Nieznany

Duruy Jerzy

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII.

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXI.

ROZDZIAŁ XXXII

NINA

George Duruy

ROZDZIAŁ I.

Pan de Garamante nie był już młody, ale chociaż po jego falujących włosach, tak czarnych niegdyś przesunęły się już pierwsze przymrozki starości, chociaż kształty zaokrągliły się nieco, a choć stracił dawniejszą elegancyą, i nerwową giętkość, którą się zachwycały kobiety, hrabia Melchior wyglądał jeszcze bardzo dobrze i mógł sobie powinszować, że szczęśliwie okrążył straszny przylądek pięćdziesiątki. Cerę miał ogorzałą, lecz świeżą i zdrową, twarz męzką, ogoloną brodę, jeżącą się na pozór, lecz miękką w dotknięciu. Twarz tę rozjaśniały oczy błękitne, spokojne i łagodne, które umiały w potrzebie uzbroić się w delikatne ostrze ironii, i kryły w kącikach powiek, jak usta, w drwiącem swem zagięciu pewną dozę impertynencyi. Wysoki, barczysty, o rękach dużych, lecz bardzo pięknego rysunku, takim był pod względem fizycznym pan de Garamante. Jedyny syn dawnego gwardzisty Karola X-go, odziedziczył po ojcu przeszło sto tysięcy franków rocznego dochodu i apetyt potrzebny do ich zjedzenia. Zostawszy panem majątku, w bardzo krótkim przeciągu czasu, zaczął z lekka nadgryzać kapitał. Na nieszczęście głód przychodzi przy stole i hrabia wkrótce podwoił porcye. Podróże, wesołe przyjęcia jesienią w jego pałacu, polowania, konie karty, a zwłaszcza kobiety wyrządziły straszne szczerby w jego ojcowiźnie. Aby się ustatkować, wziął sobie kochankę, pretekstem, że ujednostkowanie swoich wybryków, jest zarówno aktem moralności, jak oszczędności, że zresztą tego rodzaju związek trwalszy do czasu zastępuje małżeństwo i służy mu niejako za nowicyat. Ale kochanka, którą sobie wybrał i żeby się przygotować do życia małżeńskiego, mała blondyneczka o niezapominajkowych oczach, była jednym z tych fałszywych aniołów, co w sobie kryją szatanów. Pod dotknięciem jej drobnej rączki, dukaty hrabiego zaczęły się toczyć z szaloną szybkością, a gdy już przewidywała rychły koniec tego kosztownego tańca, porzuciła go, zostawując mu za jedyną pamiątkę ich związku, maleńki mleczny ząbek w dzieciństwie stracony. Pan de Garamante, kazał wprawić ząbek swojej kochanki w pierścionek i odtąd nosił go ciągle na palcu. Jedni twierdzili, że szczególniejszy ten pierścionek był symbolicznym wyrazem jego żalu do płci niewieściej, inni widzieli w nim tylko dowód pamiątki, jaką zachował o tej uroczej i żarłocnej buzi. Bądź co bądź, hrabia nie ożenił się. Zostało mu już tylko dwadzieścia tysięcy franków dochodu; lata biegły, a z latami nachodziły go reumatyzmy i dziwactwa. — Jeden powód więcej, żeby się ożenić!— mówili towarzysze jego wesołych pochulanek. On — odpowiedział, że był za starym dla młodej dziewczyny; a że się jest zawsze zamłodym dla starej panny, zajął więc miejsce w szeregach weteranów celibatu, stanowiących rezerwę w armii czynnej galanteryi męzkiej. Wybrany ten korpus nie wyrusza do ataku; ale ponieważ ustawa jego upoważnia maruderstwo, służba więc jest dosyć czynną. Zaciągnięcie się w te szeregi, następuje zwykle około czterdziestego piątego roku życia; niektórzy dezertują w dziesiątek lat później, żeby się ożenić ze swoją kucharką; inni wolą umrzeó na posterunku i do tych ostatnich należał pan de Garamante.

Po zniknięciu swej niewiernej, hrabia Melchior urządził sobie życie wedle zasad egoistycznego doświadczenia.

W 1876 roku sprzedał swój zamek bogatemu cukrownikowi, Hektorowi Passemard zastrzymawszy tylko na gruntach ojcowizny mały pawilonik, z zastrzeżonem prawem polowania. Tam spędzał lato w towarzystwie jednego ze swych dawnych dojeżdżaczy, który pełnił zarazem obowiązki lokaja i kucharki. Zimą zamieszkiwał w Paryżu, nie w żadnym wspaniałym apartamencie, którego utrzymanie i opłata zaciążyłyby zbytecznie na jego budżecie, ale w jednym z tych mieszkanek, złożonych z saloniku i sypialni, które pewne kluby wynajmują swoim członkom. Nie jest się u siebie — zapewne, ale nie jest się też i zupełnie w hotelu; jest to coś pośredniego pomiędzy domowem ogniskiem a numerem. Ma się liczną służbę; w potrzebie można kazać zanieść list przez klubowego strzelca, co jest w dobrym tonie, stół jest doskonały i nic prawie nie kosztuje, ma się, nie sięgając do portmonetki, dzienniki i przeglądy klubowe, jego powozy, miejsce w jego loży i jego bilety na rozmaite wystawy. Jest to pewnego rodzaju uratowaniem pozorów, człowiek wydaje się mniej biednym, gdy się ociera codzień o bogactwo drugich, i łudzi tem nietylko drugich, ale i siebie. Obrawszy sobie takie schronienie w klubie, można pod warunkiem nie dotknięcia nigdy karty, prowadzić ten sam tryb życia przy dwudziestu tysiącach franków, jak dawniej przy siedemdziesięciu. Ma się, zgoda na to, tylko powierzchowny zbytek. Czemże różni się dzisiaj platyna od srebra? kiedy metal się świeci, któż myśli o sprawdzaniu jego własności i ciężaru? Tak żył hrabia Garamante, Nikt prawie nie mógł się domyśleć, że był niemal zrujnowanym, tak znajomość życia paryzkiego, uczyniła go mistrzem w sztuce obywania się resztkami fortuny.

Świąt w ogóle nie jest sprawiedliwym dla starych kawalerów. Nazywa ich zawsze samolubami, a bardzo często zgryźliwymi, maniakami i pedantami. Jest to oszczerstwo i podejrzewam, że to stare panny puściły je w obieg, gdyż jak wiadomo, odznaczają się on zawsze surowością, podobną do urazy wzgly, dem bezżennych mężczyzn. Znam przecież takich starych kawalerów, którzy są najmilszymi ludźmi pod słońcem, a pan de Garamante, należał do ich liczby. Posiadał on tę przyjemną cnotę tolerancyi, która nadaje taki urok stosunkom ze sceptyka mi. Pessymizm jego, owoc doświadczenia, nie był gorzki, lecz uśmiechnięty. Rozczarowany ze wszystkiego na nic nie piorunował. Pobłażliwa jego filozofia brzydziła się napadaniami, czy to na rzeczy tego świata, czy na ludzi. Pogardzał trochę temi ostatniemi, ale bez mizantropii i pokazywał to tyle właśnie, żeby nie dać do zrozumienia, że go nie wywiodą w pole. Używszy szeroko życia, poznał się późno na nicości wszystkiego, ale nie uważał się za upoważnionego tą smutną wiedzą do otwarcia szkoły rozczarowywania drugich. Lubił młodzież i nie oburzał się wcale na jej szaleństwa. "Bo — mówił — jeżeli dobrze jest cofnąć się z jakiejś drogi, potrzeba naprzód wejść na nią." Religia jego, zarówno jak przekonanie legimistyczne, były to przedmioty, nad któremi nie lubił się rozszerzać. W głębi, konwenanse grały tam większą rolę, niż wiara. Wierzył w powrót króla tyle prawie, co w Objawienia się Matki Boskiej w Lourdes, które wydawały mu się rzeczą bardziej budującą, niż prawdopodobną. Tylko — poczytywał to za obowiązek względem samego siebie, nazwiska, jakie nosił, tradycyj rodzinnych i stosunków światowych stać po stronie wyznawców mistycyzmu tak w polityce jak w religii. — Człowiek ten nie nudził się nigdy. Wszystko dla niego stanowiło przedmiot do spostrzeżeń; wszystko go obchodziło; nic nigdy nie robiąc, był jednym z najbardziej zajętych ludzi w Paryżu. W istocie, nic bardziej pochłaniającego niż flanerya, gdy się jej kto tak, jak on odda. Jest to rodzaj gapiostwa psychologicznego, które zatrzymuje się przed widokiem namiętności ludzkich, jak gapiostwo uliczne, przed wystawami sklepów. Hrabia w ten sposób zgromadził niepostrzeżenie wspaniały zbiór dokumentów z dziejów serca ludzkiego i radość dla niego była wielką, gdy powiększył swoje muzeum spostrzeżeniem jakiegoś rzadkiego objawu. Parę razy myślał o skatalogowaniu swoich zbiorów. Ale rzuciwszy okiem na swój pierścionek, powiedział sobie zaraz: "Tom Myśli! Maksym! coś na wzór la Rochefaucaulol! I na co? Komuż by się przydało moje doświadczenie, skoro ja sam z niego nie skorzystałem?"

Każdy zbieracz, jak wiadomo ma swoję specyalność.

Specyalnością pana de Garamante, była dusza kobiety. Tutaj ze zwykłego amatora, stał się znakomitym znawcą. Wystudyował w całej jej nielogicznej i twierdzącej komplikacyi, w jej sprzecznościach, słabostkach, dziwactwach, znał ją do głębi, jak dobry zegarmistrz zna zegarek, a w potrzebie byłby pokazał cały mechanizm i niedostrzeżone kółeczka, które wprawiają w nich wielką sprężynę kobiecą: miłość. Jak wszyscy ci, którzy dużo żyli, ale, którzy nie walali swego serca po jego szumowinach; jak każdy, kto kochał choćby przez dzień jeden, na kim, choćby przez chwilę spoczął promień prawdziwej miłości, pan de Garamante miał dla kobiet sympatyą pełną szacunku i delikatności, po trosze jakąś litosną i podobnym był wtem do ludzi niegdyś bardzo pobożnych, co już niemi nie są. ale zachowują rodzaj religijnej tkliwości dla kościoła, w którym się zwykli byli modlić. Nie miał on dla tych, co upadły, tej ciężkiej pogardy łudzi, którzy nie znają życia i nie wiedzą, jak bardzo grunt jego jest śliskim dla drobnej, kobiecej nóżki. Gdy opowiadano przy nim o upadku, mówił, że to był może tylko fałszywy krok, że się nigdy nie jest pewnym tych rzeczy, a choćby się było, trzeba udawać, że się nim nie jest. Nie znaczyło to bynajmniej, żeby wierzył w cnotę kobiet; dały mu tyle dowodów swej lekkomyślności. Ale nie lubił, żeby się rozwodzono nad tym przedmiotem. Byłby chciał, żeby salony zorganizowały spisek milczenia dokoła tych drobnych kobiecych słabostek, aby mieszczaństwo, którego nie lubił — nie obrzucało błotem uroczych kobiet wielkiego świata, grzeszących tylko brakiem rozwagi. Pomimo swoich pięćdziesięciu lat i osamotnienia, na jakie go wiek skazywał, hrabia był zawsze nadskakująco grzecznym, jak w najpiękniejszych czasach swoich konkiet, i miał w całem swojem obejściu z płcią piękną coś rycerskiego, co się coraz bardziej z każdym dniem zatraca. Kobietom się to podobało; bo kobiety lubią, żeby im podawano nawet pudełko cukierków z taką miną, jak gdyby się było gotowym dać sobie dla nich głowę roztrzaskać.

ROZDZIAŁ II.

Po sprzedaży zamku, pan de Garamante, zamknął się najprzód ściśle w swojej ustroni myśliwskiej, nie chcąc mieć żadnej styczności z tą rodziną parweniuszów, których można rubaszność zdawała się urągać jego arystokracyi w pieniężnych opałach. Ale na wsi trudno się uchylić od tyranii sąsiedztwa. Cukrownik złożył mu wizytę, którą musiał oddać. Pani do Passemard przyjęła go z odznaczeniem i w taki sposób, jak gdyby go za coś przepraszała; poczem przedstawiła mu nieśmiało swoję córkę Ninę i syna Maurycego. Hrabia nie lubił samotności, gdyż mógł ją zaludniać tylko swemi wspomnieniami, co w pięćdziesiątym roku życia jest zawsze dosyć smutnym przeglądem. Rad więc, że widzi jakieś inne twarze, niż miedziane oblicze swego dojeżdżacza, okazał się bardzo uprzejmym i zapominając, że ma przed sobą tych handlarzy cukru, których bogactwo wywłaszczyło jego biedę, porzucił zakreślone sobie z góry stanowisko wyniosłej, chłodnej grzeczności, na którem miał zamiar się utrzymać. Zaproszenie na obiad nastąpiło wkrótce po tej wizycie. Przyjął je i zwolna dość częste stosunki zawiązały się pomiędzy pawilonem a zamkiem; a następnie zacny hrabia, raczył zaszczycić swą obecnością zebranie, jakie państwo Passemard przyjmowali w swoim hotelu na bulwarach Malesherbes.

W kilka dni potem pan de Garamante, zaszedłszy przypadkiem w tamtą stronę, przypomniał sobie, że winien jest wizytę swoim sąsiadom ze wsi. Salon, gdzie go wprowadzono, był jedną z tych wielkich komnat, których umeblowanie bez charakteru nadaje się równie dobrze do sali ministerstwa, merostwa lub wspólnego salonu, lub poczekalni amerykańskiego dentysty. Wielkie firanki z pąsowego adamaszku u okien, krzesło, kanapy i fotele pokryte są samą materyą z gazy, kandelabry i zwierciadła ze złoconego brązu, wszystko to było ciężkie, bogate i brzydkie.

Poczekawszy trochę pan de Garamante, wstał ziewając i rzucił obojętnym wzrokiem na kilka obrazów opatrzonych jeszcze wystawowemi numerami. Te płótna, gdzie pod pretekstem impressyonizmu rysunek, koloryt i kompozycya zastąpione były różnobarwną mazaniną nie zatrzymały długo spojrzenia hrabiego, który w braku wykształcenia artystycznego, wytworzył sobie, jak wielu ludzi światowych pewien dyletantyzm, którego sąd nie był pozbawiony smaku i bystrości.

— Widocznie — pomyślał sobie — ten gbur Passemard, obstalował te obrazy u tapicera, który mu dostarczył mebli — i rozejrzał się dokoła drwiąco, z zadowoleniem człowieka, który rozumem mści się za swoję biedę.

W tej chwili drzwi się otwarły i pani Passemard weszła do salonu. Była to otyła kobieta z twarzą czerwonawą ironicznie zasapana. Jej atłasowa czarna suknia pokryta dżetem, byłaby może piękną na ramionach innej; na niej uwydatniała tylko nie fortunnie zbytnią otyłość, połączoną z brakiem proporcyi w kształtach. W spojrzeniu jej przebijała się pewna arrogancya, jakiej się nabywa, stając się milionerem, połączona z rodzajem niespokojnej bojaźliwości, jakiej niektórzy parweniusze nigdy się pozbyć nie mogą. Ujrzawszy pana de Garamante, kłaniającego się jej z wdziękiem, imponująca ta osoba zmięszała się bardzo, spróbowała się uśmiechnąć uprzejmie, wybełkotała niezrozumiałe: "Pan hrabia" i zaczęła sapać głośno, co zawsze oznaczało u niej wielkie zakłopotanie.

— Wybaczy pani, że pozwoliłem sobie przyjść w dniu nie recepcyjnym — ozwał się hrabia z właściwą mu dworskością. Przechodziłem pod oknami państwa i wstąpiłem.

— Panie hrabio — po tym zaszczycie, jaki nas spotkał, żeś pan raczył przyjąć udział w naszem małem zebraniu...

— Małem zebraniu! wspaniałym wieczorze — chcesz pani powiedzieć.

— Och! to było tak sobie zwyczajnie — wymówiła pani Passemard z tą pyszałkowatą skromnością, która spuszcza oczy, nadymając się jednocześnie.

— Nie wiem doprawdy, co pani nazywa zwyczajnym zebraniem, ale zapewniam panią, że ta orkiestra cygańska, grała zachwycająco, że deklamacya była bardzo piękną a kolacya przyniosła zaszczyt kucharzowi i piwnicy państwa.

— Tak... zapewne... tak też dowodzi Welutina w Soirée parissienne, która nie wiem zkąd dowiedziała się o naszem zebranku. i wspomina o nim w swojej kronice.

Hrabia powściągnął lekki uśmieszek, jaki mu się po ustach przewinął. Znał on doskonale przemysł sławnej Welutiny i wiedział, jakiemi drogami dochodzi się do tych wzmianek.

— Istotnie, pani, czytałem artykuł w klubie po śniadaniu. Raczono mnie wymienić pomiędzy gośćmi państwa.

Pani Passamard zaczerwieniła się trochę, zakaszlała i z przymuszonym uśmiechem wyrzekła....

— Doprawdy, te dzienniki są takie niedyskrętne....

— Są od tego, pani. Mam tylko do zarzucenia Welutinie, że nie wyraziła się z dostatecznemi pochwałami o talencie, z jakim córka państwa gra na cytrze.

— To prawda — wszak cytra, to instrument bardzo dystyngowany, panie hrabio?

— Bardzo dystyngowany, pani.

— Nina gra wcale nie ale, to też nie żałuję, że jej dałam Mussolini'ego za professora. Bo widzi pan, panie hrabio, my z mężem jesteśmy bardzo ambitni dla naszej Niny.

— Macie państwo zupełną słuszność.

— O! pan jej nie znasz. Widziałeś ją pan tylko na wsi i to parę razy zaledwie. Ale wieś, to nie jej żywioł. Nudzi się tam: jej potrzeba Paryża, towarzystw, teatru — zwłaszcza teatru!

— Córka pani tak bardzo lubi teatr?

— Czy go lubi? Przepada za nim. To też bywamy w teatrze, jak można najczęściej. No i Nina sama grywa w teatrach amatorskich, jak prawdziwa aktorka, powiadam panu hrabiemu.

— To bardzo pięknie.

— O tak! Nina jest bardzo utalentowaną, a przytem ma żelazną wolę, jak ojciec. To też, gdzie jej zabraknie zdolności, tam przychodzi upór. Malarstwo nie szło jej zrazu....

— Jakto! córka pani zajmuje się także malarstwem?

— Ależ tak. Dlaczegóżby nie? Alboż to ona jedna? Wystawiała nawet zeszłego roku. Te trzy obrazy oto, to są jej.

— Podziwiałem je, wszedłszy — rzekł hrabia grzecznie — nie domyślając się, że ręka, która je na płótno rzuciła, jest tą samą, co mnie przed kilku dniami grą na cytrze czarowała.

— Pozwoli pani sobie powinszować, z tyloma talentami córka pani zasługiwałaby nabycie w mniej prozaicznych, niż nasze, czasach.

— Ona to sama zawsze powtarza, a ojciec jej jest tego zdania, że ma słuszność. Ale co do mnie, czy wie pan hrabia, co powiem? Uważam, że się zanadto sztukom pięknym oddaje. Chciałabym, żeby się oderwała trochę od swoich książek, pędzli i nut. Bo, przecież, trzeba będzie, żeby kiedyś poszła za mąż. Nie jest już przecież smarkatą. A prowadzić dom, zwłaszcza taki, jaki ona mieć będzie, to rzecz niezbyt łatwa i wygodna. Ale cóż! nie słuchają mnie, ani ojciec ani córka, i wiem, że im się wydaję zbyt praktyczną z mojemi poglądami. Cóż pan hrabia o tem myśli, proszę odpowiedzieć szczerze?

— Odpowiedź bardzo trudna, łaskawa pani. Nadzwyczaj mało znam pannę Ninę; ale uważam ją za osobę bardzo hojnie od natury uposażoną. Pojmuję, że miłość własna pana Passemarda, może się rozkoszować tem połączeniem tylu talentów, z których jeden wystarcza zwykle naszym panienkom. Może też i pani ma słuszność, życząc sobie, żeby talenta, uprawiane z takiem powodzeniem przez córkę pani, nie pochłaniały jej zbytecznie, i żeby gruntowne wykształcenie....

Pani Passemard wyprostowała się nagle i rzekła z dumą:

— Panie hrabio! moja córka złożyła egzamina.

— O! w takim razie wszystko jest jak najlepiej! — odparł tamten z niedostrzeżonym odcieniem ironii.

W tej chwili drzwi salonu otwarły się i wszedł Hektor Passemard, a za nim wysoki młodzieniec, którego hrabia przypomniał sobie, jako widzianego w Charmilles, przed kilku miesiącami.

— Pan hr.... mój kochany sąsiad! — rzekł pan Passemard poprawiając się z żywością — jakże mi przyjemnie.

I wstrząsnął podaną mu ręką hrabiego.

— Pozwól pan przedstawić sobie, mojego młodego przyjaciela Gastona Henriot.

I dodał, patrząc hrabiemu w oczy i mierząc każdy wyraz.

— Pracownik panie, chłopiec wielkiej zasługi, który chce tak, jak ja być synem swoich dzieł.

Młodzieniec skłonił się z lekka hrabiemu z tą dumną grzecznością, której się nauczyć nie można.

— Pan de Garamante — ciągnął dalej Passemard — mój sąsiad ze wsi, który mi sprzedał Charmilles.

— Ach! tak panie — rzekł hrabia do Gastona, ze swoim pięknym uśmiechem — widzisz pan we mnie dawnego właściciela, który teraz musi się ograniczać prostym myśliwskim pawilonem.

Czasy są teraz ciężkie dla dawnych, historycznyoh zamków... Ale, ale, kochany panie Passemard, podobno buraki nie obrodziły w tym roku?

Cukrownik łączył, jak wielu milionerów dumę kapitalisty, z tym fałszywym wstydem dorobkiewicza, który nie może znieść, żeby znano do gruntu źródło jego bogactw, nawet wtedy, gdy to źródło nie jest nie czyste. Mienił się chętnie "synem swoich dzieł," ale nie lubił określać ściślej rodzaju tych dzieł i znajdował w ogólnikowości tego wyrażenia, coś uroczystego, co mu pochlebiało. Dopatrzył więc w zapytaniu hrabiego cień złośliwości, do jakiej ten mistrz w sztuce salonowych, delikatnych docinków był bardzo zdolnym, i udał, że go nie słyszał.

— Gdzie Nina? — zapytał nagle żony.

— W swoim pokoju zapewne....

— Nie, w pracowni — przerwał Gaston.

— Więc bądź łaskaw iść powiedzieć jej, że jesteśmy tutaj.

— Pan Henriot jest krewnym państwa? — zapytał hrabia pani Passemard, gdy młodzieniec wyszedł.

— Nie; ale jest tak, jakby domowym, towarzyszem moich dzieci. Mój mąż zastępuje mu ojca, bo biedny chłopiec jest sierotą od lat kilku.

— I cóż robi?

— Nic... to jest maluje. Jest uczniem szkoły sztuk pięknych.

— Byłbym wolał, żeby się był wziął do przemysłu — wtrącił Passemard — bo obchodzi mnie ten chłopiec jako jedyny syn mojego dawnego nadzorcy Henriot. Ale ani sposobu! Chce być artystą, a nie ma złamanego grosza. Hal cóż robić! skończył dwadzieścia pięć lat, niech — że więc sobie radzi. Wiem, że ma zdolności, że pracuje i że malarstwo już mu się potroszę opłacać zaczyna. Ale zawsze hołyszowski zawód.

— Jesteś pan bardzo surowym. A pani wspominała mi przed chwila, że pan się tak szczycisz malarskim talentem swojej córki?

Passemard poruszył się, jakby oburzony.

— Ale cóż znowu; czy pan przypadkiem uważa, że to wszystko jedno?

Poczem z rubasznym śmiechem, który według niego miał być sprytnym.

— Widzisz pan — dodał — ja jestem człowiek praktyczny! i malarstwa tak bardzo nie cenię. No, naturalnie, pochlebia mi to, że moja córka potrafi oto tworzyć takie rzeczy — i wskazał na obrazy, którym się już hrabia przy wejściu przyglądał — ale, żeby w tem szukać chleba i karyery, o! to halt! Wolę moje buraki. Położył nacisk na burakach, aby zaznaczyć, że zrozumiał złośliwość hrabiego.

Drzwi się otwarły i wszedł Gaston.

— I cóż — zagadnęła pani Passemard — a Nina?

— Pracuje na górze, jak mówiłem, przebrała się, wróciwszy i nie może zejść do salonu.

— Achal — rzekł pan Passemard, wybuchając śmiechem, włożyła zapewne swój malarski kostium i nie śmie się pokazać. No to my pójdziemy ją tam złapać.

— Ależ mężu! — wykrzyknęła pani Passemard.

— Panie! — rzekł z cicha Gaston Henriot tonem bolesnego błagania, co nie uszło uwagi hrabiego i podnieciło żywo jego ciekawość.

— No cóż? Czemuż oboje tak na mnie patrzycie? Przecież trzeba, żeby pan de Garamante nasz dom obejrzał.

— Cóż, kochany sąsiedzie, czy pan nie masz nic przeciwko temu?

Hrabia się zawahał. Widocznie ten przegląd nie podobał się pani Passemard i Gastonowi: cóż więc miał zrobić, czy poddać się próżnej fantazyi cukrownika, czy też spełnić nieme życzenie jego żony i przyjaciela i pożegnać się! Ale ciekawość zwyciężyła gallanteryą; obudził się w nim instynkt obserwatora.

— Służę panu chętnie — odpowiedział.

— Może należałoby uprzedzić Ninę? — ozwał się nieśmiało Gaston.

— A to po co? Raz na zawsze mój chłopcze, nie wtrącaj się do nie twoich rzeczy — odpowiedział szorstko pan Passemard.

Wyraz żywego niezadowolenia odmalował się na twarzy młodego człowieka. Hrabiemu, który z zajęciem śledził grę jego ruchliwej fizyognomii, wydało się na chwilę, że młodzieniec zapomni o oszanowaniu należnem swojemu opiekunowi. Ale na przestraszony znak pani Passemard, Gaston nie odpowiedział nic i pogrążył się w jakiejś milczącej rezygnacyi, która nadała urok dziwnej melancholii jego męzkiej twarzy.

— Hm! hm! — pomyślał hrabia. — Ten człopczyk ma krew i wolę. Podoba mi się.

Wyszli wszyscy z salonu i Passemard sumiennie pokazywał hrabiemu wszystkie wygody i zalety swego mieszkania. Wychwalał z kolei błękitne atłasowe obicie saloniku, wschodnie portyery w przedpokoju, bilard, umyślnie sprowadzony z New-Yorku, kredens w sali jadalnej z Florenoyi, srebro, porcelanę, wszystko. Rozkosz mu sprawiało takie roztaczanie swego bogactwa przed ubóstwem tamtego.

Pani Passemard zadąsana z początku, rozchmurzyła się wkrótce, potakiwała głową, wymieniała ceny, otwierała, sapiąc szuflady i strzepywała chusteczką od nosa pył z mebli, narzekając na kurz w paryzkich mieszkaniach.

Hrabia słuchał i patrzył z dobrotliwym i trochę drwiącym uśmiechem.

— To mój gabinet — ozwał się Pasaemard z pewną uroczystością w głosie.

Hrabia zauważył na kominku popiersie Rzeczypospolitej.

— O! o! — rzekł, — nie wiedziałem, że pan jesteś takim republikaninem, kochany panie Passemard.

I rzucił ukośne spojrzenie na czerwoną wstążeczkę, świecącą w butonierce cukrownika.

— A dlaczegóżby nie? -odpowiedział tamten, z pewnością siebie.

Bezwątpienia, nie mogłem odrzucić krzyża, jaki mi zwalony rząd ofiarował, ale byłem zawsze człowiekiem postępowym, zawsze, i nie widzę, dlaczego nie miałbym stanąć po stronie instytucyi rozumnie liberalnej, jakie Francya sobie dała.

— Wierzaj mi pan, że nie widzę w tem nic niewłaściwego — odpowiedział pan de Garamante.

— Tak, porządek w swobodzie i swoboda w porządku, oto mój programmat.

— Jest prosty i jasny — rzekł hrabia, nie mrugnąwszy okiem.

— Bez wątpienia, ale pan go nie podzielasz, jak sądzę, pan jesteś kawalerem prawa boskiego, panie hrabio.

Po raz pierwszy użył tego tytułu w rozmowie i pan de Garamante, zauważył, że go wymówił z pewnym naciskiem.

— Mój drogi panie Passemard, nie będziemy się zajmowali dzisiaj, jeżeli pan pozwolisz boskiem prawem. Jest to kwestya również. Zostawmy ją, i skończmy przegląd prześlicznej pana siedziby.

— Bardzo chętnie. Gastonie, nie wiesz przypadkiem, czy Maurycy wrócił?

— Nie sądzę. Pojechał na wyścigi i zapewne jeszcze go niema.

— Syn pani bardzo lubi konie?

— Niestety, panie hrabio, bardziej jeszcze wyścigi, niż konie.

— Tak — rzekł Passemard z zadowoleniem — Maurycy jest jednym z najzapaleńszym sporstmenów.

— Czy utrzymuje wyścigowe konie?

— Nie, ale może z czasem....

— Co znowu, Hektorze — przerwała pani Passemard — to byłoby szaleństwem.

— A dlaczego? Alboż to inni młodzi ludzie tego nie robią. To nadaje ton, pewne stanowisko... robi wreszcie młodzieńca głośnym. — Nieprawdaż, kochany sąsiedzie?

— Mój Boże! — odparł hrabia — jest wiele sposobów stania się głośnym... Jednym z nich w istocie jest utrzymywanie stajen. Ale są i inne.. Cóż pan o tem myślisz, panie Henriot?

— Wybaczysz pan, nie mam zdania w tym względzie.

— O! to nie Gastona o to pytać. On tem wszystkiem gardzi — zawołał Passemard. — Dla niego nic nie istnieje po za malarstwem... A teraz panie Garamante, szykuj pan nogi; pójdziemy na górę i pokażę panu to, co mam najcenniejszego....

ROZDZIAŁ III.

Weszli po schodach, zatrzymali się przed wspaniałym flamandzkim gobelinem treści mytologicznej, zasłaniającym drzwi. Passemard uchylił je ostrożnie, zajrzał do środka i odwracając się zaraz, położył palec na ustach, dla nakazania, milczenia. Poczem wszedł, stąpając ostrożnie po grubym Wschodnim dywanie, który tłumił odgłos jego kroków. Hrabia zdziwiony tą tajemniczością, Gaston Henriofe trochę blady i pani Passeraard weszli. za nim.

Była to jedna z tych wielkich komnat, jaką jest obecnie moda urządzać na wzór pracowni malarzy. Przez jednę ścianę, szklanną całą światło wpływało strumieniami. Mebli było niewiele. Tutaj wielka skrzynia w stylu odrodzenia o rzeźbionych drzwiczkach i marmurowych inkrustacyach, tam, kredens w tymże samym stylu, obciążony piękną włoską porcelaną; wielki kufer o mosiężnych ozdobach, krzesła z prostem oparciem, pokryte wytłaczaną skórą, fortepian przykryty nawpół jaskrawą japońską materyą, przetykaną złotem. Pod ścianą naprost szyb szeroka i nizka otomana, a na niej rzucony niedbale dywan perski. Z obu stron zwierciadła nad kominkiem w czarnych ramach, dwie palmy złotawe, długie i giętkie, łączące się ze sobą pod sufitem, na marmurowej konsoli, zamiast zegaru, piękna kopia Perseusza Benwenuta, a po obu jego stronach dwie czary cyzelowane w starem srebrze. W wielkich fajansowych wazonach rośliny podzwrotnikowe o błyszczących sztywnych liściach, na ścianach kilka półmisków mosiężnych, kilka szkiców ołówkowych, a w środku sufitu zamiast żyrandola olbrzymi morski ptak z rozpostartemi skrzydłami.

— Hę, cóż pan na to? — rzekł Passemard z cicha. — Ładnie jej, nieprawdaż?

Przed stalugami plecyma ku drzwiom zwrócona z paletą i malsztokiem w ręku panna Nina stoi i maluje. Czarny aksamitny toczek a la Rembrand, niedbale na lewe uszko włożony, pokrywa włosy, których gęste kędziory, z rudawo-złotym połyskiem wymykają się z pod niego i rozsypują po szerokim kołnierzu z weneckiej koronki, pokrywającym jej szczupłe nieco ramiona. Strój jej składa się z czarnej aksamitnej bluzy, bez paska i takichże obcisłych pantalonów, zapiętych na guziki powyżej kostki i odsłaniających pąsowe pończochy, w których modelują się nóżki długie i wypukłe, obute w trzewiki o stalowych sprzączkach. W tem męzkiem przebraniu panna Nina, wyglądała tak na chłopca, że hrabia z trudnością ją poznał i nie mógł powściągnąć lekkiej oznaki zdziwienia. — W tejże chwili ona cofnęła się km. niemu, odwracając i przechyliła głowę na bok, jak czynią malarze, chcąc sobie zdać sprawę z effektu tonów na zaczętem płótnie. To jej poruszenie, obudziło wielkiego duńskiego doga, który drzemał u stóp swojej pani, a który teraz podniósł leniwie głowę, otworzył w przeciągłem ziewnięciu swą różową paszczę o spiczastych, zębach i nagle, nadstawiwszy krótkie swe wilcze uszy, zwrócił ku drzwiom złotawe, fosforycznie błyszczące oczy i pozostał tak nieruchomy, patrząc przed siebie z upartem wytężeniem.

— Dzień dobry, Bibciu! — zawołał pan Passemard swym wesołym, rubasznym głosem, — przyprowadzam ci gościa. Nina. drgnęła i odwróciła się nagle. Jej czysty grecki profil, zmienił się z lekka i coś twardego przemknęło w oczach — ale trwało to tylko chwilę. Rzuciła nieznaczne spojrzenie w zwierciadło i kładąc pędzle i paletę, zbliżyła się ku przybyłym z tą pogardliwą i wspaniałą swobodą, jaką daje kobiecie świadomość wielkiej piękności.

— Pan de Garamante — rzekła głosem poważnym, którego ton zdziwił hrabiego — raczy wybaczyć, ze go przyjmę w takim stroju. Zdaje mi się, że prosiłam cię Gastonie....

— Nie łaj go — przerwała pani Passemard — to twój ojciec uparł się koniecznie, żeby tu przyjść. Rozumiesz przeoież — dodała prawie szeptem — że ani ja, ani Gaston nie lubimy tego cudackiego przebrania i....

— Pani — rzekł hrabia — kłaniając się — to ja powinienem prosić o przebaczenie. Ojciec pani nie powiedział mi, że wchodząc tutaj, przerwę jej pracowitą samotność.

— Nie masz do mnie żalu, co? Oprowadzałem pana de Garamante po mieszkaniu, pojmujesz więc Bibciu....

— Mój ojcze, prosiłam cię już, żebyś mi oszczędził tego śmiesznego przydomku — rzekła półgłosem, z nakazującem ściągnięciem brwi, które zmąciło nagle pogodę jej pięknej twarzy.

Zaczęto zwiedzać pracownię! Pan Garamante, jak wiele ludzi dzisiaj pochwytał na wystawach i wyprzedażach pewien zapas uświęconych wyrażeń, jakiemi handlarze "osobliwości, " lub amatorowie lubią pstrzyć swoje rozmowy. Oświadczył więc, że skrzynie były epokowe, a krzesła wydały mu się bardzo czystego stylu.

Taborety o kręconych nóżkach, pochodziły zapewne z szesnastego w, po pewnych jednak znakach można było sądzić, że należą do peryodu przejściowego. Nina i Gaston potakiwali, lub zaprzeczali, a że oboje mieli także dostateczny zapas takich wyrażeń, więc rozmowa stała się zupełnie niezrozumiałą dla państwa Passemard, którzy pomimo tego promienieli w duchu.

— Istotnie, pani — rzekł hrabia — całe urządzenie tej pracowni zdradza gust wytworny i wykształcony. Artystyczny instynkt pani kierował nią zapewne w wyborze tych materyj, tych mebli, tych przedmiotów sztuki i tego zachwycającego kostiumu.

Ninie komplement ten wielką sprawił przyjemność, i naturalnie nie pospieszyła z objaśnieniem, że wszystko to, co hrabia chwalił, dostarczonem jej było przez jednego z tych specyalistów, którzy się zowią architektami apartamentów. Artyści ci skojarzeni z tandeciarzami, układają umeblowanie stylowe z łatwością restauracyjnego kelnera, układającego menu kolacyi; kładą starożytność w programmie, jak tamten zapisuje ostrygi, jeżeli się tego żąda. Zawód ich jest korzystny i zaszczytny: sprzedają dobry smak hurtownie i detalicznie. Pomiędzy "amatorami" wszelkie zwiedzanie apartamentu, jest podobnem do ekspertyzy. Hrabia skończywszy swoję, znalazłszy dla wszystkiego słówko techniczne i uprzejme zamierzał odejść, lecz Nina zatrzymała go na filiżankę tureckiej kawy, którą sama zaczęła przyrządzać na jednym z tych stoliczków bardzo nizkich, malowanych na pasowo i otoczonych delikatną złoconą galleryjką, jakie pochodzą z Konstantynopola. Przyklękła jednem kolanem na posadzce, i lekko pochylona w pozie dziwnie wdzięcznej uwydatniającej wszystkie powaby jej wiotkiej kibici, ustawiała cieniuchne filiżanki i odmierzała pachnący proszek Wschodniej kawy.

Pan de Garamante siedzący na sofie pochylił się ku Gastonowi i rzekł mu półgłosem:

— Jaki ładny obrazek, nieprawdaż?

Młodzieniec pochylił głowę na znak zgody, ale nic nie odpowiedział. Nina natomiast podchwyciła słowa hrabiego.

— Znajdujesz pan? — rzekła i na ustach jej zaigrat uśmiech, który nadał jej zagadkwy wyraz kokieteryi wyrafinowanej i okrutnej, stanowiący urok kobiecych głów, malowanych przez tajemniczego Vinci. — Jestem pewną, że Gaston nie podziela pańskiego zdania. Nie uznaje on w malarstwie tematów zbyt nowoczesnych, w rodzaju, jakie ja naprzykład mogłabym w tej chwili dostarczyć. Gaston jest klassykiem. Dla niego tylko Grecy, Trojanie w wielkich kaskach, siedzący na olbrzymich koniach. Nieprawdaż, mój drogi, że wejdziesz do Instytutu i zasiądziesz w zielonem ubraniu obok pana Gabanela?

Wymówiła to ostatnie słowa tonem pogardliwej ironii, która przesunęła cień smutku po twarzy młodzieńca. Jednakże od. powiedział natychmiast, utkwiwszy w nią to piękne spojrzenie, którego męzką pewność i przejrzystość zauważył już był pan de Garamante.

— Być może, Nino. Istotnie, przyznaję się, że nie cenię mazanin pana Morincourt o tyle, o ile nie gustuję w jego poezyach. W każdym razie postaram się, dowieść ci, że kochając namiętnie sztukę i szanując ją....

— Morincourt, impressonista, poeta cmentarnych widziadeł — przerwał hrabia. — Czyż pani istotnie cenisz bardzo jego malarstwo.

— O! nie mów pan jej o nich? — rzekła pani Passemard — przepada za niemi.

— Tak — poparł mąż — chciała nawet brać lekcye od niego, pomimo, że Gaston jej to najgoręcej odradzał.

— A! — rzekła Nina złośliwie — nic dziwnego — Gaston jest zazdrosny o vice-hrabiego.

Młodzieniec wstał nagle i głosem nieco drżącym:

— Mylisz się, Nino — rzekł. — W panu Merincourt lekceważę artystę i pogardzam człowiekiem. Pomiędzy mojem lekceważeniem i pogardą niema miejsca dla czego innego.

I wyszedł, skłoniwszy się lekko hrabiemu, który zdjęty nagłą sympatyą dla tego smutnego i dumnego młodzieńca, przeprowadził go do drzwi przychylnym wzrokiem.

— Gaston cierpi dziś stan owczo jeden ze swoich napadów złego humoru i gwałtowności — rzekła Nina, podając filiżankę hrabiemu.

— Nie wiem, co on cierpi do tego biednego Morincourt! — zawołał pan Passemard — Zazdrość artystyczna, zapewne.

— Jakże panu smakuje ta kawa, kochany sąsiedzie?

— Doskonała! lepszej i na wschodzie nie piłem!

— Pan zwiedzałeś Wschód? — zapytała Nina ciekawie. Westchnęła zlekka i po chwili.

— Jesteś pan bardzo szczęśliwym — dodała.

— Zwiedzałem, pani, — odpowiedział hrabia. — Dawniej gdy nie byłem starcem, miałem usposobienie wędrowca, jak te wielkie ptaki — dodał, wskazując na sufit. — To mewa, nieprawdaż?

— Tak, a raczej, to jej odmiana, którą nazywają goelandami.

Na brzegach Brytanii, rybacy uważają ją za zwiastunki burzy. To też kobiety, ile kroć słyszą ich krzyk przeraźliwy, powtarzają zwrotkę starej bretońskiśj piosenki.

Goëlandy! Goëlandy!

Oddajcie nam mężów; oddajcie kochanków!

— Nina! — rzekła skromnie pani Passemard.

— Mama zapomina, że mam dwadzieścia trzy lata....

Te ptaki są szczęśliwe, nieprawdaż panie hrabio. Jednem poruszeniem swoich wielkich skrzydeł przerzynają przestrzeń i wznoszą się po nad chmury.. Gdybyż to tak można wznosić się, jak one po nad płaskiemi pospolitościami.

Przy tych słowach oczy jej zabłysły, delikatne nozdrza wzdęły się i przybrała postać natchnioną młodej prorokini.

Jak wszyscy ludzie prawdziwie rozumni, hrabia lubił prostotę. Mowa napuszona i pretensycnalna, drażniła go nie mile.

— Ach pani! — rzekł — mojem zdaniem potrzeba zostawić ludzi ziemiom, a mewy przestworzom. Cóż robić; mamy nogi, a nie skrzydła. Jeżeli nieskończoność nas wzywa, ziemia nas przytrzymuje. Iść po niej prosto i nie zabłocić się, to już nie jest taką pospolitością — chciej pani wierzyć.

Wstał, żeby się pożegnać, a Nina rzuciła mu złe spojrzenie aktora, któremu się zamierzony effekt nie udał.

Skinęła zlekka głową panu de Garamante i nie powiedziawszy nic, wróciła do swoich stalug.

— Kochany sąsiedzie, spodziewam się, że będziemy mieli przyjemność widywać pana czasem — rzekł Passemard, przeprowadzając hrabiego. Zajrzyj pan do nas tak... po domowemu... na herbatkę. Do widzenia! wkrótce,., nieprawdaż?

Hrabia wyszedł i zaczął się przechadzać po bulwarach Malesherbes, automatycznym krokiem człowieka, którego myśl pracuje.

— Zabawna kobieta! — mówił sobie. Wychowanie jak najgorsze... pretensyonalna, kokietka w każdym calu, zła, jak zaraza, a z tem wszystkiem interessująca. Rassowa, ładna linia postaci, falista jaszczurkowata... Jakim u licha sposobem ten kloc Passemard mógł....

Pusta myśl przemknęła mu się przez głowę.

— O nie! to nie podobna. Mniejsza z tem — albo się mylę, albo ta młoda cukrowniczka, która chciała by mieć skrzydła pójdzie daleko. Dwadzieścia trzy lata, niepojęta, gra na cytrze, deklamuje, maluje, przebiera się po męzku... Z tem wszystkiem ładna, jak szatanka... coś szczególnego i niepokojącego. A ten. Henriot zdaje się być w niej zadurzony po uszy... biedny chłopiec!

ROZDZIAŁ IV.

Hektor Passemard nie zawsze był milionerem. W pierwszych latach cesarstwa, przybył z głębokiej prowincyi do Paryża z listem polecającym od swego ojca, handlarza w Montaubant, do jego krewnego korzennego kupca w Batignolles. Ten krewny, poczciwy człowiek wziął naprzód Hektora za subiekta, potem za zięcia i wreszcie umarł z tą pociechą, że nie mógł w lepszych rękach zostawić swojej córki i swoich korzeni. Hektor Passemard był istotnie dobrym kupcem i dobrym mężem; dał swojej żonie dwoje dzieci, syna i córkę i powiększył kapitały swojego teścia.

Ten ostatni był negocyantem starej daty; bez inicyatywy, bez śmiałych przedsięwzięć, bez wiary w reklamę, poprzestający na śmiesznych małych zyskach.

Przez uszanowanie dla pamięci swego teścia, Hektor Passemard zachował tradycye firmy, ale uważał je za bardzo ciasne i dowodził często żonie, że musi coś zrobić. Do 1855 roku szukał do tego drogi. Nadeszła wystawa Powszechna, która zgromadziła pod oczyma Paryżan, wyroby całego świata. Passemard zawiązał stosunki z przedstawicielami pewnej amerykańskiej firmy i sprowadził sobie z New-Yorku transport konserwów, jakich nieznano jeszcze w Paryżu. Następnie rozsiał po całym quartiet des Batignolles, olbrzymie prospekty, ozdobione sztandarem francuzkim i sztandarem Stanów Zjednoczonych. Była mowa w tem ogłoszeniu o lafayecie i wędzonych szynkach, o homarach w pudełkach i zabezpieczeniu praw człowieka Wszyscy okoliczni liberałowie stali się odrazu klientami Passemarda i zajadali się szynką Cincinata. Od tej chwili rozpoczęły się dla korzennikanowatora świetne czasy. Wkrótce otworzył drugi sklep przy ulicy des Mortyrs, potem trzeci w samym środku Paryża przy ulicy Mantmartre. Klientela napływała ciągle zwabiana nieustannemi reklamami. W 1862 roku Passemard zlikwidował swoje interessa i pokazało się, że posiada siedm kroć stotysięcy franków czystego majątku. Z bogactwem przyszła ambicya. Wstydząc się trochę tego, że przez dziesięć lat handlował salcesonami i cynamonem, marzył o wzniesieniu się, o wejściu w to, co nazywał z uszanowaniem wyższym handlem paryzkim. W trakcie tego wystawiono na sprzedaż jakąś cukrownię w Sant Denis; Passemard kupił ją tanio i wydało mu się, że postąpił o kilka stopni wyżej dla tego, że zamiast sprzedawać cukier w kawałkach, miał go sprzedawać w głowach. Są takie odcienia w handlu.

W cukrowni tej znalazł w charakterze nadzorcy dawnego towarzysza z Montauban Firmina Henriot. Biedak ten przybył do Paryża przed kilku laty, ożenił się, ale nie znalazł jak Passemard fortuny na swojej drodze. Podczas gdy jego współpracownik wzbogacał się na trychinowych szynkach, Firmin Henriot szedł tą bolesną drogą, jaką większa część wynalazców prowadzi do szaleństwa, samobójstwa lub ruiny. Marzył o zbudowaniu machyny, w której elektryczność zastąpiłaby parę, jako siłę poruszającą. Pewien znakomity uczony uznał jego plany i oświadczył, że tkwią w nich zarody jakiegoś wielkiego wynalazku. Ale nieszczęśliwy marzyciel spotkał się wkrótce z niemożliwością zgromadzenia kapitałów, potrzebnych do doświadczeń i zbudowania machyny. Nikt nie chciał mu pożyczyć dziesięciu tysięcy franków, bez których niepodobna było nic zaciąć. Po śmierci żony w 1853 roku, znalazł się bez środków z dwuletniem dzieckiem. Tak kochał swego Gastonka, że, aby się z nim nierozłączać, sprowadził do Paryża starą kuzynkę z Montauban, która się zajęła jego wychowaniem. W tymże czasie otworzyło się miejsce nadzorcy w cukrowni Saint-Denis i Henriot otrzymał ją dzięki swej znajomości mechaniki. Tamto Passemard odnalazł go w dziesięć lat później. Doświadczenie Henriota, stało mu się bardzo pomocnem i Passemard przeważnie jego radom zawdzięczał szybki rozwój cukrowni. W przeciągu kilku lat podwoił swoje kapitały. Wdzięczność swą dla Firmina okazał, podnosząc mu pensyą z 3, 600 franków do 5, 000; jest to więcej, niż się zazwyczaj w podobnych razach robi. Podczas jednej powodzi Henriot uratował z narażeniem życia kilka osób; Passenard dostał za to order i dał 300 franków gratyfikacyi nadzorcy. Wreszcie, gdy ten ostatni umarł w 1866 r., zmiażdżony rozpędowem kołem, Passemard kazał go pochować bardzo przyzwoicie i mówił na jego grobie z dostatecznem wzruszeniem "o wielkiej rodzinie roboczej, o braterstwie pracujących, o wdzięczności, jaką zwierzchnicy winni są najskromniejszym nawet swoim współpracownikom."

Na zakończenie oświadczył, że zajmie się odtąd wychowaniem syna Henriota, liczącego podówczas lat czternaście. Jakoż w istocie umieścił Gastona, jako pensyonarza w tem samem liceum, do którego Maurycy Passemard uczęszczał, jako przychodni. Gaston zaś miał spędzać u swego opiekuna, niedziele i wakacye. Powszechnie zachwycano się szlachetnością postąpienia Passemard'a, i on sam oddawał sobie sprawiedliwość, że się znalazł bardzo wspaniale.

Gaston przybył do liceum w kilka dni po śmierci ojca, blady, milczący, z oczyma pełnemi tego osłupienia, które zdradza bolesne zdziwienie młodych dusz zranionych po raz pierwszy w życiu. Pierwsze miesiące pobytu w liceum, były dla niego ciężką próbą. — Dotychczas żył z tą szczęśliwą nieopatrznoscią, którą się dopiero po utracie ocenia. Pomiędzy starą ciotką, proboszczem, ich sąsiadem, a ojcem, Gaston wzrastał spokojnie w cieple tych trzech czułości. Nagle, życie chwyciło go swą brutalną ręką: ojciec umarł, ciotka odjechała, proboszcz był daleko: Dziecko zostało, rzucone na pastwę strasznego osamotnienia i rozglądało się w koło strzeżone, jak po pustyni, w której zabłądziło. Och! jakże żałował teraz tego skromnego mieszkanka w pobliżu bazyliki. Jak pachnące groszki i powoje polewane co rano. oplatały się wesoło o porozciągane przed oknami sznurki, zamiast tych strasznych, zardzewiałych krat, które wszędzie, w klassie, w sypialni, w refektarzu, przypominały mu, że liceum jest filią więzienia. Przez tę zieloną firankę pnących się roślin, którą najlżejszy wietrzyk łagodnie poruszał, ileż razy przypatrywał się starożytnej katedrze! Nigdy jej tak nie lubił, jak latem, kiedy słońce zachodzi i ukośnemi promieniami ozłaca portyk, a wrony powróciwszy z pola, krążą dokoła świątyni, wydając krótkie, i przenikające okrzyki, kościół wówczas wyglądał tak, jakby się uśmiechał. Gaston przypatrywał się zawsze ze wzruszeniem temu przeobrażeniu i duch średnich wieków wchodził w to dziecko. W swej mystycznej naiwności przypisywał rodzaj utajonego życia tym sędziwym głazom; zdawało mu się, że jakiś puch tajemniczy ożywia to olbrzymie ciało, że trochę myśli wiernych, którzy tu od dziesięciu wieków przychodzili się modlić, krąży w jego głębi. Potem, w miarę, jak słońce zniżało się, portyk bladł, wieżyczki traciły swą złocisto-różową aureolę i wielki cień niby welon wdowi osłaniał katedrę która, na chwilę wskrzeszona lodowaciała znowu w szarej nieruchomości i święci klęczący przed nią wracali znów do owej wieczystej modlitwy.

Często, ojciec wracając z cukrowni, zastawał go przy oknie pogrążonego w głębokiej, nieokreślonej zadumie.

Nadzorca uczerniony całodzienną pracą wchodził wesoło do pokoiku, mówiąc: "Dobry wieczór, chłopcze." I zaczynały się pocałunki, pieszczoty, namiętne uściski, podczas gdy stara ciotka mruczała z gderliwą tkliwością:

— No, no, Firminie — dosyć tego! Widzisz, że już zupa podana — a zresztą zamęczasz chłopca. Do stołu, do stołu!

I obiadowano, ach! o ileż weselej, niż w refektarzu.

— Coś porabiał dzisiaj, chłopcze? Czyś widział proboszcza? Widzisz, ja jestem tylko robotnikiem, ale chcę, żebyś ty był czem innem. Mnie się nie powiodło; trzeba, żeby tobie los poszczęścił za dwóch, mój mały.

I nigdy Gaston nie mógł pomyśleć bez ściśnienia serca o tem dawnem, kochanem życiu.

Był naprzód jednym z ostatnich w klassie. Jednostajność życia w lyceum przygnębiała go, paraliżując naturalną żywość jego intelligencyi. W Niedzielę, służący pana Passemarda przychodził po niego. Ten dzień świąteczny, tak niecierpliwie oczekiwany przez jego towarzyszy nie przynosił żadnej ulgi jego cierpiącej, młodziutkiej duszy. Po przykrościach całotygodniowego zamknięcia w lyceum, Gaston musiał znosić w Niedzielę tortury, wypływające z jego nieśmiałości. Syn ubogiego nadzorcy nie mógł się przyzwyczaić do zbytków jego opiekuna. Życzliwe przyjęcie pani Passemard, łaskawe wypytywania się jej męża, professorów, lekcye, stopnie, przyjacielskie serdeczności Maurycego, który cieszył się, że ma w domu kollegę, wszystko, aż do ślicznego uśmieszku panny Niny, przestraszało małego dzikusa.

Czasem na wiosnę pani Passemard zawoziła go na spacer do lasku ze swemi dziećmi. Te przejażdżki były udręczeniem dla Gastona. U niego, niezgrabność wyrostka łączyła się z wrodzoną bojażliwością. Wstydził się tłumów, spojrzenia ich były mu przykre, jakby instynktownie odgadywał w nich coś nieprzychylnego i fałszywego. Zwłaszcza onieśmielało go sąsiedztwo panny Niny. Siedząc naprzeciwko niej przy Maurycym, wciskał się w jak najgłębszy kącik, aby suknia jej nie musnęła jego kolan i nie patrzył nigdy ani na prawo ani na lewo, aby się z jej wzrokiem nie spotkać. Ona tymczasem siedziała wyprostowana obok matki, leniwie na poduszkach powozu opartej. Nina starała się postarzeć swoje szesnaście lat i odgrywała rolę dorosłej panny z komiczną powagą młodych paryżanek, które, niestety, tak prędko przestają być dziewczątkami. Podczas gdy matka drzemała zlekka, dziewczę rzucało szybkie spojrzenia we wszystkie powozy, rozpatrując suknie, staniki, kapelusze i udzielając spostrzeżeń swoich bratu. Maurycy znowu, bardzo już zapoznany z życiem światowem, jak w ogóle teraz ośmastoletnie chłopcy, pokazywał siostrze znakomitości finansowe, polityczne, teatralne artystyczne. Nina słuchała chciwie, odwracając się czasem szybko, żeby lepiej widzieć, a na jej twarzyczce, której rysy pozostały dziecinnemi, pomimo dojrzałego przedwcześnie wyrazu, można było wyczytać namiętne zajęcie się całem błyskotliwem otoczeniem. Czasem spotykano dorożkę o zapuszczonych pąsowych storach. Maurycy trącał łokciem swego sąsiada i spoglądał na siostrę, która wyprostowana i sztywna zaciskała usta, nie zmrużywszy ócz. Często także rozminięto się z jedną z tych ładnych wiktoryi, których woźnica ma kwiatek w batonierce, a koń pąsową kokardę przy każdem uchu. Siedząca w nim dama rzucała pani i pannie Passemard wyzywające i afronteryjne spojrzenie, jakiemi istoty z jej sfery mierzą uczciwe kobiety. Maurycy wtedy poruszał się w nadziei, że zostanie zauważonym, a Nina studyowała chciwie bez żadnego zakłopotania umiejętną elegancyą i nie rażący zbytek stroju ładnej dziewczyny o malowanych policzkach. Zdarzało się czasem, że Maurycy znał nazwisko tej osoby lub jaki szczegół z jej życia. Wówczas, pochylał się ku matce i szeptał jej po cichu kilka słów, które Nina starała się pochwycić w przelocie, udając, że nie słucha. Panią Passemard bawiły niesłychanie te anegdotki, poczerpnięte ze specyalnych dzienników, których czytanie było już dozwolone Maurycemu od kilku miesięcy, "gdyż trzeba, żeby młodzieniaszek przetarł się troche, " jak mówił pan Passemard. Matka śmiała się do rozpuku, tak dowcipnemi i zabawnetni wydawały jej się te kawałki, i mówiła: "A! ty łobuzie! jakiś ty sprytny! Zkąd ty to wszystko wiesz?" I popatrzyła na syna z uwielbieniem, myśląc o wszystkich namiętnościach, jakie chłopiec tak sprytny, obudzać później będzie. Pewnej Niedzieli po zwykłej przejażdżce na polach Elizejskich, Gaston czekając na obiad, usiadł w małym odosobnionym saloniku, do którego ciągnął go zwykle jego instynkt nieśmiałego i melancholijnego młodzieńca. Portyera, którą podnoszono w dzień przyjęcia, dzieliła ten pokój od dużego salonu. Gaaton siedział, przerzucając książkę, gdy nagle odgłos kroków dał się słyszeć w salonie, do którego weszła Nina, z jedną ze swoich przyjaciółek Henryką de Morincourt.

Komu się zdarzyło słyszeć w lasku dwie świergoczące pliszki, ten wie, co to jest rozmowa młodych dziewczątek, kiedy sądzą, że są same: coś spiewnego, melodyjnego, przerywanego śmiechem, duet pełen pytań, opóźnionych odpowiedzi, wykrzykników, pieszczotliwych przydomków i pocałunków.

Panienki opowiadały sobie wypadki dnia: Henryka była w ogrodzie aklimatyzacyjnym. Zwiedzała cieplarnie, psiarnie, ptaszyniec. Pąsowy kolor był stanowczo w modzie, nie wie tylko, czy mama będzie chciała... Ma bal na Czwartek, a wesele na Sobotę. Jaki kapelusz włożyć? Słoń nie wart był widzenia. Jakiś młody człowiek szedł ciągle za nią. Nie powiedziała nie mamie, ponieważ był bardzo piękny: oczy czarna, broda czarna, zupełny Hiszpan. Ale nie mogła teraz dłużej wytrzymać; musi komuś powierzyć swoję tajemnicę. Bo — ze wszystkiego wnosząc, ten pan musiał być w niej zakochany: wszakże pogłaskał tak, jak ona małego jelonka, powtarzając naumyślnie jej własne słowa: "Jaki ładny jelonek. Miał spodnie w kratki....

— Kto, jelonek? — rzekła Nina.

I dwa świeże wybuchy śmiechu, rozległy się po całym salonie. Po chwili milczenia przerywanego wykrzyknikami: "Ach! daj pokój... skonam ze śmiechu." Henryka ponowiła poważnie.

— Smiej się jak chcesz, ale ja ci powiadam, że zrobiłam konkietę z tego pana.

— Jakaś ty waryatka! Dla tego, że wypadkiem znalazł się obok ciebie przy jelenku.

I Nina wybuchnęła znowu śmiechem. Ale Henryka odpowiedziała tonem nieco urażonym i pewnym siebie.

— Gdy będziesz miała, jak ja, ośmnaście lat, zrozumiesz, moja droga, wiele rzeczy, których się teraz nie domyślasz.

— Doprawdy! Otóż, mylisz się. moje szesnaście lat wiedzą tyleż prawie, co twoich ośmnaście. I ja także znam kogoś, co się we mnie kocha.

— Czy podobna? — Ale, prawda. I ja także, przed dwoma laty!... Ach! powiedz mi, powiedz kto to taki moja najdroższa.

— A nie powtószysz nikomu?

— Przysięgam ci.

— To tajemnica... Nikt się jeszcze nie dorozumiewa tego... Ja tylko wszystko odgadłam....

— Ale, któż to taki, czyż ja go znam?

— Tak i nie.

— Bierzesz mnie na tortury. Mówże... Skoro ja ci powiedziałam moję tajemnicę...

— Och! twoja... Wreszcie — słuchaj: nie rozmawiałaś z nim, ale widziałaś go.

— Gdzie?

— Tutaj.

— Nie zgaduję. W jakim wieku?

— Ma ośmnaście lat, jak Maurycy.

— A piękny?

— Piękny.

W początku rozmowy obu dziewcząt, Gustaw myślało ucieczce, w obawie znalezienia się sam na sam z Niną i jej przyjaciółką, gdyby mu przysz a fantazya wejść do saloniku. Ale drzwi wychodzące na przedpokój zamknięte były z zewnątrz. Widząc, że niema drogi do odwrotu, zaczął znowu przerzucać książkę, ale urywki rozmowy obijały mu się o uszy mimowoli i wkrótce ogarnęła go żywa ciekawość, gdy Nina powiedziała, że się ktoś w niej kocha. Przebiegł szybko w pamięci wszystkich przyjaciół Maurycego, których widział u pana Passemarda ale nie trafił nikogo, tak samo, jak panna Henryka. Ta, szukała ciągle.

— Czy szlachcic? — zagadnęła, bo panna Morecourt ceniła bardzo przedimki i tytuły.

— O! nie — bynajmniej.

— Bogaty?

— Jeszcze mniej. Jest sierotą, i tak biednym, że tatko...

— Już wiem! już wiem! — zawołała tamta radośnie, klaszcząc w ręce. To kolega twojego brata...

— Właśnie. Nigdy zemną nie rozmawiaj nigdy na mnie nie patrzy, ale jestem pewną, że mnie kocha przeszło od dwóch lat. Tatko powiada, że pracuje bardzo, że lubi samotność, że jest zawsze zamyślony, widzisz więc, że to oznacza miłość. Ale, zwłaszcza — ani słówka! Powtarzam ci, że nikt się tego nie domyśla — nikt!

I obie dzieweczki wyszły z salonu, trzymając się wpół.

Gaston, miotany niepojętem wzruszeniem, blady, jak tego dnia, kiedy proboszcz oznajmił mu śmierć ojca, powstał nagle. I stał tak długo, jedną ręką hamując gwałtowne bicie serca, drugą ściskając czoło przepełnione tysiącem najsprzeczniejszych myśli. Nie rozumiał dobrze, co się stało, ale to czuł bezwiednie, że zaszło coś ważnego. Bywają w życiu chwile takie, w których nagłe światło niby błyskawicą w ciemnościach oświeci raptem mroczne głębie przeszłości. Przez chwilę wzrok tonie w nich chciwie, odkrywając nieznane widnokręgi, poczem światło znika, cień ogarnia nas znowu i z rozwianego zjawiska pozostały nam tylko rodzaj przestrachu i olśnienia. Tak też i Gaston miał tego dnia, jakby przeczucie przeznaczenia, zapełnionego i rządzonego całkowicie tą miłością, która objawiła mu się nagle przez usta tej, co nią natchnęła.

ROZDZIAŁ V.

W chwili, gdy zaszedł ten przełom w życiu Gastona, Nina kończyła siedmnaście lat. Jeżeli pod "starannem wychowaniem" ma się rozumieć to, które dużo kosztowało, to Nina nie mogła się była skarżyć na swoich rodziców. Nie szczędzili oni kosztów ani na jej wykształcenie, ani na suknie. Dostała wcześnie zarówno modnych professorów, jak renomowanego krawca i modniarkę. Jej nauczycielem tańca był sławny Nikolski, który przy wykonywaniu każdego pas przybierał tak rycerską postać, iż uczennice po prostu szalały za nim.

Lekcye malarstwa brała od równie znakomitego malarza Magnusa Dupont, który otworzył kursa dla panien w swojej wspaniałej pracowni, pełnej dywanów, tkanin kosztownych i osobliwości. Nina znajdowała tam większą część swoich koleżanek z lekcyi tańca, gdyż Magnus Dupont cieszył się olbrzymią popularnością w sferze finansów i wyższego handlu i trzeba było uczęszczać do niego, jeżeli się nie chciało uchodzić za mizernych mieszczuchów. Te lekcye były prawdziwemi uroczystościami dla panienek. Przychodziły do pracowni z teką z szarego płótna w ręku, ciekawe, spieszące się, żądne co najrychlej zobaczyć piękną pracownię i pięknego malarza o jedwabistej, spiczasto zakończonej brodzie. Estrada, służąca dla modelek, zajmowała je nadzwyczajnie: "Leonko, czy to prawda, że one są całkiem nagie?" —

— Tak moja droga!

— Och! jakże się nie wstydzą! I tu i ówdzie wybuchały stłumione śmiechy, wywołane pustemi myślami, z których potrzeba się spowiadać. Magnus Dupont oprócz urody miał jeszcze historyą, która go podnosiła w oczach uczennic i opromieniała jego falujące czarne włosy, tajemniczą aureolą poezyi. Mówiono o nim, że jakaś wielka dama zakochała się w nim szalenie podczas gdy robił jej portret. Opowiadano także, że ją wykradł, a potem pojedynkował się o nią. To tez wzbudzał jak najżywsze zajęcie. Uczennice znajdowały go niesłychanie powabnym, z tym dźwięcznym głosem, temi zuchwale podkręconemi wąsikami, czarną aksamitną bluzą, batystowem mankietami i rękoma o niemożliwie długich paznokciach małego palca. On, przybierał pozy, przechadzał się pomiędzy rzędami pulpitów, gładząc bródkę, rzucając tam wskazówkę, ówdzie pochwałę lub naganę, czasem zatrzymywał się przy której z najładniejszych uczennic i pochylony nad nią, muskając prawie piersią jej włosy zaokrąglał wdzięcznie ramię, jakgdyby ją chciał wpół objąć i jednem pociągnięciem ołówka poprawiał jakiś nos lub oko. Niejedna z nich uczuła lekkie dreszczyki przebiegające jej po plecach, gdy ciepły oddech pięknego malarza owiewał pieszczotliwie jej policzek. Odkryły wkrótce, że Dupont perfumuje swoje chustki jakąś odurzającą wonią, która unosiła się dokoła niego i demoralizowała je chwilami. Nina wywiedziała się o nazwisku tych perfum, kupiła je i większa część jej koleżanek poszła za tym przykładem. Niektóre mamy zauważyły, że ich córeczki nabierają więcej upodobania niż potrzeba w rysunkach i nie wiedziały same, co się tak tym podoba: lekcye, czy professor. Podobnie jak taniec i malarstwo, muzyka także miała swego modnego professora i tego dano Ninie. Panna Passemard miała dość muzykalne ucho i obiecujący kontralt, ale posiadała tylko "środki" materyalne, brak jej było tego poczucia artystycznego, jakiego nawet konserwatoryum dać nie może. Podrażniona tym niedostatkiem, pracowała gorliwie, i dzięki wytrwałości, dzięki również zręcznemu wyborowi sztuk doszła do zastąpienia talentu jej nauką Winszowano jej tylu darów natury, ale Nina była dość intelligentną, żeby wiedzieć, czego jej brakowało; młodziutka jeszcze doznawała już tego nieokreślonego cierpienia, jakie sprawia niektórym umysłom poczucie ich bezpłodności i byłaby oddała wszystko, czego ją nauczono za odrobinę tego, co samo przychodzi. Zniechęciła się do fortepianu, zarzucając mu, że jest instrumentem bez duszy, jak czynią wszyscy ci, co mu swojej użyczyć nie umieją i zaczęła się uczyć na cytrze. Nauka literatury, historyi, języków żyjących, jaką okarmiano miała za cel nie ozdobę jej umysłu, ale otrzymanie tego patentu, jakiego od kilku lat moda wymaga od młodych dziewcząt i gwoli któremu poddaje je tym samym umysłowym ćwiczeniom do przyszłych uniwersyteckich kandydatów. Nauczono ją wszystkiego po trosze. Przykryto jej nieświadomość lekkim pokładem wykształcenia: lubą macaniną, która znika raz po odbytych egzaminach. Trochę powierzchownego sądu o pisarzach i ich dziełach, dwóch ostatnich stuleci; czcza gadanina o historyi Francyi trochę dat i formułek odnośnie do dziejów innych narodów, kilkadziesiąt słów angielskich, sztuka rozwiązywania niektórych trudności ortografii lub punktacyi; oto były korzyści, jakie z lekcyi swej nauczycielki odniosła.

Nina zdała świetnie egzamina. Rodzice jej pysznili się tem, ale żadne z nich nie ceniło właściwie samego wykształcenia. Chodziło im tylko o ten patent, jaki zdobyła ich córka, a który zadowoleniem próżności płacił im za koszta łożone na książki i nauczycieli. Pełni tej ciężkiej pogardy ludzi ograniczonych dla rzeczy umysłowych, nie przypuszczali, że rozumne wykształcenie przygotowuje i ułatwia ważne przeobrażenie młodego dziewczęcia w żonę, potem w matkę; że stwarza z tej ładnej, pustej istotki, godną towarzyszkę, jaką by mąż życzył dla siebie i wychowawczynię, jakiejby potrzebował dla swoich dzieci; że literatura  daje kobietom więcej dobrych niż złych rad, że książka jest przyjaciółką domowego ogniska, popleczniczką męża, i obroną przeciw złym pokusom, rodzącym się z bezczynności, że kobieta wreszcie może się spodziewać być dłużej i lepiej kochaną, gdy pielęgnowanie zarówno swego umysłu, jak piękności zachęca męża do słodkiej umysłowej wspólności, jako uzupełnienia małżeńskiej sypialni.

Ale, właśnie też Pasaemardowie myśleli o tych rzeczach! Próżność ich rosła wraz z majątkiem. Oboje pełni byli zadowolenia z siebie samych i przejęci poczuciem własnej ważności. Wychowanie, jakie dali dzieciom było arcydziełem głupoty i lekkomyślności. Pani Passemard nie czekała nawet, żeby Nina skończyła lat szesnaście, gdy zaczęła ciągać ją ze sobą po teatrach, koncertach, salonach bogatych negocyantów i żydowskich bankierów. Poczem zaczęła przyjmować w swoim hotelu na bulwarach Malesherbes, kazała córce spiewać przy gościach i urządzała teatra amatorskie. Dziewczę zasmakowało wkrótce w tej egzystencyi całej na zewnątrz pełnej czczej troski o to, żeby się pokazać i dać mówić o sobie. Straciła w tem wkrótce ten delikatny puszek naiwności, który ściera się pod tchnieniem świata, jak meszek brzoskwini pod dotknięciem palców. Dawniejsze to- -warzyszki wydawały się jej głupie i nudne, a natomiast zasmakowała bardzo w towarzystwie mężczyzn. Ich żarciki nie onieśmielały jej. Znosiła ich spojrzenia ze swobodą dziewcząt, które nic nie wiedzą, lub które wiedzą wszystko i próbowała już na nich swojej piękności z przewrotnym wdziękiem młodego kotka, który ostrzy sobie pazurki o korę drzewa. Nina pozbyła się wprędce zawiele bojaźliwości, jak prostoty. Nic w niej nie było naturalnem, gdyż zajęta zawsze wrażeniem, jakie sprawi, przyzwyczaiła się wcześnie do czuwania nad swemi ruchami, postawą i uśmiechem. To też przyjęto ją w świecie z wielkiem powodzeniem, znajdowano, że ma w sobie coś oryginalnego, coś nad wiek uderzającego. I pani Passemard była najszczęśliwszą z matek. Nina za to nie była najszczęśliwszą z córek. Bezwiednie, rodzice pokutowali za błąd, jaki popełnili dając swemu dziecku tak niedorzeczne wychowanie. Mie myśleli nigdy o ujęciu w pewne karby jej umysłu, i ten duch buntowniczy rwał się tajemnie do potargania wszelkich więzów i przepisów. Nie uznali za stosowne nauczyć jej uszanowania. Nina więc uważała ich za pospolitych i trywialnych. Rozwinięto w niej próżność, cóż więc dziwnego, że przez próżność wstydziła się swojej rodziny. Postawiono jej za cel powodzenie światowe, marzyła więc tylko o spiewaniu i deklamowaniu publicznem dla obudzenia tych pochlebnych szmerów, tych urękawiczkowanych oklasków, których wspomnienie upajało ją rozkosznie.

Odkąd tylko zaczęła pojmować, co się do koła niej dzieje, słyszała ojca mówiącego tylko o zyskach, o powiększeniu dochodów, o przewrotach giełdowych, o korzystnych lokacyach. Wieczorem, przy stole Passemard opowiadał żonie o swych całodziennych operacyach pieniężnych, a pani Passemard patrzyła z uwiel bieniem na swego Hektora i zapytywała siebie czasem, jak jeden człowiek mógł mieć tyle geniuszu, żeby w tak cudowny sposób zużyć stususowe sztuki. On przecież mówił ciągle o nowych przedsięwzięciach, nowych kombinacyach, rozszerzeniu zakresu swych spekulacyi, założeniu banku. Nina patrzyła codziennie na te objawy chciwości nienasyconego milionera. Nigdy nie mówiono jej o jej obecnych obowiązkach córki o jej przyszłych obowiązkach żony i matki. Pieniądze, zawsze pieniądze i nic tylko pieniądze. Wiedziała, że honor jest to pewnego rodzaju punktualność otwierania kassy w dnie wypłat i że zyski dwieście za sto nie mają cechy lichwiarstwa. Nina tym sposobem nabrała poszanowania dla majątku. Ale kryła się z tem starannie, dowodziła owszem, że nim pogardza, stroiła lekceważąco roztargnione minki, gdy mówiono o pieniądzach i udawała, że nie wie, czy co kosztuje dwadzieścia su, czy dwadzieścia franków. Aczkolwiek jednak ceniła bogactwo miała za złe ojcu, że jest parweniuszem i że to zanadto pokazuje. Wstydziła się, że jest córką kupca, i płonęła ze wstydu, ilekroć Passemard opowiadał z dumą o początkach swojej karyery na Batignolles, nie zapominając o "effekcie amerykańskich szynek," z którego dumnym był jeszcze po ośmnastu latach. Czasami wywiązywała się sprzeczka z tego powodu pomiędzy ojcem a córką. Ta oświadczała zawsze, że handel przejmuje ją wstrętem i że nie pójdzie nigdy za przemysłowca lub negocyanta.

— Więc za księcia zapewne? — mówił Passemard. — Potrzeba księcia dla panny!... i zaczynał kpinkować, co denerwowało Ninę w najwyższym stopniu.

— No, no, — rzekł kiedyś, uderzając się po kieszeni, ma się go za co kupić, jeżeli ci się go gwałtem zachciewa. Księcia się znajduje, byle tylko dobrą cenę położyć.

Religia mogła była być tu pomocą, gdyż umie ona czasem hamować porywy dumnych umysłów: a to młode dziewczę miało w sobie coś ze zbuntowanego anioła. Ale pan Passemard był pełen nieufności na punkcie religii. Wyznawał otwarcie, że nie lubi sutanny i wierzył najszezerzej w rozległy spisek klerykalny, kierowany przez jezuitów, co przerażało, choć dokładnie sobie sprawy z jego celu zdać nie umiał. Umiał w potrzebie mówić o Inkwizycyi o nocy Świętego Bartłomieja, Syllabusie i t. d.

W każdym razie, nie trzeba było zagłębiać się z nim bardzo w te rzeczy, gdyż nie troszczył się nigdy o zgłębienie formu larza w wolno myśliciela, jakiego przez tyle lat dostarczał mu co rano pan Harin. Nauczył się go, jak się uczy katechizmu i wierzył w niego, jak się wierzy w tajemnice.

Dzięki niestosownym i ciężkim żarcikom ojca z praktyk katolickich, papieża, klasztorów, księży, Nina zaczęła tracić poszanowanie dla religii i naiwną wiarę w to, czego ją w dzieciństwie uczono. Usiłowała ją wzmocnić, dając jej za podporę pobożaość matki. Ale pan Passemard była jedną z tych ciasnych bigotek, których czczość oddala bardziej od religii niż do niej nawraca. Wyrobiła sobie pobożność na swój obraz i podobieństwo, bywała na mszy, nie żeby się modlić, lecz, żeby pokazać swoje kapelusze, konie i liberyą, komunikowała się na Wielkanoc, ku zbudowaniu świata i służby, wierzyła w gromnicę, w szkaplerze i w rozmowy Najświętszej Panny z młodemi pasterkami. Gdy córka zwierzyła się jej z pierwszych swych wątpliwości co do wiary, ta fałszywa chrześcianka nie znalazła nic na uspokojenie jej młodej duszy, prócz utyskiwań nad niepobożnością ludzi. Tak więc pomiędzy wolnomyślnością ojca, o płytką bigoteryą matki. Nina nie mogła oprzeć się zwątpieniu, które rozszerza prędko i przemienia w szczerby pierwsze skazy chwiejącej się wiary.

Złe nie byłoby może do niepowetowania, gdyby w braku religii rodzice Niny w poili w nią byli jakie gruntowne zasady tej moralności ludzkiej, która w rezultacie służy tej samej sprawie, co religia. Ale nie pomyśleli o tem, dla tej prostej przyczyny, że nie podejrzewali nawet, aby tego rodzaju nauka istnieć mogła. Nie dla tego, żeby ojciec był łotrem a matka nieuczciwą kobietą, lecz, że te dwie natury pospolite i grube nie były zdolne podołać tak delikatnemu zadaniu, jakiem jest ukształtowanie duszy. Tak więc moralna istota Niny, pozostała w głębokiej ciemnicy, nie rozświetlonej ani przewodnim blaskiem wiary chrześciańskiej ani tem skromniejszemi pochodniami, które mądrość ludzka zapala w sąsiedztwie niebezpieczeństw.

Ach! jakby była potrzebowała sternika — biedaczka!

Nie znalazła go.

Miała przecież brata, a obowiązkiem starszych braci jest przewodniczyć swoim siostrzyczkom. Cóż milszego, niż być z prawa natury przyjacielem, powiernikiem i strażnikiem młodej duszy.

Na nieszczęście Maurycy nie umiał się wywiązać z tej ślicznej roli. Wpływ jego na Ninę, zamiast zbawiennym, był zgubnym. Nie było w tym chłopcu nieznośnie i ciężko wesołym, ani delikatności uczuć ani podniosłości myśli. Łączył w sobie trywialność ojca z pospolitością matki. Jego współudział w wykształceniu Niny, ograniczył się na wtajemniczenie ją w to, co młodzież nazywa bawieniem się, na przejęciu ją pogardą dla spokojnego rodzinnego życia i podniecanie w niej żyłki próżności światowej. Tak więc wśród tych trzech żywiołów Nina wyrosła pogardliwa i znudzona. To wychowanie zrobiło z niej istotę bez naiwności, bez swobody, nie szanującą niczego, nie wierzącą w nic, tylko w potęgę złota, nie ceniącą nic, oprócz zbytku i rozkoszy próżności, ambitną, żądną pochlebstw i niebezpieczną nietyle przez swą piękność, ile przez wyrafinowanie chłodnej i przedwczesnej kokieteryi. Odgadła miłość Gastona, zanim ten sam się do niej przed sobą przyznał. Z nudów i przez wrodzoną przewrotność, podniecała ją potem przez te uśmiechy, te spojrzenia, te pieszczotliwe oddźwięki głosu, te lekkie uściski ręki i te wszystkie sztuczki, jakich używa kobieta, gdy chce wziąć czyjeś serce a nie dać swojego. Po wojnie, gdy Gaston skończywszy świetnie nauki, wyszedł z lyceum. Nina nie zaniechała swoich manewrów i z przyjemnością patrzyła na wzrastanie namiętności, jaką go natchnęła. Pewnego dnia wreszcie, gdy wyszedłszy z powodzeniem z konkursu, został przyjęty do szkoły sztuk pięknych. Gaston znalazłszy się z Niną sam na sam, ośmielił się zrobić jej wyznanie, które od tak dawna paliło mu usta Pozwolił wypłynąć przed nią tej miłości, która kropla po kropli gromadziła się w iego sercu. Opowiedział jej swoję młodość samotną, melancholijną i pracowitą, swoje nadzieje i zniechęcenia, i to marzenie o dojściu dla niej do sławy i majątku.

— Nino — mówił — kocham cię. Przyjmiesz — nieprawdaż — los mego życia, które ci dziecko złożyło, którego mężczyzna nie mógłby ci dzisiaj odebrać. Powiedz mi, że będziesz na mnie czekać i daj mi nadzieję....

Nina przerwała mu ruchem ręki i topiąc w oczach młodzieńca jedno z tych spojrzeń dziwnych, które go tak upajały, swoim głosem melodyjnym i poważnym — rzekła tylko:

— Gustawie, czyż nie wiesz, że jesteś moim bratem z wyboru?

Poczem przesunęła z lekka z tkliwą żartobliwością różę, jaką trzymała w ręku i wyszła. Biedny, naiwny chłopiec, uważał się za złączonego od tej chwili z Niną, jakiemiś mystycznemi zaręczynami. Gdyby nie był zaślepionym, byłby odgadł lepiej, co się w niej działo. Nina bowiem, nie będąc zupełnie nieczułą na męzką piękność Gastona, na stałość i gorącość jego miłości, była daleką od myśli zaślubienia go.

Aby zastąpić majątek i imię, syn nadzorcy Henriot miał tylko swoje nadzieje artystyczne. Ambitna panna nie mogła zatem liczyć na niego, aby zająć w świecie to wysokie stanowisko, 0 jakiem marzyła. Zresztą małżeństwo zaniepokajało trochę jej instynkta niezależności, jakie nierozsądne wychowanie rozwinęło w niej nad miarę. Czując się piękną i bogatą, Nina nie spieszyła się z wyborem.

Od chwili wstąpienia do szkoły Sztuk Pięknych, Gaston nie chciał być dłużej ciężarem panu Passemard. Najął sobie pokoik z pracownią w pobliżu Luxemburga i żył ze szczupłych dochodów, owocu oszczędności Henriota, które po jego śmierci pan Passemard korzystnie umieścił i kapitalizował aż do pełnoletności jego syna. Parę razy w tydzień młodzieniec przychodził zjeść obiad i spędzić wieczór w domu swoich opiekunów. Przyjmowano go tam z serdecznością, świadczącą aż nadto jasno, że nie widziano w nim pretendenta do ręki Niny. Niejednokrotnie mówiono w obec niego o projektach małżeńskich dla niej, które rozwiewały się zawsze, ponieważ Nina odrzucała wszystkie partye. Gastonowi zdawało się chwilami, że czyni to dla niego, chociaż nie dała mu żadnego w tym względzie zobowiązania, ieżeli nie jest zobowiązaniem ze strony kobiety spojrzeć czule na mężczyznę, który ją ubóstwia, mówiąc znudzonym i łagodnym głosikiem:

— No; później pójdę tylko za człowieka talentu i takiego, który mnie będzie Kochał.

Gaston żył więc w niepewności bolesnej lub upajającej, stosownie do tego, czy przeważała w nim wątpliwość, czy nadzieja. Nina musiała podnosić go nagle, gdy go widziała zniechęconym, powstrzymywać, gdy był gotów rzucić się naprzód; uprawiała znakomicie tę wyższą szkołę kokieteryi, która zwalnia cugle po to, by je natychmiast ukrócić, i używa w tressowaniu namiętności przeciwne sobie przymioty szpicruty i wędzidła. Poufałośći sztywność, pieszczotliwość i obojętność, chłód i uczucie, połączone tam były ze sztuką tem niebezpieczniejszą, że kryły się starannie pod pozorami dawnej, dobrej zażyłości. Gaston, oszołomiony, zwalczony doszedł do tej posłusznej rezygnacyi, że przyjmował nie skarżąc się, w zamian za swoje czyste uczucie tę przyjaźń dwuznaczną, która jest liczmanem miłości. Takiem było wzajemne stanowisko, tych dwojga młodych ludzi, gdy pan de Garamante złożył państwu Passemard tę wizytę, w ciągu której z przenikliwością człowieka, znającego i badającego życie, odkrył zabawkę młodej kokietki, pozbawionej moralnego zmysłu, kosztem wielkiego i prostego serca. Hrabia spostrzegł łatwo, że jeżeli Gaston zaryzykował wysoką stawkę, to Nina nie poszła za jego przykładem, a ponieważ nie lubił, żeby oszukiwano w grze, więc przyrzekł sobie, że partyi pilnować będzie.

ROZDZIAŁ VI.

Paryż 10-go Maja 1877.

"Jestem szczęśliwy, drogi mój Henryku, zdobyłem nagrodę Salonu! Moje imię głośne, podróż do Włoch, ośm lub dziesięć miesięcy cudnego sam na sam z mistrzami, żniwo studyów, a za powrotem jakie piękne dzieło... Ach! Henryku, jakże rozkosznym jest ten pierwszy pocałunek sławy. A ty nie wiesz jeszcze wszystkiego, nie możesz zrozumieć... Przyjeżdżaj, przyjeżdżaj prędko, a wytłumaczę ci wszystko. — Przyjeżdżaj pierwszym pociągiem. Potrzebuję cię, czekam i liczę godziny,

Twój sercem całem

Gaston Henriot."

W czterdzieści ośm godzin po wysłaniu tego listu, Henryk Mareuil stukał do pracowni Gastona.

Poznali się w lyceum, gdzie ojciec Henryka pisarz przy sądzie Handlowym w Rouen, otrzymał miejsce dla syna. Nerwo wy i delikatny, wrażliwy w najwyższym stopniu, mały Mareuil był w chwili wejścia do kollegium jedną z tych natur słabych, kobiecych, dla których życie szkolne jest prawdziwym nowicyatem wszystkich przykrości i dotkliwych zadraśnięć, jakie ich w świecie ścigać będą. Koledzy po prostu u wzięli się na niego. Wyśmiewano go, bito nawet, z przyczyny jego długich, jasnych włosów — dumy matki, która pieszczotliwym ruchem lubiła gładzić jedwabniste kędziory, rozsypane po ramionach jej dziecka. Życie w lyceum stało się dlań znośnem dopiero wtedy, gdy Gaston Henriot wszedł do tej samej, co on klassy. Syn nadzorcy oburzony złem obchodzeniem się kolegów z małym paziem, wziął go pod opiekę swoich silnych pięści. W taki sposób zrodziła się przyjaźń, która odtąd miała ich zawsze łączyć. Pełna uwielbienia i wdzięczności u Henryka, przybrała ona z czasem u Gastona ten tkliwy, opiekuńczy charakter, jakim odznacza się czasem przywiązanie brata starszego do młodszego. Skończyli razem nauki z jednakiem powodzeniem. Henryk miał wyobraźnię żywą, niepospolity dar słowa, dużo dowcipu, dużo ambicyi a mało woli.

— Kobieta z ciebie — mówił mu czasem Gaston z uśmiechem, — masz tylko intelligencyą, ale nie masz charakteru.

— Cóż chcesz — odpowiadał tamten — dopóki cię nie było, tak mnie bito, że złamano we mnie — sprężynę energii. Jestem słaby, chwiejny, to prawda; zuchwały w moich myślach, a niepewny w postępowaniu. Ale cóż począć? Jestem twoim zmysłem krytycznym, a ty jesteś moją wolą.

Wstąpił na wydział w tym samym czasie, gdy Gustaw wszedł do szkoły Sztuk Pięknych, żył przez trzy czy cztery lata życiem du quartier latin i zawdzięczał wiele powodzenia swej ładnej, jasnowłosej głowie. To go upoważniło do pewnego lekceważenia kobiety, co jest jednym z objawów zarozumiałości młodzieńczej. Miłość wydawała mu się jedną z tych dziecinnych rozrywek, którą od czasu do czasu posłużyć się można pod warunkiem, żeby się co do jej błahości nie łudzić. Wielkie uniesienia Gastona sprowadzały uśmiech na jego usta.

— Jesteś donkiszotem — mawiał mu, pokręcając swój delikatny wąsik — pochodzisz z rodu błędnych rycerzy. Szkoda, żeś się nie urodził w szesnastym wieku, z temi dryblasami sztywniejszemi, niż ich zbroje, którzy zabijali człowieka, jak muchę, a potem wpadali w zachwyty i rozmawiali z Najświętszą Panną. Ja, jestem analizatorem. Badam się, nie dowierzam sobie, jak drugim i jest to pewnego rodzaju radość, której nigdy nie zrozumiem, gdy odkryję i zniweczę ułudę moich zmysłów, serca lub wyobraźni.

Mareuil mówił prawdę. Ten młodzieniec trzeźwy i refleksyjny, nosił na sobie wybitne piętno epoki krańcowego krytycyzmu. Nie krył się ze swoim niedowiarstwem tak w religii, jak w polityce, i uważał, że przekonania są szeregiem konwenansów u jednych, rutyny u drugich, a wyrachowania u trzecich. Po  świetnem odbyciu ostatnich egzaminów, wrócił do Rouen, z zamiarem szukania karyery, naprzód w sądownictwie, potem w polityce, i tam doszedł go list przyjaciela.

— Mój drogi Gastonie! jakiż ja szczęśliwy, że cię znów oglądano. — Jak to już dawno straciliśmy się z oczu. Tedy — zostałeś sławnym.

— Nie żartuj sobie Henryku... Siadaj i porozmawiajmy o tobie.

— O mnie?

— Naturalnie — czy myślisz, żem cię sprowadził z Rouen po to tylko, żebyś mi powinszował? Mam zupełnie co innego w głowie.

— Słucham cię.

— Zawsze jesteś ambitny.

— Ba! jeszcze jak.

— Dobrze. A jakież jest twoje położenie w Rouen?

— Smutne. Nie ma już processów w Normandyi. Nie wierzysz? Ofiarowano mi dopiero jednę sprawę: chodziło o obronę pasterza, posądzonego o nabawienie przez czary kołowacizny owiec swego fermera. Pojmujesz, że chcąc się wziąć z czasem do polityki....

— Pojmuję, i dla tego przedstawiam ci co innego. Pan Passemard....

— Twój opiekun!

— Tak; milionowy przemysłowiec, który się mną zajmował po śmierci mego ojca.

— I cóż?

— Chce się rzucić w politykę.

— A!

— Zamierza postawić swoję kandydaturę na przyszłych wyborach w swoim departamencie.

— Jakiej barwy?

— To bedzie zależało.. Sam jeszcze nie wie z pewnością.

— Dobrze. Będzie wybrany. Ale przynajmniej będzieżto jaki odcień pryzmy republikańskiej?

— O! bezwątpienia. Szuka sekretarza i prosił mnie, żebym mu znalazł dystyngowanego młodzieńca biegłego w prawie i ekonomii politycznej...

— Odmawiam.

— I dlaczegóż to, proszę cię! Zawiążesz u niego stosunki z mnóstwem ludzi, zajmującymi mniej więcej wybitne miejsca w polityce. Zamiast wegetować na prowincyi i rozpraszać twój talent na nędzne sprawy, wrócisz do Paryża i znajdziesz się w samym wrzątku idei i działania. Wreszcie, mój drogi Henryku, czy mam ci się przyznać? miałem inny powm cd, czysto samolubny, dla którego pragnąłem, żebyś przyjął.

— Czemuż u licha nie powiedziałeś mi tego odrazu. Mówże. 0 cóż chodzi?

Gaston zawachał się, przeszedł się parę razy po pracowni, usiadł na dawnem miejscu i nieco drżącym głosem ponowił.

— Jest to. mój drogi, co powinieneś zgadnąć: bom ci już o tem kiedyś napomknął. Kocham córkę...

— Jakto — to trwa jeszcze?

— To będzie trwało zawsze... Wyjeżdżam do Włoch. Stypendyum, jakie mi już nagroda Salonu przyniosła, pozwoli mi tam zostać kilka miesięcy.

— Ale dlaczegóż odjeżdżać. Prościej by było wyrzec się stypendyum i pozostać.

Gaston milczał chwilę.

— Zapewne — rzekł wreszcie z wysiłkiem — ale potrzebuję tam pracować, studyowaó mistrzów, których znam zaledwie, weneckich zwłaszcza. Muszę sobie wyrobić imię. Muszę — od tego będzie zależało szczęście mojego życia. Jak ci wspomniałem w liście, mam mocną nadzieję, że po kilku miesiącach pracy i skupienia przywiozę ztamtąd coś, co mnie wybije na wierzch. Pojmujesz więc, że mając za kilka dni wyjechać, uczepiłem się tej myśli, jako osładzającej mi gorycz rozłąki i oddalenia. Byłbyś w domu, przy niej, widywałbyś ją codzień, mówiłbyś jej o mnie czasem, pisywałbyś do mnie o niej często....

Gaston wymówił te ostatnie słowa głosem cichym, zdradzającym głębokie wzruszenie. Henryk, przejęty niem ponowił poważniejszym niż zazwyczaj głosem:

— Rozumiem, mój drogi. Ale, posłuchaj, potrzebuję przedewszystkiem niektórych objaśnień....

— Zgadzasz się więc?

— Jakże możesz wątpić. Widzisz, mój drogi, wyrzucałeś mi dawniej, że w nic nie wierzę. Powinienem ci był odpowiedzieć, że mój sceptycyzm zatrzymywał się na przyjaźni. Zacząłem cię kochać od lat dwunastu, kiedy mnie wyrwałeś z rąk moich prześladowców, znęcających się nad moją słabością... Odtąd przekonałem się, że jesteś najlepszym, najpewniejszym przyjacielem, jakiego można spotkać.

— Dobrze, dobrze, pomińmy... Jesteś więc sekretarzem przyszłego polityka i powiernikiem zakochanego?

— Jeszcze nie, boś mi wszystkiego nie powiedział. Widzę, że ty ją uwielbiasz — córkę tego cukrownika, który się sądzi zdolnym do ustanawiania praw, dla tego, że umie macerowaó buraki. Ale ona, nie powiedziałeś mi jeszcze, czy ona cię kocha, Gastonie?

Cień przesunął się po jego czole.

— Tak — kocha mnie — rzekł krótko.

— Jesteś tego pewnym?

— Bezwątpienia.

— Powiedziała ci to?

— Tak i nie.

— Jakto? Tego już nie rozumiem. Gaston powstał i rzekł nagle:

— Słuchaj Henryku; źle robię, że nie jestem z tobą zupełnie szczerym.

— Tak, kocham Ninę namiętnie, wyobraźnią, którą upoiła, oczarowała, sercem, które posiada od lat dziesięciu, zmysłami nawet, gdyż niema jednej cząstki mojej istoty, któraby nie podlegała wpływowi, jaki wywiera na niej ta najdziwniejsza i najcudowniejsza z kobiet. Ale ona?... Skłamałem przed chwilą, mówiąc ci, że mnie kocha. W istocie, nie wiem tego. Są dnie, kiedy mi się zdaje, że nie mogę wątpić w jej uczucie; są inne, kiedy znajduję w chłodzie jej przyjęcia, w jej serkazmie dowód jej obojętności, nienawiści prawie. A! mój drogi — ta kobieta jest sfinksem.

— Bądź więc jej Edypem i nie daj się jej pożreć.

— Zdaje mi się Gastonie żeś się zaawanturował w sprawę, w której przenikliwość przyiaciela jest ci potrzebną. Spieszno mi poznać twoję Ninę i zbadać ją. Jeżeli to jest, jak powiadasz zagadka, jesteś zbyt zakochanym, żeby ją rozwiązać. Więcej się dowiem o twojej ukochanej, spędziwszy z nią parę godzin, niż gdybym słuchał przez cały tydzień, cobyś ty mi o niej mówił. Twoja prawość i szlachetność nie mogą odróżnić pewnych dwulicowości kobiecych, które podejrzewam. Wiesz co? Zaprowadź mnie do pana Passemarda.

— Jest dziś u niego przyjęcie. Mówiłem mu, że cię zobaczę i pomówię z tobą. Prosił mnie, żeby cię przyprowadzić wieczorem, jeżeli przyjmiesz.

— Doskonale! Chodźmy na obiad; potem się przebierzemy, a o dziesiątej obejmę moje podwójne obowiązki, sekretarza i... jakże by tu powiedzieć psa podwórzowego.

— No, no, będziesz ze mnie kontent; zobaczysz, jak będę szczekał na złodziei.

Rozśmiał się i ujmując przyjaciela pod rękę:

— Och! ci Herkulesi, ci Herkulesi! — rzekł — jakie to pyszne kąski dla pięknych Omfalii. Co to za słabostka mój drogi, być tak zakochanym, żeby stracić zmysł krytyczny, który jest prawdziwą siłą i zaszczytem ludzi wyższych.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII

Minęło dwa lata. Zapalenie mózgu, połączone ze straszną gorączką o mało nie pozbawiło życia Gastona. Przez trzy tygodnie leżał w malignie, dręczony okropnemi widziadłami. Teraz z tej okropnej choroby i wypadków, jakie ją poprzedziły pozostało mu tylko niejasne wspomnienie jakiejś sennej mary. Pan de Garamante, który przez cztery miesiące pielęgnował go z ojcowską troskliwością, wie coś więcej o przyczynach, jakie go na łoże powaliły. Bezładne słowa wymawiane przez chorego, podczas maligny, kilka wskazówek, jakich mu naiwnie dostarczył odźwierny, pozwoliły hrabiemu domyśleć się, co zaszło. Poszedł do pani de Morincourt i rozmówił się z nią kategorycznie.

— Smierć Mareuila — rzekł — powinna pani wystarczyć.

Trzeba, żeby Gaston nic sobie nie przypomniał, żeby nigdy nie wiedział, żeś pani u niego była. Doktór zapewnia, że powtórny atak pociągnąłby za sobą śmierć lub pomięszanie zmysłów.

Zastanów się pani nad tem dobrze.

Nina, głęboko upokorzona, nie starała się zobaczyć Henriot'a podczas jego choroby. Nie tylko z gniewem, ale i z przestrachem przypomniała sobie jego okropne słowa, głos i postać, gdy ją wypędził z pracowni.

Dla większego bezpieczeństwa hrabia wywiózł Gastona z Paryża, jak tylko zaczęła się rekonwalescencya. Przepędzili trzy miesiące w Nizzy, i tam nad brzegiem błękitnego morza, pod dobroczynnem słońcem Henriot zupełnie wrócił do siebie.

— Ależ przecie — zapytał raz swego towarzysza, — nie mówisz mi pan nigdy, co zaszło przedtem, nim mnie znaleziono zemdlonego w pracowni?

— Nic. Przepracowałeś się przez zimę; nie siedzi się bezkarnie nad robotą po dziesięć godzin dziennie, przez trzy miesiące nawet przy twojem zdrowiu. Twój tryptyk sprowadził ci oprócz krzyża i dwudziestu tysięcy franków, za jakie go kupiono, porządne zapalenie mózgu; to wszystko.

— Dziwna rzecz! — szepnął Gaston. Poczem przestał o tem myślec i zdawało mu się, że to sen, jakiś zostawił mu wspomnienie tej wielkiej szczupłej postaci, którą do piersi przycisnął.

Wróciwszy do Paryża Gaston, zabrał się do pracy. Zara bia teraz około pięćdziesięciu tysięcy franków rocznie i zarabiałby więcej, gdyby chciał traktować swoję sztukę, jak rzemiosło. Najął w Auteuil mały domek z ogródkiem i pracownią. Pan de Garamante przyrzekł, że opuści swe mieszkanie w klubie i przeniesie się do niego: hrabia będzie miał do rozporządzenia pierwsze piętro. Henriot drugie; parter zaś składający się z kuchni, sali jadalnej, salonu billardu i przedpokoju, będzie wspólny. Będą żyć razem, każdy zachowując swoję swobodę i płacąc połowę mieszkania, i kosztów utrzymania. Ten projekt uśmiecha im się, bo już się obejść bez siebie nie mogą. Przyjaźń męzka, jaka ich łączy, cechuje z jednej strony szacunek synowski, z drugiej ojcowską tkliwość. Gaston zyskał bardzo na pożyciu ze starym szlachcicem. jego wrodzona dystynkcya podniosła się tą szlachetną i naturalną swobodą, która taki pański pozór nadaje jego przyjacielowi. W ostatnich czasach hrabia kupił kodeks i odczytuje z  wielką uwagą artykuły, odnośne do przysposobienia za syna.

Hektor Passernard jest zawsze deputowanym. Zasiada po lewicy, głosuje tak i owak, wznosi i obala ministerstwa, niewiedząc sam dla czego; może przez przyzwyczajenie, a może tez, że trzeba przecież coś robi, gdy się jest w Izbie. Nie miał jeszcze portfelu, ale wie, że kolej jego przyjdzie. Jego znajomość przemysłu, zdaje się go przeznaczać do spraw zagranicznych. Jeżeli Passemard nie śmie już mówie głośno, że Rzeczpospolita jest rządem, który najmniej kosztuje, myśli po cichu, że karyera republikańska jest tą. która przynosi najwięcej deputowanym. Utrzymują, że zajmuje się żywo finansowemi operacyami różnych administracyi państwa i że jest w dobrych stosunkach z kilku przedsiębiorcami na wielką skale. Ale są to tylko pogadanki reakeyonistów, dowodów na to niema. Passemard posiada plecy w każdem ministerstwie, oblega biura, mianuje, przesiedla, rozdaje dymissye i awanse, począwszy od prefekta, skończywszy na polowym strażniku w swoim departamencie; uzyskuje Stypendya, uwolnienia od służby wojskowej, stopnie akademickie i krzyże. A przecież zaczyna uważać, że interessa państwa nie są już tak dobre, odkąd jego własne źle idą. Nieszczęśliwe spekulacye, szaleństwo Maurycego, który roztrwonił olbrzymie summy na urządzenie stajni wyścigowej, zachwiały stanowczo majątkiem Passemarda, który zaczyna powątpiewać w mądrość wychowania, jakie dał synowi.

— Mówiłam ci to — wzdycha melancholijnie pani Passemard, nie trzeba było podniecać jego namiętności do koni. Ach! te konie! Byłabym wolała, żeby się już rujnował na kobiety.

— To wszystko jedno — odpowiada Passemard.

Pani de Morincourt na pociechę po swoich sercowych zawodach, wzięła się do literatury. Napisała mały tomik "Myśli." Praca, dowodząca nicości wszystkiego, tchnie ciemną i napuszoną metafizyką. Zdaje się, że autorka sama siebie dobrze nie rozumie, co nadaje jej książce cechę głębokości. Vice-hrabia raczył przyklasnąć próbie. Zachwycony jest tytułem, jaki obrała żona Nirvana i podziwia bardzo bogactwo jej filozoficznego języka. Nina, istotnie dzięki kajetom z wyrażeniami, jakie dawniej starannie zbierała, włada tą specyalną mową z pewną zręcznością, która umie zamydlić oczy tym, co się na tem nie znają. Roger traktuje teraz żonę, jak kollegę. Kazał zrobić małe wydanie jej dziełka o numerowanych egzemplarzach i rozdaje je przyjaoiołom, na których liczyó można. Dwa sprawozdania bardzo pochlebne ukazały się już; jedno w Soireé Parisienne drugie w małem pisemku z Quartier latin Ie Névropate, gdzie Morinoourt od czasu do czasu jakiś wiersz drukuje. Velutina porównała vice-hrabinę do Safony i pani de Stael; to zawsze sprawia przyjemność, Nina wdzięczną jest mężowi za to powodzenie, które mu zawdzięcza.

Publikacya Nirvany, zaznaczyła w życiu młodej kobiety koniec pewnej fazy. Był to testament Niny, rodzaj łabędziego śpiewu, jaki zanuciła ukochana Henryka i Gastona przed swojem przeobrażeniem. Pani de Morincourt przybrała od tej chwili zupełnie inną manierę. Oddała się stanowczo życiu małżeńskiemu i wyjścia zeń nie szuka. Nieszczęśliwa próba miłosna nie mało się przyczyniła do ochłodzenia jej romantycznych porywów. Przyjście na świat syna, dopełniło jej nawrócenia; zgodziła się z łatwością nazwać go Ernestem, zamiast Rafaelem, lub Alfredem, czego byłaby się przed trzema laty stanowczo domagała. Nie było sposobu odwieść ją od karmienia samej tego dziecka; matka nawet musiała ją strofować, że zanadto oddaje się pieluszkom i powijakom.

Metamorfoza Niny uczyniła nowe postępy od chwili, gdy vice-hrabina jest matką. To, co było w niej sztucznem i nabytem, odpada z niej powoli. Wytwarza się w tej młodej kobiecie, jakby rodzaj powrotu do mieszczaństwa, które było w jej krwi, a którego nie zdołała zażegnać, zadając gwałt swojej naturze. Tyje bardzo i nie ubiera się też tak artystycznie, lubi teraz suknie luźne i wygodne, siedzenia nizkie i szerokie, spędza całe dnie w peniuarze, jedząc ciasteczka i popijając sok porzeczkowy. Zaniedbała zupełnie malarstwo, muzyce prawie że się nie oddaje, ale za to zajmuje się domem. Każe kucharce kupować kartofle hurtownie, liczy sama brudną bieliznę i robi takie konfitury z moreli, że matka, która jej dała przepis, zazdrości jej w tem talentu.

Jednakże, można jeszcze poznać Ninę, po pewnych rysach, które jej pozostały. Wzięła się do konfitur, lecz zarazem i do polityki, co jest rzeczą łatwiejszą. Przedmieście Saint Germain, nie chciało jakoś przyjąć do swego grona żony vice-hrabiego dezertera. Przez urazę, córka Passenurda, która zresztą zawsze szczyciła się liberalizmem przeszła ze swoim mężem do skrajnej lewicy. Wygłasza dzisiaj najbardziej postępowe zasady, popisuje się chętnie z pewnemi socyalistycznemi tendencyami, z jakiemi ją niegdyś obznajmił biedny Mareuil, bywa od czasu do czasu w Izbie i uważa za rzecz niezmiernie wspaniałą być zarazem vice-hrabiną i jakobinką.

— Celimena Egalite! — rzekł o niej raz pan de Garamante, błękitna pończocha i czerwona czapka.

Odkąd spokój, jeżeli nie miłość panuje w tem stadle, odkąd Nina, nie bardzo szanując swego męża, bierze go takim, jakim jest, troche umiej go lekceważąc, zaczęła także przyjmować przyjaciół Rogera. Co dwa tygodnie w zimie wydaje wieczorki literacko-polityczne, na których nie bywają kobiety, tylko przyszli mężowie Stanu, przyszli pisarze, przyszli malarze, rzeźbiarze, lub muzycy, wszyscy zapoznani, jak Morincourt, ale wszyscy pełni talentu, armia przyszłości! Czyta się tam tedy wiersze, roztrząsa konstytucyą, buduje się teorye o muzyce Wagnera i zniesieniu senatu, mówi się o założeniu przeglądu, którego pani de Morincouit będzie kierowniczką i do którego tylko "młodzi" i "śmiali" będą przypuszczeni. Nina zasmakowała w hołdach tych znakomitych niepojętych, z których jeden dedykował jej walc, drugi sonet, trzeci książkę społeczną. Nie miała dosyć arystokracyi wrodzonej, aby być wymagającą co do gatunku kadzidła, byle je tylko palono.

Vice-hrabina otworzyła sobie w ten sposób mały dwór, gdzie każdy wmawia w nią, że jest kobietą wyższą, co ją nieznacznie doprowadziło do uwierzenia, iż Morincourt miał słuszność i że ta zbieranina jest wyborem. Ponieważ pełną jest względów dla nich i równie stara się schlebiać ich miłości własnej, jak oni jej próżność łechcą, Nina znajduje wiele zapału i poświęcenia wśród swoich wiernych. Sławią ją za gorliwie i wszędzie roznoszą jej pochwały. Wyrobiła więc sobie rodzaj uznania nie bardzo wyborowego gatunku, ale z którego jest zadowoloną. Córka Passemarda należy do tych ambitników niższego rzędu, którzy lubią rozgłos i przyjmują w braku sławy tę popularność, o którą w Paryżu tak łatwo.

Pewnego razu hrabia de Garamante i Gaston poszli na wieczór do jakiegoś cudzoziemskiego malarza, który wydawał pierwszy wielki bal w salonach swego świeżo wybudowanego pałacu. W głębi małego saloniku, Henriot spostrzegł panie de Morincourt w otoczeniu kilku mężczyzn. Z trudem ją poznał, gdyż tusza, jakiej od trzech lat nabrała, zmieniła nie tylko wyraz jej twarzy o tak regularnym niegdyś owalu twarzy, jak gdyby greckiej kamei, lecz nawet ogólny charakter jej piękności. Straciła elastyczną giętkość chodu i delikatność kształtów.

— I cóż — zapytał pan de Garamante, — jakże ją znajdujesz?

— Nie znajduję jej wcale.... Pani de Morincourt pogrzebała Ninę.

— Tak... a ty z kolei powinieneś pogrzebać panią de Morincourt.

— Tem gorzej! — odpowiedział młodzieniec, westchnąwszy.

— To była wielka artystka... zasługiwała na lepszy koniec. De profundis!

— Amen! — odpowiedział hrabia.

Już odchodzili, gdy usłyszeli następującą rozmowę dwóch młodych ludzi:

— Któż jest ta dama, w pąsowej sukni, tam w głębi saloniku.

— Pani de Morincourt. Nie znasz jej?

— Nie.

— Ale, czy wiesz przynajmniej, jaki jej przydomek dają.

— Bynajmniej.

— Muza Partaczow!