, Teobald nabierał animuszu. Wcale nie był nieokrzesany, jego akademicka erudycja uzyskała wysoką notę. A już naprawdę nie było w nim ani śladu tego, co uchodzi za sztuczność lub śmieszność. Na pannach wywarł równie korzystne wrażenie jak one na nim, lecz młode damy tyle samo wiedziały o mężczyznach co on o kobietach.

Zaledwie wyszedł, prysła harmonia panująca pod dachem tego domu, ponieważ rozpętała się gwałtowna burza wokół zagadnienia, która z panien powinna zostać panią Pontifex.

— Moje kochane — rzekł ich ojciec widząc, że polubowne załatwienie sporu między córkami jest mało prawdopodobne — odłóżcie sprawę do jutra i zagrajcie o niego' w karty. — Co powiedziawszy udał się do swego gabinetu, gdzie wypił wieczorną szklaneczkę whisky i zapalił fajkę.

ROZDZIAŁ XI

Następny dzionek zastał Teobalda w jego własnym pokoju nad odrabianiem lekcji z jednym ze swych uczniów, a panny Allaby, zebrane w sypialni najstarszej siostry przy grze w karty, w której stawką był Teobald.

Wygrała Krystyna, która zajmowała drugą pozycję w kolejce niezamężnych córek państwa Allaby. Panna liczyła sobie wtedy dwadzieścia siedem lat, a więc była o cztery lata starsza od Teobalda. Młodsze siostry z goryczą w sercu domagały się, żeby nie pozwolić Krystynie na taki eksperyment, bo w ogóle stracą okazję wyjścia za mąż, gdyż jest dużo od niego starsza, więc nie może mieć żadnych szans. Sama Krystyna jednak broniła twardo swego, co było u niej niezwykłe, ponieważ z natury była ustępliwa i łagodna. Matka uznała, że lepiej stanąć po jej stronie, więc dwie najniebezpieczniejsze córki wyprawiono w gościnę do znajomych mieszkających w przyzwoitej odległości, a w domu pozwolono zostać tylko tym panienkom, na których lojalności można było polegać. Bracia nawet nie podejrzewali, co się święci, i uwierzyli, że ojciec wziął sobie diakona do pomocy, bo naprawdę nie może dać sobie rady.

Siostry, które zostały w domu, dotrzymały danego słowa i pomagały Krystynie z całych sił, ponieważ — niezależnie od chęci dotrzymania elementarnych reguł uczciwej gry — doszły do wniosku, że im prędzej Teobald zostanie zdobyty, tym prędzej one mogą liczyć na następnego diakona, który — jeżeli los zdarzy — z kolei stanie się ich łupem. Zakrzątnięto się więc pospiesznie i dwie niepewne siostry wyekspediowano z domu jeszcze przed drugą wizytą Teobalda, która wypadała w następną niedzielę, a więc w tydzień po jego pierwszym występie.

Tym razem Teobald czuł się u swych przyjaciół — pani Allaby nalegała, żeby ich za takich uważał — niemal jak u siebie w domu. Jest matką — mówiła — więc wszyscy młodzi są jej bliscy, a najbliżsi jej sercu są ci, którzy wybrali kapłaństwo. Teobald wierzył każdemu jej słowu, gdyż od dzieciństwa zwykł był wierzyć w każde słowo swego ojca i wszystkich starszych od siebie. Przy obiedzie Krystyna siedziała obok niego i rozgrywała swą partię tak samo roztropnie jak tamtą, którą rozegrała w sypialnym pokoju swej siostry. Uśmiechała się, kiedy zwracał się do niej (uśmiech był jednym z jej atutów), wystroiła się w rozbrajająco dziecinne szatki niewinności i wystawiła w swym malutkim sklepiku wszystko, co miała na sprzedaż, ukazując swe towary w świetle, które w jej przekonaniu było najbardziej korzystne. Któż może ją za to winić? Teobald z całą pewnością nie przypominał ideału, o którym marzyła czytając wspólnie z siostrami Byrona w ich panieńskim pokoiku na pięterku, ale był konkretnym faktem w zasięgu jej możliwości i w porównaniu do innych konkretnych faktów wcale nie najgorszym. Cóż innego mogła zrobić? Uciec? Nie miała odwagi. Wyjść za mąż za kogoś poniżej jej sfery i stać się hańbą rodziny? Nie miała odwagi. Zostać w domu i stać się starą panną, z której wszyscy podkpiwają? Nie, uniknie tego za wszelką cenę. A więc postępowała tak, jak można było po niej się spodziewać. Tonęła. Choć Teobald był tylko wątłą deską ratunku, rzuconą na wodę, ale mogła się go uchwycić, więc zdecydowała się i — uchwyciła się go mocno..

Droga prawdziwej miłości nigdy nie jest gładka, natomiast tym, którzy naprawdę chcą kogoś wyswatać, czasem wszystko idzie jak z płatka. W naszym przypadku można było skarżyć się tylko na to, że sprawa szła trochę za wolno. W roli, którą mu wyznaczono, Teobald wypadł lepiej, niż pani Cowey i pani Allaby przewidywały w swych najśmielszych marzeniach. Tajał w cieple ujmującego sposobu bycia Krystyny, podziwiał wysoki poziom moralny, który znać było w każdym jej słowie. Jej tkliwość dla sióstr i rodziców, jej wieczna gotowość usłużenia każdemu w drobiazgach, których nikt nie miał ochoty wziąć na siebie, żywość jej usposobienia, wszystko to musiało robić wrażenie nawet na tym, kto wprawdzie nie nawykł do uroków kobiecego towarzystwa, ,ale był przecież ludzką istotą. Pochlebiał mu jej pełen rezerwy, a jednocześnie szczery podziw dla jego osoby. Wydawało mu się, że Krystyna widzi go w tak dobrym świetle i tak dobrze go rozumie, jak nikt dotąd nie potrafił go zrozumieć. Nie traktowała go z tak druzgoczącą pogardą jak ojciec, bracia i siostry, co więcej, sama prowokowała rozmowę i słuchała z uwagą wszystkiego, co mówił, a nawet całkiem niedwuznacznie zależało jej, żeby mówił więcej. Powiedział więc swemu koledze, że na pewno jest zakochany. Była to rzetelna prawda, bo wolał przebywać w towarzystwie panny Allaby niż w towarzystwie swych sióstr.

Wyżej wyliczone zalety jej osoby dopełniała jeszcze jedna, albowiem — jak fama głosiła — obdarzona była czymś, co miało być pięknym kontraltem. Był to rzeczywiście kontralt, bo górną granicę możliwości jej głosu stanowiło wysokie d, a jedyna wada jej głosu polegała na tym, że w dolnych rejestrach nie sięgał odpowiednio nisko. Ale w tamtych czasach za kontralt uważano również taki sopran, który nie potrafi wznieść się na wyżyny sopranu, i wcale nie wymagano, by posiadał te cechy, które my dziś uważamy za właściwe dla kontraltu. Ale za to śpiewała z uczuciem, które wynagradzało braki w skali i sile brzmienia jej głosu. Jej własnym dziełem była transkrypcja. Aniołów zawsze płomiennych i jasnych na niższą tonację, która lepiej odpowiadała jej wokalnym możliwościom, a to — zdaniem pani Allaby — stanowiło dowód mistrzowskiego opanowania przez córkę zasad harmonii. Na tym wcale się nie skończyło, albowiem przy każdej pauzie dodawała wężyki pięknych arpeggiów od krańca do krańca klawiatury według zasad wpojonych jej przez guwernantkę. W ten sposób — tak sama wyjaśniała — aria, którą Haendel, jak to każdy czuje, przekazał potomności w formie trochę ciężkiej, stała się żywa i interesująca. Jej guwernantka była wyjątkowo utalentowaną artystką. Lekcje muzyki brata od sławnego dra Clarka z Cambridge i grywała uwerturę do Atalanty w transkrypcji Mazzinghiego. Ale tak czy inaczej trzeba było trochę czasu, żeby odwaga Teobalda dojrzała do oświadczyn. Wprawdzie dawał wyraźnie do poznania, że jest przekonany o swym gorącym afekcie, ale tymczasem mijały miesiące, w czasie których nadzieje na Teobalda były nadal tak bardzo realne, że pan Allaby nie ośmielił się dojść do wniosku, że mógłby doskonale obejść się bez pomocy, i z niepokojem zaczął obliczać, ile razy po pół gwinei musiał już wypłacić — a oświadczyn jak nie było, tak nie było. Pani Allaby zapewniała Teobalda, że Krystyna jest najlepszą z córek i dla mężczyzny, który się z nią ożeni, okaże się bezcennym skarbem. Teobald wtórował tym sentymentom bardzo gorąco, ale choć przychodził teraz na plebanią nawet dwa i trzy razy w tygodniu, nie licząc niedziel, nie oświadczał się o rękę Krystyny.

— Ona ma jeszcze wolne serce — rzekła pani Allaby pewnego razu — przynajmniej tak mi się wydaje. Nie z braku wielbicieli, o nie! miała ich nawet za dużo, ale ona jest za wybredna. Sądzę jednak, że nie oparłaby się jakiemuś wielkiemu i mądremu człowiekowi. — Tu spojrzała surowo na Teobalda, który spąsowiał, ale dni mijały, a on dalej się nie oświadczał.

Znowu innym razem wybrał sobie za powierniczkę panią Cowey i spodziewam się, że czytelnik domyśli się bez trudu, jakie sprawozdanie otrzymał o Krystynie, Pani Cowey zgodnie z zasadami taktyki spróbowała obudzić w nim zazdrość i napomknęła o możliwości istnienia rywala. Teobald był tym na serio, zresztą Bóg raczy wiedzieć, może nie na serio, bardzo poważnie zaniepokojony. Poczuł w piersi niewyraźne ukłucie, wywołane szpileczką zazdrości, i z dumą zaczął wierzyć, że nie tylko jest zakochany, ale że kocha do szaleństwa, bo inaczej nie byłby zdolny do tak szalonej zazdrości. Mimo to dni mijały, a on nie oświadczał się o rękę panny.

Państwo Allaby zachowywali się bardzo rozsądnie. Szli mu we wszystkim na rękę tak długo, aż praktycznie nie miał już odwrotu, choć pochlebiał sobie, że może się jeszcze cofnąć. Teobald od sześciu miesięcy był już niemal codziennym gościem na plebanii, aż pewnego dnia całkiem przypadkowo zgadało się na temat, jak długo powinien trwać okres narzeczeństwa.

— Osobiście jestem przeciwny — zdeklarował się nieostrożnie Teobald — przewlekaniu się narzeczeństwa. A pan, proszę pana?

— Ja również — odparł pan Allaby zdecydowanym tonem — zresztą nie tylko narzeczeństwa, ale także i konkurów — i obdarzył go całkiem niedwuznacznym spojrzeniem, a Teobald, biedny Teobald, nawet nie mógł udać, że go nie. rozumie. Wrócił co sił w nogach do Cambridge i pod strachem rozmowy z panem Allaby, która wisiała w powietrzu, skomponował list i wysłał go tego samego popołudnia przez umyślnego posłańca. Oto jego treść:

Najdroższa Panno Krystyno! Nie wiem, czy odgadła Pani uczucia, które od dawna do Pani żywię, uczucia, które starałem się, jak umiałem, zataić, bo obawiałem się narzucić Pani zobowiązania, które, gdyby zostały przez Panią przyjęte, nie byłyby tylko na dziś, ale widzę, że muszę poddać się wyrokom losu, gdyż dalsze ukrywanie mych uczuć jest ponad moje siły. Kocham Panią gorąco, całym sercem i duszą i piszę te kilka słów z prośbą, żebyś została moją żoną, bo wiem, że nie zdołałbym ustnie wyrazić ogromu uczuć, które mam dla Pani.

Nie zamierzam grać przed Panią komedii, że ofiarowuję Jej serce, które nie znało ani miłości, ani zawodu. Kochałem już i lata całe leczyłem się z bólu, który przeszył me serce, kiedy Ona odeszła z innym. Ale to już minęło i teraz jestem pełen radości, że spotkał mnie zawód, który kiedyś uważałem za ostateczną klęskę. Być może, że po tym wszystkim, co przeżyłem, nie potrafię już kochać prawdziwie gorąco, ale tym bardziej potrafię ocenić niezliczone uroki Twej osoby i tym więcej pragnę mieć Panią za żonę. Proszę o kilka słów odpowiedzi przez tego samego posłańca, bo pragnę wiedzieć, czy zostałem przyjęty. Jeżeli tak, przyjdę niezwłocznie rozmówić się w tej materii z państwem Allaby, których — niech mi wolno będzie wierzyć — będę mógł kiedyś nazywać ojcem i matką.

Jeżeli zgodzisz się Pani zostać moją żoną, to uważam za swój obowiązek uprzedzić Cię, że będziemy musieli czekać wiele lat, zanim nasz związek stanie się realny, bo będę mógł ożenić się dopiero wtedy, kiedy dostanę kolegialną parafię. Jeżeli zatem zechce Pani udzielić mi odpowiedzi odmownej, będzie to dla mnie bolesne, ale nie będę zaskoczony. Oddany na zawsze.

Teobald Pontifex

Taki był rezultat wykształcenia, które Teobald wyniósł ze szkół prywatnych i uniwersytetu! Tymczasem on sam uważał swój list za bardzo udany i winszował sobie kunsztu, z jakim wymyślił historyjkę o starej miłości, za którą mógł skryć się bezpiecznie, gdyby Krystyna zechciała postawić mu zarzut, że jest dla niej zbyt chłodny.

Przytaczanie odpowiedzi Krystyny uważam za zbędne, bo oczywiście była pozytywna. Choć bez wątpienia Teobald nie na żarty bał się starego pana Allaby, to jednak sądzę, że decyzję oświadczenia się o rękę jego córki powziął tylko dlatego, że z konieczności termin ślubu musiał być bardzo odległy i mogło się zdarzyć jeszcze tysiące powodów uzasadniających zerwanie zaręczyn. Wprawdzie potępiał przewlekłe narzeczeństwo innych ludzi, ale bardzo wątpię, czy we własnym przypadku miał przeciwko temu jakiekolwiek zastrzeżenia. Zakochani są jak zachód i wschód słońca — choć są to zjawiska codzienne, rzadko je dostrzegamy. Teobald udawał, że jest śmiertelnie zakochany, ale — pozwólcie, że użyję modnego dziś wulgaryzmu — było to „dęte". Krystyna była zakochana ani mniej, ani więcej niż przynajmniej w dwudziestu przypadkach, które miała już poza sobą. Była jednak tak bardzo uczuciowa, że jeżeli ktoś wspomniał w jej obecności samą nazwę Missolonghi, zalewała się natychmiast rzewnymi łzami. Kiedy pewnego razu Teobald przypadkowo zapomniał swej teczka, w której nosił niedzielne kazania, Krystyna spała z nią, przytuloną do łona, i była bardzo nieszczęśliwa, kiedy w następną niedzielę musiała mu ją zwrócić. Odnoszę wrażenie, że Teobaldowi na przespaniu się z Krystyną zależało nie więcej niż na zeszłorocznym śniegu. No cóż, znalem młodego człowieka, który przez dwa tygodnie spał z łyżwami swej ukochanej i bardzo płakał, kiedy musiał się z nimi rozstać.

ROZDZIAŁ XII

Okres narzeczeństwa Teobalda upływał bardzo przyjemnie, ale w kantorze na Paternoster Row istniał pewien starszy, łysy pan o różowych policzkach, któremu trzeba było prędzej czy później otwarcie powiedzieć o zamiarach matrymonialnych syna, a Teobaldowi skóra cierpła na samą myśl, jak ów pan zechce ocenić jego obecne położenie. Na złodzieju czapka' gore, więc narzeczem, być może zbyt pochopnie, postanowili od razu przyznać się do wszystkiego. Krystyna pomogła Teobaldowi sklecić projekt listu, w którym zawarł wszystko, co w ich przekonaniu syn powinien napisać do ojca, i zaznaczył, że bardzo mu zależy na możliwie szybkim terminie ślubu. Nie mógł inaczej napisać, gdyż Krystyna wisiała mu nad głową, ale wiedział, że to i tak nie posiada najmniejszego znaczenia, ponieważ mógł bez pudła polegać na swym ojcu, że w niczym mu nie pomoże. Zakończył prośbą, żeby ojciec zechciał użyć wszelkich wpływów, którymi rozporządza, i pomógł mu dostać się do jakiejś parafii, gdyż na wakans w kolegium musiałby czekać całe lata, co przekreśliłoby szansę jego małżeństwa, bo on i narzeczona mają tylko tyle, ile przynosi jego asystentura, którą, jak wiadomo, straci z chwilą ożenku.

W oczach ojca każdy bez wyjątku krok Teobalda zasługiwał na naganę, ale fakt, że w wieku dwudziestu czterech lat zamierza ożenić się z panną bez pensa przy duszy, starszą o cztery lata, stanowił wymarzoną okazję, którą starszy pan — mam pełne prawo tak go nazywać, bo miał wtedy co najmniej sześćdziesiątkę — wykorzystał z charakterystyczną skwapliwbścią.

Niewysłowione szaleństwo — pisał w odpowiedzi na list syna — Twej urojonej miłości do panny Allaby budzi mój najgłębszy niepokój. Choć zdaję sobie sprawę, że zakochani są ślepi, nie ośmielam się wątpić, że Twoja dama jest dobrze wychowaną i sympatyczną młodą osobą, która nie przyniosłaby ujmy naszej rodzinie, ale gdyby nawet jako moja przyszła synowa miała dziesięć razy tyle zalet, niż skłonny jestem uznać to za prawdopodobne, Wasze ubóstwo razem wzięte stanowi nieprzezwyciężoną przeszkodę, która przekreśla możliwość Waszego małżeństwa. Oprócz Ciebie mam jeszcze czworo dzieci i moje wydatki nie pozwalają mi na odkładanie pieniędzy. W tym roku byty one wyjątkowo uciążliwe, bo musiałem dokupić dwa spore kawałki gruntu, które właśnie wystawiono na sprzedaż, a których kupno było nieodzowne, bo już od dawna zamierzałem w ten sposób uzupełnić mą posiadłość. Dałem Ci wykształcenie, nie licząc się z kosztami, dzięki czemu uzyskałeś pokaźny dochód w wieku, w którym wielu młodych ludzi musi jeszcze korzystać z pomocy. Stworzyłem Ci w życiu całkiem niezłe początki i teraz mam prawo żądać, żebyś przesta! mi być ciężarem. Mówi się, że źle robią narzeczem, którzy za długo zwlekają ze ślubem, ale w Waszym przypadku wszystko wskazuje na to, że będziecie musieli czekać w nieskończoność. Wytłumacz mi, jakie racje w Twoim przekonaniu powinny mnie skłonić do podjęcia starań o uzyskanie dla Ciebie parafii? Czy mam chodzić po ludziach i żebrać, żeby zapewnili egzystencję mojemu synowi tylko dlatego, że ubzdurał sobie małżeństwo bez jakichkolwiek podstaw materialnych po temu?

Nie chciałbym Cię urazić tym listem, moje uczucia w stosunku do Ciebie są jak najdalsze od tego zamiaru — w szczerych słowach mieści się często daleko więcej serdeczności niż w potoku pięknych słówek, które nie mają pokrycia. Oczywiście nie zapomniałem, że jesteś pełnoletni, i możesz robić, co Ci się podoba, ale jeżeli zechcesz oprzeć się na literze prawa i przejść do porządku dziennego nad tym, co czuje Twój ojciec, sądzę, że nie będziesz się czuł zaskoczony, gdy pewnego dnia stwierdzisz, iż ja również postanowiłem skorzystać z takiej samej swobody. Kochający Cię ojciec

J. Pontiiex

List ten znalazłem wśród korespondencji, której treść już przytoczyłem, a było tam jeszcze kilka innych listów, lecz nie widząc potrzeby zajmowania nimi miejsca w tej książce, wspomnę jedynie, że wszystkie utrzymane były w tym samym tonie, a w końcowym ustępie każdego z nich pojawiała się nieodmiennie mniej lub bardziej wyraźna żonglerka testamentem. W świetle faktu, że Teobald po śmierci ojca przez całe lata, w których utrzymywałem z nim kontakt, milczał na jego temat jak zaklęty, przechowanie owych listów i umieszczenie na nich etykiety: „Listy od mego Ojca", miało swoistą wymowę i na pozór stwarzało jakąś zdrową, naturalną atmosferę.

Teobald nie pokazał tego listu ani Krystynie, ani, jak domyślam się niemal z całą pewnością, nikomu innemu. Był z natury skryty, a od wczesnego dzieciństwa nałożono mu tak silne hamulce, że nie był zdolny do szemrania i wierzgania w sprawach związanych z osobą ojca. Miał nieokreślone poczucie krzywdy; jednak nie potrafił jasno zdefiniować, na czym ta krzywda polega, po prostu przytłaczała go swoim brzemieniem dzień po dniu, odzywała się, kiedy budził się w nocy — i nie umiał odpowiedzieć sobie na pytanie, co to jest. Byłem chyba najbliższym jego przyjacielem, choć widywałem go właściwie mało, ponieważ nigdy zbyt długo nie mogłem wytrzymać w jego towarzystwie. Mówił, że nie ma we mnie szacunku, a ja uważałem, że posiadam bardzo dużo szacunku, ale tylko dla czegoś, co na szacunek zasługuje, i nie jeden raz myślałem sobie, że jego bogowie, którzy, jak mniemał, są ze złota, w rzeczywistości byli wykonani z dużo bardziej tandetnego metalu. Nigdy, jak o tym już wspomniałem, nie skarżył się na swego ojca, a jego inni przyjaciele, podobnie jak on sam, stateczni i przykładni zwolennicy ruchu ewangelicznego, byli głęboko przekonani, że każde nieposłuszeństwo wobec rodziców jest grzechem — tak, byli to w całym tego słowa znaczeniu solidni młodzieńcy, a solidnym młodzieńcom nie można powiedzieć prosto z mostu tego, co ma się na sercu. Krystyna, której Teobald powiedział o stanowczym sprzeciwie ojca, nie tając jednocześnie, jak długo będą musieli jeszcze czekać na zawarcie małżeństwa, ofiarowała się — nie potrafię powiedzieć jak dalece było to szczere — zwolnić go z danego jej słowa. Teobald nie skorzystał jednak z propozycji odzyskania wolności, „przynajmniej — tak się wtedy wyraził — na razie". Krystyna i pani Allaby wiedziały doskonale, że potrafią nim. odpowiednio pokierować, i na tej dość niedoskonałej zasadzie narzeczeństwo trwało nadal.

Dzięki zaręczynom i wspaniałomyślnej rezygnacji z możliwości odzyskania wolności Teobald natychmiast urósł we własnych oczach. Przy całej swej wewnętrznej miernocie był jednak bardzo zadowolony z siebie. Podziwiał siebie za swe uniwersyteckie honory, za czystość swego życia (powiedziałem kiedyś o nim, że gdyby nie jego fatalne humory byłby tak nieskazitelny jak świeżo zniesione jajko), za nieposzlakowaną rzetelność w sprawach pieniężnych. Nie miał żadnych wątpliwości, że kiedy raz dostanie jakieś stanowisko kościelne, droga dalszych awansów w Kościele stać będzie przed nim otworem, i uważał za zupełnie prawdopodobne, że pewnego dnia zostanie biskupem, a Krystyna dawała wyraz swemu głębokiemu przekonaniu, że fakt ten nie podlega żadnej dyskusji.

Nie można się dziwić, że — jak przystało na córkę i przyszłą żonę duchownego — Krystyna dużo myślała o religii i uważała za rzecz postanowioną, że choć nie zostali wywyższeni na tym świecie, ich cnoty znajdą odpowiednie uznanie na tamtym. Jej poglądy religijne były absolutnie zgodne z poglądami Teobalda i nieraz rozmawiali ze sobą o. chwale bożej, postanawiając służyć jej wspólnie z całym poświęceniem, kiedy Teobald dostanie się do jakiejś parafii i wezmą ślub. Była tak pewna świetnych rezultatów, mających wymknąć z tego w przyszłości, że czasem dziwiła się ślepocie Opatrzności, która wbrew swym najżywotniejszym interesom tak opieszale uśmiercała pastorów zawadzających Teobaldowi w otrzymaniu promocji.

W tamtych czasach wierzono z prostotą, której nie spotykam teraz u ludzi wykształconych, i to zarówno u mężczyzn, jak i kobiet. Takiemu Teobaldowi do głowy nigdy nie przyszło, że można mieć choćby najmniejsze wątpliwości co do jednoznacznej ścisłości każdej zgłoski wydrukowanej w Biblii. Ale cóż, nie spotkał się nigdy z książką, która by podważała ścisłość biblijnej wersji, ani nie spotkał nikogo, kto by w nią wątpił. Zapewne, geologia narobiła trochę strachu, ale nie było w tym nic poważnego. Jeżeli było powiedziane, że Bóg stworzył świat w sześć dni, to wynikało z tego, że stworzył go akurat w sześć dni, a nie w pięć albo w siedem. Jeżeli powiedziane było, że Bóg uśpił Adama i wyjął mu żebro, z którego stworzył kobietę, sprawa nie wymagała dalszych wyjaśnień. Ów Adam poszedł sobie spać do ogrodu, zupełnie tak samo jak Teobald, dajmy na to, do ogrodu probostwa w Crampsford, kiedy latem jest tak ślicznie, tylko że tamten ogród był większy i było w nim trochę obłaskawionych dzikich zwierząt. Potem Bóg podszedł do niego, zupełnie tak samo jak, dajmy na to, pan Allaby albo jego ojciec, i zręcznie, nie budząc go ze snu, wyjął mu jedno z żeber i tak cudownie wyleczył ranę, że po operacji nie pozostało ani śladu. Następnie Pan Bóg poszedł z żebrem prawdopodobnie do altanki i zrobił z niego młodą kobietę, ot, taką samiutką jak Krystyna. Tak to wszystko się stało, sprawa jest wyjaśniona bez reszty i nie ma w niej ani cienia najmniejszych trudności. Czyż Bóg nie mógł wybrać takiego sposobu stworzenia człowieka, jeżeli taka była Jego wola, i czyż sam nie powiedział nam w Księdze przez siebie natchnionej, że tak tego dokonał?

Takie oto poglądy na kosmogonię Mojżeszową spotykało się na każdym kroku wśród przeciętnie wykształconych mężczyzn i kobiet pięćdziesiąt, czterdzieści, a nawet dwadzieścia lat temu. Z tych względów zwalczanie niedowiarstwa przedstawiało dla młodych, rzutkich duchownych stosunkowo skromne pole do popisu, a w tamtych czasach Kościół nie dojrzał jeszcze do tak rozległej działalności charytatywnej wśród ubogich w wielkich miastach, jaką rozwija w naszych czasach. Na tym polu, nie stawiając oporu ani nie kwapiąc się do współpracy, pozwolono urabiać sobie ręce po łokcie sukcesorom Wesleya. Praca misyjna w krajach pogańskich prowadzona była z jaką taką energią, lecz Teobald nie czuł misjonarskiego powołania. Krystyna często poddawała mu tę myśl, zapewniając go z zapałem, że czułaby się niewypowiedzianie szczęśliwa, gdyby mogła zostać żoną misjonarza i dzielić z nim niebezpieczeństwa. Może nawet zostaną męczennikami. Gdyby do tego doszło, z całą pewnością będą umęczeni jednocześnie, a męczeństwo, odległe w czasie i oglądane z perspektywy altany w ogrodzie przy plebanii, było bezbolesne. Śmierć męczeńska zapewni im chwalebną przyszłość na tamtym świecie, a co najmniej pośmiertną sławę na ziemi. Nadto jest całkiem możliwe, że cudownym zrządzeniem zostaną przywróceni do życia, bo męczennikom, jak wiemy, zdarzało się to dawniej wcale często. Teobald wszakże nie płonął takim zapałem religijnym jak Krystyna, a więc ona wystąpiła z kolei przeciwko Kościołowi katolickiemu, który jest wrogiem może nawet groźniejszym od samego pogaństwa. W walce z papizmem również będą mieli sporą szansę uwieńczenia swych skroni koroną męczeństwa. Wprawdzie Kościół katolicki zachowywał się w owych czasach na ogół spokojnie, nie miała jednak najmniejszych wątpliwości, że jest to cisza przed burzą, a jej przekonania w tej materii były daleko silniejsze, niż gdyby doszła do nich wyłącznie na podstawie argumentów rozumu.

— My dwoje, najdroższy Teobaldzie — mówiła podniesionym tonem — będziemy zawsze sobie wierni. Będziemy stać przy sobie mocno, będziemy zawsze wspierać się nawzajem, także i w godzinie śmierci. Może Pan Bóg w swym miłosierdziu nie dopuści, abyśmy zostali spaleni żywcem. Ale któż wie, jaka będzie wola Jego. O Panie (i podnosiła oczy modlitewnie ku niebu), oszczędź mego Teobalda, a przynajmniej dopuść, żeby tylko ucięto mu głowę.

— Najdroższa — odpowiadał Teobald poważnie — nie podniecajmy się niepotrzebnie. Kiedy nadejdzie godzina próby, staniemy do niej najlepiej przygotowani, jeżeli będziemy mogli powiedzieć sobie, że wiedliśmy życie ciche i skromne, pełne samozaparcia i poświęcenia dla chwały bożej. Módlmy się, żeby Bogu spodobało się zesłać nam umiejętność modlitwy o takie właśnie życie.

— Najdroższy — wołała Krystyna — osuszając łzy, którymi zaszły jej oczy — zawsze, zawsze masz rację. Będziemy ofiarni, czyści, prawi, uczciwi w słowach i czynach. — Mówiąc to złożyła ręce i wzniosła oczy ku niebiosom.

— Najdroższa — odparł jej ukochany — już teraz staraliśmy się urzeczywistnić te zasady w naszym życiu. Trzymaliśmy się zawsze jak najdalej od pospolitych pokus tego świata, więc czuwajmy i módlmy się, byśmy wytrwali w tym do końca.

Na niebie pokazał się księżyc, w altanie robiło się coraz chłodniej, więc odroczyli swe wzloty do bardziej sprzyjających okoliczności. Zdarzało się często, że Krystyna widziała siebie i Teobalda w sytuacji, w której, nie licząc się ze wzgardą wszelakiego stworzenia, dokonują jakiegoś wspaniałego dzieła dla chwały Zbawiciela. Nie ma przeciwności, której nie potrafi stawić czoło na drodze do tego celu. Ale w zakończeniu każdej takiej wizji pojawiała się nieodmiennie scenka koronacji, odbywającej się hen na wysokościach, w pozłocistych rejonach nieba: oto Syn Człowieczy we własnej osobie wieńczy jej skronie diademem, a zastępy aniołów i archaniołów spoglądają na nią z zazdrością i podziwem — nawet sam Teobald był z tej uroczystości wykluczony. Gdyby istniała istota w rodzaju Mammona Sprawiedliwości , Krystyna z całą pewnością zawarłaby z nią przyjaźń. Jej tatuś i mamusia są ludźmi z gruntu godnymi szacunku, a więc z biegiem czasu otrzymają niebiańskie mieszkania, w których będą sobie żyli bardzo wygodnie. Bez wątpienia otrzymają je także i jej siostry, być może także i jej bracia. Czuła jednak bardzo wyraźnie, że dla niej samej z wyroków przeznaczenia coś wyższego było w pogotowiu i do jej świętych obowiązków należało nigdy nie tracić tego celu z oczu. Pierwszym krokiem w tym kierunku miało być małżeństwo z Teobaldem. Mimo porywów religijnego romantyzmu Krystyna była wcale pogodną i miłą dziewczyną i gdyby nie wyszła za mąż za duchownego, a wzięła sobie za męża rozsądnego, dajmy na to, restauratora, stałaby się z biegiem czasu doskonałą szefową i na pewno cieszyłaby się zasłużonym uznaniem wśród gości.

Tak płynęły narżeczeńskie lata Teobalda. Młoda para zdążyła wymienić wiele małych prezentów i przygotować sobie nawzajem niejedną miłą niespodziankę. Nigdy się nie sprzeczali i żadne z nich nigdy nie flirtowało z kim innym: Pani Allaby i przyszłe szwagierki Teobalda po prostu go ubóstwiały, chociaż dopóki mógł pomagać panu Allaby, a nie brał za to teraz ani pensa, sprowadzenie następnego diakona i zagranie o niego w karty było wykluczone. Dwu siostrom udało się jednak zdobyć mężów jeszcze przed ślubem Krystyny i w obu przypadkach Teobald odegrał rolę słonia, którego na polowaniu wystawia się „na wabia". W końcu z siedmiu panien Allaby zaledwie dwie siostry pozostały samotne.

Po upływie trzech albo czterech lat stary pan Pon-tifex przyzwyczaił się do myśli, że Teobald jest zaręczony, i uznał to zdarzenie za fakt, który z racji przedawnienia korzysta z nabytych praw do tolerancji. Na wiosnę roku 1831, a więc po upływie przeszło pięciu lat od pierwszej wizyty Teobalda w Crampsford, nagle opróżniła się jedna z najlepszych parafii, wchodzących w skład kolegialnej fundacji, i wbrew wszelkim oczekiwaniom nie została z różnorakich powodów przyjęta przez dwu starszych kolegów Teobalda. Z kolei zaproponowano ją jemu, więc, rzecz jasna, nie wahał się ani chwili, ponieważ przynosiła rocznie co najmniej pięćset funtów dochodu, niezależnie od przyzwoitego domu z ogrodem na mieszkanie. Stary pan Pontifex wystąpił znacznie hojniej, niż można było po nim się spodziewać, bo ustanowił na ich rzecz dożywocie w wysokości dziesięciu tysięcy funtów z prawem przeniesienia tej sumy na te ich dzieci, które sami wyznaczą. W lipcu 1831 Teobald i Krystyna zawarli związek małżeński.

ROZDZIAŁ XIII

Posypały się, jak zwyczaj nakazuje, stare buty do powozu, który wyruszył ze szczęśliwą parą sprzed domu rektora Allaby i na krańcach miasteczka skręcił za narożnik. Jeszcze przez kilkaset metrów widać było, jak pełznął wzdłuż jodłowego zagajnika, aż zupełnie znikł z oczu.

— Janie — rzekł pan Allaby do swego służącego — zamknij bramę — i wszedł do domu z westchnieniem, które wydawało się głosić światu: „Dokonałem i żyję." Była to reakcja na wybuch entuzjastycznej wesołości, którą starszy pan wywołał swym kilkunastometrowym biegiem za powozem w zamiarze wrzucenia pantofla, co udało mu się całkiem prawidłowo.

Ale jakich uczuć doznawali Teobald i Krystyna, kiedy wyjechali z miasteczka i sunęli gładką drogą wzdłuż jodłowej szkółki? W takiej chwili mdleje nawet najodważniejsze serce, chyba że bije w piersi człowieka, który jest po uszy zakochany. Jeżeli młody człowiek, płynąc we dwójkę ze swą młodą żoną w małej łódce po wzburzonym morzu i cierpiąc wespół z nią na chorobę morską, potrafi trzymając głowę swej ukochanej w jej najgorszych chwilach znaleźć tyle szczęścia, że zapomina o własnej udręce, jest to nieomylny znak prawdziwej miłości i jego sercu nie groziłoby żadne niebezpieczeństwo przy człapaniu powozem wzdłuż jodłowego lasku. Pozostali ludzie, a tak się nieszczęśliwie składa, że większość nowożeńców trzeba sklasyfikować jako „pozostałych ludzi", przeżywają kwadrans lub pół godziny mniej lub bardziej ostrych mdłości. Ujmując rzecz w liczbach, skłonny jestem przyjąć, że na ulicach wiodących z kościoła Św. Jerzego doznano więcej cierpień psychicznych niż w celach więziennych w Newgate. Włosi znają dotknięcie „córki Śmierci" — la figlia delia Morte — i nigdy chyba jej chłodna dłoń nie jest tak okropna jak w ciągu pierwszych trzydziestu minut, które mężczyzna musi spędzić sam na sam z kobietą dopiero co poślubioną i nigdy nie kochaną. „Córka Śmierci" nie oszczędziła Teobalda. Jak dotąd trzymał się bardzo dzielnie. Kiedy Krystyna skłonna była zwolnić go ze słowa, wytrwał na swym posterunku z wielkodusznością, którą niezmiernie się puszył. Od tamtej chwili powtarzał do samego siebie: „Co jak co, ale jestem człowiekiem honoru. Nie jestem..." itd., itd. Co prawda w chwili tego wielkodusznego odruchu do zapłaty — że się tak wyrażę — brzęczącą monetą było jeszcze bardzo daleko. Kiedy ojciec zgodził się na ich małżeństwo, sprawa zaczęła wyglądać poważnie, a kiedy nieoczekiwanie opróżniła się parafia i nasz narzeczony wyraził zgodę na jej objęcie, horyzont zachmurzył się jeszcze bardziej. Kiedy Krystyna wymieniła konkretny dzień — serce Teobalda omdlało mu w piersi. Byli już tak długo po słowie, że ich związek stał się w ich własnych oczach czymś zupełnie naturalnym, a perspektywa zmiany była mało zachęcająca. Wzajemne stosunki pomiędzy nimi, rozmyślał sobie, układały się przez wiele lat bez zarzutu, a więc dlaczego — właściwie dlaczego nie mieliby przetrwać na tych samych warunkach do końca swego życia? Ale nie miał żadnego wyjścia, podobnie jak owca, którą zapędzono do okólnika przy jatce rzeźnika, i podobnie jak owca czul, że stawianie oporu nie ma żadnego sensu, więc go nie stawiał. Zachowywał się z prawdziwą godnością i wszyscy zgodnie uważali, że jest najszczęśliwszym z ludzi.

Teraz jednak — pozwólcie, że użyję innej metafory — usunięto mu spod nóg ostatnie oparcie i nieborak wraz ze swą ukochaną istotą zawisł w powietrzu. Istota miała teraz trzydzieści trzy lata i na tyle wyglądała, na dodatek spłakała się, więc oczy i nos miała zaczerwienione. Na twarzy pana Allaby po udanym rzucie bucikiem wypisane było: „Dokonałem i żyję", natomiast z oblicza Teobalda, kiedy powóz wiózł go drogą wzdłuż jodłowego lasku, można było bez trudu odczytać: „Dokonałem, ale nie mam zielonego pojęcia, jak długo jeszcze pożyję." Z plebanii nie było tego widać. Dostrzec można było tylko czarno-żółtą sylwetę ekwipażu oraz podskakującą głowę pocztyliona, która, gdy unosił się w strzemionach, wystawała na moment ponad przydrożnym żywopłotem.

Młoda para przez jakiś czas milczała: niech czytelnik sam spróbuje odgadnąć, jakich uczuć doświadczała przez pierwsze pół godziny, bo moje pióro nie jest zdolne ich opisać. Po upływie tego okresu Teobald z jakiegoś zapadłego kąta swej duszy wyszperał wniosek, że skoro są już po ślubie, to należy co żywo ich wzajemne stosunki ułożyć na takiej płaszczyźnie, jaka będzie obowiązywać między nimi w przyszłości. Gdyby ludzie, którzy znaleźli się w tarapatach, decydowali się na to, co w pierwszej chwili narzuca się im jako jedyne rozsądne wyjście z sytuacji, na pewno następny krok przeszedłby im daleko łatwiej. Cóż więc, rozmyślał dalej Teobald, było w danej chwili pierwszym i podstawowym zagadnieniem i jaką postawę nakazywała sprawiedliwość zająć każdemu z nich z osobna wobec tego problemu? Było całkiem jasne, że pierwszy obiad miał być ich pierwszym wspólnym wystąpieniem w sferze małżeńskich obowiązków i radości. Niemniej oczywiste było, że Krystyna miała obowiązek go zadysponować, a on zjeść i zapłacić.

Przesłanki wiodące do tego wniosku oraz sam wniosek zaskoczyły Teobalda swą nieodpartą oczywistością na gościńcu do Newmarket, jakieś trzy i pół mili od Crampsford. Zjadł śniadanie wcześnie, ale zjadł mniej niż zwykle, bo apetyt mu nie dopisał. Z plebanii wyjechali w południe rezygnując ze ślubnego śniadania. Teobald lubił wcześnie siadać do obiadu i stwierdził, że zaczyna być głodny. Stąd do konkluzji, którą zreferowałem wam w poprzednim ustępie, było już bardzo blisko. Po kilku minutach zadumy przedłożył sprawę swej małżonce i — lody zostały przełamane.

Pani Teobaldowa nie była przygotowana na tak szybki awans w hierarchii społecznej. Po porannych przeżyciach jej nerwy, zresztą dość wątłe, napięte były do ostatnich granic. Najchętniej skryłaby się pod ziemię. Zdawała sobie sprawę, że wygląda bądź co bądź trochę za staro jak na pannę młodą, która dopiero od kilku godzin była mężatką, i nie można się dziwić, że nie odpowiadało to jej pragnieniom.

Bała się gospodyni w hotelu, pokojówki, kelnera — słowem, bała się wszystkich i wszystkiego. Serce biło jej tak szybko, że głosu z siebie wydobyć nie mogła, a cóż dopiero mówić o piekle zamawiania obiadu w obcym hotelu i u obcej gospodyni. Błagała i dopraszała się pokornie, żeby ją z tego zwolnił. Jeżeli Teobald zgodzi się ten jedyny raz w życiu zadysponować, co ma być na obiad, ona zadysponuje go w każdym innym dniu i będzie dysponować codziennie w przyszłości.

Ale nieugięty Teobald nie pozwolił się zbyć tak absurdalnymi wykrętami. On jest teraz panem. Dwie godziny jeszcze nie minęły od chwili, w której Krystyna uroczyście przyrzekła, że będzie go szanować i słuchać we wszystkim, a już staje mu okoniem, i to w takiej drobnostce. Przyjemny uśmiech znikł z jego twarzy, a na obliczu pojawiła się chmura tak posępna, że nawet tak wytrawny śledziennik jak jego ojciec mógł mu jej pozazdrościć.

— Bzdury i brednie, kochana Krystyno! — wykrzyknął tupiąc w podłogę ekwipażu. — Do obowiązków żony należy zarządzić obiad dla męża, a ponieważ jesteś moją żoną, więc mam prawo oczekiwać od ciebie, że zarządzisz go dla mnie. — Bo Teobald był na wskroś logiczny.

Oblubienica zaczęła płakać i powiedziała mu, że jest niedobry, co wprawdzie Teobald pozostawił bez odpowiedzi, ale w jego sercu palpitowały kwestie, których nie dało się wyrazić w słowach. A więc taka spotyka go nagroda za sześć lat wiernej miłości? A więc tego doczekał się za to, że nie skorzystał z propozycji Krystyny i wytrwał przy danym jej słowie? A więc po cóż tyle rozprawiała o obowiązkach i duchowych aspiracjach, skoro już w dniu ślubu nie potrafi dostrzec, że pierwszym warunkiem posłuszeństwa wobec Pana Boga jest posłuszeństwo wobec niego? Zawróci do Crampsford. Poskarży się państwu Allaby. Nie miał wcale zamiaru żenić się z Krystyną. Bogiem a prawdą, wcale się z nią nie ożenił. Był to tylko okropny sen. Powie... Ale w uszach słyszał głos: „nie możesz, nie możesz."

— Naprawdę nie mogę? — jęknął biedak do samego siebie.

„nie — odpowiedział nieubłagany głos — NIE MOŻESZ, JESTEŚ ŻONATY."

Skulił się w kącie powozu i po raz pierwszy odczuł na własnej skórze, jak niegodziwe jest angielskie prawo małżeńskie. Kupi sobie z dzieł Miltona jego prozę i przeczyta pamflet o rozwodzie. Chyba dostanie go w Newmarket.

Panna młoda siedziała w swoim kącie powozu, a pan młody dręczył się w swoim i bał się jej tak bardzo, jak tylko może bać się nowożeniec.

W tej chwili dobiegł go z drugiego kąta słaby głosik:

— Kochany Teobaldzie, kochany Teobaldzie, przebacz mi, postąpiłam źle, bardzo źle. Nie gniewaj się na mnie, bardzo cię proszę, zadysponuję... — wybuch szlochu uwięził jej w gardle słowo „obiad".

Na te słowa lżej zaczęło się robić Teobaldowi na sercu, lecz poprzestał na spojrzeniu, zresztą niezbyt przyjemnym.

— Powiedz mi, proszę — ciągnął dalej głos — na co miałbyś ochotę, a powtórzę gospodyni, jak zajedziemy do Newmar... — następny wybuch łkań nie pozwolił jej na dokończenie ostatniego słowa.

Teobaldowi robiło się na sercu coraz lżej i lżej. A może ona mimo wszystko nie zamierza wodzić go za nos? W dodatku, czyż Krystynie nie udało się odwrócić jego uwagi od własnej osoby i skierować ją na oczekiwany obiad?

Przełknął trochę nagromadzonych w nim obaw i powiedział tonem jeszcze posępnym:

— Sądzę, że moglibyśmy zjeść pieczonego kurczaka w sosie chlebowym, młode kartofle i zielony groszek, a na deser może dostaniemy placek z czereśniami i trochę bitej śmietany.

Po kilku minutach przysunął się do niej, scałował jej łzy i wyraził przekonanie, że będzie dobrą żoną.

— Kochany Teobaldzie — zawołała w odpowiedzi — jesteś aniołem.

Teobald w to uwierzył i po dziesięciu minutach szczęśliwa para znalazła się w oberży w Newmarket.

Krystyna dzielnie wywiązała się z trudnego zadania. W sekrecie zaniosła gorące prośby do gospodyni, żeby jej Teobald nie musiał czekać ani minuty dłużej, niż jest to absolutnie konieczne. — Może jest jakaś gotowa zupa, pani Barber, zyskamy na tym dobre dziesięć minut, w czasie których kurczak będzie mógł się podrumienić.

Spójrzcie, ile sił wydobyła z siebie w potrzebie! Prawdę mówiąc, głowa pękała jej z bólu i nie wiem, co by dała, żeby móc zostać sama.

Obiad udał się wspaniale. Półkwaterek hiszpańskiego wina podniósł Teobalda bardzo na duchu i zaczął wierzyć, że koniec końców jego perspektywy są całkiem znośne. Wygrał pierwszą bitwę, a to przysparza wielkiego autorytetu. I jak łatwo mu to przyszło! Właściwie dlaczego nigdy w taki sposób nie postępował ze swoimi siostrami? Pokaże im, jak tylko je zobaczy. Z czasem potrafi stawić czoło bratu, a nawet ojcu. Tak upojeni winem i zwycięstwem budujemy zamki na lodzie.

Nie upłynął jeszcze miodowy miesiąc, a nie znalazłbyś w całej Anglii drugiej tak potulnej żony jak Krystyna. Zgodnie z przyjętym powiedzeniem, Teobald z miejsca urwał łeb hydrze. Była to bardzo mała hydra, w gruncie rzeczy niepozorny stworek, bo inaczej byłby się jej przestraszył, ale na widok jej 1ichutkiej postaci wyzwał ją na śmiertelny pojedynek i ociekającą krwią głowę swej ofiary zwycięskim gestem podsunął pod oczy żony.

Dziwne może się wydawać, że człowiek, którego scharakteryzowałem jako nieśmiałego i dającego się łatwo osadzić na miejscu, już w pierwszym dniu małżeństwa okazał się tak tatarsko krwiożerczy. Być może, wynika to stąd, że za mało uwagi poświęciłem temu okresowi jego życia, w którym starał się o rękę Krystyny. Dostąpił wtedy wielu godności w swym kolegium, został tutorem, a w końcu awansował na młodszego dziekana. Wiem z własnego doświadczenia, że u każdego, kto przez przeciąg pięciu czy sześciu lat bez przerwy był członkiem ciała pedagogicznego na uniwersytecie, poczucie własnego znaczenia osiąga adekwatnie wysoki poziom. Co prawda zaledwie znalazł się w promieniu dziesięciu mil od domu swego ojca, padał na niego jakiś urok, uginały się pod nim kolana, ulatywała jego wielkość i znowu czuł się jak wyrośnięte ponad wiek dziecko, które' wiecznie strofują; ale rzadko bywał w Elmhurst i zaledwie go opuścił, a już czary przestawały działać.

Znowu stawał się pracownikiem nauki i wychowawcą młodzieży, młodszym dziekanem swego kolegium, małżonkiem Krystyny i bóstwem kobiet z domu Allaby. Na podstawie całokształtu faktów można przyjąć, że gdyby Krystyna była kurą berberyjską, która nastroszeniem piór manifestuje każdy swój sprzeciw, Teobald bardzo szybko zszedłby ze swego piedestału. Jego żona nie była jednak kurą berberyjską, lecz bardzo zwyczajną kokoszką domową, obdarzoną w dodatku znacznie mniejszą porcją odwagi osobistej niż normalnie u kur spotykamy.

ROZDZIAŁ XIV

Miejscowość, w której Teobald był teraz proboszczem, nazywała się Battersby-On-The-Hill. Liczyła czterysta, a może pięćset mieszkańców rozproszonych na dość dużym obszarze, a byli to wyłącznie drobni właściciele ziemscy i robotnicy rolni. Plebania była wygodna, stała na szczycie wzgórza, skąd rozlegał się śliczny widok. Sąsiadów, mieszkających tu i tam w orbicie wzajemnych wizyt, było dość sporo, a z małymi wyjątkami byli to przeważnie duchowni i ich rodziny z sąsiednich miejscowości.

Przyjęli Pontifexów z otwartymi ramionami uznając ich za znakomity nabytek dla tamtejszych stron. Pan Pontifex — mówili — to nieprzeciętnie zdolny człowiek, to luminarz i chluba uniwersytetu zarówno w naukach klasycznych, jak i matematycznych, zaiste to umysł genialny, a mimo to człowiek pełen zdrowego rozsądku i praktycznego doświadczenia. Synowi tak wybitnego człowieka jak pan Pontifex, właściciel firmy wydawniczej, z całą pewnością dostanie się niebawem wielka fortuna. Ale, ale, czy to prawda, że ma podobno starszego brata? Tak, ma, ale będzie tego tyle, że dla Teobalda zostanie przyzwoity kąsek. Na pewno będą wydawać proszone obiady. A pani Pontifex, cóż to za czarująca kobieta, wprawdzie nie jest specjalnie ładna, ale za to jaki ma miły uśmiech i jaka jest żywa i ujmująca w zachowaniu.

A jak się kochają! Patrząc na nich człowiek zaczyna mieć wyobrażenie, jak ludzie kochali się za dawnych lat, bo na palcach jednej ręki policzyć można tak wzorowe małżeństwa w naszych zepsutych czasach; to takie piękne itp., itp. Takie komentarze wywoływali nasi przybysze wśród sąsiadów.

A o parafianach Teobalda rzec można tyle, że farmerzy byli uprzejmi, zaś wyrobnicy wiejscy i ich żony uniżeni. Była wśród nich grupka odszczepieńców, spadek po niedbałym poprzedniku, ale pani Teobaldowa orzekła z dumą: „Sądzę, że można mieć zaufanie do Teobalda, że potrafi sobie z tym poradzić." Kościół w Battersby w ówczesnej jego postaci był wyjątkowo interesującym zabytkiem stylu późnoromańskiego z niewielkimi fragmentami dodanymi w okresie wczesnoangielskim. Dziś powiedzielibyśmy, że znajdował się w bardzo złym stanie, jednak w tamtych czasach nieliczne kościoły znajdowały się w dobrym stanie. Wydaje mi się, że nic chyba lepiej nie charakteryzuje naszego pokolenia niż pasja, z jaką restaurujemy kościoły. Horacy zalecał odbudowę kościołów w rytmie ody:

Delicta majorum immeritus lues,

Romane, donec templa refeceris Aedesque labentes deorum et Foeda nigro simulacra fumo.

Niedobrze działo się z Rzymem w ciągu długich lat, które nastąpiły po złotym wieku Augustów, ale nie mam pojęcia, czy dlatego, że Rzym odbudowywał swe świątynie, czy dlatego, że ich nie odbudowywał. W okresie późniejszym, po Konstantynie, wszystkie legły w gruzach, ale mimo to Rzym do dziś zachował w świecie nie lada znaczenie.

Mogę poświadczyć, że już w kilka lat po osiedleniu się w Battersby Teobald znalazł szerokie pole popisu dla swej pożytecznej inicjatywy przebudowania tamtejszego kościoła i przeprowadził to znacznym kosztem, nie szczędząc na ten cel własnej kieszeni. Był swym własnym architektem, co bez wątpienia zaoszczędziło wydatków. Ale w tamtych czasach, mniej więcej około roku 1834, kiedy Teobald rozpoczął swe architektoniczne działania, nie rozumiano się na architekturze tak dobrze jak dziś, a więc efekt byt gorszy, niż gdyby poczekał jakieś kilka lat.

Każde dzieło człowieka, czy to w dziedzinie literatury, czy muzyki, malarstwa czy architektury, bądź w jakiejkolwiek innej dziedzinie twórczości jest zawsze portretem twórcy, i im bardziej stara się on

Póki nie odbudujesz świątyń, Rzymianinie, I posągów bóstw rzymskich osmalonych w dymie — Dopóty będziesz cierpiał, chociaż sam bez winy — Za przodków swoich grzechy i zbrodnicze czyny.

Horacy, oda 6, Ks. III Przekład Włodzimierza Lewika siebie zataić, tym wyraźniej odbija ono wbrew niemu samemu jego własny charakter. Być może, że tym samym wydaję wyrok na samego siebie za każdą stronicę tej książki, ale zdaję sobie jasno sprawę, że — chcąc czy nie chcąc — daję w niej dokładniejszy wizerunek mej własnej osoby niż tych wszystkich postaci, które ustawiam na mej powieściowej scenie przed oczami czytelnika. Bardzo mi jest przykro z tego powodu, lecz absolutnie nic na to nie poradzę, a mając niepłonną nadzieję, że Nemezis właściwie oceni mój piękny ukłon w jej stronę, dodam tylko tyle, że patrząc na kościół w Battersby w jego poprawionym kształcie odnosiłem zawsze nieodparte wrażenie, że był on tak świetnym portretem Teobalda, na jaki mógłby zdobyć się tylko prawdziwy mistrz dłuta lub pędzla.

Pamiętam moją wizytę u Teobalda w jakieś sześć lub siedem miesięcy po jego ślubie, kiedy stał jeszcze stary kościół. Poszedłem do kościoła i czułem się tak, jak czuł się Naaman, kiedy oczyszczon z trądu wrócił do swego pana i musiał dotrzymywać mu towarzystwa w pewnych sytuacjach. Owo przeżycie, a także tamtejsi ludzie zachowali w moich wspomnieniach daleko większą świeżość niż kazanie, które wtedy wygłosił Teobald. Jeszcze dziś mam w oczach mężczyzn w niebieskich kapotach, sięgających po pięty, i niejedną kobietę w szkarłatnym okryciu. Poczet tępych, ponurych wyrostków — woźniców od pługa, nieforemnych z kształtu, szpetnych na twarzy, bezdusznych, apatycznych, rasę tak bardzo przypominającą francuskich chłopów z czasów przedrewolucyjnych, znanych nam z opisu Carlyle'a, że skojarzenie to wywołuje wcale nieprzyjemne wrażenie — generację zluzowaną w naszych czasach przez pokolenie bardziej bystre, bardziej urodziwe, bardziej obiecujące, które odkryło, że ma prawo do szczęścia i może mieć go tyle, ile samo potrafi zdobyć, a także lepiej pojmuje, jakie drogi prowadzą do tego celu.

Wchodzą jeden za drugim ciężko i niezdarnie, w oparach oddechów, bo jest zima, z głośnym stukotem nakołkowanych butów. Przy wejściu obtupują z nich śnieg, a ja przez uchylone drzwi dostrzegam na moment skrawek posępnie ołowianego nieba i nagrobki otulone śniegiem. Trafiam jakoś na melodię, którą Haendel zespolił ze słowami: „Oto oracz blisko już, a ona usadawia się na dobre w mej głowie i nie znajduję sposobu, żeby ją z niej wypędzić. Jakże cudownie rozumiał Haendel tych ludzi!

Przechodząc koło ambony szurgają nogami na znak powitania dla Teobalda („Tutejsi ludzie są naprawdę dobrze ułożeni — szeptem mówi do mnie Krystyna — wiedzą dobrze, kto jest od nich lepszy.") i siadają obok siebie na długiej ławie pod ścianą. Chór wspina się na galerię dźwigając instrumenty — wiolonczelę, klarnet i puzon. Widzę ich, a wkrótce także słyszę, bo przed nabożeństwem intonują hymn o nieokrzesanej melodii, jakiś szczątek, o ile się nie mylę, litanii śpiewanej przed reformacją. Spotkałem się, tak mi się przynajmniej wydaje, z jej muzycznym praojcem w kościele SS. Giovanni a Paolo w Wenecji pięć lat temu. Potem znowu usłyszałem ją pośrodku Atlantyku w szarą, morską niedzielę czerwcową, kiedy nie ma ani wiatru, ani fal i emigranci wychodzą na pokład, a ich płaczliwy psalm rozchodzi się w powietrzu utkanym ze srebrnej mgły i biegnie po pustym morzu, które wzdychało tak długo, aż znużone umilkło. A można usłyszeć ów hymn jeszcze na jakimś pobożnym zebraniu metodystów wśród walijskich wzgórz, ale z kościołów znikł na zawsze. Gdybym był muzykiem, wykorzystałbym ów psalm jako temat do Adagio w Wesleyańskiej symfonii.

Nie ma już dziś klarnetu, wiolonczeli i puzonu, nie ma trójcy szalonych minstrelów, jakże żywo przypominających żałosne istoty z Ezekiela — skłóconych, a przecież nieskończenie patetycznych. Nie usłyszycie już siejącego postrach wśród dzieci stentoru kowala wiejskiego, ryczącego jak byk na Basanie, nie usłyszycie śpiewnego cieśli, nie ma już krzepkiego pasterza z rudą czupryną, który grzmiał głośniej od innych, ale kiedy dochodzili do słów: „Pasterze wśród swych trzód mieszkając", skromność wprawiała go w stan zakłopotania i zmuszała do milczenia, jak gdyby pito toast za jego zdrowie. Byli straceni i mieli przeczucie nieszczęścia nawet wtedy, kiedy zobaczyłem ich po raz pierwszy, ale wówczas zostawiono jeszcze trochę swobody ich chórowi, więc wyśpiewywali wniebogłosy: „Grzesz-ne rę-ce przy-bi-ły go, przy-bi-ły go do krzy-ża", lecz żaden opis nie jest w stanie oddać efektu, jaki to wywoływało. Kiedy byłem ostatni raz w kościele w Battersby, milutka dziewczyna w otoczeniu chóru dziatwy szkolnej grała na fisharmonii, a dzieci nabożnie śpiewały psalmy i pieśni kościelne, intonowały hymny stare i współczesne. Znikły wysokie ławy, a nawet usunięto galerię, gdzie dawniej stawali kościelni śpiewacy, ów przeklęty przedmiot, który wodził ludzi na pokuszenie, że można wspiąć się wyżej. Teobald był już wtedy stary, a Krystyna spoczywała pod cisami na kościelnym cmentarzu.

Ale późnym wieczorem zobaczyłem trzech radosnych starców wychodzących z kaplicy dysydentów, a byli to bez wątpienia moi starzy przyjaciele: kowal, cieśla i pasterz. Na ich twarzach malowało się niezwyczajne zadowolenie, więc pojąłem natychmiast, że śpiewali, na pewno bez starodawnego majestatu klarnetu, wiolonczeli i puzonu, ale jednak były to pieśni Syjonu, a nie pieśni zmanierowanego papiestwa.

ROZDZIAŁ XV

Hymn pochłonął moją uwagę, potem skończył się i miałem czas rozejrzeć się po kongregacji. Byli to przeważnie farmerzy — ludzie otyli, bardzo zamożni, którzy przyszli, niejeden z żoną i dziećmi, ze swych gospodarstw położonych na granicy parafii, odległych o jakieś dwie lub trzy mile. Nieprzejednani wrogowie papizmu i wszystkiego co papistowskie. Dobre, rozsądne chłopy, nienawidzące teorii w każdej jej postaci, dla których zachowanie status quo jest najwyższym ideałem, choć, być może, z łezką w oku wspominają dawne czasy wojenne i uważają za krzywdę, że pogoda od nich nie zależy. Pragną, żeby ceny były wyższe, a płace niższe, ale najbardziej są ukontentowani, jeżeli zmiany w istniejącym porządku rzeczy następują możliwie wolno. Tolerują, a może nawet wielbią wszystko co swojskie i nienawidzą każdej nowinki. Gorszą się zarówno tym, że ktoś wątpi w religię chrześcijańską, jak i tym, że ją praktykuje.

— Cóż wspólnego ma Teobald ze swymi parafianami? — rzekła do mnie Krystyna o szarej godzinie korzystając z chwilowej nieobecności męża. — Wiem, że nie powinno się narzekać, ale nie mogę powstrzymać się, żeby nie powiedzieć, jak bardzo mnie martwi, że człowiek tej miary co Teobald został skazany na tafcie odludzie jak Battersby. Gdybyż to było przynajmniej Gaysbury, gdzie, jak panu wiadomo, mieszkają A i B, a także G oraz lord D, niedaleko stąd, może nie odczuwałabym tak silnie, że mieszkamy na takiej pustyni. Jedyna pociecha w tym — dodała weselej — że jak biskup znajdzie się w tych stronach, to na pewno zajedzie do nas, a gdybyśmy mieszkali w Gaysbury, to udałby się pewnie do lorda D.

Zdaje mi się, że dość już powiedziałem o miejscowości, w której z wyroków losu znalazł się Teobald, i o typie kobiety, z którą się ożenił. Kilka słów o jego trybie życia — mam jeszcze w oczach, jak brnie przez grząskie łąki i rozległe, rojące się od siewek płachty pastwisk do konającej żony wieśniaka. Zanosi jej jedzenie i wino z własnego stołu, i to wcale nie skąpo, lecz bardzo hojnie. Następnie zgodnie ze swymi przekonaniami udziela jej tego, co on uważa za duchową pociechę.

— Boję się, proszę pana, że pójdę do piekła — cienko biadoli chora kobieta. — Zbaw mnie, wiekuisty Panie, zbaw mnie, nie dozwól, żebym tam poszła. Nie wytrzymam tego, umrę ze strachu, na samą myśl oblewają mnie zimne poty.

— Pani Thompson — mówi Teobald poważnie — musisz wierzyć w ofiarę krwi Zbawiciela, tylko On może cię zbawić.

— Ale czy jesteś pewny, panie — mówi chora patrząc bacznie na niego — że On mi przebaczy, bo nie byłam dobrą kobietą, wiem o tym, że nie byłam, a gdyby Bóg zechciał powiedzieć ,,tak" swymi własnymi ustami, kiedy pytam się, czy moje grzechy są mi przebaczone...

— Ależ są ci przebaczone, pani Thompson — przerywa Teobald nieco szorstkim tonem, bo z tym samym tematem borykał się, już tyle razy, a dziś musi znosić paniczne nastroje nieszczęśliwej kobiety przez cały kwadrans. Pogrąża się, kładąc kres rozmowie, w modlitwach według „Wizytacji Chorych", a to onieśmiela biedaczkę i wstrzymuje od manifestowania dalszych obaw co do jej przyszłego losu.

— Powiedz mi, panie — wykrzykuje chora żałośnie, widząc, że Teobald zabiera się do wyjścia — powiedz mi, że nie będzie sądu ostatecznego, że nie ma piekła! Mogę żyć bez nieba, ale nie mogę żyć z myślą o piekle. — Teobald jest bardzo wzbudzony.

— Pani Thompson — odpowiada podniosłym tonem — zaklinam cię, nie dopuszczaj do siebie w takiej chwili nawet najmniejszych wątpliwości co do tych dwu kamieni węgielnych naszej wiary. Nie ma nic bardziej pewnego niż to, że wszyscy staniemy przed trybunałem . Chrystusa oraz że grzeszników pochłonie morze wiecznego ognia. Wątpiąc w to, sama gotujesz sobie zgubę.

Biedna kobieta, zdjęta panicznym strachem, wtuliła rozgorączkowaną głowę w kołdrę, aż wreszcie łzy przyniosły jej ulgę.

— Niech pani się opanuje — mówi Teobald z ręką na klamce — moja pani Thompson, proszę się uspokoić. Niech pani wierzy memu słowu, że w dniu sądu ostatecznego wszystkie grzechy twoje zostaną zmyte w krwi Baranka Bożego. Tak, pani Thompson — woła z uniesieniem — choćby były jak szkarłat, staną się białe jako śnieg — i z cuchnącej atmosfery izby z największym pośpiechem wychodzi na świeże powietrze. Och, jaki jest zadowolony, że ma to już poza sobą!

Wraca do domu w przeświadczeniu, że dobrze spełnił swój obowiązek i udzielił pociechy religijnej konającemu grzesznikowi. Pełna admiracji małżonka oczekuje go na plebanii i wmawia mu, że nie było nigdy duchownego, który z takim poświęceniem dbałby o dobro powierzonej mu owczarni. Wierzy jej, bo posiada wrodzoną skłonność do wierzenia we wszystko, co mu się mówi, a któż zna istotne w tej materii fakty lepiej od jego własnej żony? Biedak! Zrobił wszystko, co leżało w jego mocy, ale czy mógł okazać pomoc rybie, którą wyjęto z wody? Zaniósł jedzenie i wino, ponieważ leżało to w granicach jego możliwości, pójdzie tam jeszcze raz i znowu zaniesie trochę jedzenia i wina; dzień po dniu brnie więc wśród chmar siewek przez te same pola i przysłuchuje się atakom strachu, które on dzień po dniu tłumi, ale nie odwraca, aż wreszcie nadchodzi miłosierne osłabienie i nieszczęsna chora nie ma już sił troszczyć się o swą przyszłość, a wtedy Teobald jest zadowolony, bo jej duch odpoczywa w Jezusie.

ROZDZIAŁ XVI

Teobald nie lubi tej strony swego zawodu — w rzeczywistości nienawidzi jej — ale nie chce się do tego przyznać. Zwyczaj nie przyznawania się do pewnych rzeczy wobec samego siebie stał się jego żelazną zasadą. A jednak trapi go jakieś niewysłowione przeświadczenie, że życie byłoby przyjemniejsze, gdyby nie było chorych grzeszników albo gdyby przynajmniej odnosili się do perspektywy wiecznych tortur bardziej beznamiętnie. On nie czuje się w swoim żywiole. Tymczasem farmerzy są w swoim żywiole. Są zażywni, zdrowi, zadowoleni; między nimi a Teobaldem żłobi się głęboka przepaść. Wokół kącików jego ust zaczyna osiadać surowy i sztywny grymas, tak charakterystyczny, że gdyby nawet nie nosił czarnego surduta i białej krawatki, każde dziecko poznałoby w nim pastora.

Uważa, że spełnia swój obowiązek. Z każdym dniem jest o tym coraz bardziej przekonany, ale tych obowiązków ma bardzo mało. W istocie rzeczy trapi go przygnębiający brak zajęcia. Nie pociąga go żaden ze sportów, nawet te, które czterdzieści lat temu kapłan mógł uprawiać bez zgorszenia opinii publicznej. Nie jeździ konno, nie poluje, nie łowi ryb ani — rzecz zrozumiała — nie gra w krykieta. Pracy naukowej, trzeba oddać mu tę sprawiedliwość, nigdy naprawdę nie lubił, a cóż mogłoby go skłonić do podjęcia studiów właśnie w Battersby? Nie czyta książek ani starych, ani nowych. Nie interesuje się ani sztuką, ani nauką, ani polityką i skwapliwie odwraca się tyłem, jeżeli w którejkolwiek z tych dziedzin zaczyna dziać się coś, z czym nie jest obeznany. Nie neguję, kazania sam sobie pisze, ale nawet jego własna żona uważa, że forte jej małżonka leży raczej w jego budującym trybie życia, które jest nieustającym aktem bezgranicznego poświęcenia, niż w jego oracjach z ambony. Po śniadaniu wycofuje się do swego gabinetu i wycina maleńkie skrawki z Biblii, które z nadzwyczajną starannością nalepia obok innych maleńkich skrawków; nazywa to tworzeniem harmonii Starego i Nowego Testamentu. Niezależnie od tych wycinków przepisuje pismem, wznoszącym się na szczyty kaligrafii, wyjątki z Medego (jest to według opinii Teobalda jedyny człowiek, który właściwie pojął sens Księgi Objawienia), Patricka oraz innych teologów starej szkoły. Z surową dyscypliną pracuje nad tym codziennie przez pół godziny przed południem już od wielu lat, a wyniki tej mozolnej pracy są bez Wątpienia wartościowe. Minęło kilka lat — przesłuchuje swe dzieci z zadanych lekcji, a częste wrzaski, które codziennie wydostają się na zewnątrz gabinetu w czasie godzin lekcyjnych, głoszą swą swoistą obrzydliwą legendę o tym domu. Zabrał się również do kolekcjonowania hortus siccus i dzięki zabiegom jego ojca ukazała się w „Niedzielnym Magazynie" wzmianka, że on pierwszy znalazł w okolicy Battersby roślinę, której nazwy już nie pamiętam. Ten numer „Niedzielnego Magazynu", oprawny w pąsowy safian, znajduje się zawsze na stoliku w salonie. Wałęsa się po ogrodzie, a kiedy usłyszy gdakanie kury, biegnie z informacją o tym zdarzeniu do Krystyny i natychmiast zaczyna polowanie na jajko.

Dwie siostry Allaby, które od czasu do czasu przyjeżdżały z wizytą do Krystyny, utrzymywały, że życie ich siostry i szwagra było idyllą doskonałą. Jakżeż szczęśliwą rękę miała Krystyna w swym wyborze — fikcja, że mogła wybierać, bardzo szybko zakorzeniła się między naszymi pannami — i jakże szczęśliwy jest Teobald mając Krystynę. Tak czy owak, Krystyna z pewnym lękiem odnosiła się do gry w karty w okresie siostrzanych wizyt, choć zazwyczaj lubiła, nawet dość namiętnie, usiąść do wista albo zagrać sobie jakąś inną partyjkę. Siostry jednak doskonale wiedziały, że nie należy powracać do tej drobnostki, bo nie zostaną więcej zaproszone do Battersby, a ogólnie rzecz biorąc opłacało się zdobyć na to poświęcenie w zamian za możliwość wizyt na plebanii. Choć Teobalda łatwo było wyprowadzić z równowagi, siostrom Allaby nie dawał odczuć swych złych humorów.

Z natury zamknięty w sobie, z całą przyjemnością zamieszkałby na bezludnej wyspie, gdyby znalazł się tam ktoś, kto ugotowałby mu. obiad. W najskrytszym zakamarku swego serca wraz z Pope'em był przekonany, że „nic tak nie szkodzi ludzkości jak człowiek" — słowa mogły być inne, ale sens był ten sam — z tym zastrzeżeniem, że kobiety, być może z wyjątkiem Krystyny, są jeszcze gorsze. A jednak, kiedy przychodzili goście, zmieniał się. nie do poznania i prezentował im minę dużo lepszą niż spodziewano się za kulisami.

Bardzo skwapliwie wplatał do rozmowy nazwiska znakomitości literackich, z którymi miał sposobność zetknąć się w domu swego ojca, dzięki czemu wyrobił sobie opinię takiego znawcy literatury, że zaspokajało to ambicję nawet samej Krystyny.

Któż jest tak integer vitae scelerisque purus — pytano wokół — jak pan Pontifex z Battersby? Któż jest lepszy od niego do rady we wszystkich trudnościach administrowania parafią? Któż z tak świetnym rezultatem potrafi być doskonale pokornym chrześcijaninem i jednocześnie znakomitym światowcem? Nic nie przesadzam, tak ludzie o nim mówili. Mówili też, że doskonale zna się na interesach. Zapewne, jeżeli powiedział, że zapłaci wtedy a wtedy, gotówka była na stole w ściśle oznaczonym dniu, a to bardzo dużo mówi o człowieku. Wrodzona lękliwość czyniła go niezdolnym do oszukania kogokolwiek, jeżeli istniało choćby minimalne prawdopodobieństwo sprzeciwu lub rozgłosu, a z drugiej strony jego układne zachowanie się i jakaś surowość sylwetki osłaniały go bardzo skutecznie przed oszukańczymi zakusami ze strony innych. Nigdy nie mówił o pieniądzach i nieodmiennie zmieniał temat, jeżeli ktoś w rozmowie poruszył sprawy pieniężne. Niewysłowione oburzenie, które malowało się na jego twarzy na samą wzmiankę o ludzkich podłościach, było oczywistą gwarancją, że on sam nie jest podły. Dodać trzeba, że żadna z jego transakcji handlowych nie wykraczała nigdy poza ramy najzwyklejszych zapisków w książce rzeźnika i piekarza. Jego zamiłowania, o ile w ogóle je posiadał, były bardzo prymitywne. Miał dziewięćset funtów rocznie i dom, okolica była tania, a przez jakiś czas po ślubie nie miał dzieci, które obciążałyby jego budżet domowy. Któż więc był tak godny zazdrości, a jak z tego wynika tak godny szacunku jak Teobald?

A jednak odnoszę wrażenie, że mimo wszystko Krystyna była szczęśliwsza od swego męża. Nie musiała odwiedzać chorych parafian, a gospodarstwo domowe i prowadzenie rachunków dostarczało jej w sam raz tyle zajęcia, ile pragnęła. Jej podstawowym obowiązkiem wobec męża, jak sama świetnie to określiła, było „kochać go, szanować i dbać o jego dobry humor". Trzeba oddać jej sprawiedliwość, że zrobiła wszystko, co leżało w jej mocy, żeby wywiązać się z tego zadania. Może byłoby lepiej, gdyby nie zapewniała go tak często, że jest najlepszym i najmądrzejszym z ludzi, bo nikomu w jego malutkim światku nie śniło się powiedzieć mu coś przeciwnego, a więc bardzo prędko przestały go trapić w tej materii jakiekolwiek wątpliwości. A co do jego usposobienia, to istotnie czasem stawał się bardzo gwałtowny, ale Krystyna była bardzo czujna i przy najbłahszym objawie zbliżającego się wyładowania starała się go udobruchać. Bardzo wcześnie odkryła, że jest to najprostszy sposób. Grom bardzo rzadko był dla niej przeznaczony. Na długo, zanim się pobrali, nawet ona zdołała poznać pewne jego nawyki i teraz wiedziała, jak długo trzeba ogień podsycać, bo tego potrzebuje, a kiedy należy umiejętnie go stłumić, i to tak, żeby najmniej dymiło.

W sprawach pieniężnych była chodzącą skrupulatnością. Teobald dawał jej raz na kwartał pewną kwotę z przeznaczeniem na ubranie, drobne wydatki, małe datki filantropijne i prezenty. W proporcji do swych dochodów na te dwie ostatnie pozycje nie żałowała pieniędzy; trzeba przyznać, że ubierała się bardzo oszczędnie, a wszystko, co jej zostawało, przeznaczała na prezenty i filantropię. Ach, ileż otuchy czerpał Teobald z przeświadczenia, że posiada żonę, na której może polegać, że nie ośmieli się nigdy wydać ani jednego pensa bez jego upoważnienia! Nawet tak wielkie jej przymioty, jak uległość, doskonała zgodność jej opinii z każdym jego zdaniem na wszystkie możliwe tematy i nieustanne przyznawanie mu racji we wszystkim, cokolwiek przyszło mu do głowy powiedzieć lub zrobić, blady wobec faktu, że pod osłoną jej niezwykłej dokładności w sprawach pieniężnych czuł się silny i bezpieczny jak w warownym bastionie. Wraz z upływem lat zaczął więc swą małżonkę darzyć takim afektem, na jaki z natury było go stać wobec żywego stworzenia, i winszował sobie, że wytrwał przy zaręczynach — oto był przykład cnoty, za którą teraz zbierał nagrodę. Nawet jeżeli Krystyna przekroczyła swój ryczałt o jakieś trzydzieści szylingów lub kilka funtów, Teobald otrzymywał zawsze szczegółowe wyjaśnienie, jak doszło do tego deficytu — czasem była to droższa suknia wieczorowa, która miała wystarczyć na długo, a czasem czyjeś niespodziewane małżeństwo, które zmusiło ją do tak eleganckiego prezentu ślubnego, że wydatek ten zachwiał równowagę kwartalnego budżetu. Zawsze jednak niedobór finansowy był spłacony w następnym lub w następnych kwartałach, choćby nawet w grę wchodziło tylko dziesięć szylingów.

Wydaje mi się, że mniej więcej po dwudziestu latach małżeństwa Krystyna trochę zboczyła od ideału i przestała być w kwestiach pieniężnych tak skończoną doskonałością, jaką była na początku. Przez wiele kolejnych kwartałów dopuściła stopniowo do powstania takiej zaległości, że w końcu zaciągnęła chroniczną pożyczkę, coś w rodzaju domowego długu narodowego, wahającego się w granicach siedmiu do ośmiu funtów. Teobald od dłuższego czasu był wewnętrznie przekonany o konieczności kategorycznej interpelacji w tej sprawie, więc skorzystał z dobrej okazji i w dniu, w którym obchodzili swe srebrne wesele, poinformował Krystynę, że jej zadłużenie zostało spisane na straty, i nie zaniedbał ją prosić, by od tej chwili starała się zrównoważyć wydatki z dochodami. Ona, cala we łzach miłości i wdzięczności, zapewniła go, że jest najlepszym i najwspaniałomyślniejszym z ludzi, i do końca ich pożycia małżeńskiego nigdy więcej nie zalegała wobec niego nawet jednym szylingiem.

Krystyna nienawidziła zmian w każdej postaci tak samo serdecznie jak jej mąż. Ona i jej Teobald osiągnęli na tym świecie wszystko, czego można pragnąć, a więc w jakim celu ludzie chcą zmieniać świat, i to tym bardziej, jeżeli nikt nie może przewidzieć, czym to się skończy? Była głęboko przekonana, że religia już dawno osiągnęła kres swego rozwoju oraz że żaden rozsądny człowiek, który zechce rzecz poważnie w swym sercu rozważyć, nie potrafi wyobrazić sobie wyznania bardziej doskonałego od tego, którego wcieleniem jest Kościół anglikański. Nie miała najmniejszych wątpliwości, że pozycja żony pastora, będąc najwyższym zaszczytem, jakiego można na tym świecie dostąpić, ustępuje tylko pozycji, jaką zajmuje żona biskupa. Zważywszy wpływy teścia, wcale nie było wykluczone, że Teobald zostanie pewnego dnia biskupem, a wtedy... wtedy przychodziło jej do głowy, że dostrzega maleńką skazę w praktykach Kościoła anglikańskiego — skazę, która nie dotyczy doktryny, lecz ustroju tego Kościoła, który pod tym względem jest całkowicie błędny. Mam na myśli fakt, że żonie biskupa nie przysługują takie same honory jak samemu biskupowi.

Była to sprawka królowej Elżbiety, kobiety z gruntu złej, która odznaczała się nader podejrzanymi zasadami moralnymi i była w gruncie rzeczy papistką. Być może ludzie nie powinni oglądać się za doczesnymi zaszczytami, ale ostatecznie świat jest taki, jaki jest, i te aspekty życia nie są dla nich bez znaczenia, nie wchodząc w to, czy tak być powinno, czy nie. Wpływy Krystyny jako zwyczajnej pani Pontifex, żony, powiedzmy biskupa Winchestera, byłyby bez wątpienia znaczne. Indywidualność takiej miary jak ona na pewno nie pozostałaby w cieniu, gdyby znalazła dostatecznie świetne środowisko, w którym miałaby możność wywierania szerokiego wpływu. Ale jako lady Winchester — albo biskupowa — to brzmiałoby nawet dość ładnie... ba, czy może ktoś wątpić,' że jej zdolność czynienia dobrze byłaby wtedy znacznie większa? Miało to również tę dobrą stronę, że jej córka, gdyby w przyszłości Bóg obdarzył ją córką, nie byłaby biskupową, chyba że wyszłaby za mąż za biskupa, co w istocie było mało prawdopodobne. Takie myśli roiły się w jej duszy, kiedy miała swe dobre dni. Kiedy indziej jednak, trzeba oddać jej sprawiedliwość, trapiły ją wątpliwości, czy we wszystkim jest tak oddana sprawom ducha i religii, jak być powinna. Nie spocznie, dopóki wszystko, co stoi na drodze jej zbawienia, nie zostanie pokonane, a sam szatan nie legnie zmiażdżony u jej stóp. Przy okazji tych refleksji przyszło jej kiedyś na myśl, że ma szansę zdobycia pewnej przewagi nad niektórymi znajomymi, jeżeli wyrzeknie się jedzenia czarnych puddingów, którymi po każdym zabiciu prosiaka w jej gospodarstwie zajadała się z wielkim smakiem. Postanowiła również zwrócić baczną uwagę, by nie podawano na jej stół drobiu, któremu ukręcono głowę, lecz wyłącznie taki, któremu poderżnięto gardło i pozwolono się wykrwawić. Św. Paweł i Kościół Jerozolimski z naciskiem domagali się przestrzegania tej reguły podkreślając, że nawet nawróceni poganie powinni wystrzegać się jedzenia stworzeń uduszonych i spożywania krwi, a zakaz ten został wygłoszony z tą samą surowością co potępienie zła, którego szkaradzieństwo nie mogło budzić najmniejszych wątpliwości. Należało więc w przyszłości wystrzegać się zakazanych potraw i sprawdzić, czy wynikną z tego jakieś godne uwagi rezultaty dla jej duszy. Wystrzegała się więc i była pewna, że już od tego dnia, w którym powzięła to postanowienie, stała się wewnętrznie silniejsza i czystsza, i pod każdym względem mniej przyziemna, niż czuła się dotąd. Teobald nie przykładał do tego tak wielkiej wagi, ale ponieważ ona dysponowała, co będzie na obiad, więc mogła zapobiec, żeby nie dostał kurczęcia, które zostało uduszone. Sprawa czarnych puddingów była stosunkowo prosta, ponieważ złożyło się tak szczęśliwie, że jako mały chłopiec zobaczył kiedyś, jak przyrządza się ten smakołyk, i od tego czasu czuł do tych puddingów nieprzezwyciężony wstręt. Uznała, że wspomniane wyżej reguły powinny być przez ludzi bardziej powszechnie stosowane, niż miało to miejsce, i oto właśnie w tym przypadku lady Winchester mogłaby dokonać tego, o czym zwyczajna pani Pon-tifex nawet marzyć nie mogła, gdyż każda próba z jej strony z góry była skazana na sromotną porażkę.

W taki sposób szanowna para małżonków człapała sobie dalej z miesiąca na miesiąc i z roku na rok. Czytelnik, który posunął się w latach poza wiek średni i posiada znajomości wśród kleru, z pewnością przypomni sobie całe tuziny proboszczów i ich żon, którzy niczym nie różnili się od Teobalda i Krystyny. Na podstawie moich własnych wspomnień, obejmujących okres prawie osiemdziesięciu lat, to jest od czasu, kiedy jako dziecko bawiłem się w dziecinnym pokoiku na wikarówce, mogę zapewnić, że obraz życia wiejskiego pastora w Anglii lat temu pięćdziesiąt był raczej gorszy od tego, który tu odmalowałem. A jednak przyznaję, że takich ludzi dziś nie znajdzie się ze świecą. Tak zgodnej i ogólnie biorąc szczęśliwej pary nie ma dziś w całej Anglii. Jedno tylko zmartwienie kładło cień na pierwsze lata ich małżeństwa, a mam na myśli fakt, że żadne ich dziecko nie urodziło się żywe

ROZDZIAŁ XVII

Zbiegiem czasu i ten smutek został im odjęty. Na początku piątego roku ich pożycia małżeńskiego Krystyna szczęśliwie powiła syna. Było to dokładnie szóstego września 1835 roku.

Zawiadomiono o tym natychmiast starego pana Pon-tifexa, który przyjął wiadomość z prawdziwym zadowoleniem. Żona jego starszego syna Jana rodziła same córki i był poważnie zaniepokojony, że męskiej linii jego rodziny grozi wygaśnięcie. Dobre wiadomości, były więc podwójnie mile widziane, a radość, którą wywołały w Elmhurst, była wprost proporcjonalna do przygnębienia, jakie zapanowało na Woburn Square, gdzie mieszkali Janostwo Pontifexowie.

Dla nich psikus, który spłatała kapryśna Fortuna, był tym bardziej dotkliwy, że nie mogli otwarcie dać odczuć swego niezadowolenia. Uradowany dziadek nie dbał jednak wcale o takie czy inne sentymenty familii Jana Pontifexa, chciał mieć wnuka i miał wnuka, i każdy musiał się z tym pogodzić. A teraz, skoro pani Teobaldowa znalazła się na dobrej drodze, pewno posypie się więcej wnuków, co jest nader pożądane, ponieważ dopiero wtedy będzie czuł się zupełnie pewny, kiedy chłopaków będzie co najmniej trzech.

Zadzwonił na lokaja.

— Gelstrap — rzekł uroczyście — chcę zejść do piwnicy.

Wtedy Gelstrap poszedł naprzód ze świecą, jego pan szedł za nim i w tej kolejności wkroczyli do tajemnego, sklepionego loszku, w którym stary pan przechowywał swe najprzedniejsze wina.

Minął wiele regałów, na których wino leżakowało w koszyczkach — było tam porto, rocznik 1803, tokaj cesarski z 1792, czerwone wino francuskie z 1800, białe hiszpańskie z 1812, ale minął je wszystkie oraz wiele innych, gdyż to nie one były celem, dla którego głowa rodziny Pontifexów zeszła do swego tajemnego loszku. W koszyku, który pozornie wydawał się pusty, po oświetleniu go pełnym światłem świecy, znajdowała się, jak się okazało, jedna niewielka buteleczka. Był to przedmiot poszukiwań pana Pontifexa.

Gelstrap często rozpamiętywał nad tą butelką. Umieścił ją tam pan Pontifex własnoręcznie jakieś dwanaście lat temu, kiedy wrócił z wizyty u swego przyjaciela, sławnego podróżnika dra Jonesa, a ponieważ nie było żadnej wywieszki na tym koszyku, więc nie było klucza, który mógł wyjaśnić istotę zawartości wspomnianej buteleczki Nie jeden raz, kiedy pan wyszedł z domu i przypadkowo zostawił klucze, co mu się czasem zdarzało, Gelstrap poddawał tę butelkę wszelkim badaniom, na jakie śmiał się odważyć, ale była tak szczelnie zalakowana i opieczętowana, że był zupełnie odcięty od tej wiedzy, którą powitałby z największą przyjemnością — krótko mówiąc, nie mógł wymiarkować niczego.

Teraz był już o krok od wyjaśnienia tajemnicy. Ale niestety wydawało się, że przepadła ostatnia szansa uratowania dla siebie choćby jedynego łyku zawartości, bo pan Pontifex wziął ją własnoręcznie i po dokładnym sprawdzeniu laku podniósł do światła. Uśmiechnął się i nie oddał mu koszyczka z butelką.

Wtedy nastąpiła katastrofa. Potknął się o pusty kosz, potem słychać było łoskot upadku, brzęk tłuczonego szkła i w jednej chwili podłoga piwnicy pokryła się plamą płynu, który od tylu lat przechowywano z taką pieczołowitością.

Z właściwą sobie przytomnością umysłu pan Pontifex wykrztusił z siebie jednomiesięczne wypowiedzenie pracy dla Gelstrapa. Potem wstał i tupnął nogą zupełnie tak samo jak Teobald, kiedy Krystyna nie chciała zadysponować obiadu.

— To jest woda z Jordanu — krzyknął ze wściekłością — której strzegłem jak oka w głowie na chrzest mego najstarszego wnuka. Niech cię diabli porwą, Gelstrap, jak mogłeś być tak piekielnie nieuważny i zostawić ten kosz, żeby plątał się pod nogami po całej piwnicy?

Dziwię się, że woda ze świętego potoku nie podniosła się na kształt góry z podłogi piwnicy, żeby udzielić mu admonicji. Pan Pontifex według relacji, jaką Gelstrap złożył później służbie, używał takich słów, że nieszczęśnikowi ciarki przeszły po plecach.

W chwili jednak kiedy usłyszał słowo „woda", odnalazł natychmiast swój zwykły rozsądek i pomknął do spiżarni. Zanim pan Pontifex zdążył zauważyć jego nieobecność, już był z powrotem z małą gąbką i miednicą i zaczął zbierać z podłogi wodę z Jordanu, jak gdyby to były najzwyklejsze brudy.

— Przefiltruję ją, proszę pana — powiedział potulnie — będzie całkiem czysta.

Pan Pontifex dostrzegł w tej sugestii możliwość uratowania sytuacji, więc nie zwlekając przystąpiono do realizacji pomysłu Gelstrapa przy pomocy kawałka bibuły i. lejka. W efekcie tej operacji stwierdzono, że udało się uratować połowę buteleczki, co uznano za ilość zupełnie wystarczającą.

Potem pan Pontifex odbył przygotowania do wizyty w Battersby. Zadysponował spore kosze najprzedniej szych wiktuałów i sam wybrał spore kosze z przednimi trunkami. Mówię „przednimi", a nie „najprzedniejszymi", bo wprawdzie w pierwszym uniesieniu wybrał niektóre ze swych najprzedniejszych win, lecz po zastanowieniu doszedł do wniosku, że we wszystkim należy przestrzegać umiarkowania, i wobec tego, że zabierał ze sobą najprzedniejszą wodę z Jordanu, postanowił wysłać wyłącznie wina o klasę gorsze.

Zanim pojechał do Battersby, spędził kilka dni w Londynie, gdzie bywał teraz bardzo rzadko, miał już bowiem ponad siedemdziesiąt lat i w praktyce wycofał się z interesów. Rodzina Jana Pontifexa, która nie spuszczała go z oka, stwierdziła z popłochem, że odbył rozmowę w kancelarii swych doradców prawnych.

ROZDZIAŁ XVIII

Po raz pierwszy w życiu Teobald był przekonany, że zrobił coś dobrze i może bez wewnętrznej paniki oczekiwać spotkania z ojcem. Nie mylił się, starszy pan napisał do niego list, utrzymany w bardzo ciepłym tonie, w którym zawiadomił go, że chce być ojcem chrzestnym chłopca, ale, ba, przytoczę go w. całości, bo ukazuje autora w jego najwyższych wzlotach. Brzmi on tak:

Kochany Teobaldzie! Twój list zrobił mi prawdziwą przyjemność, i to tym bardziej, że już byłem przygotowany na najgorsze. Moje najserdeczniejsze powinszowania dla mej synowej i dla Ciebie. Od dawna przechowywałem flakonik wody z Jordanu na chrzest mego pierwszego wnuka, gdyby Bóg zechciał mnie nim obdarzyć. Dostałem ją od mego starego przyjaciela dra Jonesa. Zgodzisz się ze mną, że wprawdzie skuteczność sakramentu nie zależy od źródła, ż którego pochodzi woda użyta do chrztu, ale ceteris paribus woda Jordanu zajmuje w naszych uczuciach specjalne miejsce, i tego lekceważyć nie można. Takie małe rzeczy jak ta nierzadko wywierają wpływ na całe życie dziecka.

Przywiozę mego własnego kucharza, któremu kazałem już przygotować wszystko, co potrzeba, na obiad w dniu chrzcin. Zaproś tylu swych najlepszych sąsiadów, ilu pomieścisz przy stole. A propos, powiedziałem Leseurowi, żeby nie kupował homara. Najlepiej sam pojedź i kup go w Saltness (Battersby było położone jakieś dwanaście, a może czternaście mil od morza), bo nie dostaniesz lepszego, jak mi się wydaje, w całej Anglii.

Twój chłopiec dostanie coś ode mnie, kiedy skończy dwadzieścia jeden lat. Jeżeli Twój starszy brat w dalszym ciągu będzie miał tylko córki, postaram się w przyszłości zrobić jeszcze coś więcej, ale dźwigam na sobie bardzo wielkie ciężary, a bynajmniej nie powodzi mi się tak dobrze, jak może zbyt pochopnie sobie wyobrażasz. Twój kochający ojciec

J. Pontiiex

W kilka dni później autor wyżej- przytoczonego listu we własnej osobie objawił się w jednokonnej dorożce, która przywiozła go z Gildenham odległego od Battersby o jakieś czternaście mil. Znajdował się w niej także Leseur, kucharz, na koźle obok woźnicy, i tyle koszy na dachu oraz utkanych po wszystkich kątach pojazdu, ile tylko zdołał pomieścić. Następnego dnia miał przyjechać Jan Pontifex ze swoimi, a także Eliza i Maria oraz Aletea, która na specjalną prośbę rodziców była matką chrzestną chłopca, bo pan Pontifex postanowił, że na radosnym spotkaniu rodzinnym nie może brakować nikogo. Wszyscy musieli się stawić i wszyscy musieli się cieszyć, a kto. nie zechciałby tego posłuchać, tym gorzej dla niego. Następnego dnia sprawca tego całego zamieszania został ochrzczony. Teobald chciał dać mu na imię Jerzy, po starym panu Pontifexie, ale rzecz dziwna pan Pon-tifex w ostatniej instancji uchylił ten wniosek na korzyść imienia Ernest. Imię to kojarzyło mu się z pewnym pokrewnym słowem, które wówczas zaczynało być modne, i sądził, że posiadanie takiego imienia, podobnie jak chrzest z wody Jordanu, może okazać się trwałym czynnikiem w ukształtowaniu się charakteru chłopca i mieć dobry wpływ w krytycznych okresach jego życia.

Zwrócono się do mnie z prośbą, żebym trzymał dziecko do chrztu w drugiej parze, a ja ucieszyłem się ze sposobności spotkania z Aleteą, której nie widziałem od kilku lat, choć korespondowałem z nią stale. Byliśmy przyjaciółmi od czasu, kiedy bawiliśmy się razem w piasku. Śmierć dziadka i babki rozluźniła wprawdzie jej więzy z Paleham, ale moje stosunki z Pontifexami były nadal bliskie, chodziłem bowiem do tej samej szkoły i do tego samego kolegium co Teobald, a ilekroć miałem sposobność spotkać Aleteą, podziwiałem ją coraz bardziej, ponieważ była najlepszą, najmilszą, najweselszą, najbardziej uroczą i, w moim głębokim przekonaniu, także najprzystojniejszą kobietą ze wszystkich kobiet, które znałem. Wszyscy Pontifexowie są obdarzeni miłą powierzchownością; cała rodzina jest dość postawna i zgrabna, ale Aletea, nawet pod względem urody, zakwitła wśród nich jak kwiat, a innymi przymiotami, które składają się na urok kobiety, (była obdarzona tak niezwykle hojnie, że miało się wrażenie, jak gdyby jej jedynej dostał się cały kapitał wdzięku i urody przeznaczony dla wszystkich trzech sióstr — kapitał dostatecznie duży, by nie dać żadnej z nich powodu do skargi przy podziale. Słowem, patrząc na nią wydawało się, iż one odeszły z kwitkiem, a Aletea dostała wszystko.

Nie potrafię wyjaśnić, dlaczego nie zostaliśmy małżeństwem. Znaliśmy się nadzwyczaj dobrze — i to musi czytelnikowi wystarczyć. Łączyła nas sympatia i rozumieliśmy się doskonale. Wiedzieliśmy, że żadne z nas nigdy nie połączy się węzłem małżeńskim z kim innym. Prosiłem ją o rękę chyba kilkanaście razy. Nie powiem nic więcej ponad to, co już powiedziałem, ponieważ ten temat nie posiada żadnego związku z tokiem mego opowiadania. W ciągu ostatnich kilku lat jakieś przeszkody nie pozwoliły nam na spotkanie, ale — jak wspomniałem — pisywaliśmy do siebie stale. Oczywiście cieszyłem się ogromnie z tego spotkania. Miała wtedy trzydzieści lat, jednak uważałem, że jeszcze nigdy nie wyglądała tak ładnie.

Jej ojciec, rozumie się, był lwem tego zebrania, ale widząc, że jesteśmy bardzo potulni i damy się pożreć bez sprzeciwu, ryczał do nas, ale nie na nas. Cóż to był za świetny widok, gdy utykał serwetkę pod różowym starczym podbródkiem, rozpościerając ją na przestronnej płaszczyźnie kamizelki, a ostre światło świecznika, niczym gwiazda betlejemska, migotało wokół guza dobroci wystającego z jego łysej, starej głowy.

Zupa była żółwiowa, autentyczna. Starszy pan był rzeczywiście zadowolony i zaczął nawet manifestować swą satysfakcję. Gelstrap stał za krzesłem swego pana. Siedziałem obok żony Teobalda, po jej lewej ręce, na wprost jej teścia, a więc mogłem go swobodnie obserwować.

Mniej więcej przez pierwsze dziesięć minut, kiedy zajęci byliśmy zupą i podawaniem ryby, mógłbym prawdopodobnie pomyśleć sobie, gdybym oczywiście nie miał od dawna wyrobionej o nim opinii, że jest wspaniałym starszym panem i że jego dzieci powinny być z niego naprawdę dumne. Aż tu nagle w chwili, gdy zabrał się do sosu z homara, spurpurowiał, twarz jego przybrała wyraz najwyższego niesmaku, a dwa przelotne, lecz surowe spojrzenia pomknęły kolejno w kierunku dwu przeciwległych końców stołu, jedno do Teobalda, a drugie do Krystyny. Oni, biedne niewinne duszyczki, naturalnie zrozumieli, że stało się coś bardzo złego, a ja też to spostrzegłem, ale nie mogłem domyślić się, o co mu chodzi, aż doszedł mnie syk starca do ucha Krystyny:

— To jest najzwyklejszy homar, a do takiego sosu, jak każdy wie, nadaje się tylko une femelle d'homard. Jakiż będzie pożytek z tego — ciągnął — że dałem chłopcu na imię Ernest i że został ochrzczony wodą

Jordanu, jeżeli jego ojciec nie potrafi odróżnić samicy od samca homara?

Ja również się stropiłem, ponieważ zdałem sobie sprawę, że do tej chwili nie wiedziałem o istnieniu wśród homarów samic i samców, i jakoś niejasno wydawało mi się, że w sprawach małżeńskich są niby aniołowie w niebie i żywiołowa wyrastają ze skał i wodorostów morskich.

Zanim skończyliśmy drugie danie, pan Pontifex odzyskał dobry humor i od tej chwili aż do zakończenia wieczoru olśniewał nas wszystkich swoim blaskiem. Opowiedział nam szczegółowo historię wody Jordanu: że ją przywieziono w kamiennym naczyniu, że tych naczyń było kilka i że zawierały wodę Renu, Rodami, Łaby i Dunaju; ile miał z nimi kłopotu na komorze celnej i że mieli zrobić poncz używając do tego celu wody z największych rzek Europy; jak woda Jordanu miała powędrować do wazy i on, Pontifex, uratował ją od tego losu itd., itd,

— Ależ, cóż znowu, cóż znowu — ciągnął dalej — tego nie można było zrobić,. jak się domyślacie, to był bardzo niestosowny pomysł, więc każdy z nas wziął sobie po małej buteleczce do domu, a poncz był bez niej dużo lepszy. Ja mego flakonika pewnego dnia o mały włos nie straciłem, bo, wyobraźcie sobie, przewróciłem się o kosz w piwnicy, kiedy zszedłem na dół, żeby zabrać go do Battersby, i byłby niechybnie się rozbił, lecz dzięki mej niezwykłej przytomności umysłu udało mi się go uratować! — Ą Gelstrap przez cały czas stał za jego krzesłem!

Nic już nie zdarzyło się więcej, co mogłoby wyprowadzić pana Pontifexa z równowagi, a więc wieczór,. upłynął nam w przemiłym nastroju, i niejeden raz go wspominałem obserwując późniejsze koleje mego chrześniaka.

W kilka dni później byłem w Battersby i zastałem tam pana Pontifexa cierpiącego na atak wątroby i ogólnej depresji, co trafiało mu się coraz częściej. Starszy pan był w złym humorze i trudno było mu do godzić, nie mógł nic przełknąć, a apetyt zawodził go zupełnie. Krystyna usiłowała udobruchać go kawalątkiem kruchutkiej baraniny.

— A, to świetny pomysł namawiać mnie do zjedzenia baraniny — zawołał gniewnie. — Zapominasz, kochana Krystyno, że masz do czynienia z żołądkiem w stanie zupełnej dezorganizacji — i odsunął talerz odymając się i marszcząc jak niegrzeczne, stare dziecko. Pisząc te słowa jestem bogatszy o moje późniejsze doświadczenia, więc,' być może, powinienem dostrzec w tym zjawisku tylko ból newralgiczny, który przenika świat w każdym okresie przejściowym. Wydaje mi się, że nie ma takiego liścia, który, usy-~ chając jesienią, nie traciłby zainteresowania dla soków, którymi się karmił, i który nieustannym szemraniem i narzekaniem nie stawiałby swego macierzystego drzewa w nieprzyjemnej sytuacji — przyroda na pewno znalazłaby jakiś mniej irytujący sposób wykonywania swych zadań, gdyby zechciała bardziej energicznie zabrać się do tej sprawy. Czy naprawdę pokolenia muszą zachodzić jedno na drugie? A właściwie dlaczego nie można tak załatwić tej kwestii, żeby rodzice składali nas w postaci jajeczek do malutkich czyściutkich komórek — zawinąwszy każde z osobna w dziesięć lub dwadzieścia tysięcy funtów w banknotach Banku Anglii — i żebyśmy budzili się dopiero po jakimś czasie niczym potomstwo osy zwanej ,,nęk", które stwierdza w tym momencie, że tatuś i mamusia nie tylko zatroszczyli się o pokaźne zapasy żywności, ale zostali zjedzeni przez wróble, na kilka tygodni zanim ich dzieci zaczęły żyć świadomie na własny rachunek.

Minęło jakieś półtora roku i odwróciła się szczęśliwa karta od Battersby, albowiem żona Jana Pontifexa powiła syna. Upłynął jeszcze jeden rok i Jerzy Pontifex we własnej osobie dostał ataku paraliżu, tak samo jak niegdyś jego matka, ale nie doczekał jej wieku. Kiedy otwarto jego ostatnią wolę, stwierdzono, że pierwotny zapis w wysokości dwudziestu tysięcy funtów na rzecz Teobalda (ponad kwotę, którą Teobald i Krystyna dostali od niego z okazji ich małżeństwa) został zmniejszony do siedemnastu tysięcy pięciuset funtów właśnie wtedy, kiedy pan Pontifex postanowił zostawić „coś" dla Ernesta. Okazało się teraz, że to „coś:" wynosi dwa tysięce pięćset funtów. Kapitał miał być oddany pod nadzór kuratorom, którzy mieli obowiązek tak go ulokować, żeby dalej wzrastał. Reszta majątku dostała się Janowi Ponti-fexowi z tym jednak, że córki otrzymały po piętnaście tysięcy funtów, niezależnie od pięciu tysięcy funtów, które każda z nich odziedziczyła w spadku po matce.. Jak widać, ojciec powiedział Teobaldowi szczerą prawdę, lecz nie całą prawdę. Czy syn miał prawo się skarżyć? Zapewne, ojciec postąpił wobec Teobalda okrutnie, wpajając w niego przekonanie, że on i jego rodzina mogą liczyć na jakieś korzyści i że spadnie na nich honor i chwała poważnego zapisu, podczas gdy w rzeczywistości przez cały czas wyjmowano mu pieniądze z jego własnej kieszeni. Z drugiej strony, jego ojciec na pewno był zdania, że Teobaldowi nigdy niczego nie obiecywał, a miał chyba prawo rozporządzać swym majątkiem, jak mu się żywnie podobało, więc jeżeli Teobald dał się ponieść niewczesnym nadziejom, to ostatecznie była to jego własna sprawa. Tak czy owak, ojciec był dla niego bardzo hojny, a dwa tysiące pięćset funtów, które zabrał z części Teobalda, zapisał przecież jego własnemu synowi, więc ostatecznie wyszło na to samo.

Nikt nie może zaprzeczyć, że prawo stoi po stronie spadkodawcy, czytelnicy zgodzą się jednak ze mną, iż Teobald i Krystyna prawdopodobnie nie mieliby tak dodatniej opinii o obiedzie w dniu chrztu ich syna, gdyby znali wówczas wszystkie fakty. Pan Pon-tifex za swego życia wzniósł pomnik dla uczczenia pamięci swej żony (była to płyta z urnami i cherubinami podobnymi do nieślubnych dzieci króla Jerzego IV oraz całą resztą stosowaną w takich przypadkach) i pozostawił pod epitafium żony wolne miejsce na pośmiertne wspomnienie o sobie. Nie mam pojęcia, czy autorem tekstu było któreś z jego dzieci, czy też może zwrócono się do kogoś z przyjaciół o pomoc w tej sprawie. Nie sądzę, żeby jego treść była świadomie ukartowaną kpiną. Autor chciał pewnie dąć wyraz całkiem prostemu przekonaniu, że dopiero w dniu sądu ostatecznego okaże się, jak dobrym człowiekiem byt pan Pontifex, ale początkowo nie mogłem opędzić się myśli, że tkwi w tym jakiś podstęp.

Epitafium rozpoczyna się od informacji o datach urodzenia i śmierci zmarłego, następnie stwierdza fakt, że stał on przez wiele lat na czele firmy Fairlie & Pontifex i był stałym mieszkańcem parafii w Elmhurst. Końcowe linijki brzmią jak następuje:

TERAZ SPOCZYWA W OCZEKIWANIU RADOSNEGO ZMARTWYCHWSTANIA W DNIU SĄDU OSTATECZNEGO,

A JAKIM BYŁ CZŁOWIEKIEM, W TYM DNIU SIĘ OKAŻE

ROZDZIAŁ XIX

Pozwolę sobie w międzyczasie zwrócić uwagę, że skoro żył prawie siedemdziesiąt trzy lata i był tak bogaty, kiedy umierał, to na pewno musiał żyć w całkiem przyzwoitej zgodzie ze swym otoczeniem. Słyszałem niejeden raz, jak mówiono o tym czy o tamtym człowieku, że jego życie było blagą. Życie żadnego człowieka nie może być absolutną blagą: dopóki żyje, jest ono w dziewięciu dziesiątych — i to w najgorszym przypadku — prawdziwe. Życie Jerzego Pontifexa nie tylko trwało bardzo

długo, ale los sprzyjał mu do końca. Czy to mało? Czy z faktu, że jesteśmy na tym świecie, nie wynika całkiem jasno, że naszym podstawowym obowiązkiem jest urządzić się tu możliwie najlepiej? A wobec tego, czy nie powinniśmy bacznie obserwować, które z naszych postępków, dokonanych bona fide, zapewniają nam perspektywę życia długiego i wygodnego i czy nie powinniśmy tymi doświadczeniami kierować się w naszym postępowaniu? Wszystkie zwierzęta, z wyjątkiem człowieka, wiedzą dobrze, że sens istnienia polega na radości życia, i cieszą się nim w takim stopniu, w jakim człowiek i inne okoliczności na to im pozwalają. Ten człowiek żył najlepiej, który w życiu zaznał najwięcej przyjemności, Bóg bez naszej pomocy postara się, byśmy nie mieli ich więcej, niż wyjdzie nam na dobre. Jeżeli więc można postawić panu Pontifexowi jakiś zarzut, to chyba tylko ten, że jadł i pił za dużo, narażając swą wątrobę na zbyt wielkie cierpienia, co, być może, skróciło mu życie o kilka lat.

Cnota ma sens tylko pod tym warunkiem, że można dzięki niej żyć długo i mieć do dyspozycji dostateczne środki egzystencji. Mówię to w szerokim znaczeniu i exceptis excipiendis. Psalmista ujmuje to tak: „Sprawiedliwemu nie braknie żadnego dobrą." Albo muszę to uznać za najzwyklejszą licencję poetycką, albo przyjąć konsekwentnie, że ten, kto nie posiada żadnego dobra, jest niesprawiedliwy. W cytowanych słowach jest zawarte także domniemanie, że w praktyce ten był naprawdę dobrym człowiekiem, kto dożył długiego wieku nigdy nie doznając braku żadnego dobra.

Panu Pontifexowi nigdy nie brakowało żadnego dobra, na którym mu zależało. Zapewne, może byłby szczęśliwszy, gdyby zależało mu na takich rzeczach, na jakich mu nie zależało, ale sedno sprawy leży w klauzuli: „gdyby mu zależało". Wszyscy jesteśmy grzesznikami i nikt z. nas nie dostąpił chwały tak wygodnego urządzenia się w życiu, na jakie stać go było bez wielkiego trudu, ale w omawianym przypadku panu Pontifexowi „nie zależało" i nie zyskałby wiele, gdyby posiadł to, czego wcale nie pragnął.

„Nie miećcie mięsa świni przed ludzi" i nie przypochlebiajcie się cnocie, że jej rzeczywiste pochodzenie jest dla niej hańbiące, albowiem szkoda czasu i atłasu na dorabianie jej rodowodu, który pewni ludzie, pretendując do znawstwa koligacji w świecie ducha, wywodzą z gniazda całkiem jej obcego.

Cnota rodzi się z doświadczenia, co jest dobre dla ludzkiej egzystencji — i choć doświadczenie to nie jest nieomylne, jest przecież najmniej omylne ze wszystkiego, co posiadamy. Każdy system, który do swego istnienia Wymaga mocniejszych założeń od tej prostej zasady, jest z całą pewnością tak chwiejny, że przewróci się, choćbyśmy ustawili go na nie wiem jakim piedestale.

Już dawno świat uznał za pewnik, że cnota i moralność dają człowiekowi najlepszą gwarancję spokojnego życia na ziemi. „Bądź cnotliwy — głosi elementarna reguła — a będziesz szczęśliwy." Jeżeli oficjalnie uznana cnota często zawodzi pod tym względem, to dzieje się tak tylko dlatego, że w istocie rzeczy była podstępną odmianą grzechu, a jeżeli oficjalnie potępiony grzech nie przynosi człowiekowi dotkliwej szkody na stare lata, to tylko dlatego, że nie był tak ciężki, za jaki uchodził. Na nasze nieszczęście, choć wszyscy zgadzamy się z podstawową. tezą, że cnota prowadzi do szczęścia, a grzech do strapienia, to jednak nie jesteśmy tak jednomyślni co do szczegółów, to znaczy nie potrafimy odpowiedzieć, czy dane postępowanie, na przykład palenie tytoniu, zapewni nam szczęście, czy uwikła w nieszczęście.

Wyniki mych własnych, zresztą skąpych, obserwacji, które wam przedkładam, wskazują, że brak dobroci i egoizm rodziców w stosunku do swych dzieci na ogół biorąc nie posiada ujemnych konsekwencji dla samych rodziców. Zdarza się wprawdzie, że ich postępowanie rzuca na życie dzieci przez całe lata ponury cień, ale oni sami nie doznają z tego powodu, najmniejszych przykrości. Wynika z tego, moim zdaniem, prosty wniosek, że jeżeli z powodu postępowania rodziców życie ich dzieci stało się w pewnym sensie nieznośnym koszmarem, to jest to stosunkowo błahy występek przeciwko moralności.

Przyznaję, że pan Pontifex nie miał szczególnie niezwykłego charakteru, ale zwyczajnym ludziom niezwykły charakter wcale nie jest potrzebny. Zupełnie wystarczy, jeżeli posiadamy taki sam moralny i umysłowy poziom jak „podstawowa" i „pośrednia" warstwa ludzi, czyli, inaczej mówiąc, poziom przeciętny.

Z samej istoty rzeczy wynika, że ludzie bogaci, którzy dożyli późnego wieku, nie mogli wybijać się ponad przeciętność. Najwięksi i najmądrzejsi z ludzi zawsze są osobnikami najbardziej przeciętnymi, to znaczy takimi, którzy najskuteczniej zdołali zachować „pośredni" umiar między nadmiarem cnoty i nadmiarem grzechu. Nie powiodłoby się im w życiu, gdyby było inaczej, a biorąc pod uwagę, jak wielu ludzi zupełnie zawodzi, sam fakt, że nie jest się gorszym od swych sąsiadów, jest już dostatecznym powodem do chluby. Homer opowiada nam o kimś, kto postawił sobie za zadanie αiεν άριστεόειν και δπεφοχον έμεναν άλλων, to znaczy zawsze wybijać się i stać wyżej od innych ludzi. Jakaż to musiała być niestrawna i niesympatyczna kreatura. Bohaterzy Homera z reguły kończą źle i nie mam żadnej wątpliwości, że i ten jegomość, kimkolwiek był, prędzej czy później również źle skończył.

Co więcej, bardzo wysoki poziom zakłada posiadanie rzadkich cnót, a rzadkie cnoty są jak rzadkie rośliny lub rzadkie zwierzęta, a więc są istotami, które nie zdołają ostać się na naszym świecie, Jeżeli cnota ma być użyteczna, musi, jak złoto, zostać stopiona z bardziej poślednim, ale za to bardziej wytrzymałym materiałem.

Ludzie przeciwstawiają cnotę i grzech, jak gdyby były to dwie różne rzeczy, które nie mają ze sobą nic wspólnego. W rzeczywistości jest całkiem inaczej. Nie ma użytecznej cnoty, która nie miałaby domieszki grzechu, i chyba nie ma grzechu, który nie zawierałby w sobie iskierki cnoty. Cnota i grzech są jak życie i śmierć, myśl i materia — są to pojęcia, które istnieją tylko dzięki temu, że swą treść zawdzięczają swoim przeciwieństwom. Absolutne życie zawiera w sobie śmierć, a trup pod wieloma względami jest żywy. Powiedziane także było: „Jeżeli będziesz patrzył na nieprawości nasze, Panie, któż się ostoi?", z czego wynika, że nawet najwyższy ideał, jaki możemy sobie wyobrazić, skłonny jest do pójścia na taki kompromis z grzechem, który sankcjonuje pewne wykroczenia, o ile nie są zbyt ciężkie. Fakt, że grzech płaci haracz cnocie, jest powszechnie znany. Nazywamy to hipokryzją. Byłoby pożądane znaleźć właściwe słowo dla zdefiniowania haraczu, który cnota nierzadko na rzecz grzechu płaci lub płacić powinna, gdyby zechciała zdobyć się na rozsądek.

Przyznaję, że pewni ludzie znajdują szczęście w posiadaniu wyższych zasad moralnych niż zasady ich bliźnich. Jeżeli jednak zechcą swe postępowanie podporządkować aspiracjom moralnym, to w takim razie muszą pogodzić się z faktem, że cnota, sama przez się, jest wystarczającą nagrodą, i nie wolno im narzekać, gdy przekonają się, iż wzniosła donkiszoteria jest kosztownym luksusem, za który nagrodę otrzymuje się w królestwie nie należącym do tego świata. Nie powinni się też dziwić, że ośmieszają się próbując zapewnić sobie raj na ziemi i w niebie. Choć z pewnym nedowierzaniem odnosimy się do niektórych szczegółów ze sprawozdań o wspaniałym rozkwicie religii chrześcijańskiej na świecie, to przecież mimo to spora część nauki chrześcijańskiej pozostaje tak prawdziwa, jak gdybyśmy zgodzili się także i na owe detale. Nie możemy służyć Bogu i mamonie. Droga jest prosta, ale wąska jest brama prowadząca do tego, co w przekonaniu ludzi wierzących jest najbardziej godne posiadania, i nie ma sposobu na wyrażenie tego lepiej, niż uczyniła to Biblia. To dobrze, że są tacy, którzy tak właśnie rozumują, podobnie jak dobrze jest, że istnieją spekulanci, którzy puszczając się na ryzykowne machinacje handlowe parzą sobie na nich ręce — ale nie jest dobrze, jeżeli większość chce zejść z „pośredniej" i ubitej ścieżki.

Dla większości ludzi w rozmaitych okolicznościach przyjemność — widoczne, materialne powodzenie na tym świecie — jest najlepszym sprawdzianem cnoty. Postęp osiągany był zawsze na drodze przyjemności, a nie na drodze krańcowych cnót, a najbardziej cnotliwi ludzie skłaniali się bardziej do nieumiarkowania niż do ascezy. Wyrażając tę myśl metaforą ekonomiczną, konkurencja jest tak zajadła, a margines zysków został tak bardzo ograniczony, że cnota nie może pozwolić sobie na zlekceważenie, przy zachowaniu zasady „dobrej wiary", jakiejkolwiek sposobności i musi z konieczności w pierwszym rzędzie kierować się aktualnymi możliwościami zysku w brzęczącej monecie, a nie różowymi perspektywami przyszłości. Z tych względów nie zlekceważy ona — jak zdarza się to pewnym osobom, które w innych dziedzinach wykazują roztropność i zmysł ekonomiczny — ważnej okoliczności, że mamy poważną szansę uniknąć zdemaskowania, a już w każdym razie umrzeć, zanim to nastąpi. Roztropna cnota oceni tę okoliczność właściwie i W sam raz na tyle, ile jest tego warta.

Tak czy inaczej, subiektywna przyjemność jest bardziej niezawodnym przewodnikiem od dyrektyw sprawiedliwości lub powinności. Bardzo trudno jest dowiedzieć się, co sprawia nam przyjemność, ale nierzadko jeszcze trudniej jest zdefiniować sobie, co jest sprawiedliwe i co jest naszą powinnością, a. jeżeli źle je zrozumiemy, wpędzą nas w tak samo opłakane położenie jak nasze błędne wyobrażenie przyjemności. Kiedy ludzie sparzą się na dążeniu do przyjemności, stwierdzą, że się pomylili, i łatwiej ustalą na czym polega ich błąd, niż w przypadku kiedy poparzyli się wykonując fikcyjny obowiązek albo kierując się fałszywym wyobrażeniem sprawiedliwości. Diabła, który stroi się w anielskie piórka, potrafią odkryć tylko biegli o niezmiernie rzadko spotykanych kwalifikacjach, a ponieważ korzysta on z tego przebrania bardzo często, każdy kontakt z aniołem staje się bardzo niebezpieczny. Z tego wynika, że ludzie roztropni opowiadają się za przyjemnością, ponieważ jest ona wprawdzie bardziej zwyczajnym, ale jednocześnie bardziej godnym szacunku i ogólnie biorąc bardziej rzetelnym przewodnikiem.

Powracając do pana Pontifexa, nie dość, że żył długo i zamożnie, ale w dodatku zostawił po sobie liczne potomstwo, któremu — bez żadnego wyjątku — przekazał nie tylko swe charakterystyczne cechy fizyczne i duchowe, z dawką- modyfikacji na poziomie całkiem normalnym, ale także sporą porcję cech charakterystycznych, których nie . przekazuje się tak gładko — mam na myśli „cechy majątkowe". Można powiedzieć, że nabył majątek nie kiwnąwszy nawet palcem, jak gdyby łaskawie przyzwalając, żeby pieniądze płynęły mu prosto do kieszeni, ale zastanówcie się — iluż ludziom płyną prosto w ręce, a oni je przepuszczają, a jeżeli nawet zdołają je schwycić na moment, nie potrafią tak się z nimi zespolić, by przekazać je swemu potomstwu. Pan Pontifex dokonał tego czynu. Utrzymał to, co zdobył — a pieniądze są jak dobra opinia o naszych zdolnościach, łatwiej przychodzi nam ją zdobyć niż utrzymać.

Zważywszy wszystkie jego cechy, mnie osobiście nic nie skłania do tak surowej oceny jego osoby, jaką miał o nim mój ojciec. Osądźcie go według bardzo surowych kryteriów, a okaże się, że był zerem. Osądźcie go według przeciętnych kryteriów, a nie znajdziecie w nim żadnej poważnej skazy. Dałem wyraz temu przekonaniu ostatecznie i nieodwołalnie w poprzednim rozdziale i wcale nie mam zamiaru przerywać wątku opowiadania, żeby powtarzać to samo raz drugi. Idę dalej, nie troszcząc się o to, by zmieniać wyrok, jaki czytelnik skłonny był, być może zbyt pochopnie, wydać nie tylko na starego pana Pontifexa, ale także na Teobalda i Krystynę. A teraz wracam do mego opowiadania

ROZDZIAŁ XX

Przyjście na świat syna otworzyło Teobaldowi oczy na wiele rzeczy, z których do tego czasu zdawał sobie sprawę bardzo niewyraźnie. Nie miał dotąd najmniejszego wyobrażenia, na jakie przykrości naraża człowieka małe dziecko. Tak jakoś zawsze się składa, że dzieci przychodzą na świat całkiem nagle i przewracają wszystko do góry nogami: czy naprawdę nie mogą oszczędzić nam tak niemiłego zamieszania w porządku domowym? Żona również niezbyt szybko przyszła do siebie po połogu; słabowała całymi miesiącami, to także była przykrość, i w dodatku kosztowna, ponieważ wywierała niekorzystny wpływ na wysokość kwoty, którą Teobald lubił, jak się wyraził, odkładać ze swych bieżących dochodów na czarną godzinę, względnie na zabezpieczenie bytu dzieci, gdyby los zechciał go nimi obdarzyć. Teraz rodzina się powiększała, więc odkładanie pieniędzy tym bardziej było oczywistą koniecznością, a tymczasem dzieciak przeszkadzał mu w wykonywaniu tego postanowienia. Teoretycy mogą sobie twierdzić, ile im się podoba, że dzieci stanowią przedłużenie osobowości rodziców, ale z reguły łatwo można się przekonać, że ci, którzy głoszą takie poglądy, sami dzieci nie posiadają. Doświadczeni ojcowie rodzin znają się na tym lepiej.

W jakieś dwanaście miesięcy po urodzeniu się Ernesta przyszło na świat drugie dziecko, także chłopiec, któremu na chrzcie dano imię Józef, a w niespełna dwanaście miesięcy później Krystyna powiła dziewczynkę, którą ochrzczono imieniem Karolina. Na kilka miesięcy przed urodzeniem się dziewczynki Krystyna złożyła wizytę Janostwu Pontifexom w Londynie, a zdając sobie sprawę ze swego poważnego stanu, spędzała sporo czasu na wystawie obrazów w Królewskiej Akademii, oglądając różnorakie kobiece piękności, sportretowane przez akademików, ponieważ powzięła mocne postanowienie, że tym razem musi mieć córkę. Aletea ostrzegała ją, żeby tego nie robiła, ale ona postawiła na swoim, i koniec końców dziecko okazało się brzydkie, ale czy winą za ten rezultat można obciążyć obrazy — nie potrafię powiedzieć. Teobald nigdy nie lubił dzieci. Uciekał od nich zawsze, kiedy tylko mógł się na to zdobyć, a one uciekały od niego; właściwie dlaczego — łaskotało mu koniec języka pytanie — dzieci nie przychodzą na świat dorosłe? Gdyby Krystyna potrafiła urodzić kilku dorosłych duchownych, już po kapłańskich święceniach, o umiarkowanych poglądach, lecz ze skłonnościami do doktryn ewangelicznych, osiadłych na wygodnych i dochodowych parafiach, słowem, takich, którzy pod każdym względem byliby wiernymi odbitkami Teobalda — wtedy może miałoby to wszystko więcej sensu; albo gdyby ludzie mogli kupić w sklepie gotowe dzieci w wieku i płci, na jakie mają ochotę, zamiast zawsze płodzić je w domu i nieodmiennie zaczynać z nimi wszystko od samego początku — też byłoby lepiej, ale tak, jak to się odbywa, Teobaldowi nie podobało się wcale. Doświadczał zupełnie takich samych uczuć jak wówczas, kiedy zażądano od niego, żeby ożenił się z Krystyną; od dłuższego czasu powodziło mu się całkiem nieźle i byłby raczej za tym, żeby rzeczy pozostały nadal na tej samej płaszczyźnie. W kwestii swego małżeństwa zmuszony był jednak zachowywać pozory, ' że miał na nie ochotę; ale czasy zmieniły się i gdyby mu ono dziś nie odpowiadało, potrafiłby znaleźć całe setki nieposzlakowanych sposobów, by dać wyraz swej niechęci.

Może byłoby lepiej, gdyby Teobald za młodych lat bardziej buntował się przeciwko ojcu. Fakt, że tego nigdy nie robił, podsycił jego przekonanie, że powinien liczyć na absolutne posłuszeństwo swych dzieci. Może polegać na sobie — mawiał (to samo mówiła Krystyna) — że będzie bardziej względny, niż jego ojciec był dla niego samego; grozi mu raczej — powtarzał (to samo także powtarzała Krystyna) — że będzie zbyt pobłażliwy; musi strzec się tego jak ognia, bo wśród .. wszystkich obowiązków na pierwszym miejscu należy postawić obowiązek wpojenia w dzieci posłuszeństwa wobec rodziców we wszystkich sprawach bez wyjątku.

Zdarzyło się nie tak dawno, że przeczytał o pewnym podróżniku, który, prowadząc odkrywcze badania gdzieś w dalekich zakątkach Arabii i Azji Mniejszej, trafił na wyjątkowo dzielną, roztropną, pracowitą, niewielką społeczność chrześcijańską — wszyscy jej członkowie bez wyjątku cieszyli się świetnym zdrowiem — a jak potem wyszło na. jaw, byli to, w prostej linii potomkowie Jonadaba, syna Rechabowego. Wkrótce dwóch mężczyzn, ubranych wprawdzie po europejsku, lecz mówiących złym akcentem angielskim, a pochodzących, jak ich cera wskazywała, z całą pewnością ze Wschodu, zjawiło się po kweście w Battersby, głosząc, że są przedstawicielami wspomnianej społeczności. Mówili, że zbierają fundusze na propagowanie wśród swych współziomków angielskiego wariantu chrześcijańskiego wyznania. Wprawdzie okazali się oszustami, bo kiedy tlał im funta, a Krystyna dołożyła pięć szylingów ze swej prywatnej sakiewki, upili się w najbliższej miejscowości od Battersby, ale przecież ten fakt nie podważył prawdziwości relacji wschodniego podróżnika. A tacy Rzymianie zawdzięczali prawdopodobnie swą wielkość nieograniczonej władzy, jaką głowa rodziny sprawowała nad wszystkimi jej członkami. Byli i tacy Rzymianie, którzy nawet zabijali swe dzieci. To było trochę za daleko posunięte, ale ostatecznie Rzymianie nie byli chrześcijanami i nie wiedzieli, jak należy postępować. Praktyczny rezultat wspomnianych wyżej przesłanek polegał ma tym, że w umyśle Teobalda - a skoro w jego umyśle, to także i w umyśle Krystyny — powstało przekonanie, iż mają obowiązek wdrażania dzieci we właściwe im tryby już od samego niemowlęctwa. Należy zwracać baczną uwagę na pierwsze objawy uporu i wyrywać go z korzeniami, zanim urosną pędy. Teobald podchwycił gdzieś ową metaforę, choć była to drętwa żmija, i z czułością pieścił ją w sercu.

Ernest nie umiał jeszcze dobrze raczkować, a już nauczono go klęczeć; jeszcze nie umiał dobrze mówić, a już nauczono go seplenić modlitwę Pańską i główne prawdy wiary. Nigdy nie było za wcześnie na uczenie dziecka tych rzeczy. Jeżeli chłopak nie mógł utrzymać uwagi na wodzy lub zawodziła go pamięć, był to chwast, który rozpleniłby się szybko, gdyby nie wyrwano go natychmiast, a jedyny sposób wyrwania szkodliwego zielska polegał na daniu dziecku batów albo na zamknięciu go w szafie, albo wreszcie na pozbawieniu go jakiejś małej dziecinnej radości. Przed ukończeniem trzech lat umiał już czytać i na swój sposób pisać. Nie miał jeszcze czterech lat, a już brał lekcje łaciny i umiał posługiwać się regułą trzech.

A dziecko z usposobienia było bardzo łatwe, przepadało za swoją niańką, malutkimi kociętami i pieskami, i za wszystkim, co skłonne było zdobyć się dla niego na tak wielką dobroć, że pozwalało mu się kochać. Kochał także swoją matkę, ale ojciec, jak Ernest sam zwierzył mi się, kiedy był już starszy, zawsze budził w nim tylko strach i niechęć. Krystyna nie protestowała wobec Teobalda przeciwko trudnym zadaniom, które ich syn musiał spełniać, ani przeciwko nieustannemu biciu, które ojciec uważał za konieczne w czasie każdej lekcji. Co więcej, kiedy z powodu nieobecności Teobalda sama musiała zająć się prowadzeniem lekcji, stwierdzała ku swemu zmartwieniu, że nie miała innego wyboru, i czyniła to samo niemniej skutecznie od samego Teobalda; ale przecież kochała swego syna, czego nie można powiedzieć o Teobaldzie, i dużo wody upłynęło, zanim zdołała w duszy swego pierworodnego doszczętnie zniszczyć uczucie do matki. Ale wytrwale do tego zmierzała.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVI  

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XLIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ L

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ŁIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ LXXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej