Jan Kiliński

DRUGI PAMIĘTNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

O CZASACH STANISŁAWA AUGUSTA

OPIS O ODBYTEJ KAMPANII Z ROSJANAMI

OPIS O SEJMIE GRODZIEŃSKIM

KONKLUZJA O SEJMIE GRODZIEŃSKIM

OPIS O WOJSKU POLSKIM W GRODNIE BĘDĄCYM PRZY SEJMIE

POWRÓT KRÓLA DO WARSZAWY PO SEJMIE GRODZIEŃSKIM

OPISANIE JEDNEGO BALU W RADZIWIŁŁOWSKIM PAŁACU

OPISANIE KRAKOWSKIEGO POWSTANIA PRZEZ TADEUSZA KOŚCIUSZKĘ

OPISANIE TRZECH CHŁOPKÓW KRAKOWSKICH

OPIS UKONTENTOWANIA KOŚCIUSZKI Z PRZYBYCIA TRZECH CHŁOPKÓW

POWSTANIE WARSZAWSKIE

PAMIĘTNIK REWOLUCJI WARSZAWSKIEJ

EGZAMEN MÓJ U IGELSTROMA

EKSPLIKACJA NA OSKARŻENIE MNIE PRZEZ SZPIEGA

OPIS DALSZY PO MOIM EGZAMINIE

SESJA DRUGA

KOPIA LISTU OD KOŚCIUSZKI

PRZYPADEK MALUŚKI, ALE BARDZO POMOCNY

DALSZY CIĄG TEGO AUGUSTYNA KARSKIEGO

LIST OD BISKUPA KOSSAKOWSKIEGO

HETMANA OŻAROWSKIEGO ORDYNANS DO WOJSK POLSKICH WYDANY

SESJA CZWARTA W DOMU MOIM

SESJA PIĄTA W KOSZARACH ARTYLERII I OSTATNIA

SESJA WIECZORNA W KOSZARACH ARTYLERII I OSTATNIA

MOWA WIELMOŻNEGO KAPITANA ROPPA, BĘDĄCEGO W KORPUSIE ARTYLERII

DZIEŃ WIELKIEJ ŚRODY PRZED WIELKĄ NOCĄ

OPIS O DALSZYM TEGO WIECZORA PRZYGOTOWANIU

ROZMOWA Z PUŁKOWNIKIEM PUŁKU TATARSKIEGO

ODPOWIEDŹ PUŁKOWNIKA ZIELIŃSKIEGO

OPIS O ŻOŁNIERZACH MIEJSKICH I MARSZAŁKOWSKICH

DZIEŃ CZWARTKOWY — ROZPOCZĘCIE REWOLUCJI

OPIS DALSZY REWOLUCJI, KTÓRA DOPIERO SIĘ ROZPOCZĘŁA

OPIS DALSZY, O PUŁKU DZIAŁYŃSKIEGO

OPIS DALSZY O PREZYDENCIE ZAKRZEWSKIM I O RADZIE NARODOWEJ

OPIS O IGELSTRÖMIE, JAK Z WARSZAWY UCIEKAŁ

OPIS NA POCHWAŁĘ WSZYSTKIM WOJSKOM NASZYM

DALSZY CIĄG NASZEJ CZYNNOŚCI

DALSZY CIĄG CZYNNOŚCI NASZEJ

OPIS ARESZTOWANIA BISKUPA KOSSAKOWSKIEGO I OŻAROWSKIEGO

OPIS O BISKUPIE MASSALSKIM I MARSZAŁKU MOSZYŃSKIM

OPIS ARESZTOWANIA ANKWICZA I ZABIEŁŁY, MARSZAŁKÓW

OPIS O ZŁOŻENIU BRONI, CZYLI IM ODEBRANIU ONEJ

OPIS O PRZYPADKU MOIM

DALSZY CIĄG, O KRÓLU BĘDĄCYM NA PRADZE

OPIS O ŚMIERCI ANKWICZA, ZABIEŁŁY, KOSSAKOWSKIEGO I OŻAROWSKIEGO

OPIS O CZTERECH PUNKTACH MIANYCH DO PREZYDENTA

WYROK ŚMIERCI OD SĄDU KRYMINALNEGO NA OŻAROWSKIEGO

WYROK ŚMIERCI SĄDU KRYMINALNEGO DLA ANKWICZA MARSZAŁKA

TRZECI WYROK SĄDU KRYMINALNEGO, DLA MARSZAŁKA LITEWSKIEGO ZABIEŁŁY

WYROK ŚMIERCI OD SĄDU KRYMINALNEGO NA BISKUPA KOSSAKOWSKIEGO

OPISANIE DALSZEGO KONTYNUOWANIA W RADZIE NARODOWEJ

ODPOWIEDŹ JANA KILIŃSKIEGO DO KOŚCIUSZKI

OPIS O PRZYJĘCIU KOŁŁĄTAJA I IGNACEGO POTOCKIEGO DO WARSZAWY

OPIS O RAFAŁOWICZU, PREZYDENCIE MIASTA WARSZAWY

OPISANIE O RADZIE NAJWYŻSZEJ NARODOWEJ A SKASOWANIE TYMCZASOWEJ

OPISANIE OSÓB, KTÓRE W TEN DZIEŃ POWIESZONO

DALSZA KONTYNUACJA TEJ HISTORII

OPISANIE O PANU ROGOZIŃSKIM, INTENDENCIE TAKSOWYM

OPISANIE JEDNEGO ŻOŁNIERZA, KTÓRY BYŁ OSĄDZONY NA ROZSTRZELANIE I PARDON DOSTAŁ

PRZEMOWA NA PLACU DO ŻOŁNIERZY MIANA

OPISANIE O UCIECZCE KRÓLA PONIATOWSKIEGO WISŁĄ

OPISANIE PANI JENERAŁOWEJ GRABOWSKIEJ Z PANIĄ CHODKIEWICZOWĄ

OPIS O KSIĘCIU PRYMASIE PONIATOWSKIM

MAŁE WSPOMNIENIE O BISKUPIE SKARSZEWSKIM

OPISANIE KRÓTKIE O BISKUPIE MALINOWSKIM

DALSZY CIĄG CZYNNOŚCI NASZEJ W WARSZAWIE

OPISANIE O ROZPOCZĘCIU SZTYFTOWANIA PUŁKU SWEGO

OPIS UMUNDUROWANIA PUŁKU MOJEGO

OPIS DALSZY O PUŁKU MOIM

OPIS DALSZY CZYNNOŚCI

DALSZY CIAG TEJ BATALII

OPISANIE [TEGO, CO SIĘ STAŁO] PRZEZ ODDALENIE SIĘ OD PUŁKU MOJEGO

OPISANIE O PRZYPADKU JANA KILIŃSKIEGO

DALSZY CIĄG

DALSZY CIĄG HISTORII

DALSZY CIĄG HISTORII

DALSZY CIĄG TEJ HISTORII

DALSZY CIĄG HISTORII WARSZAWSKIEJ

OPISANIE BATALII OSTATNIEJ NA PRADZE, ACH, TAK NIESZCZĘŚLIWEJ, JAKA BYŁA

DALSZY CIĄG TEJ HISTORII PRASKIEJ

OPISANIE RESZTY UPADKU NASZEGO

DOTĄD OPISOWAŁEM OGÓLNIE, TERAZ ZAŚ OPISOWAĆ BĘDĘ SZCZEGÓLNIE

ODPOWIEDŹ NA SŁOWA JEN. GURZYŃSKIEMU PRZEZ KILIŃSKIEGO

DALSZY CIĄG MOJEJ HISTORII — OPISANIE DOSTANIA SIĘ DO PRUSAKÓW

DALSZY CIĄG MOJEJ PODRÓŻY DO POZNANIA

DALSZY CIĄG BAWIENIA SIĘ W POZNANIU

DRUGI PAMIĘTNIK

szewca warszawskiego, pułkownika 20 regimentu piechoty Drugi Pamiętnik o czasach Stanisława Augusta

Kiliński Jan

O CZASACH STANISŁAWA AUGUSTA

UWAGI DO OPISANIA HISTORII W WARSZAWIE BĘDĄCEJ I WSZYSTKO ZŁE, KTÓRE SIĘ CORAZ WIĘCEJ DO OJCZYZNY NASZEJ WKRADAŁO, A TO WSZYSTKO POCHODZIŁO Z NAJWIĘKSZEGO NIEPORZĄDKU I WIELKIEJ GNUŚNOŚCI [ORAZ] NIEPOMIARKOWANIA SIĘ Z NARODEM

Kto tylko czytał historią o upadku Jerozolimy i o niezgodzie żydowskiej, ten zapewnię przyzna, iż Polacy, saimi z sobą nie mając zgody ani jedności, upaść musieli. Ja, lubo podczas Wielkiego Czteroletniego Sejmu byłem jeszcze młody i do tego jeszcze symplakiem nie znającym, jak tylko swój naturalny rozum, a przecież poznałem to, że święta pora była dla nas Polaków króciej radzić, a dłużej sią bić, gdyż w tę porę wojnę wydała Moskwa Porcie Otomańskiej, więc wtenczas potrzeba było radzić, jakby sładniej było odebrać kraje niesprawiedliwie nam wydarte, ale wtenczas powiększyli na tym sejmie etat wojskowy na sto tysięcy, lecz nie ustanowili podatku, na którym wojsko dostatecznie utrzymane być powinno. Chciał tego koniecznie król Poniatowski, aby 100 000 wojska było, lecz panowie starostowie uchylali się od płacenia podatków, mając to sobie w rozumieniu swoim, iż król przeciwko nim samym toż wojsko używać będzie.

Gdy w ciągu lat dwóch tegoż sejmu rozkazał król hetmanowi, aby mu raport jeneralny wojska podali, oto oszukali cały sejm i króla, że już miało być wojska kompletnego 60 000, ale go nie było, jak tylko trzydzieści tysięcy, nad czym król serdecznie ubolewał, że go słuchać nie chcieli, więc król widząc to oczywiście, że z tymi sejmującymi stanami ani konstytucji doskonale ustanowić nie może, która by narodowi miała być dogodną, ani etat wojskowy do skutku przyjść nie może, bierze więc inny środek przed siebie: starał się jak najpotężniej przydublować drugie tyle posłów sejmujących. Jakoż i w samej rzeczy bardzo mądrze sobie król począł, gdyż dopiero młodzi posłowie prawdziwie świętą konstytucją dla narodu ustanowili, tak dalece że do dziś dnia mało co jest jej popirawić, więc młodym, ale nie starym posłom winniśmy wdzięczność, którzy drugą klasę ludu przyjęli do prawodawstwa.

Natenczas każdy mieszczanin zaczął myśleć o uszczęśliwieniu kraju swojego. Zaczęli sypać pieniądze, aby jak najprędzej stanęło one sto tysięcy wojska. A widząc to król, iż naród jego serio przykłada się do uszczęśliwienia i pomnożenia kasy, wziął przed się, aby jak najprędzej ukończył tę tak świętą konstytucją, która miała w sobie święte brzmienie wolności, tak dalece że nam jej inne narody zazdrościć poczęły.

Ponieważ wszędzie jest droga wolność dla człowieka, a myśmy ją dopiero dla siebie nabyli. I cóż się dalej działo? Oto napisali tęż konstytucją, ale jej podpisać nie chcieli. Musiał król wzruszyć wszystkich w Warszawie obywateli, aby otoczyli z nimi cały Zamek, dając im poznać to, że gdy dobrowolnie podpisać nie zechcą, to będą musieli poniewolnie, gdyż ich około 60 000 z chorągwiami otoczono, którzy grozili tym, którzy podpisać nie zechcą, krzycząc nieustannie wiwaty tym, którzy konstytucją podpisali.

Użyliśmy niemało trudności, nawet z samym marszałkiem sejmowym, księciem Sapiehą litewskim, który przez żaden sposób podpisać nie chciał, lecz za daniem mu znacznego przez obywateli prezentu przecież zaledwo ją podpisał.

A gdy podpisali obydwaj marszałkowie i większe trzy części sejmujących stanów, król rozkazał narodowi otaczającemu Zamek, aby wołał: „Wiwat, niech żyje król i sejmujące stany“ — a wtenczas uderzono po wszystkich kościołach we dzwony i po wszystkich ulicach dała się słyszeć orkiestra bardzo brzmiąca, niezmierny huk armat wiwatowych. W tym król jegomość ruszył do kościoła katedralnego Św. Jana, a marszałka sejmowego księcia Sapiehę naród na ramionach swoich niósł do kościoła, wywdzięczając mu się za to, iż konstytucją podpisał. Podtenczas biskup warszawski wystawiwszy Sanctissimum błogosławił naród, a potem król jegomość zaprzysiągł też świętą konstytucją. Wieczorem była bardzo wielka luminacja przy niezmiernych okrzykach i brzmieniu orkiestry. Cechowi majstrowie chodzili z chorągwiami do tych panów, którzy konstytucją podpisali, a panu kanclerzowi wielkiemu koronnemu, za to iż nie podpisał, to mu wszystkie drzwi i okna powybijali i pałac jego zburzyć chciano, i dlatego Szczęsny Potocki i Branieki z całą hordą swoją z Warszawy uciekli, gdzie też, jak odrodnych synów ojczyzny, osądzili, ich portrety na szubienicy wisiały, choć w prawdzie samej zdałoby się, aby ich samych powieszono, lecz nie portrety. Więc to odtąd wynikło to wszystko początkowe złe pomiędzy Polakami odsrodnymi, którzy myśleli o zgubie Polski i o rozbiorze kraju naszego.

Szczęsny Potocki, Branicki i inni starali się u najjaśniejszej imperatorowej uzyskać pomoc wojskową na wywrócenie tej świętej konstytucji, a Suchorzewski, poseł, i Ignacy Potocki starali się u króla pruskiego pozyskać dla nas pomoc, lecz to próżno było, ponieważ król pruski wcale co innego myślał, a co innego czynił, bo na Wielkim Sejmie przez posła swego kazał sypać talary dla Polaków pod tytułem, że chce być polskim aliantem, dając mam w pomoc przeciwko Rosjanom 60 000 swego wojska i sto tysięcy broni, a tymczasem zniósł się z dworem austriackim i moskiewskim, że znalazł porę świętą rozbioru kraju polskiego. A gdy tam uzyskał jednomyślność dla siebie, zaraz się śmiało domagał od Polaków, aby mu odstąpiono całą Wielkopolskę, Gdańsk i Toruń, aby miał pretekst wkroczyć do Polski pod tytułem, że nam posyła kontyngens przeciwko Moskwie. Lecz to nie była prawda, bo skoro tylko pruskie wojska weszły w te prowincje, tak już dalej z nichwyjśćnie chciały. Więc król i sejmujące stany widząc to, że już byli zdradzeni, zaczęli się zatrudniać samą wojskowością, wojennymi przygotowaniami, dopiero armaty dzień i noc lać, amunicją robić, ale to było wszystko nadaremnie, bo już nierychło było, juz Prusacy byli w Poznaniu i już moskiewskie wojska wkraczały do Polski. Król chcąc się pozbyć tego sejmu starał się tylko uzyskać od sejmujących stanów władzę, wyjednać skarb i władzę nad całym wojskiem, a skoro ją tylko uzyskał, tak zaraz sejm cały zakończył, a że jeszcze posłowie się nie rozjechali, więc król, będąc wielowładny, wydał ordynanse, aby maszerowali naprzeciw Moskalom. O mój Boże, jakaż to zrobiła się w narodzie wielka energia, jakież to wielkie brzmienie w całym pospólstwie się znalazło, gdy pospolite ruszenie przez sejm nakazane było przeciwko Prusakom i Moskwie! Zaraz w samej Warszawie sprzysięgło się czterdzieści tysięcy narodu pójść w pomoc królowi.

Ja sam dodawałem ludowi wielkiej ochoty, chodząc po mieście, okazując, jak ma być każdy uzbrojonym do wojny, tak że zaraz ruszyłem dla przykładu z wojskiem do obozu, gdzie nam bardzo wiele co godzina obywateli przybywało i rozkładaliśmy sobie oddzielny obóz. Król dnia trzeciego sam przybył z całym ekwipażem do obozu, a odbywszy przez trzy dni ze swoją gwardią i artylerią rewią, ruszyło wojsko na granicę ku Moskwie, a nam rozkazał król, abyśmy się powrócili do Warszawy. Jednak dziękował nam za naszą gorliwość mówiąc do nas to, że się mu zdamy w samej Warszawie. Więc musieli go usłuchać aleśmy z płaczem powracali do domów naszych i zaraz zaczęliśmy źle trzymać o królu naszym, lubośmy to widzieli sami na oczy nasze, że kiedy król zaprzysięgał w dniu 3 maja konstytucją, to podczas samej przysięgi w kościele Św. Krzyża tak wielka burza powstała, iż rozumieliśmy to, że nas kościół cały zawali, że my i król wraz tam padniem ofiarą. Więc tę jego przysięgę zatrzymali i ta burza nie dłużej trwała jak przez pół godziny, dopóki król przysięgi nie skończył. A przed i po przysiędze była spokojność i wiatr ustał, ale w całej Warszawie bardzo wiele szkody narobiło, wiele okien powyrywało, doniczki z kwiatami wszystkie z okien pozrzucało, a co z dachami się działo, (kiedy dachówki jak grad spadały, także i przy założeniu kościoła przy Łazienkach. Te wszystkie widoki dały nam się poznać, że z naszej konstytucji nic tnie będzie. I co się też tak stało.

OPIS O ODBYTEJ KAMPANII Z ROSJANAMI

Gdy się taż pierwsza kampania z Rosjanami rozpoczynała, wtenczas warto było wielkiego śmiechu, że król wydał książeczkę pod tytułem Lepiej piórem jak orężem wojnę toczyć z nieprzyjacielem. Wtenczas wszyscy obywatele poznali wielką słabość króla naszego, że on nigdy tnie miał intencji bić się za ojczyznę naszą, którą on sam tylko ją w Europie splamił, a to przez rozbiór kraju tak pięknego. W tym to mówię czasie wszystek lud zaczął utyskiwać, gdy król, zamiast wydawać ordynanse do bicia się z Rosjanami, którzy się tłoczyli do kraju, to król wydawał kontraodynanse do cofania się mazad.   Widząc to nasi jenerałowie strasznie zaczęli sobie używniać, gdyż ich bardzo wstyd było, że bez bicia trzeba było przed nieprzyjacielem cofać się.

Ale jenerał Kościuszko, przybywszy z Ameryki na obronę naszej ojczyzny, dostał od króla jedną dywizją wojska naszego, składającą się z ośmiu tysięcy żołnierzy. Uczyniwszy konferencją ze swymi oficerami, zrobił zasadzkę przeciwko maszerującym Moskalom, których prowadził Szczęsny Potocki, hetman Branicki, Załuski, poseł kaliski nazwiskiem Suchorzewski, pod dowództwem jenerała moskiewskiego Kachowskiego i jenerała Palembacha, którzy prowadzili z sobą sto tysięcy wojska rosyjskiego. Gdy więc janerał Palemkach z pierwszą swoją dywizją, czyli korpusem, nadchodził, a bynajmniej się tego nie spodziewając, żeby miało przyjść do stoczenia batalii, gdyż kontraordynanse odbierali Polacy — cofać się, a nie bić z Moskalami. Podtenczas, dowiedziawszy się Tadeusz Kościuszko o takowym kontraardynansie, że już był od króla przesłany księciu Józefowi, który go co moment wojsku miał ogłosić, Tadeusz Kościuszko nie czekał tego ogłoszenia, uderzył na Palembacha i zniósł jego korpus. 22 tysięcy na placu wojska padło moskiewskiego, gdzie Kościuszko na drugi dzień rozkazał swoim żołnierzom pozdejmować krzyże, a z Palembacha i innych ordery, i zapakował w pudełko, i przez kuriera przysłał królowi do Warszawy, rozumiejąc to, iż król za największy prezent od niego przyjąć raczy. Aż się tu omylił poczciwy Kościuszko, ponieważ tym prezentem króla nie ukontentował, ale. i owszem, król jegomość aż płakał, żałując tak wielkiej straty moskiewskiej, a my w Warszawie, skoirośmy się dowiedzieli, ażeśmy do góry z radości skakali, a przy tym jeszcze za jego Kościuszki zdrowie wiwaty spijali. Król jegomość tak mocno na Kościuszkę był rozgniewany, że mu zamiast nadgrody dał dymisją, aby tak grubo z Moskalami nie żartował.

Kościuszko, odebrawszy swoją dymisją, swoich żołnierzy dobrze utraktował i szczęśliwie do Hamburga sam wyjechał. Ta batalia była stoczoną pod Dubienką, gdzie sławny Palembach poległ, i tam jest do dziś dnia kolos na pamiątkę jego wystawiony. Reszta wojska polskiego przeszło z tej strony Warszawy i rozlokowało się po różnych wioskach i małych miasteczkach, a wojska moskiewskie stanęły obozem pod Pragą i stały tam przez cafe półtora miesiąca, a przez ten czas król wydał uniwersały na sejm, wzywając posłów dawnych do Grodna.

I tak się zakończyła kampania po Wielkim Sejmie, która więcej nagany aniżeli pochwały warta była. Król powiedział to, że lepiej piórem aniżeli orężem wojnę toczyć, a ja zaś powiadam, że lepiej jest orężem wojnę toczyć aniżeli piórem.

Ponieważ nasi dawni monarchowie orężem zwyciężali i kraje sobie rozszerzali, sława Polaków dawniej wielka była, a za Poniatowskiego całkiem zginęła. Niepróżno chłopy wielkopolskie zaraz po koronacji nazwali Poniatowskiego, że Poniatowski jest to koniec Polski, i tak się w samej rzeczy stało. Nie wiedział ten monarcha, nad jakim on narodem panuje, a to był naród bitny i ambitny, którego teraz wiele inne potencje doświadczyły, a nawet gdyby i sam Poniatowski zmartwychwstał, uręczam to, iżby i sam powiedział, że nie wiedziałem, nad czym sam panowałem.

Nie mogę ja tu przebaczyć tak wielkiego błędu panu marszałkowi sejmowemu Małachowskiemu i księciu Sapieże, marszałkowi litewskiemu, że się dali uwieść królowi Poniatowskiemu, wiedząc doskonale o tym, że Poniatowski z łaski moskiewskiej królem został i że król. przez samą wdzięczność ku Moskwie bić się z nimi nie będzie. Ale skoro oddali królowi pod władzę jego skarb i wojsko, a widzieli to, iż król chybia i bić się z Moskwą nie chce, potrzeba było zaraz obiema marszałkom sejm zwołać, skarb i wojsko odebrać, a samym do obozu ruszyć i kontynuować tęż kampanią, gdzie cały naród podtenczas żądał wojmy, gdzie energia wielka trwała i motana by było wojnę Wygrać i kraje swoje odebrać. Ale to wszystko było na zgubę większą narodowi, cośmy w krótkim czasie bardzo lepiej doświadczyli tego.

Pierwsza klasa szlachty, jako magnaty, zwykli drugą i trzecią klasę przedawać, nie rozumiejąc tego, że każdy człowiek jednakowo od Boga stworzony i każdy powinien mieć jedno prawo i wolność dla siebie, a wszakże dotąd jeszcze nie masz praktyki, aby druga lub trzecia klasa ludu zdradziła pierwszą, tylko zawsze pierwsi zdradzać zwykli, jak to w samej rzeczy do dziś dnia widzimy. Małe klasy wygrywają, a wielkiej, czyli pierwszej, sławę przypisują. Z małej klasy mało ukradnie, zaraz go powieszą, z (pierwszej klasy wiele kradnie, za to dostanie order. Ale gdybyśmy podpadali pod jedno prawo i jednakowo byli sądzeni, zapewne nie byłoby w Polszcze zdrajców ojczyzny, gdyby za wykroczeniem bądź kogo chcąc zaraz rząd śmiercią karać kazał. Każdy by się lękał. Wszakże Szczęsnego Potockiego portret powiesili, a on sprowadził sto tysięcy wojska ruskiego i przymusił króla do złożenia korony, a gdyby on nie w portrecie był powieszony, tylko żywy, nie byłoby to złe tak dalece się rozciągnęło, o czym ja dalej napisać chcę, co się działo na sejmie grodzieńskim, gdyż tam był koniec egzystencji naszej w Europie,

OPIS O SEJMIE GRODZIEŃSKIM

Nie mogę tu zapomnieć tego, jak dobrze myślący Polacy radzili królowi, aby pod żadnym pretekstem nie zezwolił na sejm być miany w Grodnie, i przewidowaliśmy i dla króla, i całego narodu największe nieszczęście, które my jak w lustrze one widzieli. Posyłaliśmy do króla różne delegacje z prośbą, aby z Warszawy nie wyjeżdżał, ale to wszystko wcale nic nie pomogło, na ostatek żądaliśmy tego, aby się ten sejm odprawił w Warszawie, ale i na to król nie pozwolił. A gdyśmy sami poniarkowali, że to król chce zguby naszej, więc wtenczas odstąpiliśmy i daliśmy mu na jego własne żądanie, aby się spełniła reszta rozszarpania Królestwa Polskiego.

Gdy dworzanie jego upakowali wszystkie ekwipaże, magistrat i wszystkie cechy wyszli z chorągwiami, z płaczem żegnali się z królem, któregośmy aż za Pragę wyprowadziliśmy [4 IV 1793], a konwój był dla króla bardzo wielki, połowę z wojska polskiego złożony, a połowa z Moskali do tej asystencji, która nam, obywatelom, bardzo niemiłą była. Gdy król czwartego dnia zbliżał się do Grodna, przy wielkim brzmieniu i z ręcznej broni, i huku armat, także całe miasto wystąpiło na przyjęcie Najjaśniejszego Pana, wieczorem miasto luminowane było, na drugi dzień król jegomość zasiadł na tronie, a książę Repnin, pełnomocnik od imperatorowej, oddał plikę papierów królowi. Te to opisy nie były w guście królowi: i tak najpierwej rozwiązali tę naszą świętą konstytucją, która była tkniętą wolnością naszą, potem żołnierzom kazano odjąć od boku srebrne medale, co to bardzo rozróżniło* wojsko nasze, a potem przystąpili do układania konstytucji, nad którą kilka tygodni myśleli, jakby dogodzić narodowi mieli, bojąc się tego, aby się nie zrobiła wielka burza, ponieważ wszystek lud aż drżał, nie mogąc patrzyć na takie bezprawia, jakie się podówczas działy. Każdy obywatel chodził zamedytowany i każdy gadał: „To co to z nami dalej będzie?" Takie to podówczas smutne widoki były.

Na tym sejmie jakie tylko projekta podawał książę Repnin w imieniu swej monarchini, takie przyjęte być musiały, bo skoro tylko poseł który prezentu od Igelströma lub księcia Repnina przyjąć nie chciał, tak zaraz mu grożono kibitką i w samej rzeczy że posła pana Mikorskiego wzięto w kibitkę i kilka dni po lasach i polach wożono, a potem go zawieźli tam, skąd on posłem obranym został. Także się toż samo stało panu posłowi Skarżyńskiemiu i wielu innym dobrze myślącym posłom, którzy nie dali się dać uwieść żadnym prezentem i podpisać ani zezwolić nie chcieli.

Ci wspaniali posłowie woleli się ryzykować na wszystkie przypadki aniżeli zhańbić imię swoje i imię dobrego Polaka, gdyż zawsze na sumieniu swoim nie byliby spokojni, mając zawsze dla siebie wyrzuty. Tak to jest. Mało było tak szlachetnych i dobrze myślących posłów, bo gdyby się wszyscy jednomyślnie byli z sobą trzymali, zapewne Moskwa nie byłaby w stanie dokazać tego, czego dokazała, gdyż potrzeba było przemoc przemocą odpierać, a Moskale, widząc to, że im bardzo oporem idzie, wzięli się na inny sposób. Rozkazał książę Repnin, aby każdemu posłowi przystawiono dubeltowe warty, że skoro tylko który poseł przyszedł po sesji do swej stancji, już ż niej wypuszczonym nie został, a to dlatego, aby z sobą konferencji nie układali, i takowe gwałty coraz większe się wszczynały, tak dalece, żeby się król był odrzekł i dopiero sobie wspomniał na życzenie obywateli warszawskich, że mu radzili, aby na sejm w Grodnie nie pozwalał, ponieważby tych gwałtów nie było, jakie się tam działy.

KONKLUZJA O SEJMIE GRODZIEŃSKIM

Gdy konstytucja dla narodu ustanowiona i podpisana zosta ła, tak zaraz książę Repnin podał królowi nowy pakiet papierów od swojej monarchini, które mu bardzo gorzkie były, bo skoro je król przeczytał, tak zaraz się z tromu równymi nogami zerwał mówiąc te słowa, że: „Zanadto żąda po mnie monarchini, żeby kraje moje miały być rozszarpane i korona moja miała być złożona. Oto, gdybym nie miał więcej ziemi jak ten kapelusz, co ja noszę na głowie, co bym mógł stanąć na ziemi nogami swymi, to królem będę! W tym zaraz książę Repnin rozkazał otoczyć cały zamek wojsku swemu z armatami i dotąd żadnego sejmującego nie wypuścić aż dopóty, dopóki król korony nie złoży i kraj na rozbiór nie podpiszą. Ta sesja całe trzy dni i trzy noce trwała i przyszło do tego, że i król, i senatorowie, i posłowie podpisali. Dalej nakazał książę Repnin, aby wojsko nasze było zwinięte, więc i to podpisali, i tak się zakończył sejm grodzieński, który nam do dziś dnia jest najbardziej pamiętny. Król to tylko sobie u tych trzech dworów wyrobił pensją, którą aż do samej śmierci pobierał. Posłowie zaś z Grodna po tym sejmie jak z kozy uciekali, ani się żaden nie obejrzał na Grodno, a gdy każdy stanął w swym powiecie, zdając sprawę, aby ją ludowi zdano, co zrobili na tym sejmie, co gdy każdy swemu powiatowi zdał, zaraz nastąpił wszystkiego ludu płacz i wielkie na króla narzekanie i dopiero odtąd każdy obywatel rozmyślał o wybiciu się z niewoli.

OPIS O WOJSKU POLSKIM W GRODNIE BĘDĄCYM PRZY SEJMIE

Jeżeli kiedy nie okazał energii hetman Ożarowski, to ją w Grodnie okazać był powinien, wtenczas kiedy wojska moskiewskie otoczyli zamek z armatami, króla i wszystkie sejmujące stany. To natenczas powinien był okazać swoją sztukę wojenną nieprzyjaciołom naszym, mając wojska w Grodnie około 20 000, które aż drżało  przeciwko Moskalom, a nawet sami jenerałowie, którzy mu o to sami mówili, że to dla Polaków jest z wielką hańbą, aby nieprzyjaciel mógł zmuszać króla do złożenia korony i rozbioru kraju, dlatego lepiej nam być w gruzach zagrzebanymi aniżeli bez wystrzału oddać im korony i patrzeć obojętnym okiem. A wszakże i wojska nasze mają być zwinięte. Lepiej by było umrzeć z honorem aniżeli wychodzić z wielką hańbą. Hetman Ożarowski odpowiedział, że król tego mieć nie chce, aby mieli Moskale jakikolwiek pretekst do prędszego rozbioru. kraju, więc wszyscy jenerałowie widząc, że już nie masz co robić, każdy tylko myślał o sobie i patrzył, jaki to koniec będzie.

POWRÓT KRÓLA DO WARSZAWY PO SEJMIE GRODZIEŃSKIM

Gdy król ukończył ten haniebny sejm, rozkazał jak najprędzej marszałkowi dworu, aby jak najprędzej ekwipaże ruszyły do Warszawy. Także i sam z resztą posłami ruszył [28 XI] przy bardzo wielu wojska polskiego i moskiewskiego. My zaś, obywatele, widzieliśmy króla [w Warszawie 9 XII 1793], któregośmy tak smutnego jeszcze nie widzieli, a przez to samo dał nam poznać, że on jest nieszczęśliwy. Jedni obywatele wołali: „Wiwat!", a drudzy wołali: „Bieda!", więc takie to było przyjęcie króla naszego.

Obywatele ani luminacji jemu nie palili, w czym król zaraz poznał wielkie nieukontentowanie obywateli, ale cóż, kiedy nas ukontentować niczym nie mógł! Obywatele każdy uszy swe opuścił i już myślał o sobie, jakby resztę dni życia swego dokończył. Ambasador rosyjski miał więcej władzy jak sam król, gdy bez niego król nic władać nie mógł. Po upłynionyoh dwóch miesiącach rozkazał król wojskom wymaszerować do Litwy, a wojska nasze rozkazano po trosze rozpuszczać i tym dawano paszporta do domów swoich. Ale skoro tylko wychodzili za rogatki, tak ich zaraz Moskale łapali i do pułków swoich oddawali. My, obywatele, dowiedziawszy się o tym braniu, zaraz zaczęliśmy ich przyjmować za parobków pod tytułem chędożenia kamienic, bośmy się tego bardzo spodziewali, że oni nam będą potrzebni. Ja podtenczas byłem już drugi raz w magistracie radnym i miałem bardzo wielki wpływ do wszystkich obywateli, i byłem od nich kochanym, więc dla mojej prośby każdy obywatel po dwóch i po trzech żołnierzy skrycie utrzymywał — choć nam nie byli potrzebnymi — aby się w ręce Moskalom nie dostawali, bośmy zawsze myśleli, że tak to nie będzie.

OPISANIE JEDNEGO BALU W RADZIWIŁŁOWSKIM PAŁACU

Mogę tu śmiało powiedzieć, iż żadna rzecz nie dzieje się bez przeznaczenia Najwyższej Istncści. Widać, że to było na mnie takie przeznaczenie, o czym ja bynajmniej nie myślałem, co się ze mną stanie lub też stać może. Gdy zaraz, bardzo w krótkim czasie po sejmie grodzieńskim panowie jenerałowie dawali bal dla swoich, oficerów pod tytułem, jakoby się z sobą żegnali, ponieważ pułki zwijać miano, dlatego ten bal dawany był, gdzie bardzo wielka liczba osób się znajdowała, ja zaś siedząc u siebie w domu nie spodziewałem się tego, aby mnie proszono na ten bal, gdzie jenerał Działyński, nie znając mnie, przysłał do mnie swego adiutanta prosząc na ten bal. Ja tego odmówić nie mogłem, ponieważ starałem się mieć jak najwięcej przyjaciół; zaraz pojechałem, a wszedłszy do sali, zaraz mnie wielu ucałowało, i to z jak najżywszym ukontentowaniem, co mnie niemało ucieszyło. Ale gdyśmy zjedli i wypili, wtenczas dopierom się domyślał, gdy zdrowie moje oddzielnie pili, mówiąc te słowa do mnie: „Niech żyje ten, który nam drogę otworzy do Warszawy!“ Więc od tego momentu dorozumiałem się tego, co oni myślą i jaki to był ich zamiar. A choć tego żaden mnie nic nie mówił, a potem tylko sami jenerałowie zeszli się do jednego pokoju i tam się zamknęli i mieli z sobą konferencją dosyć długo, a gdy skończyli swoje naradzenie, zaraz poprosili manie pomiędzy siebie, mówiąc do mnie te słowa: „Szanowny obywatelu, wiadomo ci jest bardzo dobrze o tym, co się stało na sejmie grodzieńskimi, że nasza ojczyzna nie egzystuje w Europie, a my zostaliśmy tylko w niej sieroty, bo nas zaprzedali trzema potencjom. I cóż ty na to powiesz?“ Odpowiedziałem im: „To weźmy się do oręża, a bądźmy jednomyślni, a zaręczam, iż zwyciężemy i egzystować będziemy w całej Europie!“

Tymi słowami tak dalece ich rozrzewniłem, że oni sobie zapłakali, a potem mnie powiedziano te słowa: „Obywatelu! oto my teraz jesteśmy podobni onym apostołom, którzy Jezusa stracili, tak my zaraz się rozjeżdżamy po wszystkich prowincjach i będziem opowiadać niewdzięczność tych, którzy ściągnęli rękę swą na rozbiór kraju. Ty zaś pamiętaj na to, abyś należał do osób tych, którzy albo w gruzach zagrzebani będą, albo wieczną sławą pokryci będą.“ A dawszy sobie ręce i wzajemne ucałowanie, zaraz każdy z nich udał się do swego pojazdu i rozjeżdżali się każdy w swoją stronę. I tak jenerał Działyński pojechał swą wiarę opowiadać na Podoł i Wołyń, gdzie się rząd rosyjski o nim dowiedział i był od nich schwytany, i do Kamczatki zawieziony, i osadzony został, a tu w Warszawie zaraz szpiegowie odtąd ustanowieni byli.

Jenerał Madaliński pojechał do miasteczka Różanny, do swojej brygady, i tam oczekiwał na zwijanie brygady swojej, co też w bardzo krótkim czasie przymaszerowali Moskale na rozbrojenie jego. Ale Madaliński był bardzo determinowany, wprzódy kazał wystąpić swojej brygadzie i każdego żołnierza osobiście się wypytował: „Co chcesz: czyli żebyś był rozbrojonym, czyli abyś z honorem zginął lub też żebyś był szczęśliwy, gdy żyć będziesz?“ Tu wszyscy żołnierze krzyknęli te słowa, że: „Wolemy do jednego wyginąć, aniżeli my mamy być rozbrojonymi.“ I zaraz na wierność swemu jenerałowi przysięgę wykonali. A skończywszy Madaliński ze swymi żołnierzami zaraz rozdał im ostre ładunki. Z całym ekwdpażem wystąpił tak jak do boju czyli do marszu. Moskale, gdy wystąpili z propozycją królewską księcia Repnina, aby cała brygada broń złożyła, tak zaraz, niby czyniąc wolę Najjaśniejszego Pana, proponował to żołnierzom swoim, a żołnierze jak krzykną to, że: „Wolemy co do jednego wyginąć aniżeli dać się dyzarmować“, i tak zaraz obrócili swoją broń do ataku — a Madaliński dobywszy z pochwy swój pałasz obrócił się twarzą do Moskali i pałaszem przed nimi przesalutował, a potem obróciwszy się twarzą do swoich żołnierzy zakomenderował ich na Moskali i przez środek z nimi maszerował. Ale Moskale, jak z początku powolnie z nimi poczynali, tak potem zastępowali Polakom, nie dając im dalej pójść. Ale Polacy, stanąwszy do nich frontem, jak urzną ognia, zaraz kilkadziesiąt Moskali padło. Jak poprawią drugi i trzeci raz, talk Moskale w nogi, a nasi gonili a kłuli tak, że ich mało co zostało. W tym Madaliński, mając niedaleko do granic pruskich, ale polskich, tam zaczął grasować, Prusaków bić, kasy pruskie zabierać i tak szczęśliwie przerżnął się aż do Krakowa, gdzie się tam złączył z jenerałem Wodzickim i Grochowskim, a tak już był daleko śmielszym i tam zaczęli się uzbrajać, oczekując na to, co się z nami dalej dziać będzie.

OPISANIE KRAKOWSKIEGO POWSTANIA PRZEZ TADEUSZA KOŚCIUSZKĘ

Tadeusz Kościuszko po odbytej swojej kampanii wyjechał z Warszawy, a nikomu się nie zwierzył, gdzieby się mógł osiąść, którego nam bardzo była wielka potrzeba, ponieważ żaden z jenerałów nie miał tyle zaufania, co on miał, przez tę batalią, którą on stoczył pod Dubienką. A zatem w potrzebie tak gwałtownej uczyniliśmy składkę pomiędzy sobą pięć tysięcy dukatów i wyprawiliśmy w podróż szukać Kościuszkę jenerała Jelskiego, tego to wspaniałego męża i patriotę, który tak dobrze był myślącym jak i my, dawszy mu w ręce pięć tysięcy dukatów na sprowadzenie Kościuszki nam do kraju, a razem posłaliśmy na piśmie mu nasze zaufanie, aby on był pewny tego, że go nigdy nie odstąpiemy, chyba że wszyscy, aż do jednego, wyginiemy. A gdy ten jenerał wyjechał szukać za granicę Kościuszki, my zaś tymczasem robiliśmy swoje dalsze przygotowania, nie ustając w swoim przedsięwzięciu.

W Krakowie będąc jenerał Madaliński, Wodzicki i Grochowski czynili tam swoje skrycie przygotowanie, ponieważ w samym Krakowie stał garnizon znaczny Moskali, i dwa razy przewyższający siły nasze polskie. Ale się już tylko gotowało pomiędzy Moskalami i Polakami, a to dlatego, że się jenerał Madaliński zdyzarmować nie dał, więc Moskali coraz więcej w sukurs do Krakowa przybywało. Ale też i nasi po wsiach parobczaków werbowali i co prędzej ich w mundury poubierali a nieustannie manewra. swoje robili, chcąc być zawsze pogotowiu, na wszelkie przypadki i okazując Moskalom to, że ich się nie boją. Ale też i nasze Polaczki, gdzie były po bliskości małe komendki, zaczęli się ściągać pod Kraków, choć to dla nich było z wielką trudnością i ryzyką, gdzie już były w pogotowiu do marszu wojska pruskie i moskiewskie na zdyzarmowanie reszty wojska naszego. A naszym obywatelom krakowskim nie można się było zwierzyć, ponieważ żołnierze po kwaterach stali, ale jednak sami zaczęli się domyślać, bo tak polscy, jako i moskiewscy żołnierze po kwaterach zaczęli szemrać, że pewno wojna być musi. A kiedy już wojska pruskie były o mil 18 od Krakowa, właśnie też ma samą porę jenerał Jelski przybywa z Kościuszką do Krakowa, gdzie tam uczyniwszy pomiędzy jenerałami konferencją taką, kto ma być z nich dowódcą pierwszym, ponieważ nad Kościuszkę inni jenerałowie byli starszymi, ale wszyscy zgodnie ustąpili pierwszeństwa swego Kościuszce i jemu zaraz na posłuszeństwo wszelkich rozkazów jego przysięgę na wierność wykonali. I odtąd zaraz myśleli o tym, jakby tylko jak najprędzej rozpocząć. Ale im najbardziej przeszkadzali Moskale, którzy po kwaterach stali, więc zmyślili dla Moskali fałszywy ordynans, aby oni natychmiast z Krakowa w pole wymaszerowali. Ta sztuka bardzo się Polakom udała dobrze i Moskale, dostawszy [rozkaz] przez kuriera w imieniu swego komenderującego wojskiem ich, zaraz natychmiast wymaszerowali z miasta, a Polacy zaraz miasto zamknęli.

Poszedłszy Kościuszko do kościoła, tam wysłuchawszy mszy świętej ze wszystkimi jenerałami, rozkazał sobie poświęcić swój pałasz, aby zamiary jego Bóg błogosławił, a potem wziąwszy pałasz swój w ręce przysięgę wykonał przed wszystkimi tam będącymi jenerałami i oficerami, a tak, zalawszy się łzami, serdecznie zawołał tymi słowy do Boga:

„Boże potężny! Ty to sam widzisz niewinność naszą, pobłogosławże orężom i zamiarom naszym, boć sam widzisz nasze udręczenia jakie cierpiemy od nieprzyjaciół, zlituj się nad nami, boć w Imię Twoje zaczynamy wojnę naszą, i racz przebaczyć wszystkim zbrodni nasze, i oracz nam dać mężne serca do walczenia z nieprzyjaciółmi tymi, którzy nas niesprawiedliwie rozszarpali. Pobłogosław, potężny Boże, umysły i serca wszystkich Polaków i złącz nas do jedności myślenia z sobą. Ty to dajesz wszystkim monarchiom zwycięstwo, dajże i nam, o co Cię ze łzami prosimy.“

A w tym ksiądz błogosławił Sanktyssymą, a potem zaraz akt powstania zapisali i wszyscy się jenerałowie podpisali, a przez ten czas nową pieśń zaczęli śpiewać tę: „Do Ciebie, Panie, znosiem nasze modły“ etc, a po podpisaniu aktu zaraz Te Deum nastąpiło i wojska nasze ruszyli za miasto, postępując za Moskalami. I Kościuszka ruszył do obozu, a nazajutrz uderzył na obóz nieprzyjacielski i onych pobił, i plac otrzymał.

To był pierwszy początek rozpoczęcia Kościuszki, tego to walecznego męża, który dał piękny przykład królowi, jak się bije za straconą ojczyznę, którą on niesłusznie utracił. Ta pierwsza potyczka z Moskalami tak wielkie zrobiła na obywatelach wrażenie, że każdy myślał, jakby najprędzej dać pomoc Kościuszce do zwycięstwa jego. Zaraz się poczęli obywatele wiązać do szczerej obrony i dawać przykład, rozumiejąc to, że wielcy magnaci będą się łączyć z  nami. Aż my się wcale na tym omylili, ponieważ żaden magnat ani się nie ruszył do boju, ale tylko jak wilcy z boku się patrzali, czyli już nie masz co przedawać z odbitego kraju albo czyli nie masz już kim rządzić. Ale wystąpić do boju — to nikogo nie było. Taka to jest pierwsza klasa ludu, którą gdyby w mojej mocy było, to bym sobie miał za największy skrupuł przypuścić do jakiegokolwiek urzędowania, jak tylko tego, który sobie sławę przez oręż zasłuży. Oto niech wezmą przykład z chłopów, których oni za poddanych mają, że więcej czują w sercach swych jak oni.

OPISANIE TRZECH CHŁOPKÓW KRAKOWSKICH

Nie mogę tu nigdy zapomnieć, jak się znalazło trzech czułych parobków, którzy w sercach swych pokazali, jacy są w tej klasie ludu patrioci. Jakim był pierwszy parobek Bartosz jeden, drugi Gwieździcki, a trzeci Chłopicki, którzy, służąc u panów swoich, zmówili się z sobą, jakby dać pomoc Kościuszce. Ale radząc, co by mieli czynić, kiedy broni nie mają, ale Bartos powiada im te słowa: „Mili bracia, coz myślita, alboz to nasi nieprzyjaciele nie mają broni, alboz to i my nie mamy cepów i kosów, alboz to Kościuszka z naszego przybycia nie będzie kontent, a jeszcze kiedy okażemy przed nim naszą broń!“

Gwieździcki odpowiada Bartosowi: „Dobrze mówisz, miły bracie, trzeba pójść za nimi. Ale jakżeż to będzie, kiedyż nas jest mało?“

Chłopicki odpowiada: „Oto, bracia, rozejdźcie się po tych wioskach i porusmy braci, a bądźcie pewni, iż ci pójdą ratować siwych braci.“

I tak się szczęśliwie po wioskach rozeszli, gdzie przez tydzień jeden zebrało się chłopków z okładem 400, a osadziwszy swoje kosy na drążkach wprost, zrobił się oręż obosieczny i bardzo straszny. Drudzy kazali sobie żelaza porobić na piki i one powsadzali na długie drążki, aby mogli z daleka dobrze kłuć, a tak podzielili się na trzy dywizje. Bartos wziął jedną część, a Gwieździcki drugą część, a trzecią wziął Chłopicki, a nabrawszy sobie w torby żywności, ruszyli szczęśliwie do lasu i lasami szli tak daleko, że zaszli w tył Moskalom, gdzie Kościuszko podtenczas miał drugą potyczkę z Moskalami. Gdy się kanonada wielka rozpoczęła, natenczas ci trzej chłopki zakomenderowali do boju, i to w tak potrzebny czas, gdzie już zginęło dwóch jeinerałów, jeden Wodzicki, a drugi Grochowski, i już przemoc brali nad naszymi Moskale i Prusacy. Ale chłopki jak uderzyli z tyłu, jak wzięli kosami i pikami siec, kłuć, tak Moskale i Prusacy nie wiedzieli tego, co się z nimi stało, a Bartos, Gwieździcki i Chłopicki wzdęli się do zdobyczy armat, biorąc ziemię w czapki swoje, zasypywali zapały u armat, aby strzelać nie mogli, a kanonierów prawie wszystkich kosami wysiekli, i tak szczęśliwie zwycięstwo obróciło się na naszą stronę, i tak szczęśliwie złączyli się z Kościuszką, sprowadziwszy mu od nieprzyjaciela armat.

OPIS UKONTENTOWANIA KOŚCIUSZKI Z PRZYBYCIA TRZECH CHŁOPKÓW

Gdy się kanonada zakończyła i nieprzyjaciele w tył cofnęli się przeszło o milę jedną, a Kościuszka objeżdżał plac pobojowiska swego, znalazł swego wojska wiele pobitego i dwóch swoich wiernych jenerałów, Wodzickiego i Grochowskiego. Gdzie począł serdecznie nad nimi płakać, iż utracił wiernych dwóch obrońców swojej ojczyzny i pomocników swoich, potem zatrudnił się ich pogrzebem, a rannych kazał poopatrywać i do Krakowa onych poodsyłać. Nie upadł tam żaden magnat, gdyż go tam nie było, ale tylko druga i trzecia klasa ludu, na których się moinarchowie fundują. Ci to są prawdziwie obrońcami swojej ojczyzny.

A gdy Kościuszka i żołnierze jego sobie po pracy tak wielkiej odpoczęli, zaraz wyjechał wizytować ich, chcąc im ducha energii dodać i dowiedzieć się, jak wiele mu żołnierzy zginęło,, ponieważ wtenczas potrzeba było żołnierzy menażować, bo ich mało, bo ich więcej ginęło, jak ich przybywało. W tym Kościuszka, gdy na chłopków najechał uszykowanych w szwadronie, z kosami i z pikami, i armat kilka mających, zadziwił się nad nimi mówiąc do nich te słowa: „Kochane dzieci moje, i któż to was namówił albo kto was tu na obronę moją przysłał?"

A w tym wystąpili z rzędu Bartos, Gwieździcki i Chłopicki, odpowiadają mu te słowa: „Panie, a któż nas miał namawiać albo nas przysyłać, albośmy to nie ludzie, alboż to nie są bracią naszą ci, którzy dla naszej ziemi giną? Potrzeba iść za nimi i bronić swojej matki-ojczyzny, więc racz przyjąć, panie, z nas samych ofiarę, którąć ci się w usługi oddajemy, a my ci za to będziemy bardzo wiernymi i z placu nigdy nie ustąpiemy, ale będziewa się jak lwy bić.“

Kościuszka, lubo był bardzo smutny po tak wielkiej stracie dwóch jenerałów, jednak bardzo był ukontentowany i tych trzech chłopków zaraz ucałował, a kazawszy swoim adiutantom od boku odpasać szarfów trzy, i ich sam w nie opasał, mówiąc do nich te słowa: „Wiedzcież o tym, moje dzieci, że wy jesteście za wasze męstwo oficerami, i tak każdy za męstwo swoje będzie nagrodę odbierać, i do tego nie będziecie już więcej swoim panom poddanymi, odtąd będziecie się nazywać — krakowskie powstanie, a jak nam da Pan Bóg zwycięstwo, to was ubiorę w mundury, a teraz dodaję wam oficerów, abyście ich słuchali, a oni was będą uczyli, a wy, trzech nowo obranych oficerów, starajcie się, abyście jak najprędzej musztry się nauczyli, a ja o was pamiętać będę.“

I ruszył od nich dalej, a Bartos i drudzy z nim zaczęli sobie skakać, podkówkę o podkówkę bić i śpiewali sobie to: „Dalej, chłopcy, dalej żywo, otwiera się dla nas żniwo" eto. Tu się kończy tymczasem powstanie krakowskie, a teraz co innego zaczniem.

POWSTANIE WARSZAWSKIE

Jeżeli miło być mogło dla czytelnika krakowskie powstanie, tym daleko milsze mu będzie czytać powstanie warszawskie, które było dla nas bardzo trudne do rozpoczęcia, ponieważ w Krakowie robili powstanie sami wojskowi, a tu zaś sami tylko cywilni, gdyż wojskowi mieli na się dwóch nieprzyjacieli: jedni byli swoi nieprzyjaciele, a drudzy Moskale. My byliśmy w tym przekonani, że są Moskale nieprzyjaciółmi naszymi, ale naszych rodaków bardzo było ciężko zgadnąć, który jak i co myśli. A nasi Polacy wydali jenerała Działyńskiego, Stasia Potockiego, Linowskiego, szambelana Węgierskiego i innych wielu oficerów, których nawet ich imion ani nazwisk nie pamiętam. Tak to jest, jak jest cnota w człowieku ukryta, tak też złe, jaszczurcze plemię jest niewynurzone i nieodkryte, czego i ja sam bardzo wiele doświadczałem, że kasjer królewski, nazwiskiem Biernacki, który zabiwszy kilka kuraków, cały się krwią pomazał, a przyszedłszy do mnie, udawał wielki swój patriotyzm, jakoby był największy wojownik, a to był zdrajca, który siedział przez trzy dni w piwnicy, bojąc się sam siebie, aby go kto nie zabił, a czwartego dnia przyszedł do mnie jak rzeźnik pojuszomy. I opowiadał mi, jak to się popisował z nieprzyjacielem, którego ani nawet nie widział, a potem w lat kilka sam się przyznał, że swoim kogutom wielką krzywdę zrobił, iż im łby pourywał i siebie wysmarował. A gdym go się spytał, dlaczego to zrobił, gdyż go nikt nie musi!, on odpowiedział mi, iż to dlatego zarobił, aby go powiesić nie kazałem. Więc uważ tu każdy, jak to wielu ukrytych było zdrajców, których się jak cienia swego strzec potrzeba było, a nawet taki samemu monarsze szczerym być nie może, bo taki rodzaj ludzi fałszywy samego króla i siebie by przedał. Znam ja tu w Warszawie takich paruset, którzy są sami tacy fałszywi patrioci, jak się tu niżej okaże, gdyż teraz przystąpim do czego większego.

PAMIĘTNIK REWOLUCJI WARSZAWSKIEJ

Jeżeli historie przypadkowe pisarze mogą opisywać, tym bardziej warto jest opisać pamiętną rewolucją odprawioną w stołecznym mieście Warszawie, która była odbyta przez walecznych synów ojczyzny, Królestwa Polskiego, końcem"" [odzyskania] wydartych nam krajów od trzech potencjów, jako to: ud Moskwy, cesarza austriackiego i króla pruskiego. Po tym ostatnim nieszczęśliwym rozbiorze naszej najmilszej Polski, skąd potem nastąpiło w sercach naszych patriotów wielki płacz i największe zamieszanie, po tak wielkiej stracie Ojczyzny naszej. Więc umyśliłem sobie szukać środków do odzyskania królestwa naszego i zaraz zacząłem szukać podobnych sobie dobrze myślących Polaków. Ale chodząc po różnych domach zabawnych, chcąc się dowiedzieć o tym, jakie też serca obywatele Warszawy W sobie posiadają, i znalazłem ich bardzo wiele dobrze myślących i żałujących tak wielkiego upadku naszego, lecz to było nieszczęściem moim, że ducha ożywiającego w nich nie było. Ja, lubo sam byłem bez żadnej praktyki i doświadczenia, jednak miałem w sobie wiele ryzyki i odwagi, chcąc się wydobyć z jarzma niewoli. Ale wiedziałem bardzo dobrze o tym, że z pierwszej klasy ludzi zawsze się sekret wydaje, jako się to pokazało przez pana jenerała Działyńskiego, którego nam Moskale aresztowali, do Kamczatki go posłali, a tu w Warszawie kazał wziąć Igelström do aresztu pana Stasia Potockiego i pana Węgierskiego, szambelana królewskiego, i bardzo wielu innych patriotów, którzy dobrze myśleli. A ja zaś na to patrząc, umyśliłem sobie to, że nie można osób wielkich brać do związku swojego, ale tylko samych rzemieślników, którzy żadnej koneksji ani związku z wielkimi panami nie mają. I tak szczęśliwie zacząłem od pierwszego pana Józefa Sierakowskiego, tego to, mówię, dobrego i cnotliwego obywatela, u którego jest serce stałe i mężne, i odważne. Ten to, mówię, obywatel, lubo jest ze swojej profesji rzeźnik, ale też dobrze nieprzyjaciołom skórę rżnął, na którym ja się wcale nie omylił, i tak szczęśliwie zacząłem z nim pierwszą konferencją moją zwierzając mu się, co dalej czynić z sobą mamy.

Dnia 2 marca znowu poprosiłem do siebie innych panów starszych cechowych, z którymi znowu miałem konferencją, chcąc się dobrze z nimi naradzić, jakim by sposobem można było rozpocząć tęż rewolucją. Ci także panowie starsi cechowi zaraz z największą chęcią wykonali przede mną przysięgę, a to na dotrzymanie mi sekretu, którego potrzeba było jak najściślej dotrzymać. A tak ściągałem powoli wszystkich starszych cechowych do siebie i z nimi regularnie odbywałem konferencje. Później znowu przybraliśmy do siebie starszą czeladź, a to ze wszystkich gospodów, z których składało się kilka tysięcy ludzi, i to prawie najzwinniejszych do bicia się ludzi. A gdy już ściągnąłem wszystkich, jak majstrów, tak i starszych czeladzi, tak zaraz od tego momentu wziąłem przedsię poznawać się z wojskowymi i poznawać ich systema, czym ta młodzież pała i jak ona myśli, i tak szczęśliwie, czegom pragnął, tom ja otrzymał, jak się tu niżej pokaże.

Muszę ja tu czytelnikowi donieść i o tym, że z czasu Sejmu Wielkiego byłem ja obrany pierwszy raz radnym, a z czasu sejmu grodzieńskiego zostałem drugi raz radnym, a na samym początku Sejmu Wielkiego zostałem deputatem, gdziem ja, posiadając te znakomite urzęda, zasługiwałem się obywatelom bardzo dobrze, i przez to samo coraz większe u  nich miałem zaufanie, tak dalece że się ci dobrzy patrioci starali o mnie i o przyjaźń moją.

Gdy jednego razu (przyszedł do mnie jegomość ksiądz Meier, który także był dobrze dla ojczyzny myślący, i prosił mnie pod tytułem, jakoby mnie jeden jenerał prosił do siebie i że potrzebuje ode (minie kilka tuzinów par trzewików. Ponieważ ja profesją swą robiłem, więc jemu tej grzeczności nie odmówiłem, ale zaraz z tymże księdzem do kolegium pojezuickiego poszedłem. Ale skorośmy tam przyszli, nie zastaliśmy tam nikogo, ale tenże ksiądz stamtąd żadnym sposobem wypuścić mnie nie chciał, ale tylko minie zaklinając na miłość boską, abym dłużej czekał, i powiedział mi to, że ten jenerał ma bardzo wielkiej wagi do mnie interes, w czym ja bardzo sładno sam domyślałem się.

Ponieważ jenerał Madaliński, stojąc ze swoją brygadą w mieście Rózannie, gdzie mu Igelström i król nasz Poniatowski rozkazał zwinąć jego brygadę, a żołnierzy do domów swych rozpuścić kazano, lecz ten wspaniały jenerał, nie tylko że żołnierzy nie rozpuścił, ale sam był pierwszy, co ze swoją brygadą rewolucją z Prusakami rozpoczął, bo ich ponad granicą pobił i kasy im pozabierał, a sam się aż do Krakowa z wojskiem przerzynał, do którego się bardzo wiele młodzieży przywiązało.

A gdy się Madaliński do Krakowa dostał, tam już zastał dwóch jenerałów: Wodzickiego i Grochowskiego, którzy oczekiwali na przybycie Tadeusza Kościuszki, za którego przybyciem do Krakowa zaraz się rozpocząć miało jeneralne powstanie, a gdy Kościuszka przybył, tak się też zaraz rozpoczęło.

Tu wracam się do mojego księdza Meiera, który mnie zatrzymał w szkołach jezuickich, czekając na onego mniemanego jenerała, któregom nie widział. Ale powoli zaczęli się młode fircyki schodzić, a gdym go się pytał, co by za jedni byli, ten mnie zawsze durzył, powiadając mi to, iż to są jego lokaje i inni służący tego jenerała. Z tym wszystkim jednakże ja uważałem sobie, że to nie są jego służący, ponieważ z nich, który tylko przyszedł, tak zaraz siadał sobie za stół i po cichu radzili sobie, jakby mnie zażyć mogli a do tego ani oni mnie, ani ja ich nie znałem. I tak gdy się ich do trzydziestu zebrało, tak zaraz zamknęli drzwi za mną, a wstawszy od stołu dwóch, prosili mnie przed stół, gdzie ich pan prezydujący wstawszy przede mną na nogi, a nazywał się pan major Chomentowski, i ten łagodnie począł się (pytać o imię i nazwisko moje. A któremu gdym ja odpowiedział, pytał mnie o to, czyli ja jestem w magistracie radnym, na co ja jemu odpowiedziałem to, iż jestem. Także pytał mi się, czyli ja mam dosyć przyjaciół. Na tom mu odpowiedział, że samych szewców, krawców i innych rzemieślników najmniej mieć mogę 6 tysięcy. W czym on, skoczywszy do mnie, dał mi niby braterskie ucałowanie i rzekł do mnie te słowa:

„Szanowny obywatelu, takich to nam obywateli pomiędzy nas potrzeba, ale skoro tylko będziesz chciał się od nas co dowiedzieć, to musisz nam wprzódy przed nami przysięgę wykonać." Co mnie to niepamału. zadziwiło, ale tu krótko ze mną ceremonie używają, tylko mi kładą krzyż i puinał, przez co mnie bardzo w pasją wprowadzili, mówiąc do mnie te słowa, że albo przysięgę wykonaj, albo też od tego puinału zginiesz! I zaraz dobył puinał goły na mnie, a ja, niewiele myśląc, zaraz dobyłem pałasza, który dobrze był wyszlufowany. Rzekłem do mich te słowa:

„Mości panowie, ten puinał nie jest mi bardzo straszny, albowiem kto by się teraz posiągnął do niego, temu ja daleko prędzej moim pałaszem utnę łeb, i bardzo proszę i ostrzegam, aby się żaden nie sięgał po niego, gdyż pewno mu utnę.“

Te ichmoście, prawdziwie, że się nie ja ich, ale oni mnie zalękli, trzymając w górę wyniesioną rękę z pałaszem i tylko ca nim ciąć mogłem. „Przyznać muszę, iżem bardzo wielem w kompaniach bywał, alem tak źle traktowany nie byłem. A zatem, moi panowie, ja tu do was żadnego interesu nie mam, ja tu byłem zaproszonym przez księdza Meiera do jakiegoś pana jenerała, ale nie do takiego zgromadzenia łotrów nieznajomych, jakich ja was widzę. Ja dotąd w sobie żadnego strachu nie czuję ani też nie znam, a panowie, jeżeli chcecie ze mną mieć do czynienia, powinniście ze mną mówić bardzo inaczej i daleko łagodniej, ale nie przede mną puinał kłaść i zmuszać mnie do gwałtownej przysięgi. A ja zaręczam w tym, iż przysięga wymuszona skutków dobrych za sobą nie pociąga, albowiem i ja jestem w magistracie na sekret przysięgły, a waćpanom przysięgi wykonywać nie będę. A jeżeli mnie panowie bez przysięgi zaufać nie mogą, to ja wam. honorem pocziciwego człowieka zaręczam, że was z sekretu, który mi powierzycie, przed nikim nie wydam, a jeżeli o dobra publicznym radzić będziecie, to i ja wam radzić pomogę."

A skoro te słowa wymówiłem, tak zaraz prezydujący tego zgromadzenia rzekł te słowa do mnie: „O, wielki i nieustraszony mężu, aż nadto ufamy twojej osobie i widzimy w tobie wielką i nieustraszoną odwagę, że wpośród 30 mężów i położonego oręża ku tobie wcale się niczego nie lękasz, więc tym bardziej zaufanie nasze pokładamy w twojej osobie i mamy całą nadzieję w jego duszy, że to, co ci od nas powierzonym zostanie, że ty nas z sekretu nie wydasz, a zatem przepraszamy cię za naszą prędkość, żeśmy się sami na tobie poznać nie mogli. Więc cię teraz przypuszczamy do stołu naszego i od przysięgi uwalniamy twoją osobę, i bardzo pragniemy jak najprędzej zaradzenia twego.“ A w tym zaraz posadzili mnie przy onym stole, a rotę przysięgi i puinał zachowali. A jam też mój pałasz w pochwę włożył, a skoro tylko z nimi usiadłem przy onym stole, tak zaraz natychmiast sekretu mi swego powierzyli. A sekret ich był taki, iż oni rozmyślają o tym, jakim by sposobem rewolucją rozpocząć, i że zamiarem było ich dla Kościuszki otworzyć drogę do Warszawy, w której podówczas było wojska rosyjskiego do 24 tysięcy ludzi, a wojska polskiego więcej nie było podtenczas jak tylko 600 gwardii koronnej, także było 600 z Działyńskiego rejmentu, było 400 artylerii, było 200 pontynierów, było 200 gwardii Mirowskich i pułk jeden ułanów tatarskich, w których było 600 ludzi, a reszta tu w Warszawie było rozpuszczonego wojska naszego z okładem 6000, które było utrzymywane przez nas obywateli, gdyż Moskale zabierali tych, co wychodzili z Warszawy, i do pułków moskiewskich ornych odsyłali.

A gdy już zasiadłem pomiędzy to zgromadzenie, tak zaraz począł mi się pan prezydujący mnie wypytywać o to, jakim sposobem, można było (rozpocząć takową rewolucją. Ja rzekłem do nich te słowa: „Panowie moi, lubo ja nie mam honoru" znać waćpanów dobrodziejów, jednak to do panów śmiało mówić mogę, czyli pomiędzy waćpanami nie masz którego szpiega albo też ze szczebiotliwym językiem, który by mnie mógł wprowadzić w niebezpieczeństwo u Igelströma, który już utrzymuje bardzo wielu szpiegów po Warszawie, czego już są jasne dowody, a to przez JW. jenerała Działyńskiego, który już jest wzięty do niewoli, a nawet i tu siedzi Stasio Potocki, szambelan Węgierski, kapitan Linowski i kapitan Zawadzki, którzy byli wydani przez szpiegów od Igelströma, których tu osadzono w pajłacu w piwnicy u siebie, więc to być może, iż panowie chcecie wprowadzić mnie w wielkie nieszczęście.“ Ale oni wszyscy zaraz założyli palec na palec przede mną, przysięgając mi wszyscy, iż żaden żadnego nigdy nie wyda. Ja, lubo znałem wielu fircyków, jednak zaufałem im i ich sumitowaniu się przede mną, więc tak zacząłem mówić z nimi: ,,Panowie! moim zdaniem jest, aby rozpocząć tym sposobem rewolucją, iżby najprzód most w samym środku z kilku łyżwami złożony był przeprowadzonym na Kępę pod gwardiackie koszary, aby Moskale, którzy są na Pradze, nie mogli dać sukursu tym, którzy byli w Warszawie, ani ci tym, którzy byli na Pradze.“ Także oświadczyłem im to, że ja mam taką zręczność, iż ja mam swego stryja przy moście komisarzem mostu, który dla prośby mojej to wszystko uczymi, także oświadczyłem im i to, że ja mam tak wiele przyjaciół, iż potrafię nimi osadzić wszystkie rogatki, a to ludźmi z bronią nabitą, aby żaden Moskal w pole nie mógł się z Warszawy zrejterować, i że tym sposobem możemy Kościuszce drogę otworzyć do Warszawy. A skoro to wszystko dopełnimy, to pewno zaraz możemy wojska ogromne formować i granice nasze rozszerzać.

A gdym się z tymi słowami wymówił, tak zaraz wszyscy dali mi wielkie brawo i ucałowanie braterskie, więc się na tym nasza sesja skończyła i zaraz wszyscy wstali od stołu. Ja wprawdzie rozumiałem sobie to, że ci ichmoście będą coś więcej dobrego radzić, ale oni zaczęli to radzić, jak się który dobrze udziewczał, popisował lub też się bawił. Ja, słysząc takowe ich dyskursa, tona bardzo żałował tych słów moich, żem ich przed nimi wymówił, gdyż ci ichmoście nie o rewolucji, lecz tylko o zabawach myśleli. Więc ja, pożegnawszy się z tymi próżniakami, prosiłem ich do siebie oświadczając im, że ja mieszkam na Dunaju pod numerem 145 i że ich wszystkich do siebie zapraszam. Ale skorom tylko od nich wyszedłem, tak zaraz uczułem w sobie wielką bojaźń, gdyż miałem wielkie przeczucie, ponieważ jedna z tych osób była szpiegiem, który te wszystkie słowa, które ja tylko przed nimi wymówiłem, to wszystko co do słowa opisał i mnie Igelströmiowi na drugi dzień raportem podał. Igelström, odebrawszy takowy raport rano, tak zaraz przysłał oficera do mnie, abym ja natychmiast [się] u niego stawił.

EGZAMEN MÓJ U IGELSTROMA

To tylko było dla mnie największym szczęściem dla wyekskuzowania się przed Igelströmem, iż on cały magistrat prosił dwoma dniami wprzódy do siebie na obiad. Gdzie i ja, jako będący wtenczas radnym, byłem na tym obiedzie, gdzie Igelström w imieniu swojej monarchini nas wszystkich serdecznie upraszał, abyśmy jemu byli wiernymi i abyśmy jemu wszystko raportowali, co tylko obywatele po szynkowniach, kawiarniach i winiarzach gadają, a jeżeliby co gadali podobnego do buntów, tak zaraz abyśmy jemu donosili lub też onych sami na ratusz zabierali, a w nocy jemu pod konwojem, przesyłali, a gdy takowego żądania jego wszyscy wiernie dopełniać będziemy, tedy on miał wyrobie u imiperatorowej dla nas wszystkich radnych patenta majorowskie i do nich należącą pensją, a panu wiceprezydentowi Łukasiewiczowi rangą podpułkownika, panu Rafałowiczowi, jako prezydentowi, rangę pułkownika, i aż do śmierci nam zapewnił nasze urzędowanie. To jest  prawda, żeśmy jemu wszyscy przyrzekli, lecz u mnie w sercu daleko inaczej było, ponieważ w. major Frańkowski przybywszy od jenerała Madalińskiego z Krakowa do minie, a wiedząc dobrze o moim patriotyzmie, a dlatego mnie przywiózł proklamacją od Kościuszki i list własną jego ręką do mnie pisany, prosząc i zaklinając mnie o to, abym ja takową proklamacją całemu magistratowi do przeczytania podał. A w tej proklamacji były bardzo łagodne słowa do magistratu pisane, prosząc o danie mu pomocy od całej Warszawy. Ale też razem i groził nam, bo jeżelibyśmy jemu pomocy nie dali, to nas miał uważać za nieprzyjaciół ojczyzny naszej a gdyby przemocą wkroczył, to wtenczas cały magistrat w pień by wyrżnąć kazał, uważając ich za zdrajców swej ojczyzny.

Więc ja, wziąwszy takową proklamacją do siebie, upatrywałem tylko pory w gronie naszym, jakby ją podać można było, ale ja, mając wielkie zaufanie w panu Wulfersie, adwokacie, więc użyłem jego osoby do tego, aby on prosił prezydenta o jeneralny ustęp, w czym on zaraz pozwolił i ustęp jeneralny zrobił. A w tym pan Wulfers całą proklamacją przeczytał, ale po tym przeczytaniu onej zrobiło się u wszystkich radnych bardzo wielkie milczenie, ponieważ nie wiedzieli, co mają ma to odpowiedzieć. Ale ja wyrwałem się tak jak Filip z konopi i rzekłem do nich te słowa: „Jak widzę, prześwietny magistracie, że tu w nas wszystkich zrobiło się daleko większe milczenie aniżeli u Igelstroma na obiedzie. Tam gadano przeciw naszej ojczyźnie, a tu potrzeba nam koniecznie zaradzić, jaką mamy dać odpowiedź na tę proklamacją, gdyżby to niepięknie było, będąc synami ojczyzny, [gdybyśmy nie mieli] swego poświęcić życia i majątku swego. Przyszła albowiem taka szczęśliwa dla nas pora, ażebyśmy choć krwią granice swoje skrapiali, abyśmy one z drapieżnych rąk wydarli."

A w tym prezydent Rafałowicz, wstawszy na nogi swoje, począł mówić te słowa do mnie: „Szalony i głupi człowiecze, cóżeś ty to wymówił? Oto ja pójdę do Igełströma i oskarżę ciebie, żeś ty to jest pomiędzy nami buntownik i ty to jesteś pomiędzy nami parszywa owca, która nam cały magistrat paskudzisz; oto bądź pewnym, że gdy cię doniosę, to pewno wisieć będziesz.“

Ja widząc to, iż ten jegomość ze mną nie żartuje, iż się zdobył na takie słowa naprzeciw mnie, kolegi swego, przymuszony byłem tegoż panicza przeprosić, aby mnie przed Igelströmem na szubienicę nie wykierował, gdyżby to dla mnie wcale nie było ładnie, aby, najsłodsze Imię Jezus, szewc wisieć miał, i tak ledwie, zaledwie moi koledzy wraz ze mną, za upadnięciem aż do nóg jego, ledwieśmy go przeprosili.

Otóż to był pierwszy pomiędzy nami nieprzyjaciel Polaków, a ja porozumiawszy tych panów, którzy żadnej odpowiedzi Kościuszce nie dali, więc sam jeden odpisałem mu to, iż sam jeden siebie wystawię na tę ofiarę i tyle, ile tylko będę mógł dać mu pomocy, ryzykować się będę.

EKSPLIKACJA NA OSKARŻENIE MNIE PRZEZ SZPIEGA

Najprzód gdy przysłany był oficer moskiewski od Igelströma po mnie, abym u niego w toj czas stanął, te słowa bardzo mnie obeszły, lecz ja jednak, nie tracąc swej nadziei, jak najprędzej począłem się wybierać, aby mnie pod wartą nie prowadzili. Rad nierad zostawiłem onego oficera w pierwszym pokoju, a sam do drugiego pokoju poszedłem ubierać się, a przemyślając o tym, co się ze mną dziać będzie, wiedząc dobrze o tym, iż tam siedzą drudzy Polacy, u niego w piwnicy dawno siedzą, z tym wszystkim jednak pan oficer woła na mnie: „Poskorej ubierajcie się i stupajcie!“ A ja, ubrawszy się dobrze, wziąłem do boku swego pałasz dobrze wyszlefowany i wziąłem za cholewę dobry puinał, który miał długości pół łokcia, oprócz trzonka żelaza samego, i tak się już determinowałem, że gdyby ranie kazał aresztować, tom sobie umyślił wprzód jego, a potem i więcej, a na ostatku i siebie zabić aniżeli dał się wziąć do aresztu. A gdy już szedłem z onym oficerem, wezwałem z sobą moich dwóch wiernych czeladzi, którym przykazałem, aby oni czekali przed kościołem księży kapucynów, gdzie okna były wychodzące od Igelströma, aby dali znać drugim, co się ze mną dziać będzie.

Z tym wszystkim jednak idę po schodach do tego pana Igelströma, przed którym pragnąłem jak najprędzej stanąć i ukończyć z nim lub źle, lub też dobrze; a gdy mnie już zameldowano, tak zaraz  kazał minie przywołać do siebie, gdzie było bardzo wiele u niego oficerów, a ja skłoniwszy się jemu rzekłem do niego to, iż na rozkaz jego stanąłem; aż rzekł do mnie Igelström: „Czyli ty jesteś Kiliński?“ Odpowiedziałem mu, iż ja jestem. „Czyli ty jesteś radnym?“ Opowiedź: „Ja“. „Czyli ty jesteś sapożnik“? Odpowiedziałem mu: „Ja“. „A ty mać twoju buntownik, ty sukinsyn!“ I tak coraz więcej minie traktował obelżywymi słowami, aż dalej i pluł na mnie, i coraz więcej wymyślał, a ja, stojąc przed nim, rozmyślałem o tym, jakby go prędko ugodzić puinałem, gdyż mnie tak mocno wymyślał, ile tylko w ruskim języku wymysłów być może, tyłem ja słuchać od niego musiał. Ale ja ośmieliwszy się rzekłem do niego: „I czegoż pan na mnie wymyślasz, i czemuż mnie nie dozwolisz do siebie mówić, alboż ja twój poddany, abyś na mnie jak na chłopa swego burczał?“ A w tym wziąłem się za pałasz. Igelström patrząc ma mnie i rzekł: „Ty jesteś buntownik, sukinsynu, kudaż ty wczoraj bywał?“ Ale, obróciwszy się do swego kantorka, wyjął z niego szpiega raport, który w szkołach pojezuickich wszystko to, com ja tylko wymówił, raportem swoim doniósł, więc jeszcze Igelström powtórnie mnie pytał: „Czyli ty Kiliński?“ Odpowiedziałem: „Ja.“ „A ty byłeś dnia wczorajszego w szkołach pojezuickich?“ Odpowiedź: „Byłem.“ „Ty podawałeś sposób dla buntowników, jak oni mają rozpocząć rewolucją?" Odpowiedź: „Ja“. A gdy to wymówilem, Igelström wymówił do tych oficerów: „Pasłuszycie, gospoda oficery, szto jeten sukinsyn gaworył na protiw nam.“

I zaraz zaczął ten raport czytać, co było w nim opisano co do słowa to, com ja wymówił, to on napisał. Ale gdy on skończył czytanie swoje, tak zaraz mówił do mnie: „Osudzi się sam, hak ty wisieć nie powinien?“ Ale ja odpowiedziałem jemu, że nie ja, lecz on sam wisieć powinien. „A gdy my przyjdzieim z sobą pod sąd, to nie ja, lecz pan wisieć pewno będziesz, ponieważ minie i drugich pan namawiałeś, abyśmy byli szpiegami, i jeszcze deklarowałeś nam wyrobić majorskie rangi i do nich pensją, abyśmy ci szpiegowali i donosili tych, którzy ,co naprzeciwko Moskwie gadać będą. Ja się spodziewam tego, że tu Więcej takich z kolegów moich przed panem doniesionych będzie. Ja i koledzy moi byliśmy proszonymi od W. Pana i od pana Rafałowicza, prezydenta, abyśmy się rozeszli po różnych szynkowniach, bilardach, 'winiarniach, kafenhauzach i abyśmy słuchali, co też ludzie gadać będą. Więc ja na dniu wczorajszym, będąc proszony od tych buntowników do szkół pojezuickich, więc byłem zaraz przymuszonym do przysięgi, gdzie leżał na mnie przygotowany puinał, czego jest świadkiem ten szpieg, który mnie tak doskonale przed panem opisał. On mnie tylko uprzedził, ponieważ ja to samo byłbym na dniu dzisiejszym magistratowi doniósł. Ale skoro mnie ten szpieg uprzedził, teraz ja nie mam przyczyny donosić, ale skarżyć się na prezydenta będę, że on nas w nieszczęście wprowadza, za co my łajanymi jesteśmy.“

Igelström, usłyszawszy ode mnie takowe słowa, zaraz obróciwszy się do swoich oficerów i począł mówić do nich: „To jest wielka prawda, iż ja ich mam sobie osób podanych więcej Magistratowych.“ A dla tym lepszego przekonania dobył z kantorka drugiego i trzeciego raportu szpiegów swoich, którzy także byli oskarżyli pana Wulfersa i pana Tykla, radnych, którzy także sobie przy winku rafinowali o tym, jakby dać Kościuszce pomoc z miasta Warszawy. Więc skoro się Igelström naradził ze swymi oficerami, tak zaraz z tonu grubego i zuchwałego spuścił i zaczął do minie łagodniej gadać — i co mówił na mnie „durak“, „sukinsyn“, to potem mówił mi pięknie, „waćpan“ mi mówił. Ja lubo byłem w wielkiej pasji będąc tak ciężko od niego obelżonym, alem się jednak roześmiać musiałem, gdyż z duraka na pana od niego wyszedłem, jednak mówiłem do niego te słowa: „Jaśnie wielmożny ambasadorze, mocno się panu dziwuję, żeś mnie tak mocno złajał i czyliż się sam dorozumieć możesz, że ten szpieg, co tam był, daleko więcej pirzeciwko Moskalom gadał ainiżeli ja, bo gdyby był sam się patriotą nie okazał, to by go pomiędzy sobą zamordowano, tak też to i ja gadać musiałem, ponieważ bym się od nich niczego nie dowiedział, ale tak dowiedziałem się tego, co się dzieje w publiczności.“

Igelsitröm, widząc to, że mu się śmiało ekskuzuję, zaczął mnie przepraszać i całować, obiecując mi jakąś nadgrodę za to, iż mnie rozgniewał, ale, zawoławszy na swego kamerdynera, kazał przynieść likieru, którego w kielich nalawszy, pił do minie. Ja, odebrawszy od niego, powiedziałem mu, że to będzie dla mnie trucizną, ale cóż miałem robić, musiałem być więcej grzeczny aniżeli uparty, widząc dla siebie stojących żołnierzy z bronią za drzwiami i oczekujących na jego rozkazy. Ale jednak zaraz zaczął ze mną łagodnie gadać i pytał się ranie, jakim by sposobem ja został w stołecznym mieście radnym. A ja jemu odpowiedziałem to, że mam bardzo wielu przyjaciół. Także pytał się mnie, wiele by tu było szewców. Ja jemu odpowiedziałem to, że będzie z okładem tysięcy cztery. Także pytał się mnie, jakbym wiele miał więcej innych oprócz szewców przyjaciół. Odpowiedziałem mu, że to się bardzo prędko dowie, tylko aby mi pozwolił zawołać na moich dwóch stojących przed Kapucynami czeladzi, którzy oczekiwali, co się ze mną stanie, i powiedziałem mu to, aby on kazał im donieść o mnie, że ja jestem aresztowanym, to za jedną godzinę będzie miał dziesięć tysięcy ludzi, a za dwie godzin to będzie miał dwadzieścia tysięcy, a za trzecie dwie godziny to pan niech się sam bardzo lęka, gdyż pan sam u mnie aresztowanym być możesz. Igelström, usłyszawszy to ode mnie, mówił mi te słowa: „Mój kochany przyjacielu, pajdy ty ode manie w czorty, ja twoich sapożników uwidzieć nie chaczu.“ Prosił tylko o tę łaskę, aby o tym do nikogo wcale nic nie mówić, że on na mnie wymyślał, i bardzo mnie grzecznie za drzwi sam wyprowadził. Ale gdym wyszedł od Igelströma po moim egzaminie, tak zaraz przysiągłem sam w sobie, że się mścić będę, abym jak najprędzej pomoc dał Tadeuszowi Kościuszce.

OPIS DALSZY PO MOIM EGZAMINIE

Jeżeli mogą różni pisarze swoje historie opisywać, tym bardziej ja opisać mogę historią tę, która w wiekopomne wieki nawet dla dziatek naszych służyć powinna, aby pamiętali na to, jak to jest drogo krwią naszą ziemię własną odkupować musieliśmy, którą nam przemoc sąsiedzka bez żadnych przyczyn wydarła. Ale ja wziąłem to sobie za największy punkt honoru, aby się dać we znaki tym, którzy za ruble i pruskie talary, i cesarskie dukaty rozszarpali kraje nasze. Dałem ja się tu we znaki i tym, którzy się za nas jak za bydło brali, jak się to tu niżej w opisaniu okaże.

Gdy skończyłem moją karierę z Igelströmem co do egzaminu, lecz zaraz zacząłem myśleć z nim o trajedii, która się niedługo z nim zacznie, bo skoro tylko od niego wyszedłem, tak zaraz poszedłem do pana Józefa Sierakowskiego, a mego kochanego przyjaciela, który jednym duchem patriotyzmu ze mną ku ojczyźnie pałał. A tam naradziwszy się z sobą daliśmy sobie obydwa słowo honoru takie, że choćby nam przyszła życiem drogo przypłacić, to żaden żadnego z sekretu nie wyda, i zaraz ułożyliśmy pomiędzy sobą przysięgę, którą każdy z nas wykonać musiał, a to dlatego, aby się pomiędzy nami sekret utrzymował.

Także umyśliliśmy sobie to, abyśmy wielkiego znaczenia osób pomiędzy naszą socjacją nie przyjmowali, z tej przyczyny, że ciż panowie jeżdżąc z wizytami jedni do drugich to zaraz jeden drugiemu sekretu powierza i wszystkie sekreta tym sposobem wydanymi bywają, jak to tego już mieliśmy jasne dowody, a to przez JW. jenerała Działyńskiego, który przez swoją otwartość jego duszy sam siebie wydał, także i drudzy panowie, którzy nie utrzymując sekretu pomiędzy sobą, byli przez szpiegów wydanymi i byli wziętymi od Igelströma do aresztu. Z tych jedni siedzieli w pałacu Igelströma, a drudzy siedzieli w arsenale. Więc dlatego potrzebna nam była przysięga, którą my ułożyli w ten sposób:

„Ja N... przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu w Trójcy Świętej Jedynemu i najwyższemu Tadeuszowi Kościuszce, Naczelnikowi Siły Zbrojnej Narodowej, tudzież związkowi nowo utworzonemu, jako ja nigdy nikogo z sekretu mnie powierzonego nie wydam, a do obrony mojej ojczyzny w każdym momencie z bronią stawać i bronić jej wiernie i sprawiedliwie będę, a przyjaciół moich wiernie nam zaufałych do tej konspiracji prowadzić i namawiać będę, zaręczając za pewność jego osoby życiem swoim. Żadnej osobie, dobrze mnie nie będąc znanej, sekretu przed nim nie wydam. Broni i ładunków jak najwięcej przyspasabiać będę, a jeżeliby ze związku naszego którykolwiek od Igelströma był aresztowany, to ja zaraz drugim doniosę i natychmiast rewolucją rozpoczynać będę, i na każdy alarm pogotowiu znajdować się będę. Starszych moich ze związku tego we wszystkich ordynansach jak najuroczyściej dopełnić, choćby mi własne życie utracić, one dla ojczyzny chętnie ryzykować będę. A jeżeliby z nas który ze sekretu chciał nas wydać, a ja się pewno dowiedział, takiego bez żadnego skrupułu zabić deklaruję, o to wszystko, co tylko dla dobra naszego użytkiem będzie, o to się jak najusilniej starać będę, tak mi dopomóż w Trójcy Świętej Boże i niewinna Syna Jego Męka Święta.“

Takową przysięgę tak cywilni, jako i wojskowi wykonywać musieli, do której to przysięgi był pierwszym Jan Kiliński, jako prymier, drugi był Józef Sierakowski, rotmistrz Pągowski, Wojciech Kujawski, intendent ogniowy Laskowski, kapitan Ropp, major Melfort, kapitan Melfort, bracia, porucznik

Gąsiorowski, porucznik -Górski,, major Zaydlic, kapitan Osiecki, kapitan Zaydlic, dwóch braci, major Pierściński, pułkownik Zieliński, brygadier Farankowski, major Frankowski; to tyle na pierwszej sesji osób wykonało przysięgę, do której każdy z największą ochotą ubiegał się, a każdy z tych wołał te słowa: „Boże potężny, dopomóż naszemu zamiarowi, a przyśpiesz mam jak najprędzej ten moment rozpoczęcia naszego.“ A dawszy sobie braterskie ucałowanie, zakończyliśmy naszą pierwszą sesją, która się odprawiła w domu moim własnym.

Jeżelić ja rozmyślałem o skardze Igelströma, ale też i on miał jakieś mocne przeczucie, ponieważ kazał się usilnie starać o to, aby jego oficer, który był jego szpiegiem najwierniejszym, u mnie miał kwaterę. A że podówczas obywatele kwaterunku u siebie nie mieli, więc też i u mnie kwaterunku nie było, ale kwatermistrz, chcąc dogodzić zamiarowi Igelströma, przyszedł do mnie prosząc, aby mu koniecznie dla oficera nająć na pierwszym piętrze od ulicy parę pokoików, które były dosyć małe, z którego na rok jeden brałem dukatów 16, ale ten kwatermistrz, choć ja mu odpowiedziałem, żadną miarą odstąpić mnie nie chciał, aż dotąd, dopóki mu nie najmę, perswadując mi, że jeżeli mu dobrym sposobem nie najmę, to go gwałtem wprowadzi. Więc cóżem ja miał robić w takim razie? Musiałem mu nie odmówić, ale gdy mi się pytał, co bym ja chciał z tych pokoików, a to na jeden miesiąc, ja, lubo zaraz pomiarkowałem, iż to dla mnie chcą wprowadzić nieprzyjaciela, jednak zaczyniłem kwatermistrzowi tyle, ile bym za pięć kwartałów nie wziął. W tym kwatermistrz przyznał mi się, mówiąc do mnie te słowa: „Panie Kiliński, gdybyś waćpan chciał 30 dukatów na jeden miesiąc, to Igelström dać kazał.“

A zatem bardzo sładno domyślić się było można. Więc kwatermistrz poszedłszy przyniósł mi za dwa miesiące z góry pieniądze po czerwonych złotych 18 na miesiąc, a ja rad nierad musiałem wziąć pieniądze i tym sposobem wpuścić do siebie nieprzyjaciela.

Ale skoro tylko do mnie się wprowadził, tak zaraz ja jemu wizytę oddałem, a widząc, co mu z meblów potrzeba było, tak zaraz kazałem mu poprzynosić od siebie, a jego samego prosiłem do traktierni na obiad, a potem wziąłem go z sobą na wino. Coraz mu. więcej moich przyjaciół rekomendowałem, a że on lubił w karty o pieniądze grywać, więc on prosił mnie, abym z nim wieczorami grywał, w czym ja mu deklarowałem, lubo grywać nie lubiłem, ale jednakże jemu akompaniowałem.

Ale jednego czasu wygrałem z niego dukatów 53, a gdym z nim grać przestałem, tak zaraz jemu jego własne pieniądze oddałem. Stąd on oficer zaczął mnie chwalić i coraz więcej gustu do mnie nabierał; także często chodziłem z nim po bilardach, ohcąc się z nim dobrze zaprzyjaźnić, by czasem w jakim przypadku mógł mnie lub też kogo obronić, abym ja tym sładniej zamiaru mojego mógł dopełnić. Bo skoro tylko u minie sesja być miała, tak zaraz posyłałem do niego mojego zaufanego przyjaciela, który by jemu był znajomy, a mnie był wierny, więc sobie obydwaj w karty z sobą grali, a my tymczasem swoje sesje odbywali.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SESJA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOPIA LISTU OD KOŚCIUSZKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPADEK MALUŚKI, ALE BARDZO POMOCNY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG TEGO AUGUSTYNA KARSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST OD BISKUPA KOSSAKOWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HETMANA OŻAROWSKIEGO ORDYNANS DO WOJSK POLSKICH WYDANY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SESJA CZWARTA W DOMU MOIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SESJA PIĄTA W KOSZARACH ARTYLERII I OSTATNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SESJA WIECZORNA W KOSZARACH ARTYLERII I OSTATNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MOWA WIELMOŻNEGO KAPITANA ROPPA, BĘDĄCEGO W KORPUSIE ARTYLERII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ WIELKIEJ ŚRODY PRZED WIELKĄ NOCĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O DALSZYM TEGO WIECZORA PRZYGOTOWANIU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZMOWA Z PUŁKOWNIKIEM PUŁKU TATARSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPOWIEDŹ PUŁKOWNIKA ZIELIŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O ŻOŁNIERZACH MIEJSKICH I MARSZAŁKOWSKICH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIEŃ CZWARTKOWY — ROZPOCZĘCIE REWOLUCJI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS DALSZY REWOLUCJI, KTÓRA DOPIERO SIĘ ROZPOCZĘŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS DALSZY, O PUŁKU DZIAŁYŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS DALSZY O PREZYDENCIE ZAKRZEWSKIM I O RADZIE NARODOWEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O IGELSTRÖMIE, JAK Z WARSZAWY UCIEKAŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS NA POCHWAŁĘ WSZYSTKIM WOJSKOM NASZYM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG NASZEJ CZYNNOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG CZYNNOŚCI NASZEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS ARESZTOWANIA BISKUPA KOSSAKOWSKIEGO I OŻAROWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O BISKUPIE MASSALSKIM I MARSZAŁKU MOSZYŃSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS ARESZTOWANIA ANKWICZA I ZABIEŁŁY, MARSZAŁKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O ZŁOŻENIU BRONI, CZYLI IM ODEBRANIU ONEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O PRZYPADKU MOIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG, O KRÓLU BĘDĄCYM NA PRADZE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O ŚMIERCI ANKWICZA, ZABIEŁŁY, KOSSAKOWSKIEGO I OŻAROWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O CZTERECH PUNKTACH MIANYCH DO PREZYDENTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYROK ŚMIERCI OD SĄDU KRYMINALNEGO NA OŻAROWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYROK ŚMIERCI SĄDU KRYMINALNEGO DLA ANKWICZA MARSZAŁKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZECI WYROK SĄDU KRYMINALNEGO, DLA MARSZAŁKA LITEWSKIEGO ZABIEŁŁY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYROK ŚMIERCI OD SĄDU KRYMINALNEGO NA BISKUPA KOSSAKOWSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE DALSZEGO KONTYNUOWANIA W RADZIE NARODOWEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPOWIEDŹ JANA KILIŃSKIEGO DO KOŚCIUSZKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O PRZYJĘCIU KOŁŁĄTAJA I IGNACEGO POTOCKIEGO DO WARSZAWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O RAFAŁOWICZU, PREZYDENCIE MIASTA WARSZAWY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE O RADZIE NAJWYŻSZEJ NARODOWEJ A SKASOWANIE TYMCZASOWEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE OSÓB, KTÓRE W TEN DZIEŃ POWIESZONO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZA KONTYNUACJA TEJ HISTORII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE O PANU ROGOZIŃSKIM, INTENDENCIE TAKSOWYM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE JEDNEGO ŻOŁNIERZA, KTÓRY BYŁ OSĄDZONY NA ROZSTRZELANIE I PARDON DOSTAŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEMOWA NA PLACU DO ŻOŁNIERZY MIANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE O UCIECZCE KRÓLA PONIATOWSKIEGO WISŁĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE PANI JENERAŁOWEJ GRABOWSKIEJ Z PANIĄ CHODKIEWICZOWĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS O KSIĘCIU PRYMASIE PONIATOWSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAŁE WSPOMNIENIE O BISKUPIE SKARSZEWSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE KRÓTKIE O BISKUPIE MALINOWSKIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG CZYNNOŚCI NASZEJ W WARSZAWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE O ROZPOCZĘCIU SZTYFTOWANIA PUŁKU SWEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS UMUNDUROWANIA PUŁKU MOJEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS DALSZY O PUŁKU MOIM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPIS DALSZY CZYNNOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIAG TEJ BATALII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE [TEGO, CO SIĘ STAŁO] PRZEZ ODDALENIE SIĘ OD PUŁKU MOJEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE O PRZYPADKU JANA KILIŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG HISTORII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG HISTORII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG TEJ HISTORII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG HISTORII WARSZAWSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE BATALII OSTATNIEJ NA PRADZE, ACH, TAK NIESZCZĘŚLIWEJ, JAKA BYŁA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG TEJ HISTORII PRASKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OPISANIE RESZTY UPADKU NASZEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOTĄD OPISOWAŁEM OGÓLNIE, TERAZ ZAŚ OPISOWAĆ BĘDĘ SZCZEGÓLNIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPOWIEDŹ NA SŁOWA JEN. GURZYŃSKIEMU PRZEZ KILIŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG MOJEJ HISTORII — OPISANIE DOSTANIA SIĘ DO PRUSAKÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG MOJEJ PODRÓŻY DO POZNANIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DALSZY CIĄG BAWIENIA SIĘ W POZNANIU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej