Jan Perges

DWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD WYDAWNICTWA.

RÓŻA ALBAŃSKA.

WSZYSTKO ZA DARMO.

DWIE POWIEŚCI

Dwie powieści Janka z Głodomanku.

I. RÓŻA ALBAŃSKA. (POWIEŚĆ Z CZASÓW ZYGMUNTA AUGUSTA.)

II. WSZYSTKO ZA DARMO. (POWIEŚĆ OBYCZAJOWA.)

Perges Jan

OD WYDAWNICTWA.

Jednym z najpłodniejszych i najlepiej do ludu przemawiających pisarzy naszych jest, znany pod imieniem "Janko z Głodomanku", którego powieści i inne rozprawy zapełniają różne czasopisma ludowe polskie. Umie on na tle powieściowem osnuwać wypadki historyczne przeszłych czasów i objaśniać je dla pojęcia ogółu.

Niedawno wyszła osobno jego powieść z roku 1831, pod tytułem: Misjonarze, umieszczona pierwiej w "Gwiazdce Cieszyńskiej", i znalazła najlepszą ocenę. Wydajemy w obecnem dziełku dwie tegoż autora powieści: "Róża Albańska" i "Wszystko za darmo", i oczekujemy, że równie dobre znajdą przyjęcie. Staramy się rozpowszechniać utwory, które uważamy za dobre i pożyteczne, przeto, jeżeli tem wydaniem dogodzimy czytającej publiczności, będzie to dla nas zachętą, aby i inne ulubione powiastki szanownego autora wydobyć z roczników pism czasowych i podać drukiem do ogólniejszego użytku.

Tego samego autora wyszło już dużo powieści, zebraliśmy co można i dla uwidocznienia wyliczamy takowe, mianowicie:

1. W "Gwiazdce Cieszyńskiej" umieszczone:

Wachmistrz Kozacki.

Chłop panem.

Ostatni potomek na Gniewkowie.

Fatma Afrykanka.

Misjonarze.

Wojsko zaśnięte.

Pomoc własna.

Niezapominajki.

Pierwsze spotkanie.

Starosandeczanin.

Róża Albańska.

Wszystko za darmo.

Oprócz tego artykuły naukowe: Iwonia hospodar wołoski, — Wieczorki humorystyczno-naukowe, — Kredyt bezprocentowy, — i inne mniejsze rozprawy i wiersze.

2. W "Przyjacielu domowym" we Lwowie:

Giermkowie Bolesława Wstydliwego, króla polskiego.

Wychowanka.

Chleb Promnicki.

Grzech bratni.

Wyprawa na zamek w Zawadzie.

Amnestja moskiewska.

Oprócz tego różne rozprawy ekonomiczne.

3. W "Gazecie Górnośląskiej" w Bytomiu:

Jeniec z pod Cecory.

Niespodzianki.

Pielgrzym polski.

Rozprawy zaś: Pokolenie Piasta i z nim połączona przyszłość Europy a szczególniej Polski, — Pomnik cnocie, — Cywilizacja — itd.

4. W "Wieńcu" i "Pszczółce" we Lwowie:

Hanka dziewka z przedmieścia (księżna Ostrowska).

Kronika chleba.

5. W "Przemyślaninie":

Dziecię z Dynowa.

6. W "Postępie rolniczym" artykuły bardzo interesowne:

Estetyka rolnicza, — Pieniądz jako wypływ ekonomji, — Kapitał gospodarczy i jego wartość, — Lichwa i sposoby na zabicie onejże, — Fałszywy kredyt, — Użyteczność lasów, — Aklimatyzacja roślin, — Chodowla bydła, — Dusza zwierząt itd.

Szkoda widoczna, że te utwory autora są tak rozrzucone, a zasługiwałyby na zbiorowe ogłoszenie. Redakcja "Gwiazdki Cieszyńskiej" tyle pozbierała wiadomości o pracach "Janka z Głodomanku", a jest nim ks. Jan Perges z Gumnisk, dziekan i proboszcz Dyecezji Tarnowskiej w Galicji.

Spodziewamy się, że szanowny autor jeszcze zaszczyci ciekawą publiczność swojemi utworami. Życzymy mu staropolskiem: Szczęść Boże!

Koniec wersji demonstracyjnej.

RÓŻA ALBAŃSKA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Na sejm lubelski zjechało się mnóstwo obcych dygnitarzy, między innymi goniec od cara moskiewskiego, poseł cesarza niemieckiego Maksymiljana, margrabia Albert książę pruski, posłowie miasta Gdańska, nawet poseł od sułtana tureckiego, co każdy to z innem żądaniem. Król August był oględnym politykiem, każdego z tych wysłuchał prośby z uwagą i nie odpowiedział nie naradziwszy się wprzódy z senatem. Ważnym był akt hołdu czynionego królowi od księcia pruskiego publicznie. Król usiadł na majestacie, a książe z przyklęknieniem mówił przysięgę wierności, jako poddany. Widzów tam było na kilkanaście tysięcy samej szlachty.

Między tem zgromadzeniem widzimy trzech młodych ludzi, rodzonych braci: Adama, Kiliana i Józefa Gryf Latoszyńskich. Pierwszy, człek filgranowy, dworniś, więcej między płcią piękną wychowany, gładki, uprzejmy, w mowie słodki, ale zawsze słabowity, nienawidził kieliszka, nie uraczył nikt go biesiadą, wymawiał się zawsze: nie mogę, zdrowie nie pozwala, dla mnie szkaplerz i gromnica. — Kilian znowu brunet, rześki, mocny dąb, szermierz urodzony na żołnierza, niestrudzony, niechby nie spał i pięć nocy. — Trzeci statysta, mędrek, orator, trzęsnął rękawem, nuż wiersze leciały jak z płatka, umiał niemal na pamięć Owidiusza i deklamował często w kole; wszak to były akademik almae matris w Krakowie, która mu przy bystrem jego pojęciu dała takie wychowanie; próbował on i żołnierki z bratem Kilianem, zaciągnąwszy się pod chorągiew Leśniowskiego, kiedy tenże wojował z Moskiewskim kniaziem Krupskim pod Newlem. Kilian odznaczył się dostawszy pochwałę, a Józef zaś chlupnął do wody, że go ledwo wyciągnięto, i nie był przy ataku; szydził też brat zawsze z niego, że odebrał chrzest moskiewski, bo się cały zanurzył. Lecz mimo tych przygód trwała zawsze miłość braterska między nimi, widziano ich też zawsze razem.

Słysząc o sejmie wielkim w Lublinie, pojechali wszyscy trzej z Latoszyna. Ojciec bowiem ich mimo największej ochoty pozostał w domu z przyczyny, bo się spodziewał co chwila wielkiego a upragnionego gościa, o którym słyszał, że jeszcze żyje, ale nie widział go. ani znał od młodości, był bowiem kawalerem Jerozolimskim czyli Bożogrobskim.

Ani się spodziewał samotnik odwiedzin, gdy zajeżdża kareta; wychodzi naprzeciw gościa, uśmiechnął się: "habeo sociurn doloris. Witam Waści sąsiada, myślałem, że pobawię się samotnie w okolicy, a tu Waść zajeżdża. Czy nie z pożegnaniem, he?" — Pan Jan Podgrodzki, dziedzic na Podgrodziu Bracigowej, Stasiowce Głobikowej, i prawie większą mając część parafji Gumniskiej, człek otyły, cierpiący na podagrę, półgębkiem sepleniąco mówiący, odzywa się: "Waść sąsiedzie, mnie sejmy wywietrzały, mówię Mater Dei prawdę, rachowałem na niego, że moje zdanie podzielisz, bo Mater Dei ani wytrzymać, jak się ta szlachta zarzyna. "

"Co znowu słyszę? niechże sąsiad wysiędzie, służę do mej ubogiej chaty." — "Kpij se, kpij z Podgrodzkiego, że ma włości, a nic we włościach, tu w Latoszynie bróg na brogu, żyta i pszenicy, a u mnie ani owsa." — "Za to lasy, ale to lasy." — "Cóż mi z kijów, Mater Dei, kiedy się niemi nie podeprę." — "Wolne żarty, proszę sąsiada." — "Pomóż mi Waść, abym się sparł na jego ramieniu, bo pedały wypowiedziały służbę." — "Nie żal im Mości Wasze, nahulały się dosyć." — "Co już to, więc przyznaję Waszeci. Jak Bona przyjechała do Krakowa, co to były za zabawy! Cały Kraków wytańcowałem, a ze Stańczykiem co się na karb jego wybrajało, ani rady. Gdzie się to podziały te czasy!"

Gość zeszedł z powozu, Latoszyński wprowadził go do komnat swoich, posadził za stołem na dębowej ławie. Podgrodzki jeno sapiał, bo było w lecie, dzień parny; prosił o wodę, sam gospodarz mu usłużył podając ją w dzbanie. — Podgrodzki ochłodziwszy się rzekł: "Ej gody, gody, gody, wnet tu będzie wino z wody w dzbanie Latoszyńskim." — Ta sentencja dodała obom humoru, gospodarz postawił wnet na stole wino, a Podgrodzki rzekł:

"Co mógł Jasio, Janowi zasie, dziś wino w dzbanie moje karanie! Tak, tak sąsiedzie, przepraszam cię, ani miodku, ani wina nie piję, chcąc jeszcze pożałować za grzechy, co się niemi Boga obraziło. Zresztą mój sąsiedzie, żyjemy w krytycznych czasach, nastał przewrot wiary pod nazwą reformacji, zagnieżdża się to już i w naszej Polsce. Piszą mi synowie z Lublina, że zlutrzały Brandeburczyk przysięgał królowi; powiedz mi sąsiad, czy może być taki Rzeczypospolitej wierny, który swej wierze stał się niewiernym? U nas taki Radziwił, Mokrzewski, a nawet spowiednik zakonnik stali się odstępcami i podszeptują królowi o owej wierze. Jakem stary, tak mnie boli. Nie pojechałem na sejm, abym się nie spotkał z temi odstępcami, bobym nie wytrzymał, a pozwał jednego i drugiego. "

"I cóż też więcej piszą, sąsiedzie, synowie Waćpana? Moi co dopiero pojechali, zatrzymywałem ich umyślnie, spodziewam się gościa, o którym mi się ani śniło, by zawitał kiedy w moje progi." — "A któż taki?" — "Anibyś Waść nie odgadnął: kawaler maltański!" — "To Kilijan żyje? Mater Dei, śnił mi się kilka razy, pojechałem do św. Mikołaja i dałem za duszę jego na nabożeństwo. Pisał do rodziny?" — "Otrzymałem list pisany z Rzymu przez gońca naszego posła przysłany, że żyje Kilijan i dowiaduje się o rodzinie."

"Hoho, pamiętam jeszcze z mej młodości, gdy przyjechał poseł duński w dziewosłęby po królewnę naszą Elżbietkę, siostrę Zygmuntową. Ona odrzekła: Wolę głowę swoją położyć przy grobach miłych przyjaciół na ojczystej ziemi, niżeli mieszkać w obczyźnie. Kilijan bawił naówczas w Krakowie, odwiedzając wszystkie kościoły. Gdy usłyszał ten zamiar królewny, odparł: Ja znowu wolę spoczywać w obczyźnie, niżeli u swoich. Jedni się zeń śmiali, drudzy mówili: ma bzika; a niepamiętam, kto mówił: że z miłości zawiedzionej obmierzła go ziemia. Odtąd zniknął, mówili, że poszedł na pielgrzymstwo. Wartałoby się wywiedzieć, czy przybędzie, oh, on by nam dopiero umiał opowiadać, co słychać w dalekim świecie."

"Napisałem mu, że ja bratanek żyję z woli Bożej i mam trzech synów; prosiłem, aby przysłał jaki upominek dla wnuków. Musiał odebrać pismo moje, przesłałem go przez Ligezę z Zawady, on deputatem, zna się bliżej z dworem, który ma z Rzymem komunikację, to mu prędzej list doręczą." — "Hoho!" rzecze Podgrodzki, "Ligęza, ten luminarz naszej okolicy pewny słowa." — "On mnie też upewnił, mój Waści sąsiedzie, że kawaler Jerozolimski przybędzie wkrótce do rodziny. Tak czekam nań siedząc w domu kamieniem; musi to być starzec wielki, a większe jeszcze ma w świecie znaczenie, kiedy na pieczęci nosi krzyż z ośmioma ramionami."

"Niewielkie ceregiele, mój sąsiedzie, znak to zakonny i nic więcej. Ile sobie jeszcze przypominam z historji podanej nam w akademji krakowskiej, wzięli ci kawalerowie z takiej okazji początek: Kupey włoscy miasta Amalfi wyjednali (1020) za roczny haracz opłacalny Saracenom pozwolenie postawienia szpitali św. Magdaleny i św. Jana w Jerozolimie dla pielgrzymów, a ci bracia usługujący chorym nazwani zostali rycerzami Jerozolimskimi, bo także bronili tych szpitalów; papież potwierdził ten zakon noszący czarną suknię z krzyżem białym ośmiokątnym, i to taka historją." — "Nie wiedziałem, przyznam się, o tem." — "A nie słyszałeś to Waść, że za naszych czasów (1520) wydarł im Soliman wyspę Rhodus, a cesarz niemiecki Karol V darował im wyspę Maltę (1530 r.), i odtąd nazywają się Maltańskimi rycerzami. On musi mieszkać na tej wyspie, pewno jeździł do Rzymu, tam się zobaczył z naszymi i dowiadywał się o Polsce."

"Masz Waść rację, zawsze by mi był miły gość taki, przecie on sławą familji." — "Ani słowa, dobra i ta wiadomość, gdyby nadjechał, niechże sąsiad nieomieszka, a uwiadomi mnie o jego przybyciu, przecie się znamy z lat dziecinnych, miłe będzie przywitanie. Ale dziwi mnie, dlaczego puściłeś synów z domu? Co tam mają wałęsać się daremno w Lublinie?" — "Uparli się i pojechali, pociągły ich magnesy. Adasiowi zawraca głowę Jordanówna, gdzie oni, on ciągnie jak za słomkami, boć i my tak postępowali." — "He, kiedy to strasznie filgranowa dziewka." — "Mój sąsiedzie, co się komu podoba, on nie lepszy, podał się na matkę; Kilianek i Józef to moi, zuchy nieprawda?"

"Ani słowa, chwackie chłopaki; a z niemi co sąsiad myśli?" — "Mojem zdaniem nie narzucać nikomu żony. Żona od Boga przeznaczona; jam się tak ożenił, mimo przeszkód, co by ich nie spisał na wołowej skórze, zatem nie psuję gustu synom. Wolno w Polsce jak kto chce." — "Ba, sąsiedzie, właśnie jestem przeciwnego zdania, ta zbytnia wolność nam szkodzi! Z niej korzystają tylko sąsiedzi i drą nas na wszystkie strony. Pisze mi właśnie syn, że Turek chce poczubić Moskala, i król wysłał Taranowskiego do Konstantynopola, aby zażegnał tę burzę." — "Mój sąsiedzie," odzywa się Latoszyński, "takie arbitrium nie na miejscu, niechby tam Turcy poczubili Moskwę, ona zanadto wichrzy."

"Nietędy go wiedli," odparł Podgrodzki. "Jak w sąsiedztwie gore, polecą na nas iskry; nam na wschodzie ognia nie potrzeba, kiedy mamy w Gdańsku burzę. Nam podbechtują Niemey z Moskwą gdańszczan do buntu, który trudno uspokoić słowem. Niechże zawrze wojna Moskala z Turkiem, gotowi ci dwaj podburzyć na nas Tatarów i Wołochów, mamy tedy na dwóch przeciwnych punktach wojnę, a rozdwojonemi siłami pokonać trudno. Pokazuje się mądra polityka króla, a jego arbitrium na korzyść kraju."

"Zrobiłbym sąsiada senatorem," ośmiał się gospodarz. — "Azaliż nim nie jestem? Jestem senex, stary, do tego wiodę życie sedendo, więc senator zemnie," i ośmiał się, "ha ha! Niemojać to, przyznaję się Waści, argumentacja, napisał mi ją syn, z czego się cieszę, że go gorąco zajmują interesa Rzeczypospolitej i niedarmo sejmowi się przysłuchuje. Ciekawym, jak Waści synowie o tej sprawie napiszą?" — "Nic, zgoła nic. Józef jeszcze coś się polityce przysłucha; ale Adam i Kilian? pierwszemu czarne oczy, drugiemu szabelką w głowie. Ot lękam się, żeby nie zrobili jakiej z kim awantury." — "Hm! niepocieszna nowina, sam Waść temuś winien, dzieci zależą od wychowania."

"Gdzietam, gdzie, mój Podgrodzki, nie ma pobożniejszej nad moją żonę, ona od miesiąca poszła piechotą aż do Gidel, aby się ofiarowała przed cudownym obrazem, zapewne odwiedzi Częstochowę; ile ona umie na pamięć pieśni, a ile się namozoliła, by nauczyła którego syna, by jednej całej... gdzietam, hultajskie światowe umieją jak z płatka, a przypomnij im pobożną, odrębnie ci zaraz, jak niedawno się stało: O duszo wszelka pobożna, dajże gęby jeśli można." — Podgrodzki parsknął głośnym śmiechem, a Latoszyński dodał: "Z rodu już takie światowe, nie wiem co dalej będzie. Powtarzam, lękam się, żeby tam nie przyszło do awantury, szkoda tych pieniędzy, com dał na drogę. " — "Właśnie mam odpisywać synowi, więc dołączę Notabene, aby wziął pod swą opiekę Waści synów, on starszy ma więcej zimnej krwi." — "Bardzo proszę, niespodzieją się skąd wiatr wieje."

Obaj uścisnęli sobie ręce, Latoszyński wyprowadził gościa do karety, wsadził, pożegnał wyrazem: "proszę pamiętać o mej niskiej chacie. " — Podgrodzki pogroził palcem, tymczasem fornal ruszył, furkła kareta, jeno się na podwórcu zakurzyło.

III.

W Lublinie mieszkał podczas sejmu pan Firlej z całym dworem. Był to człowiek ambitny, ale przy tem uczynny. Jako wojewoda krakowski dmuchał ogromnie na swe stanowisko; przed takim dygnitarzem zginała czoła szlachta, a osobliwie młodzież, spodziewając się zwrócenia na się oka tak możnego pana, który jednem słowem może posadzić na tłustej posadzie, albo też do zepchnięcia przystawić stołka. Na dworze jego bawił także Iwonia, pretendent do księstwa Wołoskiego, który mianował się synem Stefana Hospodara, tymczasem jedni przebąkiwali, że był tylko naturalnym synem tegoż, a jeszcze inni twierdzili, że był prostym mazurem, tylko podszył się pod Wołocha; zawsze jednak był to chłop sprytny, umiejący koło siebie chodzić. Tenże Iwonia zaznajamiał się bardzo chętnie z polska szlachtą wcelu dopięcia kiedy tronu zapomocą, onejże; dlatego miewał zaufanych, którzy mu przed oczy coraz innych przyprowadzali, a on się gościł serdecznie z niemi. — Zaraz też na wstępie, jak przyjechali Łyczkowie do Lublina, wprowadzeni zostali przez Czartoryskich w dom wojewody Firleja, i w pierwszych dniach zapoznali się z Iwonią hospodarzycem. Ba, towarzystwo takie nadęło ich dumę, piszą tedy do matki o szczęściu, jakie ich spotkało. Jan podchlebia siostrze Magdusi, że ją wprowadzi do wojewodów, gdzie pozna dopiero świat wyższy i nowy. Kobiety uradowane klaskają w ręce z radości, matka czemprędzej biegnie do spichlerza, odgrzebuje mieszek z dukatami, rachuje w domu, jest wszystkich 77. — Ta liczba ją przeraziła, spodziewała ich się tam kilka set, a gdzie reszta? — "Nic nie poszle," fuknęła,"zgoła nic, oni mnie omamili."

"Ależ mamo," rzecze córka, "takie posądzenie niezgodne z usposobieniem moich braci; może się mama omyliła, a przyniosła inny?" — "Nie, dwie siódemki ostrzegają mnie: nie posyłaj." — "I z czegóż żyć będą? możnaż się plamić ubóstwem, kiedy chwała Bogu są dostatki?" — "Milcz, wszyscy jedną kość gryziecie; co mi tam wojewoda, on w dom mój nie zawita, ani pojmie prostą szlachciankę. Dla mych synów prawie dom szlachcica, dom zaściankowy, takem się wychowała, niech i oni nie sięgają wyżej, żeby ich nie zepchnięto." — Sprzeczka ta trwała godzin kilka, matka nie dała się przekonać o potrzebie przesłania pieniędzy, dwie siódemki zatwardziły jej serce.

Synowie czekają na sukursa, nie widać. Posmutnieli trochę, chodzą po Lublinie, spotykają się z Jordanem Janem; był to rycerz wyższej rangi wojskowej, znajomy i przyjaciel ich ojca. "Witam Waszmościów," rzekł słodko, podając obie dłonie, "i Asendziowie tu?" — "Od kilku tygodni," wycedził Stanisław. — "Bardzo dobrze, na takiej kongregacji powinni bywać ludzie młodzi, aby nabrali rutyny o rządach Rzeczypospolitej, wszak przyjdzie czas, że wy znowu będziecie rej wodzili, a my usiędziemy przy kominku. Proszę do mnie!" — "Lecz tylko na chwilkę," mówi Jan. — "A czemu?" — "Daliśmy słowo Iwoni, że przyjdziemy na obiad do wojewody." — "Dajcie no sobie spokój z Iwonią, on tu łapie młodych i starych, obiecując im złote góry, jak zasiędzie na stołku książęcym, ale z tego nici... blagier, bękart... niechcecie mi dać wiary, proszę do mnie, dowiecie się więcej. "Łyczkowie zarumienili się, i poszli z Jordanem. Tam zastają kilku młodych ludzi; gospodarz przyprowadza obóch przed grupę mężczyzn, przedstawiając: "Łyczkowie z Eyglie, synowie mego przyjaciela." Wskazuje dalej: "tu pan Achacy, tu trzej Latoszyńscy." W dali stał polus tęgi w zbroi: "Waść Zborowski." — Nastąpiły uściski rąk. Jan Łyczko ściskając Adama Latoszyńskiego szepnął: "Znamy się z Pilzna, nieprawda?" — Młodzież zaraz zrobiła kółko, dalej w radę. O czem była mowa, nie słyszeli starsi, ale po chwili prowadzi Jordan Zborowskiego pod rękę wprost do Jana Łyczka; stanęli obaj, młodzież się naprężyła do uwagi, Jordan rzekł: "powiedz Zborowski, co znaczy Iwonia?"

"Nie wdajcie się Waszmościowie," rzekł Zborowski, "z oszustem, rzecz się ma inaczej. Król jest za Bogdanem synem prawym Aleksandra hospodara, senatorowie w większości także, a ja całą duszą, i on z pewnością na tym stoiku siędzie." — "Słyszysz Wasze?" mówił Jordan. — Łyczko się ukłonił: "my młodzi nic nie decydujemy, pan wojewoda Firlej go lubi, wiem o tem, i tytułuje jako księcia." — "He he," ośmiał się Zborowski, "daleko kusa zająca, dobrze że wiem o tem," i oddalił się z Jordanem od grona młodzieży.

Od tego czasu zaszły bliższe stosunki poznania się Łyczków z Latoszyńskimi, z tą jednak różnicą, że ich zdania względem Iwoni były podzielone. Łyczkowie trzymali za Iwonią, Latoszyńscy za Bogdanem; przyczyna zaś tych zdań leżała we względach wymarzonych. Adam Latoszyński poznawszy Jordanównę, byłby przysięgał na każde słowo samego Jordana mówiąc: "tak," bo miłość nie zna granic i przeszkód, byle tylko dopięła swego celu. Ale te wszystkie marzenia polityki rozchwiały się naraz z odjazdem króla do Warszawy i przerwaniem sejmu. Zgromadzona szlachta zaczęła się rozjeżdżać, jakby po zawodnym balu; niektórzy pozwolili sobie nad stan w Lublinie, przydali sobie przydomek de longis, uciekać trudno, zapłacić nie ma czem, ambaras. Do takich należeli Łyczkowie; zabawili się w panów z wielkimi panami, a tu matka na przekorę nie przysłała nic, rozgniewana o ujmę z mieszka, która się niewiedzieć gdzie ulotniła. Do tego zniknął jak kamfora Iwonia, może nikt o jego planie podróży oprócz Firleja nie wiedział, a pozostała młodzież przeciwnej partji wzięła sobie adherentów Iwoni na jeżyki, że przyszło do nieporozumień i obrazy.Łyczkowie znosili niesmaczne przykąski od Latoszyńskich, przyszło nawet do awantury, że Jan Łyczko poczęstował Józefa Latoszyńskiego policzkiem. Taką obrazę trzeba było zagładzić tylko honorowo, pojedynkiem. Łyczko czupurny przyjął wezwanie, jednak dygotała mu przed tym wypadkiem dusza, a mając wychowanie religijne, wpojone z młodości od pobożnej matki, zwiedzał często na Czwartaku w Lublinie kościół starożytny św. Mikołaja. I teraz w zgryzocie udał się tamże z bratem swoim. Na drodze spotyka ich Podgrodzki: "Witam Waszmościów, i wy tu?"

"Tak," odpowiada Stanisław, "kto nie słucha matki," i uciął. — Podgrodzki się uśmiechnął: "dokończ Waść!"

— "Niepotrzebnieśmy tu przyjechali na zmartwienia!"

— "I cóż się stało?" — "Brat prędki, dał powód do nieporozumienia z Latoszyńskimi." — "Ej, ktoby tam o tem myślał." — "Nie żarty." — "Przecie znowu nieprzyszło na to, abyście się wyzywali." — "Gdzietam, Latoszyński nie ustąpi." — "Nie wierzę, a przekonam was, że tak twardy nie jest. Dawno tu bawicie?" — "Dwa miesiące przeszło." — "I nie widzieliśmy się! a gdzieżeście bywali?" — "U Firlejów." — "Ho ho! tak wysoko!" — "Czartoryscy nas wprowadzili, boć to nasze dawne kuzynowstwo." — "Co innego! Prosiłbym Waściów do siebie, ale nie mogę zbaczać z drogi, ot idę do kościoła św. Stanisława, abym się pokłonił Matce Bożej trybunalskiej, jeżelibyście byli grzeczni a poszli razem, proszę. " — "My się wybrali do św. Mikołaja ale nie byliśmy jeszcze u św. Stanisława, więc zmienimy plan."

I wszyscy poszli do św. Stanisława, tam przypatrzyli się świętościom, oraz pomodlili się przed cudownym obrazem Matki Bożej miłosierdzia. Wyszedłszy z kościoła, prowadzi Podgrodzki paniczów do siebie; tu mu wyjaśnili rzecz całą, on się tylko uśmiechnął, pyta tedy: "gdzież mieszkają Latoszyńscy?" — "U Jordana." — Uśmiechnął się powtórnie: "Macie sekundantów?" — "Nie." — Pokiwał głową i rzekł: "zostańcież u mnie, ja pójdę sam wprzód i dowiem się, jak rzeczy stoją."

— "Bardzo dobrze."

Podgrodzki poszedł, zastaje u Jordana Zborowskiego i Latoszyńskich trzech; ci ostatni, zobaczywszy sąsiada wykrzyknęli: "Z nieba Waść sąsiad spadłeś, co tam słychać? przyjechał ten maltańczyk?" — "Jaki maltańczyk?" — "Przydałby się nam w tej chwili, nauczyłby sztuki krzyżowej, ot próbujemy, a tu nie idzie."

— "Ja wam tu co innego zaśpiewam, tylko mi naprzód wytłumaczcie o tym maltańczyku?" — "Nasz dziad, kawaler Jerozolimski, sławny Kilian." — "On żyje?" — "Pisał z Rzymu, że przyjedzie." — "A wyście nie czekali na niego?" — "Chcieliśmy widzieć sejm," mówi Adam.

"Ba," ośmiał się Podgrodzki, "może co innego?" — Bracia się roześmiali także: "Waść trafił w samo serce."

— "Ja wam tu trafię wszystkim," wyjmuje list, pokazuje, "wiecie wy, co tu stoi?" — Młodzież się zatrwożyła, Zborowski przystępuje do Podgrodzkiego: "Mnie sekret Waść powierzy, nieprawda?" — "Wolno, przeczytaj dla siebie." — Zborowski zaczął się śmiać na całe gardło:

"A to chrzest będzie! Ja rozstrzygam, do Warszawy nie ma tam po co, na Podole prędzej, a właśnie nadarza się sposobność poznania wielkich ludzi. Ja ich wezmę z sobą." — "Bardzo dobrze," rzecze Podgrodzki, "ucieszy się ojciec, jak mu napiszę."

Latoszyńscy stali w pąsach, nie wiedzieli wcale, co się święci, dopiero zaczyna Podgrodzki sypać perory: "Godziłoż się wbrew woli ojca, który z utęsknieniem czeka na swego dziada, dostojnika, wyjeżdżać z domu? tu zaciągać długi, mizdrzyć się niepotrzebnie, jeszcze wyzywać na pojedynki młokose? Chrzest ten odbędziecie wobec nieprzyiaciela, tam na Podolu będzie popis waszej ręki," i wskazał na Zborowskiego. — "Ani słowa," rzekł Zborowski, "arena dla młodych obóz, Asendziowie jesteście od dziś dnia pod mojem okiem, ja wyjeżdżam i wy ze mną."

Osłupieli Latoszyńscy. Kilian miał najwięcej odwagi i rzekł: "Dobrze, ale i Łyczkowie z nami, nic nie pomoże; ma być kwaśne, niech będzie ocet." Józef milczał, Adaś zbladł i zaczął szlochać. — Zborowski w śmiech: "A to niewieściuch, do pieluch, nie przyjmuję go, ci dwaj to mi zuchy," podał rękę Kilianowi i Józefowi; "proszę ze mną, Waście mi towarzyszą, długi zaś wasze przyjmuję na siebie, jeno żwawo!"

Trzej wyszli z domu Jordana. Podgrodzki daje czytać list Jordanowi; on pokręcił wąsem, popatrzył się na Adama: "Skompromitowałeś się Adasiu, aby naprawić złe, pojedziesz przy moim boku, spodziewam się, że mnie nie powstydzisz, wojna wkrótce nieochybna, jeno nadjedzie Taranowski z Konstantynopola, bo Turcy zdaje mi się nie zmiękną na przedstawienie króla Jegomości, tylko poharcują na Moskala, a w takim razie my musimy stanąć na granicy, bo na rzetelność Wołochów rachować nie można, raz ulegają Turkowi, znów się przymilają Rzeczypospolitej; do tego jesteśmy za Bogdanem, jak on na tronie Wołoskim zasiędzie, mamy spokój z tej strony, a to bardzo wiele dla Polski znaczy."

Adam przytaknął przyszłemu teściowi, jeno się zapytał półgębkiem, a Podgrodzki dobrze słyszał: "pojedziemy na pożegnanie?" — Jordan przymrugnął na znak potwierdzenia zwracając się do Podgrodzkiego: "Rotmistrz Wasze odjeżdża z Lublina?" — "Zabawię dni kilka, muszę rozmówić się z Łyczkami." — "Fe, rotmistrz się wdaje z opryskliwemi, oni dmuchają, że byli u Firlejów, a ręczę, że Firlej nie popatrzy się teraz na nich; znamy swoich." — "Właśnie ci ludzie mi się spodobali." — "Ciekawym z czego?" — "Wiara gorąca jest, miłość ojczyzny także, cóż więcej?" — "Nie patrzy im z oczu." — "Ale z czynów, zresztą Waszmości przekonam, jeżeli tylko jaka ruchawka się otworzy, wstąpię w szeregi dla ich towarzystwa." — "A jeżeli tak, wracam honor, oraz dziękuję, żeś tak gładko, rozumnie i z honorem załatwił arbitrium powaśnionych młodzików, z tego mieliby tylko rodzice zgryzotę, a niepotrzebnie."

Uściskali sobie dłonie, Podgrodzki się oddalił. Przychodzi do mieszkania, Łyczków nie ma. Pyta, czyli tu kto nie był tymczasem?— "Nikt, sami panowie odeszli." — Machnął ręką: "Kiedy wam Firleje milsze, sit sibi," zamknął mieszkanie i wyszedł.

IV.

Jan Jordan miał śliczną córę, trzech imion dziewoję: Basia Róża Cecylja; ostatnie sobie najwięcej upodobała matka, wołając na Cysię. Bawiąc w Zakliczynie u krewnych swoich przed rokiem na imieninach, wziął z sobą lubego podlotka, co mu dolatywał rok podobno 20ty. Była tamże i Latoszyńska z synem starszym Adasiem, jakoś oboje młodzi przemówili do siebie oczętami, zebrała ich tęsknota, ani już zapomnieć jedno o drugim nie może. — Cysia po balu posmutniała, matka troskliwa o swoje cacko, bada przyczynę tej choroby, aż tu Cysia wyszeptała mamusi do ucha: "czy przyjedzie do nas Adaś, bo obiecał." — Matka zrozumiała usposobienie córki udając jednak, że się nie domyśla, szepnęła jej: "Zaprosimy wszystkich, więc i on nie odmówi." — Zbyła tym frazesem niebogę, a w myśli jej powstały zaraz plany celem sparaliżowania podobnego związku. Po małej chwili udaje ból głowy, każe zaprzęgać i do domu.

Jordan nie wiedział jeszcze o niczem, przy pożegnaniu się wzywa Adasia, aby się doń przysiadł: "po drodze wstąpimy do was." Adasiowi drgnęło serce z radości, zbiera się czemprędzej, a matka doń: "A ty znowu co robisz?" — "Jedziemy razem z Ichmościami Jordanami, bo wstąpią do nas." — "Jeżeli tak, więc i ja opuszczam miły dom gościnny," i wdziewa na się salopy. — "A więc kiedy tak," przerywa Jordanowa, "pozwolą

Waszmościowie, jak uszykuję." — "I owszem, prosimy," mówi Latoszyńską. — "Moja dziewka jedzie z Waszmością, Adaś ze mną, a mąż tu zostanie, " rozporządza Jordanowa. — "Na tom wyszedł," krzyknął Jordan, "ha! ja jako stary wojak konno, a Adaś przy moim boku." — "Brawo!" krzyknęli wszyscy.

Jordanowa się skrzywiła, mąż poznał tę kwaśną minę swej połowicy, woła do kącika, pogłaskał po policzkach: "Co tobie duszenko?" — Szepnęła mu: "narobiliśmy sobie tą wizytą!" — "Cóż takiego?" — "Nie wstępujmy do Latoszyńskich." — "Dałem słowo." — "Niepotrzebnie." — "Z jakiej przyczyny?" — "Dowiesz się, " położyła palec na ustach, zwertnęła się, "jestem gotowa, jedziemy z tą odmianą, że każde na swoim wozie."

Jadą tedy, żona odzywa się tylko półgębkiem do męża; przejechali Tarnów, stanęli w Pilznie. — "Tu gród, odpocząć wypada," rzekł Jordan. — "I owszem, niech zajedzie do gospody." — Jordan poszedł na miasto, żona stróżuje córkę, ani na krok nie puszcza od siebie. Adaś patrzył się na Cysię, mówili do siebie oczyma, aż się kochankom rozpaliły dusze. Mąż przychodzi, Latoszyńską rzekła: "Więc proszę Waszmościów do nas, niechby na momencik." — "Bardzo dobrze Mościa Asendzio," rzecze Jordan, "masz chwackiego chłopca, Adaś mi się spodobał z ułożenia, mowy, tańca, chwat."

Te słowa zraziły uszka żony, popatrzyła się zyzem na męża, co zauważał Adaś i rzekł: "Czy mamy już wsiadać?" — "Oto," rzekła Jordanowa, "teraz będzie odmiana, Cysia z Waścią Latoszyńską, Adaś im będzie towarzyszył, my z mężem oboje." — Adaś nabrał złotego humoru, dalej wsadza uwielbioną, i furkła kareta.

Dopiero Jordanowa z mężem zaczęła pogadankę. "Azaż pozwoliłabym na coś podobnego Cysi? To jeszcze młokos bez znaczenia; Cysia będzie rotmistrzową, Podgrodzki mi w guście, rozumiesz? poznałam go u Acha-ców na Zawadzie." — Teraz otworzyły się oczy Jordanowi o co chodzi, rzekł tedy z cicha: "Jeżeli kiedy przyjdzie do wyboru, daję pierwszeństwo Adasiowi." — "Przenigdy, wolę śmierć." — "Nie mów w złą godzinę." — I tak się przemawiają, aż tu i Latoszyn, do którego wjechali.

Latoszyńscy czekali już wszyscy na przybycie dostojnych gości i wprowadzili ich do komnat swoich. Józef i Kilijan zmiarkowali usposobienie brata, że strzela co chwila oczkami na Cysię, uśmiechali się, a sama Latoszyńska z mężem gościła czem tylko mogła Jordanów. Odjechali nareszcie Jordanowie dnia następnego, on chwalił dom Latoszyńskich, a ona przycinała: "chybabym nie żyła."

Przyjechawszy do Lublina, bo tam mieszkali, w miesiącu mieli rewizytę; sam Latoszyński Mikołaj z żoną przybyli dworno, nie przywieźli jednak żadnego z synów, udając jakby im nie była znaną dzieci romansowa historja. Na uprzejmości i gościnności nie brakło Jordanom, występowali suto w obiadach, pijatykach. Latoszyński przy toaście "kochajmy się" wstał i rzekł: "Czy mi pozwolą Waszmościowie wymówić co mam na sercu?" — Jordan dzwoni kieliszkiem o kielich gościa: "Co się tyczy mnie, Adaś mi się podoba, dam mu Cysię." —

Jakby grom spadły znów te słowa na jego żonę. "Fe, " skrzywiła wargami,"a kto cię się o to pytał? Waść Latoszyński co innego chciał powiedzieć. "—"Istotnie," odrzekł Latoszyński, "jam chciał prosić Waszmościa, by mi synów wziął do wojska na wyćwikę, a tu mnie spotyka niespodzianka, za którą serdecznie dziękuję i proszę, że podobny akt prędzej spełnić się nie może, dopóki Adaś nie popisze się na wojnie. Bo cóżby świat powiedział o Latoszyńskich? piecuchy, nieprawda?" — Te słowa ułagodziły Jordanową, pomyślała sobie, zyskam na czasie, i postawię na swojem. —

Takie antecedencje poprzedziły sejm lubelski do chwili, kiedy obaj Latoszyńscy pojechali z Krzysztofem Zborowskim na Podole, a Adaś został u Jordanów, niestety nie widząc się z Cysią, albowiem dyplomatka Jordanowa przewidziała, że przy zjeździe szlachty na sejm i Latoszyńscy zawitać gotowi, co się rzeczywiście stało; ona też wprzód do Krakowa z Cysią odjechała. — Podgrodzki zaś uwiadomiony był przez ojca swojego, będącego w odwiedzinach u starego Latoszyńskiego, o planie Adasia z Cysią. Ojciec napisał zaraz synowi, że ma rywala; on bowiem myślał na serjo o Cysi i umówił się już z Jordanową samą o jej rękę. Latoszyńscy stali mu się tedy solą w oku; aby się ich pozbyć, wpakował dwóch Zborowskiemu, wiedząc naprzód, że muszą nadstawiać piersi za Bogdana i karki połamać na klingach tureckich. Adaś pozostał jednak w Lublinie, i ten go truł; szukał też po całem mieście Łyczków, bo oni mieli być wodą na młyn jego, ale ich na nieszczęście jak nie ma tak nie ma; posmutniał. W tej melancholji najmuje podwodę i wprost jedzie do Krakowa.

Z Lublina trochę drogi do Krakusowego grodu. Dzień a noc jadąc stanął u bramy Florjańskiej, i pieszo biegnął na ulice Kanonną, tam bowiem zamieszkała była Jordanowa z córką Cysią. Odźwierny, dworuś stary, powiernik wielki Jejmości, puszczając gościa wieczorem, przyświecił mu łojówką do twarzy: "Oh, Waść tu?" — "Nie ma kogo u Jejmości, mój Mikołaju?" — "Niech Waść się wróci, dziś w samo południe przyjechał sam Jordan. " — "A z nim kto?" — "Nieznam, jakiś młody chłystek." — "Mój Mikołaju, gdybyś tak był uczciwym a przemówił słówko z Imością." — "Nie idzie, mnie niewolno iść na komnaty nie będąc wołanym, ale ja Waści poradzę."

Podgrodzki wyjął kilka czeskich, daje w łapę. — "Dziękuję," rzekł Mikołaj, "Waść chce mówić z Imością? niechże wiem o co chodzi, ona jutro rano pójdzie na roraty do Panny Marji, to szepnę i koniec." — "Mikołaju, nic z tego." — "Ej Waść mnie się lęka, a nie ma czego, ja tu Cencelji doręczył jakieś pismo, co przyniósł żyd z Lublina, a nikt o tem nie wie, dała mi za to 10 czeskich." — "Czy odpisała?" — "Taki Waść niemądry, ona pisać nie umie. " — "Któż przeczyta?" — "I na to sposób, proszę Waści, Mikołaj poradzi; w Krakowie dosyć takich, co z tego żyją; wsadzi się takiego do piwnicy, Cysia upatrzy chwilkę, myk... tam się czyta i odpisuje, i gotów."

Podgrodzki gryzł wargi: "Mój ty drogi, czy Waszmościowie długo wieczór siedzą?" — "Bezmała do północka robią i szyją; ale mówię Waści, daremnie, dziś nie ma interesu; jutro jak mówie, przyjdź Waść, ja tu otwieram i puszczę; wiem, że Imość pójdzie na roraty, to se pomówicie." — Podgrodzki wyszedł jak struty, domyślił się, że Adasia przywiózł Jordan, zgrzytnął tylko zębami i odszedł.

Nie spał noc całą, znużony usłyszał trąbkę z wieży Marjackiej, wstał i pobiegł na ulicę Kanonną. Brama była zawarta, ale migotało już światło; puka tedy. Mikołaj otworzył: "Prawie na czas przyszedł Waść, panna pokojowa co tylko niesie wodę, Imość wstała, ubierze się i pójdzie na roraty." — Podgrodzki czeka w sieni, słychać stukanie po schodach, pokazuje się blask światła. — "Mikołaju!" krzyczy głos kobiecy, "odprowadzisz nas z latarnią." — Kawaler myśląc, że idzie druga osoba z Imością, a może i sam mąż, umknął za drzwi otwarte w sieni, ale blask światła zajaśniał na jego czapie, co zobaczyła Jordanowa: "Dla Boga!", krzyknie,"rabuś! Mikołaju rabuś!" Wraca po schodach zadyszana, Mikołaj za nią: "Imość nie rabuś, jeno kochanek!" krzyczy na całe gardło.

Podgrodzki słysząc to, wyskoczył zza drzwi, i drapie na miasto. Sam Jordan leżąc w łóżku a słysząc takie krzyki, zresztą widząc żonę wchodzącą nazad przestraszoną, a córkę dygocącą, wyskoczył i on z łóżka: "Co to takiego?" — Jordanowa powtarza: "rabuś zaczaił się w sieni." — Jordan wdziewa czemprędzej bóty, bierze broń, wylatuje z krzykiem: "gdzie rabuś? Mikołaj zawieraj drzwi!" — Mikołaj stoi, świeczka się migoce, a widząc pana z bronią, żegna się: "W imię ojca i syna i ducha świętego amen, co Waść robi?"

"Gdzie rabuś?" — "Czy się Waszmości co ześniło czy co?" — "A kogoż widziała Imość?" — "Oh! widziała cień, ot widzi Waszmość, ja stał tu, a cień za drzwiami, jam się ruszył i cień się ruszył. " — "Bodaj was! możeś ty umyślnie straszył, ja cię tu wystraszę."

— "Jak mi Bóg miły, nie straszyłem i przysięgnę na to dziesięć razy." — "Drugi raz mi tych żartów nie strój!" I przyszedł do mieszkania, śmiejąc się, opowiada o cieniu. — "Sprawdzę sama," wyrzekła kobieta, wyszła do Mikołaja, a on jej mówi: "Podgrodzki czekał i uciekł."

Mikołaj szukał cały dzień Podgrodzkiego: nie ma!

— On zawstydzony taką przygodą, najął furmankę i przyjechał prosto do domu opowiadając ojcu o wszystkich przygodach. Stary Podgrodzki pokiwał głową: "Synu, jeszcze nic nie stracone; Latoszyński stary nie wie jeszcze o twoich zamiarach, z piękną polityką wynurzy wszystkie radości i żale, jeno muszę go podejść z majki, a pretekst jest. Spytam się, czy Maltańczyk pisał, kiedy przybędzie." — "Wybornie ojcze, tylko niech Waść o mnie nie wspomina, przyjechałem tylko na czaty, dwóch wyprawiłem w świat, i trzeciego odżenę jak kota od mleka." — "Ufaj, siedź w domu spokojnie, jadę do Latoszyna." — To samo karecisko zaprzągł woźnica, jeno zgrzypiało po mrozie, bo to było w grudniu. Zajechał na powtórną wizytę do Latoszyna.

V.

Sprawy Rzeczypospolitej tak się kształtowały ku końcu życia Zygmunta Augusta: Gdańszczanie uczynili bunt, chcąc opanować port i drzeć glejty (zapłaty zeń) na swoją kieszeń; do tego chcieli się wyłamać zpod zwierzchności króla, żeby sam burmistrz z rajcami rządzili miastem; a przyczyniła się też nowa wiara, luteranizm, który opanowywał rozgorzałe głowy, występując groźno przeciw katolicyzmowi. Król posłał komisarzy, Gdańszczanie zaparli przed niemi bramy miasta i nie puścili. Dlategoto król chciał mieć spokój od Turka, wysłał był Taranowskiego na zażegnanie wojny między Moskwą a Turkiem, bo mu więcej chodziło o zaprowadzenie spokoju w Gdańsku. — Poseł ten przyjechał w samą wigilję Bożego narodzenia do Warszawy, kędy król bawił z dworem; przywiózł on listy od Sułtana, że podług woli Jego Królewskiej Mości wszystko sprawił. Złożył też król sejm w "Warszawie, aby załatwić na nim sprawy gdańskie. Znowu się zjeżdżała szlachta do Warszawy więcej jeszcze niżeli do Lublina.

Latoszyński stary nie czekał na Maltańczyka, który co chwila listy głosił, że przyjedzie, a było go nie widać; więc szlachcic zebrał się i pojechał także do Warszawy. Odebrał bowiem od syna Józefa pismo, w którem rzetelnie mu skreślił zajście w Lublinie z dodatkiem: "Podgrodzki rotmistrz pokrzyżował naszą sprawę na taką niekorzyść, że dziś mimowolnie staliśmy się zwolennikami obcego wichrzyciela Bogdana, który zapomocą Polski chce się dostać na tron Wołoski. Najsmutniejsza zasię, żeśmy rozłączeni, Adasia nie ma, nie wiemy gdzie się obraca."

Zafrasowany ojciec przyjechał tedy do Warszawy szukając po drodze w Lublinie syna; ulewa mu się żółci, znajoma bowiem szlachta nie dała mu bliższego objaśnienia, każdy mówił: niewiem, nie widziałem. Dowiaduje się o Jordanie, odpowiadają: i tego tu nie ma. Zgryziony, zmartwiony, nie lubił słuchać co tam na sejmie radzą, ani się nie cieszył z drugimi mówiącymi: "Sprawa gdańska podług woli króla załatwiona." Wraca do domu różnemi zaprzętniony myślami.

Jadąc na Lublin, wstępuje w dom Jordanów; zastaje Imość samą z Cysią. Po przywitaniu i rozgoszczeniu się, zresztą i po długiej podróży, osłabł człeczysko i zachorował. Jordanowa sprowadziła doktora, szepcąc mu, aby radził co może, żeby gościa tylko można odesłać do domu. Innego usposobienia była Cysia. Ta mimo woli matki okazywała zawsze największe współczucie, i czyhała tylko na sposobność pomówienia ze starcem na osobności. Szło przez dni kilka trudno, matka bowiem czuwała więcej nad córką niżeli nad chorym, a gdy tenże coraz był słabszym, posyła czemprędzej gońca do jego żony, oznajmując o niebezpieczeństwie. Wtenczas gdy matka list pisała, przesunęła się Cysia do komnaty chorego.

Latoszyński miał otworzone oczy, ona się nachyliła: "Waść nie spi?" — "Nie mogę moje dziecko." — "A gdzież Adaś, że z Waszmością nie przyjechał?" — "Albo ja też wiem; od czasu sejmu lubelskiego nie był w domu; myślałem, żeście się wtenczas widywali. " — Cysia zatrwożona, rzekła zcicha: "my z matką mieszkały w Krakowie, a ojciec tu," i byłaby więcej mówiła, ale matka szeleściła suknią. Cysia odskoczyła od łóżka i stanęła przy oknie.

Matka weszła: "Cysiu nie przeszkadzaj choremu." — "Bynajmniej," odzywa się Latoszyński, "miło mi też, że tak łaskawa a odwiedza nieszczęśliwego, kiedy nie mogą synowie." — "Bo też Waść ma takich niegrzecznych, powlekli się na Podole, po co i na co? Szli koryfeuszem Zborowskim, by byli tylko narzędziem jego miłośnych planów." — "Co ja słyszę." — Jordanowa odzywa się do córki: "Cysiu ztąd." — Cysia lekutkim krokiem oddaliła się skromnie.

Jordanowa usiadła na krześle i mówi: "Oto tak: Bogdan ma dwie siostry, do jednej ucinał Paniowski, do drugiej Zborowski. Pierwszy więcej miał prezentacji i już zaślubiony; drugiemu nie idzie z płatka. Czy dziewka nie chce, czy hospodar, tego nie wiem, ale aby dopiąć celu, porusza Zborowski wszystkie sprężyny, by tylko nałowił szlachty, któraby go zbrojno wprowadziła na hospodarstwo. Otóż i pańscy synowie dali się ułowić, fe! nieroztropni." — "Waszmość niechże będzie łaskawą, opowiem: Józef z Kilianem są wprawdzie na Podolu u Zborowskiego, trudna rada, ale Adaś gdzie, martwi mnie." — "Żal go i mnie, ładny chłopiec; gdzie on nie wiem, ani mój mąż nie wie; odwiedził mnie w Krakowie mąż z bratankiem, opowiadał o zajściu Latoszyńskich z Łyczkami, dodając, że Adaś pozostał, ale potem zniknął gdzieś i nikt o nim nie wie." — Większy żal ogarnął Latoszyńskiego, co widząc kobieta dodała doń ognia: "Przychyliłam się do myśli mego męża, że zostanę teściową, a tu kawaler zadrwił sobie tylko z mego domu, teraz kwita." To rzekłszy odeszła.

Chory temi słowy do ostatniego tknięty, ruszył się na łóżku, aby wstał, i używa wszelkich sił do zebrania się i opuszczenia tego domu, ale wdziewając kożuch, upadł przed łóżkiem, bo mu członki wsparcie wypowiedziały. Na odgłos przybiega pierwsza Cysia, podnosi starca, wpada za nią matka. — "Waść niegrzeczny," fukła, "jeżeli co mu potrzeba, niechaj zawoła, mamy podostatkiem służby," a córkę zmierzyła szyderczym wzrokiem: "idź zawołaj tu pachołka, niech siedzi przy Waszeci." — Teraz i Cysia poznała złe usposobienie matki względem gościa, ścisnął jej żal serduszko, a łezki po policzkach jak grochy lecą. Niepokazuje się też cały dzień ni matce ni gościowi.

Tymczasem goniec pojechał z listem. Za tydzień przyjechała dobrą sanną sama Latoszyńska strapiona. Jordanowa polityczka towarzyszyła jej na każdym kroku, podwoiła służbę przy chorym, sama co chwila zazierała, Chory mając się lepiej, nie mógł wynurzyć swoich żali przed żoną, będąc ciągle w otoczeniu niemiłych gości; żona zaś troskliwsza niż wszyscy o starca, pootulała go w wilczury, wsadziła na sanie i wjo do domu.

Tu dopiero odkrywa Latoszyński żonie, co go spotkało. Ona załamała ręce: "O niegodziwi Podgrodzcy, oni to dołków pod nami nakopali. Wiesz co," rzekła z westchnieniem, "ten baryła przyjechał ze słodką miną na wizytę, udając przyjaciela, pyta się o ciebie i synów, jak z weselem? Ja też w prostocie ducha nie kłamałam, że Cysia będzie Adasiową, bo jest od Jordana dane słowo, i wyszłam z komnaty, bym kazała z piwnicy przynieść wina, a tu kiwa palcem na mnie w sieni włodarz. Co takiego? pytam. Dowiedziałem się, rzecze mi, że Podgrodzia przyjechał i żeni się u Jordanów! Mówię ci, struchlałam, nie dałam już wina, niech sobie jedzie faktor, Bóg go i tak skarze."

"Wszystko nic moja żono, chłopiec zginął, o Adasiu ani szmeru, żal mi okropnie, co się z nim stało. Gdybym wyzdrowiał, pojadę na Podole." — "Nie pozwoliłabym przenigdy, tyś mi drogi nad wszystko, gdyby tylko Achacy przyjechał, on naszym przyjacielem od serca; z Podgrodzkiemi zrobimy kwita." — "Za mało moja Imość, syn putacz, majątek na schyłku, oni chcą się Jordanami ratować, niech tylko wyświecę sytuację ich kieszeni, kto wie jeżeli mu nie dadzą szarej polewki." — "Nie splamiłeś języka twego brudem obmowy ani podstępu, i teraz byś tego nie uczynił. Niech tylko przyjedzie Maltańczyk, ufam i przeczuwam, że się wszyscy przed Latoszyńskiemi ukorzą."

"Gdzie tam dziś szlachta patrzy na mnicha?" — "Kawaler Maltański z Rzymu, co sobie myślisz!" — "Mała nadzieja droga żono, więcej by mnie ucieszyło odszukanie Adasia, o tych dwóch się nie lękam, chłopy jak dęby i rozumu im nie brak, ale Adaś wątłych sił, szermierz nijaki, jak go dopadli Łyczkowie, sprzątnęli jak muchę, jeszcze się wyśmieją, a nam płacz."

Podobne pogadanki trwały między małżonkami dni kilka. Nie zajeżdżał nikt, prócz lekarza z Pilzna. Mając doń zaufanie otworzyli mu serc swoich zgryzoty. Słuchał on obojga z natężeniem, nareszcie rzekł: "Dziwna z Podgrodzkim, nie wierzę, on się żenić nie może." — "Czemu? któż mu zabroni?" — "Są przyczyny niezwalczone, o których mi mówić nie wolno; jeżeli psuje komu interes, chyba z zazdrości. On powinien w wojsku siedzieć do śmierci i ciało grzeszne położyć w obronie ojczyzny, a nie w obronie żony."

Ten frazes lekarza dał dużo Latoszyńskim do myślenia; po odjeździe doktora, obrabiali go na wszystkie strony, nadając mu dziwaczne znaczenia, i tak trwało miesięcy kilka. — Zawitała wiosna, kończono roboty w polu; Latoszyński łaził koło gospodarstwa, żona zajęła się młodym drobiem, ulubioną zabawką. Czas był nader piękny, drzewa wypuszczały pępie i kwiaty, słowem wesoła wiosna. Przychodzi Latoszyński do komnaty, żona zajęta zabawką tkaniny, szyjąc sobie sama czepiec nowy na wiośnianą porę. — "Imość miałem dziwne zdarzenie." — "Ciekawam."

"Wyszedłem sobie nad Wisłokę, uczułem woń z rozwitej wikliny, zbliżyłem się nad brzeg, woda płynie spokojnie, jeno rybki wystawiają niekiedy główki do słońca, a zprzedemnie furknął skowronek miły, trzepocąc skrzydełkami, i zaczyna pieśń swoją, dobierając tonów bezustannych coraz więcej a więcej. Śpiewa i śpiewa unosząc się nad moją głową, raz się spuszcza, znów do nieba wznosi. Patrzyłem się na to ptaszę długo, odchodzę dalej, on nad moją głową śpiewa. Ton skowroneczka rozrzewnił mnie okropnie, pomyślałem sobie: ja samotny, a gdzie moje dzieci, gdzie Adaś kochany? Nieszczęśni Łyczkowie co zrobili tę awanturę." — "I coż," przerwała żona, "możebyś się przejechał do nich na przeprosiny:" — "Myślisz że nie?" — "Ach dajże sobie spokój, choćby tu wszystkie skowronki zaśpiewały nad nami, nie pogodziłabym się za wyrządzoną krzywdę."

Znowu dzień upłynął, Latoszyński chodzi zadumany, przychodzi do żony: "Imość, sen mara, Bóg wiara; śnili mi się Łyczkowie, widziałem ich córkę do ślubu wystrojoną w jakimś kościele. Czy mają dziewkę, nie wiem, ale ta myśl mnie niepokoi, i nasunęła mi się druga: Gdzie oni się znajdują, czy też niesłyszeli o Adasiu?"

— "Marzycielu! umarli nie wstają." — "Czy tak lub inak, Imość moja, nabrałem chęci odwiedzenia Ryglic, nota bene nie sam, tylko z tobą." — "Miejże zastanowienie, coby powiedzieli sąsiedzi." — "Dajno spokój, my starzy niewinni nic, Łyczkowa także niewinna, co synowie zbłądzili." — "Słusznie, tylko nie wypada. "

Zeszedł znów dzień, wylęgły się Imości kurczęta, woła ona męża ucieszona: "patrzno, tylko jedno z czubkiem, a dwie mają czarne kropki na czole jakby oczy. "

— "Wybryk natury, moja żono, ciekawym czy do pary?"

— "Zgadnij." — "No, jeżeli do pary, pojedziemy do Ryglic, jeżeli nie, nie." Rachuje: "do pary, pojedziemy."

— "Kiedy już ptaki dają takie znaki, nie sprzeciwiam się."

Latoszyński kazał zaprządz do karety i pojechali oboje; z Latoszyna na Pilzno, Jodłową, niedaleko do Ryglic Stanęli tam przed wieczorem. Nikt nie wyszedł na powitanie i przyjęcie gości; stary sługa tylko stał na progu mówiąc: "Jest Imość w domu, jest." — Latoszyńska szepce mężowi: "Wracajmy, wstyd." — Ale on nie słuchał, wyszedł i prosi żonę, podając jej rękę.

W tej chwili wybiega dziewojka Magdusia, ubrana w bieli; długi warkocz kruczy spadał jej niżej ramion, twarzyczka śniadawa pąsem nakropiona i ocząt czarniutkich jak brylantów dwoje iskrzyły się zpod rzęsistej brwi. "Kogoż mam powitać w imieniu mamy? bo mi nieco cierpiąca." — "Latoszyńscy z Latoszyna." — "Bardzo proszę Waszmościów," i wprowadza do mieszkania.Łyczkowa siedziała zatulona chustą, białą, trzymając się za policzek; poznawszy gości, rusza się do wstania, a Latoszyńska mówi: "Przepraszamy stokrotnie, niech Waść nie wstaje, widzę cierpiącą." — "Oj mam ból zębów nieznośny, ani wytrzymać, a tu zmartwienie,... i tak biedna wdowa... pasuję się na tym świecie z samemi zgryzotami. Ale w sam raz przyjechaliście Waszmościowie, miałam pisać do was i posłać umyślnie gońca, tylko mi przeszkodził ten ból zębów nieznośny. Maleńko podaj no krzesła." — Magdalenka przynosi jedno i pobiegła po drugie.

"Ależ Waszmościowie się rozbierzcie! Maleńko zdejmij z Imości salopki i futerko." — "Nie zabawimy długo," mówi Latoszyńska, a Łyczkowa na to: "Nie puszczę, proszę się rozgościć." — Goście zajęli krzesła, a Łyczkowa rzekła: "Byłam onegdaj w Tarnowie, widziałam się z Achacym Ligęzą z Zawady; on mi opowiada niestworzone rzeczy, co te moje hultaje w Lublinie z Waszymi chłopcami zrobili. Tak mnie ta nowina zmartwiła, żem prawie całą noc oka nie zmrużyła. I właśnie chciałam pisać w tym interesie do Waszmościów, abym się bliższych wywiedziała szczegółów."

"Gdzież są obecnie Waszmości synowie?" pyta Latoszyński. — "Rok mija, jak pojechali do Lublina, teraz mi donieśli, że są przy wojsku w Krzemieńcu na Podolu. Kto ich tam zaprowadził, nie wiem, turbuję się tylko, co ta młodzież porobiła na moje zmartwienie." — "Wszakże i moich nie ma w domu," mówi Latoszyński, "młodsi także na Podolu, a o najstarszym ani słychu. Byłem w Lublinie, w Warszawie, obkolendowałem wszędzie, nabawiłem się choroby, jak nie ma, tak nie ma. Istotnie mam w podejrzeniu chłopców Waszmości, czyli jego nie wyzwali i nie zginął w pojedynku." — "Nie mówże Waszmość, boby mnie ten fakt dobił do reszty. Jaś mój porywczy, przyznaję, ani słowa, ale nie wyjdzie pacierz czasu, żałuje okropnie; a młodszy zadelikatny, by kogo obraził. Nie gniewajcie się, ręczę, rzeczy muszą stać inaczej, takie moje przeczucie."

Latoszyński obraca się do żony: "Nie miałem prognostyku? Ten skowronek śpiewał nademną natchnienie." — Łyczkowa ciekawa zapytuje: "Niechże mi Waszniościowie wyjaśnią bliżej to znaczenie." — Latoszyński opowiada o skowronku i o śnie cudownym. Łyczkowa przerywa: "Oj prawda, przyśniła się moja córka, co zgasło niebożątko zaraz po pogrzebie ojca z wielkiego umartwienia." Wstała nareszcie Łyczkowa, zbliża się do Latoszyńskiej, całuje ją: "Waszmość matka, ja matka, coż biedne matki winne za niesforność dzieci." — Ten akt był balsamem na stroskane serce Latoszyńskiej, uściskała nawzajem kobietę i podały sobie na znak przyjaźni dłonie. — Goście zostali na noc, zażywając slodkiego snu po podróży.

VI.

Podole było ówczesnemi wiekami widownią scen dramatycznych, nieraz rozlała się po tej ziemi jakby balsam epopeja. Niedziwota, z jednej strony mamy cywilizację, z drugiej grubą ciemnotę jeszcze wdzierającą się zawsze ku strome, gdzie światło rozumu inaczej i jaskrawiej przyświecało. Turek pchał się na zachód z ciemnością hord swoich; Tatarzyn koczujący zmuszony był szukać instynktem pożywienia, a Moskal z obydwoma w rabuszności spokrewniony, wyzywał, naśladując wilka z kniei, by tylko łapnął i drapnął znowu na swe zimowe leże. Mamy tedy wielkie wschodnio-południowe półkole samych drapieżników, co na polski chleb czyhali; musiała tedy Rzeczpospolita utrzymywać ciągle wojska na straży z tej tu strony, chcąc się zabezpieczyć od lawy pohańców, prześmierdłych azjatycką niewolą. Wzdłuż Dniestru stały tedy po zamkach, okopach, warowniach załogi, po kilkaset zbrojnych, które zobaczywszy widety, zatrzymywały takowe, dopóki się nie zebrało rycerstwo i nie dało basarunku buntownikom.

Podczas sejmu lublińskiego i warszawskiego mieliśmy niby spokój, ale na półkolu południowem odbywały się ruchy, świadkiem tychże był poseł Taranowski, bo je widział, powracając z Konstantynopola do domu. Moskwa cięła się z Turkami, Tatarzy stali w linji bojowej, Wołochy zaś wichrzyły, bo taki taniec im naprawili obcy. — Iwonia nam już znany zniknął, pojechał bowiem cichaczem do sułtana, i tam biorąc się na wykręty, przyrzekł Turkom czego żądali, aby go tylko wsadzili zbrojno na hospodarstwo Wołoskie. Dopomagali temuż także Polacy do tej akcji, a najwięcej siedzący już u Turka, mający w haremach upodobanie, jakim był między innymi Strasz Odrowąż, przeturczony na Ibrahima. Sułtan przyobiecał Iwoni 30. 000 wojska, które ran (kogę torować będzie. Iwonia też dumny, obiecywał swoim poplecznikom złote góry. Posyła tedy do Wołoskiej stolicy swojego gońca, któryby mu doniósł co tam słychać i jak naród względem niego usposobiony.

Poseł ów wyjechał w towarzystwie dwóch ludzi umiejących kilka języków, a jeden towarzysz był feminini qeneris, Polka, zaopatrzona w glejty przeciw napaści gdzie na drodze, z dwoma służalcami. Wszystko niby na opak. — Przyjechawszy z Konstand Dunaj w Bułgarji, zastali tu Turków, czelko na rozkazy przejścia do Mołdawji. Zastraże, aby się wytłumaczyli, co zajedni. Kobieta przelękła się bynajmniej baszy. Turcy czyhają zawsze, na ładne twarze kobiet, ona należąc do szkaradnych nie zwróciła na się oka pohańca; jej tedy nakazał, aby bezpiecznie jechała dalej, tylko nie pozwoli, by jej towarzyszyli tak piękni młodzianie; więc zostawia. — Poseł Iwoni znalazł się w krytycznem kobieta upraszała o pachołków, obiecując nagrody. — "Nie," odrzekł basza, "muszą oni się wylegitymować, skąd oni, i wywód pokazać swego rodu." — Chcąc się nie zdradzić, pozostali nad Dunajem pod strażą w namiotach tureckich; kobietę przeprawiono przez Dunaj, niech sobie jedzie. — Ta przyjechawszy do Jas, zastaje tu Polaków, którzy jej opowiadają, że Bogdan będzie hospodarem wołoskim, polskie wojska w liczbie 2000 mają wkrótce przejść Dniester i wprowadzić pana. — Ponieważ wiedziała, że Iwonia ma także dużo popleczników w bojarach wołoskich, między innymi byli Dinga hetman wołoski i Gabryel Logghoffet, znajdujący się obecnie w Romanach, wraca tedy incognito do tego miasta.

Nad rzeką Seretem leży w górzystej okolicy miejscowość Sayna; lasy bukowe pokrywają pagóry i wzgórza szeroko. Przyjechawszy do tych lasów, wjechała na wąską drogę, nie mogąc skręcić ani w prawo ani w lewo dla gęstych zarośli, spotyka się z trzema jeźdźcami, na pierwszy rzut oka uzbrojonymi. — Kobieta się przelękła, zatuliła, bo poznała Polaków. Ale i oni poznali po stroju, że to coś swojskiego. "Dokąd Waszmość?" pyta młodzian Chwacki. — "Do Konstantynopola." — "A to znowu, sama kobieta w tak daleką drogę? Waszmość co zajedna?" — "A Waszmoście co tu robią?" — "My jako zwolennicy Bogdana byliśmy w Romanach u Gabryela Logghoffa." Jeden z nich spojrzy się bliżej do twarzy: "Hm, znamy się, Waszmościnko, nie ujdziesz naszej opieki."

Był to Jan Łyczko, który poznał panią bawiącą na dworze Firleja, i przyciął jej zaraz: "Wiem, żeś się ulotniła z Iwonią." — Kobieta się zatrwożyła: "Ależ ja jadę wprawdzie do Konstantynopola," i ucięła mowę — "Tak, wracaj z nami, wracaj, inaczej obejdziemy się z Waszecią po grubiańsku." — Trzęsła się kobieta, co to będzie, jeźdźce nie pytali, kazali zejść z wózka, powyprzęgali konie: "Waść siadaj z nami na konia, ciura niech jedzie dalej aż nawróci, a my wrócimy do Jas."

Fatalizm taki był nie na rękę, musiała jednak poddać się woli kawalerów, tylko prosi: "Wolę przez las iść piechotą, bom niezwykła na koniu." — Stanisław Łyczko się ośmiał: "niech będzie." — Kobieta szła, oni jechali, dwóch w tyle, jeden naprzód, ona w środku pod konwojem. Co chwila to się ci dwaj ostatni głośno śmiali. Przejechawszy tg gęstwinę, ujrzeli się na szerokiej równi, zeszli z koni. — Jan Łyczko przstąpił do Imości: "Wasze mnie nie poznaje?" Zdjął czapę, pokazał czyste wysokie czoło. — "Ach cóż tu robisz?" — Łyczko się uśmiechnął: "co inni to i ja."

"Prawdziwie, że chyba was Bóg tu sprowadza, inaczej być nie może," rzekła kobieta. — "Nas nie-prowadził Bóg, jeno chyba czart w te strony," odparł Łyczko, "gdybyśmy byli słuchali Waszmości i z Lublina wprost udali się do matki, niepotrzebowalibyśmy być narzędziami cudzej chytrości."

"Tak samo i ze mną się stało. Gdy Firlej przylgnął do planów Iwoni i nie mógł poprzeć tychże bez pośrednika, użył mnie za proste narzędzie, abym pojechała do brata sturczonego i tam wyprosiła wstawienie się za nim do sułtana. Dla samej myśli, że zobaczę brata, przemówię jako chrześcianka, jako Polka, aby odwołał ten błąd, tę hańbę na familję spadającą, pojechałam z Iwonią. Widziałam się z bratem; myślicie, że łezkę uronił, jak ja mu u nóg leżąc błagała: wróć na chrześciańską 'wiarę! Zatwardło serce jego, zatwardła dusza, piekło tam zamieszkało w piersi; uśmiechał się szyderczo: a mój harem coby na to powiedział? Ach z jakim bólem jadę, nikt nie wie; Straszę będą pod wieczną klątwą za tę infamję. Wracam nazad z dwoma nadanymi mnie od Iwoni szpiegami; ci zostali w tureckim obozie nad Dunajem, ja miałam od listy Gabryelowi Logghofowi, które mi wręczył Iwonia z przyrzeczeniem, że jak on zostanie hospodarem, nakłoni brata mego, że przyjdzie doń na dwór i odwoła swoje poturczenie się. W tym celu szukam owego bojara, a żem się dowiedziała, iż mieszka w Romanach, jechałam nieszczęśliwa. "

"Ani Iwoni, ani Logghoffa Waszmość już nie zobaczy; my tu widzimy, na co się zanosi, ot używają nas tylko za proste narzędzie, najlepsza, jeżeli się z Wołoszy wyniesiemy." — "Ufam wam moi kochani," rzekła kobieta, wyjęła listy i daje im,"otóż macie dowody mej prawdy, potargajcie tę podłotę, a bądźcie mi towarzyszami, abym dostała się do mego domu i dzieci. "

Ominęli tedy Jasy, jechali wszyscy czworo ponad Seret, przejechawszy Mołdawę stanęli na polskiej ziemi w Śniatynie. Tutaj byli wszyscy bezpieczni, rozwiązały im się też języki, a po starej znajomości zaczęli sobie opowiadać przygody dożyte. — Pani Straszowa poznawszy Łyczków u Firleja, polubiła ich, osobliwie Jana, bo zawsze wesół i lubił dogadywać każdemu coś do śmiechu. Pyta tedy: "i jakże się zakończyło wezwanie z Latoszyńskimi?"

"Waszmość, co się odwlecze to nieuciecze; porwał ich Zborowski na Podole, jeszcześmy się nie zeszli. Go się zaś tyczy naszej symplicji szlacheckiej, zeszliśmy się z Podgrodzkim obiecującym załatwienie tej sprawy; tymczasem on poszedł gdzieś do Jordanów, czekamy nań, nie wraca, wyszliśmy od niego i zeszliśmy się z Leszyńskimi; znaliśmy się bowiem jeszcze z Krakowa. Ci las proszą do siebie, któżby odmówił. Wszczęła się pogadanka, uskarżyliśmy się na przygodę. Ej co, rzecze Stanisław Leszczyński, wiem, że ich Zborowski połapał do swej partji, zetrzemy się z nimi, jeno mnie posłuchajcie; mam pewne wiadomości, że Kozacy pokrzyżują, wszystkie plany na Wołoszy, jedźmy do Temruka, ich wodza, a damy wet za wet, rozumiecie. Wyjechaliśmy z Lublina. — Gdzie nas tam niosło nieszczęście, ani opowiedzieć; zobaczyliśmy Kijów, wzdłuż Dniepru wszystkie jego piękne okolice, aż nas ujrzeli Kozacy w Krzemieńcu. Nic łatwiejszego jak pozyskać zaufanie Kozaka mówiąc mu o porohach. Gościli nas te poczciwce, my też niewiele myśląc, przystali do ich rot, i przedstawiono nas po trzech tygodniach wodzowi Temrukowi; jak się to miejsce nazywa, nie wiem, gdyż to było w polu, gdzie zgromadziło się kozactwa do 5000. Zakosztowaliśmy tedy życia kozaczego na dobre. Ja sobie już nic z tego nie robiłem, ale brat jakoś zatęsknił za domem i z Krzemieńca daliśmy znać o sobie, że żyjemy na świecie. Tymczasem omyliliśmy się, dowiadujemy się, że Temruka zkaptował Bogdan na swoją stronę, a kozactwo pójdzie na wojnę wołoszą. Wszystko jedno, myślę sobie, możemy umknąć od kozactwa, jak się sposobność nadarzy. Nakazano nam wyruszać ku granicy wołoskiej, jużeśmy przeczuwali co się święci, ale nic sobie nie robiąc z tego, dodawaliśmy sobie ochoty, i pewnego wieczora zniknęliśmy troje, ja z bratem i Adam Leszczyński, robiąc fugę od kozactwa. — Za Mohilewem jest wioska między wzgórzami nad rzeczką położona, Czarzyńce; mówię, że prawdziwe Czarzyńce, bo się tam stało zaczarowanie. Nad brzegiem owego strumyka głębokie dosyć mającego koryto, stoi chatka z dwiema przedziałkami, oznajmująca przechodniowi, że to schylisko ważniejszej osoby. Front na prawo ma dwa a lewo trzy, ganek misternie omajony żywem liściem, a wszystko chędogo. W tyle widać stajnię na konie i podwórzec szeroki, zresztą ani drzewinki naokoło. Przejeżdżając tamtędy zobaczyłem w oknie cudne oblicze Rusałki, aż mnie za serce ścisło. Niewiele myśląc krzyknąłem na moich towarzyszy: wprawo wzrok, stój! Rusinka wychyliła przez otwarte okno głowiczkę z włosem złotawym i pyta: Waszmościowie jadą od ojca? Chcąc się nie zdradzić, mówię otwarcie jak na spowiedzi: Tak jest, ojciec nas tu posyła. — Proszę, bardzo proszę! wyskoczyła na ganek przed nas, dopierom ujrzał cudo piękności ukraińskiej. Zeskoczyliśmy z koni, Adaniek pierwszy, ja za nim, a mój brat mi szepce: nie bądź warjatem. — Nieprawda Stasiu?"

"Tak jest," odzywa się Stanisław, "struchlałem ca tę śmiałość, bo nam wskazała stajnię na podwórzu, abyśmy tam zaprowadzili konie."

Jan Łyczko opowiada dalej: "Wprowadzamy konie, zaraz wyskoczyli pachołcy, odbierają od nas rumaki, pytam ich półgębkiem: gdzie pan? Odpowiada mi ukrainiec: Waść rotmistrz Służeński pojechał do Chocima, bo tam zbiór wojska dla hospodara Bogdana. — Już byłem tedy mądry i wesoły, idziemy trzej do mieszkania. Rusałka otwiera komnaty i prosi. Zaraz na wstępie zapytuje dziewoja, czy ojciec zdrowy w Chocimie i kiedy przyjedzie do niej. — Rotmistrz nasz, mówię, cieszy się najlepszem zdrowiem i przyjedzie wkrótce, nim my nazbieramy ochotnika. — Ach Waszmościowie! westchnęła sobie, po co tylko ten ojciec wywlókł mnie tu w tak dalekie strony, wolałabym umrzeć na grobie mej kochanej matki, niżeli tu żyć samotną. — Brat nie mógł wytrzymać, przeprasza dziewoję, że my nie znamy rotmistrza, lecz jesteśmy Polakami, co nas zwodnicze losy przyprowadziły w te tu strony i uciekamy do ojczyzny.

— Waszmościowie z Polski, a nie Rusini? wszak i ja jestem Polką, ojciec tylko dał się namówić temu koryfeuszowi Zborowskiemu, a ja też w zgryzocie wolałam towarzyszyć ojcu, bo tyle mam najdroższego na świecie.

— Ośmiałem się: a jak też Wasze ma oprócz ojca jeszcze kogoś więcej? — Zarumieniła się nieboga, wybiegła do innej komnaty, przyprowadziła obstarną kobietę: Moja babcia. — Ukłoniliśmy się, zamknęły się nam usta, prowadzimy potoczną mowę, aż babcia wypytuje, skąd my jesteśmy? Nie splamiłem grubym fałszem nigdy ust moich, mówię: z Mazurów, z Ryglic, ziemi krakowskiej. — Daleko tam Pilzno? Cztery mile.

— Tak, więc musicie znać Latoszyńskich? — Jeszcze jak. — Bardzo porządni ludzie, nieprawda? — A czy tu byli? pytam. — Coby tu robili, tylko ich znam z Krakowa. Potem Służeńska uczyniła zwrot ze siedziska i ulotniła się z komnaty. Taki ślad mamy o Latoszyńskich, odtąd nam wszystko znika. — Wyjechawszy z Czarzyniec, przybyliśmy do Chocima, tu zastaliśmy naszych bankietujących z dworzanami hospodara Bogdana, omamili nas tak winem, żeśmy przystali do nich, i oni nas wysłali na szpiegostwo do Jas, jak rzeczy z Iwonią stoją."

Straszowa się zadumała, po chwili rzekła: "Dziś wiecie jak z Iwonią, i dlategom przyjęła wasze towarzystwo, bym ile możności sparaliżowała te plany, pojadę do Warszawy, niech się robi co chce, wyjawię, bo niedowierzam Iwoni, on na pół sturczony, popełni także tę religijną zbrodnię co i mój brat, a ja nie będę miała wyrzutów sumienia przed Bogiem i ludźmi, żem nieszczęśliwego brata ratować nie chciała. Jedźmy," rzecze, "ku Lwowu."

Łyczko popatrzył się na brata i Adama. — "Waszeć widzę waha się," mówiła Straszowa. — "Co mam w bawełnę obwijać, pojadę do Służeńskiej." — "Więc chcesz ją bałamucić," ośmiała się kobieta." — "Albo, albo, mam dwóch do pomocy." — "A jak też ona Waszeci niewzajemną, cóż tedy?" — "Strzelała na mnie oczętami." — "Głupstwo mój Janie, oczy na to się obracają, aby to i to widziały; do miłości trzeba serca, natchnienia, wzajemności, sympatji; jestem wiekową, przeżyłam wiele, znałam wielu młodych ludzi, powiadam z doświadczenia, że widzę przed oczyma tylko pańskie mrzonki, jedźcie ze mną, nie dajcie się żadnej uwodzić partji ani podchlebstwu, bo tego pożałujecie."

"Nie! już takie moje postanowienie, abym zbałamucił Służeńcką." — "Nie mam nic przeciw upartości, jesteście widzę na tej samej drodze co mój brat, kiedy nie jedziecie ze mną; ja się puszczam sama, bym sparaliżowała plany Iwoni." — I rozłączyli się w Śniatynie.

VII.

Jan Jordan należał także do partji Bogdana, bo będąc w Warszawie, dowiedział się pewności u dworu, że król sprzyja Bogdanowi, a mając żyłkę wojskową, cieszył się ze sposobności, że znowu zasłynie na widowni polowej. Król bowiem party od większej części magnaterji zdecydował się na wszelkie poparcie Bogdana ze swej strony i cichaczem kazał zbierać się szlachcie na granicy wołoskiej. — Jordan pojechał wprost z Warszawy, ani wstępował do żony, przybył do Kamieńca podolskiego, tam zastał już grupę zwolenników, co szykowali roty, a nawet naczelnego wodza Mielęckiego, Sieniawskiego i wielu ze szlachty.

Na zdziwienie swoje poznaje między rotami Adama Latoszyńskiego. Zbliżył się doń: "Waść tu, a o niego się tyle rozbijają, gdzie się podział?" — Adaś się uśmiechnął. "Któż taki?" pyta. — "Ojciec szuka, matka także, i ... — O tych mi nie chodzi, że się o mnie dowiadują, ale to i? — Haha, będzie na czas, tylko mi powiedz, jakim sposobem ulotniłeś się z Lublina, bo że bracia pojechali z Krzysztofem, to mi wiadomo."

"Desperacja! obiecywał mi Waszmość, że się pożegnamy z Cysią, a sam pojechałeś do Krakowa; zostałem na lodzie, więc znalazłem towarzyszy, co także mieli wstąpić w szeregi Bogdana, przyłączyłem się do nich, przyjechaliśmy do Paniowa; kontent jednak jestem, poznawszy rodzoniuteńką siostrę Bogdana, teraźniejszą Paniowską." — "Więc się Waści spodobała?" — "Ładna ani słowa, a grzeczna i milutka; jeżeli niedaleko jabłko od jabłoni, to Bogdan taki będzie, a przy takiej znajomości, jaką zrobiłem, łatwiejszą będzie karjera." — "Bardzo mnie cieszy, nie łamię danego rodzicom Waści słowa."

— "Byli tam rodzice moi?" — "Rozbijają się za tobą."

— "Wiec domyślam się, Waść chce mnie odesłać do rodziny?"

Jordan kontent, że go Adam nie zrozumiał, rzekł z uśmiechem: "Po wojnie odeszlę, dając towarzysza." — "Dziękuję," odpowiedział Adaś; "ale czy też nie wie rotmistrz o moich braciach?" — "Zapytam się Zborowskiego, on tu; a zresztą poproszę rotmistrza, niech cię trochę uwolni na dzisiaj, pójdziemy razem do Zborowskiego."

Jordan pomówił z Kozielskim trochę, ten uwolnił na dzień Adasia; poszli tedy do Zborowskiego do zamku. Krzysztof przyjął gości mile, a dowiedziawszy się, że kawaler bratem Latoszyńskich, rzekł: "Zuchy chłopaki, dobrą czynią mi usługę, obecnie bawią w Chocimie, przedstawiłem ich hospodarowi, tam są na jego dworze. Czekamy zresztą na informację króla, co on zrobi, czy poprze Bogdana u sułtana czyli nie. Jeżeli tak, więc mamy wszystko gotowe, zaprowadzimy pana do Jas i koniec."

Z tej nowiny był Adaś ogromnie zadowolony. Gdy odeszli na miasto, Jordan udał się do swoich starszych, Adaś do szeregów. Przemyśliwał on teraz nad planem, jakim sposobem dostać się najprzód do roty Jordana, a potem do Chocima, celem widzenia się z braćmi. Ani myślał, że Jordan także temi myślami był zajęty, bo chciał mieć Adasia w swoim szeregu, i wyruszyć do Chocima z rotą, by się przypodobał przyszłemu panującemu na Wołoszy. — Za dni parę przychodzi rotmistrz Kozielski, woła Adama: "Chcesz się przesiedlić do roty Jordana?" — "I owszem, jeżeli rotmistrz pozwoli." — "Z panem Bogiem, niewieściuchów nie cierpię, " rzekł z przygryzkiem, "a zresztą Mielęcki wybrakuje takich dosyć." — Rajtarzy słyszeli ten przygryzek, uśmiechnęli się. Adaś złością zapłonął, przygryzł wargi, pożegnał kolegów i odszedł.

Wstąpiwszy do roty Jordana, zastał także samych tęgich jeźdzców, którzy zobaczywszy cieniutkiego panicza, popatrzyli się nań marsowato, trąfnęli zaraz: "wnet pójdzie w odstawki, jeno pierwsza pojawi się placówka." — Adaś teraz zwątpił o sobie, utracił wojennego ducha. "Oni mnie tu na sztych wystawią," pomyślał sobie, "ale Boże przemien, gdybym tylko znalazł braci, Kilian stanąłby w mojej obronie." Niecierpliwił się, z Jordanem widywał się tylko służbowo, unikał pogadanek z kolegami, bo kilka razy usłyszał uszczypliwy wyraz: "nie wrażaj się młokosie, tobie jeszcze przy niańce być a nie w rocie." — Wszystkie obelgi jednak znosił cierpliwie, bo ich nie mógł odeprzeć argumentem ani bronią, nie umiejąc sztuki szermierczej.

Stary podchorąży, wąsacz, przysłuchiwał się tym kpinom, żal mu było młodzika, wziął go tedy do swej stajni z koniem: "Umiesz ty robić szablą?" — "Nie jeszcze." — "Więc ślimaku nauczę cię, jeno nie przyznaj się, że ja byłem mistrzem twoim." — Adaś podziękował. — "A więc bierz miecz, lecz pierwej zdejmij z siebie odzienie do koszuli." — Usłuchał; ale podchorąży zobaczył na sznurku medalik jakiś wiszący u szyi: "Pokaż no, co za cacko ci matka dała?" — "Nie matka, jeno moja Cysia." — "A cóż to jest?" — "Jej loczek, noszę za talisman."

"Dam ja ci tu loczek, ślimaku, a obrazek Matki Bożej niełaska? ślimaku!" Zerwał mu ze szyi ów talisman, rzucił pod konie, poszedł do siodeł, tam wyciągnął medalik stary z wizerunkiem Boga rodzicy: "Oto masz talisman, ślimaku; a teraz bierz mi szablę i pokażę ci cięcia. " Krzyczy: "raz, dwa, trzy, teraz ślimaku szablą tak." — Dosyć że Adaś przez tydzień był w tej twardej szkole, zmachał sobie ręce, że mu popuchły trochę i nie mógł dalej. Podchorąży zrobił zimne okłady, wyciągło. Żal było jednak włosów i loczka swej ukochanej okropnie, bo niegodziwe konie zatarasiły go w mierzwie. Spiąć przy swoim mistrzu, we śnie fantastował: "Nie mam cyrografu. "Podchorąży słysząc to, śmiał się z młodzika, obudził go i pyta: "powiedz mi, ślimaku, gdzie ty masz tę dziewkę?"

Adaś w dobroduszności przyznaje się, że go kocha Cysia, dziewoja Jordana. — "A ślimaku, czemuś mi nie mówił, że nosisz klejnot taki. Dziesiętam cię, abyś nie wyjawił, co się z talismanem stało." Wstał, wziął dwie szable, położył na krzyż: "Przysięgaj ślimaku, że dotrzymasz słowa, a ja cię zato ślimaku sam do dziewoi zaprowadzę, rozumiesz." — Adaś kontent, poprzysiągł na mieczach zachowanie tajemnicy. Teraz mu opowiada wszystkie przygody życia swojego, nawet i tę, że bracia jego w Chocimiu, a chciałby się widzieć z nimi koniecznie. — Stary podchorąży na to: "Ślimaku i tam cię zaprowadzę, jeno cię nauczę szablą robić doskonale, bo ci się to na wojnie przyda."

Między oboma zawiązała się teraz przyjaźń stała. Adaś wkrótce umiał na koniu jeździć i wywijać szablą doskonale. Upatrzywszy chwilę rzekł podchorąży: "nastrój sobie konie, jeno się zmierzchnie, pojedziemy do Chocima, ale to wiesz, że kłusem; Jordan posyła mnie tam z rozkazami." — Adaś kontent, osiodłał dwa konie i pojechali. Stary wiarus wiedział najbliższe proste drogi, pędził też bezustannie, a Adaś za nim.

Hola, po północy zobaczyli 3 konie, uwiązane przy domku karczemnym. Podchorąży zwrócił na nie zaraz uwagę, bo były osiodłane, w domku nie migotało światło, a w pobliskiej karczmie także ciemność panowała. Stanął: "wiesz co Adasiu? tutaj muszą być ukryci żołnierze, żołnierzowi nie wolno tak samotnie zostawiać konia, weźmy te rumaki." — Odpięli, podchorąży przypiął do siebie dwa, a Adaś jednego. Jadą dalej, dobrze zadniało, w dali widać było wieżycę w Żwańcu. — "Ot widzisz", mówi podchorąży, "za Żwańcemjuż Chocim."

— Przybliżyli się ku Żwańcowi, stanęli u żyda w karczmisku. — "Masz siano?" pyta żyda podchorąży. — "Na rozkaz, wiele trzeba?" — "Daj koniom po porcji, niech przejedzą."

Konie gryzły zadane siano. Stary wiarus ogląda siodła i popręgi, znalazł torbę zawieszoną, zdjął, otworzył: trochę chleba i papiery! Umiejąc czytać po łacinie, bo chodził do szkoły w Barze, ogląda i czyta: "Coś napisanego łaciną wysoką." Drugi papier otwiera, napisano: "Kilianie, masz stanąć w Chocimie, tam się zbierzemy, Zborowski." Przewrócił drugą stronę, czyta adres: "Wasziności Kilianowi Latoszyńskiemu w Mohilewie." Przeczytawszy to, rzekł podchorąży: "Wiesz co Adasiu, mam trop, list do brata Kiliana w torbie na siwoszu; w tym domku stały konie jego, któreśmy z sobą zabrali; wsiadajmy i pędźmy." — "Nie," mówi Adam, "ja sam popędzę, a podchorąży przy koniach zostanie." — "Nie, tyś niedoświadczony, bez powagi, będziesz siedział kamieniem przy koniach, ja się puszczę na tym samym siwoszu."

Podchorąży cwałował nazad aż do tego domku, pyta kobiety: "Kto tu stał u was?" — Rusinka mówi: "nikt." — "Ale nie kłam, żołnierze tu stali z końmi." — "Jako życie, chyba w karczmie." — Ściąga cugle, jedzie przed karczmę: "Wychodź!" krzyknął. — Wyskoczył stary żyd. — "Kto tu stał u ciebie w nocy?" — "U mnie, chyba nikt." — "Nie kłam, bo ci łeb rozpłatam, tu stali trzej żołnierze, rajtarzy."

"Jako żywo nie widziałem, pod hajrem mówię. Rano pytali się tu co prawda żołnierze, czym nie widział koni, alem nie widział nic zgoła. Jeden krzyczał na drugiego: potrzeba było, abyśmy na sam konie zostawiali! dwóch mogło przynieść siana. Domyśliłem się, że moje siano w brogu było w robocie, wszyscy trzej poszli kraść, za to im się ulotniły konie." — "Gdzie oni są?" — "Chodzą po wsi i pytają gdzie konie."

Podchorąży pędzi wzdłuż wsi. Kilian zobaczywszy swoją siwą, krzyknął na towarzysza: "jest!" myśląc, że Józef na niej jedzie. Tymczasem zbliża się nieznajomy podchorąży, którego poznali zaraz po oznakach wojskowych. Podchorąży pyta: "Gdzie macie konie?" — "Zginęły nam, podczas szukania dla nich siana." — "Młokosy, kto tak robi, gdybym nie znał waszego brata Adama, wsadziłbym was do twierdzy." — "Nasz brat Adam Latoszyński?" — "A wy Latoszyńscy?" — "Oj Waszmość podchorąży, cudo się dzieje, że się tak z dopuszczenia stało."

Podchorąży zeszedł z konia, przywitał się. Kilian przedstawia kolegę Stanisława Leszczyńskiego, gwiżdże piszczałką na brata, który po wsi jeszcze chodził, szukając koni. Józef przybył, i nastała wesoła pogadanka. Wszyscy najęli furmankę i pojechali ku Żwańcowi. Tu się uściskali rodzeni bracia Latoszyńscy po półtorarocznem niewidzeniu się, opowiadając sobie różne życia przygody.

VIII.

Zborowskiego ciągnął magnes do cudnej Bogdanki; wszyscy wiedzieli, że dla niej wypędziłby był samego sułtana z Konstantynopola, gdyby się dał. Nie żart to.

Miłość Zborowskiego szalona zbierała polskie wojska dla Bogdana; jeździł on po Podolu z zamku do zamku, rozsiewał dziwaczne wieści, jak sam król zajmuje się gorąco tą sprawą i nawet przemyśluje, kogoby posłał do Konstantynopola celem przedstawienia żądań polskich o obsadzenie Wołoszczyzny. Wielu wierzyło, ci też przybyli: Mielęcki, Szeniawski, Jordanowie Jan i Jakób, Kozielski, jako dowódzcy oddziałów zbrojnych. Krzysztof Zborowski mając dwóch młodych Latoszyńskich przy sobie, wziętych niby na wyćwikę wojenną, zamiast tejże używał ich po prostu za listonoszów, gdzie było mu potrzeba. Razu pewnego wysłał z Chocima Józefa Latoszyńskiego pod Mohilów do rotmistrza Służeńskiego z listem. Józef pojechał konno, za językiem trafił do Czarzyniec, kędy zakwaterowany stał rotmistrz w znanym nam już domku. Po odebraniu listu, rotmistrz zaprosił gościa do siebie, widząc w nim chwackiego młodzieńca, prezentował go swej matce i córce, prosząc by sobie odpoczął, aż odpisze. Widząc zaś smutny wyraz twarzy młodziana, zapytał: "Wasze szlachcic?"

"Latoszynscy Gryfowie," odpowiedział skromnie Józef, "z ziemi sandomierskiej." — "Cieszy mnie," odrzekł rotmistrz, "a rodzice żyją?" — "Dotąd jeszcze żyli, co dalej zaszło nie wiem, gdyż półtora roku nie wiemy nic o sobie." — "Półtora roku, a nie pisałeś?" — "Jak nieszczęście kogo wplące w kabałę, nie łatwo z niej się człek wykręci; alboż to czas do pisania, kiedy nie ma dnia swobodnego. Jakeśmy z bratem przybyli na Podole, jeździmy ciągle z grodu do grodu, czas ulatuje, a akcja się odwleka." — "Więc Waść masz brata?" —

"Niejednego, jeno dwóch; jeden razem ze mną przy Zborowskim, a o drugim nie wiemy, gdzie się obraca."

Tymczasem zastawiono stół posiłkiem, sama córka rotmistrza nastroiła i prosi do jedzenia. Józef nie czekał na prynuki, bo był głodny, przejadł sobie chleba, wędliny trochę, napił się wina. W tej chwili widzą oknem jeźdźca na spienionym koniu, głośno pytał stojącego na drodze Rusina: Czy nie wie, gdzie mieszka rotmistrz Służeński? — Rusin pokazuje palcem: tutaj! a Józef zobaczywszy brata Kiliana oknem, mówi głośno przestraszony: "Jezus, mój brat przyjechał, co się to znaczy?" — Wyskoczył rotmistrz i Józef przed dom. Józef pyta zamieszany: "Kilianie, co ty tu chcesz?" — "Posłał mnie Zborowski, dyspozycja na teraz zmieniona." — Rotmistrz kazał służącemu odprowadzić konia do stajni, a Kiliana prosi do siebie.

Kilian był chwat smukły, rzutny, brunet, krew i mleko. W komnacie pierwszy spotkał się z wzrokiem dziewoi, i tak przemówili do siebie oczyma, że się zapłonili oboje. Przekąska stała jeszcze na stole, rotmistrz sam zaprasza gościa do posiłku, a temu coś duszno w piersi, wymawia się, dziękuje. — "Taką przestrzeń przejechałeś bez posiłku, nie grymaś! — Ale ja proszę, rzekła Marja, Waść mi nie odmówisz. — Dla tak ładnej Rusałki odmówić nie mogę. — Waść mnie trzymasz za Rusałkę, o to myłka. — Rotmistrz się uśmiechnął: Na Rusi mają nas za Rusinów, ale Służeńscy zawsze polską szlachtą. — Kilian odparł: za omyłkę przyjmę najsurowszą pokutę. — Za pokutę, uśmiechnęła się Marja, będziesz u nas jadł, a nie pojedziesz dzisiaj. — Zaprawdę trudny orzech do zgryzienia, chyba mnie Waść przed Zborowskim uniewinni?" — "Jeżeli na to przyjdzie, Morę na siebie." — "Hoho! Aspan wpadłeś do łaski mej dziewki."

Józef podczas tej mowy posmutniał podwójnie, stracił humor. I jemu się nader spodobała przecudna Marja, a tu znalazł rywala brata. Służeński pisał tymczasem, a goście się bawili w komnacie. Marja widząc smutnego Józefa, rzekła z wyrazem boleści: "Aspan się smuci, że nie widział półtora roku matki, a ja, mój Boże, nie zobaczę jej nigdy!" i w tej chwili popłynęły jej z oczek łezki. — "Gdybym był wiedział, że nasza obecność taką Aspani sprawi żałość," przerywa Kilian, "wolałbym, żeby mnie uśmiercił Wołoszyn maczugą." — Marja spojrzała zpod chmury na Kiliana: "Oj Waszmościowie, boli to boli; gdyby umarła, rzekłabym: dopuszczenie i wola Boża! Ale my siedzimy spokojnie, naraz w nocy przypadają rabusie Wołosi, padłam z przerażenia na ziemię, nie wiem co się stało. Nastał dzień, ludzie się zlecieli, moja kochana matka leży bez duszy na ziemi." — Na te słowa wszedł Służeński. Kilian zatrwożony, złożywszy ręce, zapytał: "Rotmistrzu, co my tu słyszemy o zgonie jego żony?"

"Ach!" rozkrzyżował ręce rotmistrz, "poprzysiągłem, że dopóty nie skonam, dopóki stu Wołochów nie uśmiercę, nie przebaczając żonom ich ani dzieciom. Zamordowali łotrzy, com miał na świecie najdroższego!" jęczał długo: "ach! hm! okropnie!" — "Rotmistrzu, zemsta pohańcom!" i ścisnął pięście Kilian. — "Bracie!" mówi rotmistrz, "tyś młody, przysięgam ci tutaj, byłbyś moim największym przyjacielem, gdybyś jednego nawet zaprał Wołoszyna. Ażaliż myślicie Wasznaościowie, że ja człek doświadczony, mający jedyne dziecko, które kocham nad wszystko, szedłbym tu znad Wisły nad Dniepr i Dniester, gdyby mnie okropna zemsta tu nie prowadziła. Te łotry kłócą, się, wypędzają jeden drugiego z hospodarstwa, to mi książęta! Polska ich mityguje, nimi się opiekuje, krew przelewa, poco i zaco? Ja mieszkając z rotą w Mohilowie, czyż mogłem przypuszczać, że ta łotrowska zgraja wpadnie do mego domu celem rabunku i okropnego mordu na żonie! Że to dziecko (wskazując na Marję) ocalało, policzam do cudów. Chwaliłbym też zamiary Zborowskiego, gdyby miał czystą pobudkę, wypędzenia tych wichrzycieli z Wołoch, tak Bogdana jak Iwonie, a przyłączenia tej ziemi do Polski i utworzenia z niej województwa; ale Zborowskiemu szary mary w głowie, kochaństwo, błazeństwo, szukanie na obcej ziemi, obcej narodowości i wiary żony, jakby to nie było tyle zacnych i cnotliwych Polek, któreby mu chętnie swą podały rękę. Ale mówię Waszmościom, jako młodym, dla nauki i potwierdzenia: pierwej mi urosną na dłoni włosy, niżeli się Zborowski z Bogdanką ożeni. Wiem ja, co myślą Tarłowie, ale o tem potem."

"Wiem ja także niejedno, " mówi Kilian, "i śmieją się ze starego, co oszalał, a za nos go powiedzie Bogdan." — Rotmistrz popatrzył się na Kiliana kiwając głową, woła na ustęp, ścisnął mu rękę i szepnął coś do ucha. Kilian patrzy się zarumieniony na Marję, ona troszkę przygryzła wargi, jakby o wyjawienie sekretu prosiła. — "Waszmość rotmistrzu," stanął Kilian dziarską przybrawszy minę, "spodziewam się, żeśmy tu sami swoi, i że nas nie zdradzicie." — "Albośmy nie Służeńscy?" przerwie cienkim głosikiem Marja. — "A więc słuchajcie Waszmościowie." — "Proszę zająć miejsca," rzekł rotmistrz; wszyscy usiedli, Kilian tak mówił:

"Wiern o tem, że Bogdan pali cholewki Tarłoszance, Zborowski zaś Bogdance. Tarfowie patrzą się na Krzysztofa zpod chmury, oni bowiem żyjąc w nadziei, że Tarłówna panującą zostanie, podnieśli się w dumę, przyjmują w dom Bogdana, nadskakują mu, a jeżeli prawda, że ściany uszy mają, sam Bogdan wyśmiewa się z niego i ma mu zrobić niespodziankę." — "Skąd Wasze do tych wiadomości, wszak Bogdan, o ile go poznałem, sprzyja ogromnie Krzysztofowi?" — "Słyszałem jeszcze od nauczyciela, ie język ma człowiek nie na to, aby mówił, jeno na to, aby zakrył co myśli. Bogdan w oczy schlebia, poza oczy inaczej myśli. My młodzi schodzimy się z równymi nam, otóż na dworze Bogdana jest Stanisław Leszczyński, Chwacki chłopak, sprytny a mądry, tylko straszydło, brzydak jakich mało, nie wiem czyby na całym świecie jaka się w nim zakochała."

"Hoho!" ośmiał się rotmistrz, "piękność mężczyzny nie zależy na piękności twarzy, ale na wymowie, rezonie, dowcipie, odwadze, rycerskości; to cnoty, które się paniom podobają, niech mu się tam jeżą włosy, stoją jak sierść wąsy, kudławi broda. No cóż dalej, mówże?" — "Tego zucha używa Bogdan za listonosza, podobnie jak mnie Zborowski, obydwa tedy jedną kość gryząc, naradzamy się nieraz, co tam słychać, lub co robić. Mówił mi Leszczyński, że jeździł od Bogdana do Kozaków nawet rozmawiał z samym Temrukiem, ich wodzem, ten przyrzekł, że 30. 000 zbierze na pomoc wojska." — "Co ja słyszę, cóż więcej?"

A no, niedawno miał polecone, by jechał z listem do Tarłów; odebrawszy pismo przybiegł do mnie cichaczem; my ciekawi, co też Bogdan do kochanki pisze, wynieśliśmy się z Chocima, ujechali ze trzy mile, stanęli i manipulujemy z pieczęcią, na wszystko bowiem są, sposoby. Czytamy: Dotrzymam słowa, Zborowskiemu nie dam siostry, do tego jak mi się pokaże, pokażę mu tył. — Zapieczętowaliśmy znów, Staszek pojechał. Ja przychodzę do Zborowskiego, a on: wiesz co? pojedziesz mi z listem do Bogdanki, wyjechała do Kamieńca podolskiego. Napisał list, zapieczętował, dał mi. Mówiłem o tem bratu, nieprawda Józiu?" — "Prawda," odzywa się Józef.

"Jedź ze mną, rzekłem do brata. Nim osiodłaliśmy konie, przychodzi do nas Staszek śmiejącą robiąc minę. No co? pytamy. — Wybornie, bardzo mi radzi byli Tarłowie i dali odpowiedź, przywiozłem, jeno Bogdana nie ma. My mówimy, że jedziemy od Zborowskiego z listem do Bogdanki. A on rzecze: będę wam towarzyszył. Wyjechaliśmy tedy, minęli Żwaniec, stanęli we wsi, była noc, uwiązaliśmy konie, weszli do chłopa i tam manipulujemy nad listami, aby się dowiedzieć sekretu. Tarłówna odpisuje, że tylko pod warunkiem poda rękę Bogdanowi, jeżeli zkompromituje Zborowskiego, i różne miłosne wyrazy, nad któremi my się śmiali. Zborowski zaś pisze: Życie położę za ciebie, nie dopuść tylko, by brat jeździł do takich parwenjuszów Tarłów."

Zaczęli się wszyscy śmiać. — "Śmiech na bok Waszmościowie," woła Kilian; "wychodzimy na dwór, koni naszych nie ma, czekamy do rana, szukamy, aż tu pędzi podchorąży, znajdując nas; poznałem mego siwosza i niespodzianka, ho ten rotmistrz jadąc z Kamieńca podolskiego do Chocima z bratem naszym, objaśnił nas, że nam zabrał konie, i tak znaleźliśmy naszego brata. — A teraz państwo komu droga to i czas, pojedziemy i pożegnamy, boby Zborowski z nami dziwaczył."

"Nie puszczę," rzekł rotmistrz. — "Tatko niech gości nie puszcza, jakże nam mili tacy goście." — "Sam was odprowadzę i wytłumaczę, czekaliście, bo mnie nie było w domu." — Latoszyńscy zostali się, z czego Marynia była nader zadowoloną.

Sen mara, Bóg wiara mówi przysłowie, ale sen jest zawsze objawem czynów i myśli poprzedzonych. Kiedy rodzice Latoszyńskich zanocowawszy u Łyczkowej, nabili sobie głowę o przygodach synów, trapiły ich sny okropne. Matka opowiadała rankiem Łyczkowej: "Miałam sen okropny. Mój Adaś był pod końmi, dreptały po nim, on wołał pomocy, a tu pokazały się dwie jaskrawe gwiazdy i konie znikły bez śladu, jam się obudziła. Źle to znaczy, źle; on podobno już mi nie żyje." — "Oh Imość, a mnie się śniło więcej, bom widziała obóch nad rzeką brzegami wysokiemi obsadzoną, nuż nuż chcieli ich spychać jacyś ludzie, jam wrzasła, aż się Magdusia obudziła." I stary Latoszyński opowiadał przy śniadaniu sny swoje: "Widziałem trzy korony, dwie znikły, jedna tylko jaśniała nad mą głową, a jam był w trumnie umarły. Byłem się nie doczekał trzech trupów z moich synów."

"Ej co też Waszmość mówi." rzekła Magdusia, "napili się Waszinościowie wina na wieczerzę, rozmarzyło się w głowie; przecie mi nieraz opowiadał zgasły papa: niech się napiję na noc trunku, trapią mnie sny nieznosi. Mnie się zaś nic nie śniło, nie jadłam nic, alem też spała, żem się nie przebudziła aż rano. Wstawszy pobiegłam do kościółka na mszę św., przychodzę, a Waszmoście jeszcze spali." — "Anioł z ciebie Magdusiu," uścisnęła ją Latoszyńska, "mówiłaś też i za mnie paciorek?" — "Za wszystkich, Imość kochana, i mam przeczucie, że nie zginą moi bracia, lubo nas opuścili. Ale niechże mi też Imość wytłumaczy, czemu ten Podgrodzki tak niehonorowo postępuje?"

"Albo ja też wiem czemu? chyba mu szatan szepce do ucha i on go słucha, robiąc podstępy." — "Słyszałam, że zaręczony z Jordanówną Cysią, czy prawda?" — "Nie byłam przy tem, nie ręczę za nowinę." — "Wątpię aby mu rękę dała; poznałam ją w Wojniczu u kasztelanów, bardzo milutka osóbka, Waszmoście biesiadowali sobie, my zaś wyniosły się do ogrodu. Nie wiem skąd zwróciłam uwagę Cysi na siebie, zapytała mnie naiwna: Czy byś poszła do zakonu ? W pierwszej chwili nie umiałam odpowiedzieć, odetchnąwszy trochę zdobyłam się na słów kilka, wynurzając: Jeżeli ty, to i ja z tobą. Uściskałyśmy się nawzajem. Ona odeszła do matki, ja także, ale przyznam się, zatrwożyłam się, na to jej zapytanie. Na odjezdnem ucałowała mnie rozczulona; pytam zmieszanej: co tobie Cysiu ? Szepnęła mi do ucha: zniewala mnie mama, abym poszła zamąż bez serca; i dodała: pamiętaj na przyrzeczenie."

"Magdusiu pleciesz niedorzeczy, "fukła matka;"Jordanowa rządzi w domu, co ona rozkaże, ani mur mur, nie tak jak ja; prosiłam synów: nie jedźcie do Lublina, a oni na przekorę; zaś abyś ty dla Jordanównej szła do zakonu, ja nie pozwolę, rozumiesz? tyś moją jedynaczką, ty mi zawrzesz powieki, a nikt inny." — Zwróciwszy się do Latoszyńskich dodała: "Waszmościowie teraz zrozumieliście sytuację Podgrodzkiego, on się wściubia jako natrętnik, musiał się spodobać matce, która dla swego widzimisię zaprzedaje swoje dziecko w niewolę." "Jordan zasadny, nie ustąpi", mówi Latoszyński. — "Zasadny przy rotach i na sejmikach, ale w domu nie ma głosu, ona rządzi, a on słucha; wiem o tem, mówiła mi kasztelanowa wojnicka. Lecz Podgrodzkiemu wartałoby pokrzyżować bez grzechu szyki, bo stary lubi przypinać każdemu łatki, a wiemy, że nie należy do świętych; syn puta, zrujnował rodzinę i chce się reperować cudzą kieszenią." — "Bardzo słusznie Waszmość, rujnacja jego nie rozciąga się tylko na kieszeń, ale i wpanoszyła się do ciała; charłak istotny, pokrępowany, wiem od lekarza, który zbadał stan jego zdrowia doskonale. Lecz zwykle tacy mają rogatą duszę, popychają innych, niechże się napiją z tej samej studni nektaru, aby się zatruli na wieki." — "Żeby Jordanowa o tem wiedziała, hej!" — "Mościa dobrodziejko, nie należę do obmowców, anibym jej wspomniał, złe niech się samo ukaże."

"Sądzę przeciwnie, wilka napadającego drzewo wycinamy, narosty krwi zepsutej wypalamy, mamyż cierpieć szkodliwego towarzystwu człowieka? Nie jestże słusznem, aby ostrzedz kobietę przed człowiekiem zepsutym materjalnie i moralnie? Jakżem wdzięczna państwu, żeście przyjechali mimo gniewu w sercu swojem; wiem ja, że was boli, czemu powodem syn mój. Mnie może więcej jako matkę boli, a przecie nie mogę mieć do was urazy, skoro widzę niewinność waszą. Pojadę z wami, nie zostawię mej Magdusi samotnej, udamy się wprost do Mikołaja w Zawadzie, człek mądry, obywany, ze znaczeniem i dobrą wiarą, pożalę mu się o przygodach, a przytoczę też i wasze zmartwienia, których poczęści Podgrodzki przyczyną. Zresztą chciałabym się dowiedzieć więcej o synach; list taki, jak mi pisali z Krzemieńca, nie zadowoli matki. Nie przyznali się ani literką, co napłatali w Lublinie z waszymi chłopakami, a wartają za to pokuty. Za ostram w tym względzie; Jaś choć wąsy i brodę nosi, klęczałby mi pięknie na grochu, ho ho!" — Latoszyński się uśmiechnął: "Przepadło Waszmość, pierwiejby on uklęknął przed jaką Bogdanką, niżeli na rozkaz mamy na grochu."

Istotnie stary odgadnął czyny Jana, lubo go nie widział. — Po oddaleniu się pani Straszówny zakipiało mu w duszy, opanowało pragnienie widzenia się z piękną Rusinką w Czarzyńcach, rzekł tedy do towarzyszy: "Pojedziecie ze mną albo nie?" — Młodzież gorąca nie przewiduje przeszkód, naoślep w ogień miłosny leci, czy on się pali lub grzeje i nie grzeje, wszystko jej równo. — Opętany to kawał drogi, lecz wsiadają na konie, i cwałują ku Zbruczowi. Rzeka ta wezbrana zatamowała im na chwilę przeprawę, ufając jednak sile koni, puścili się wpław; o mało że rycerz Jan nie utonął, bo tamci dwaj przepłynęli szczęśliwie, jeno stękały szkapy, on zaś zpowodu pęknięcia popręgów, zwalił się do wody, i zawdzięczał tylko cuglom ocalenie; mając uwiązaną rękę na rzemieniu, silna szkapa podniosła łeb do góry, tak machając przepłynęła, a Jan tylko napił się kilka razy wody. Przyjechali do Żwańca, tam sobie odpoczęli dzień cały. I znowu wio po lewej Dniestru, aż na trzeci dzień stanęli w Czarzyńcach.

Wstąpili do Służeńskich, rotmistrza nie zastali, jeno znane już dwie kobiety. Przyjęto ich ozięble, młodszy Łyczko był z tego zadowolonym, bo on też myślał o Maryni, nie przyznając się bratu, co w sercu czuje. Ile razy Jan zagaduje dziewoję, ta albo milczy, albo też półgębkiem zbywa. Taka odmiana zadziwiła młodziana, usiadł nieproszony i głośnem wybuchnął westchnieniem: "Jakżeś niemądry Janku, ty do obrazu, o obraz do cię ani razu!" — Marynia Służeńska ośmiała się krztusąc się, a nareszcie: "hi hi!" i ucieka na drugą stronę. Babcia także zrozumiała ten dyplomatyczny język młodzieży, obróciła na inny przedmiot: "No Waszmoście, poznałam tu zuchów Mazurów." — Jan się popatrzył na kobietę: "Byli tu?"

"Dziwne okoliczności sprowadziły do nas Latoszyńskich, mówię prawdę; bardzo się spodobali synowi, pojechał nawet w ich towarzystwie do Chocima. Zajmują stanowiska wysokie, Kilian powiernikiem Zborowskiego, posyła go w misji; Józef tożsamo na dworze Bogdana, Adaś przy boku Jordana, promowują się chłopcy na wielką pociechę rodzicom." — Już tej pochwały było dosyć, Łyczkowie zrozumieli, co znaczy, udając dalszą jazdę do Mohilowa, żegnają się z kobietą. Ona otworzyła drzwi: "Maryniu, Waszmościowie odjeżdżają, przychodź na pożegnanie."

Marynia przychodzi, kłania się i mówi półgębkiem: "Waszmoście odjeżdżają, dziękujemy za pamięć, może się jeszcze kiedy zobaczymy." — "Prędzej nie," odparł szorstko Jan Łyczko, "chyba na ślubie." — "Trzymam aspana za słowo, jeżeli pójdę zamąż, aby był łaskaw za drużbę." — "I owszem," uśmiechnął się kawaler: "Aspani poczeka z lat pięćdziesiąt, ja będę miał już siwutką brodę, poprowadzę ją jako patrjarcha." — Skrzywiła się Marynia: "może to stać się prędzej, jak Wołoszę zobaczycie, posiwiejecie ze strachu."

Jan szepnął do Stanisława: "Ma ząbki." — Dosłyszała Marynia: "Aspan niegrzeczny i ja też oddaję miłe za lube. " — "Czemże sobie zasłużyłem na niegrzeczność?" — "Chce aspan wiedzieć? Masz język uszczypliwy. Byli tu Latoszyńscy, a znaleźli się tak przyzwoicie, że sam tatko podziwiał ich wychowanie. Mówili nawet, że mają z aspanami sprawę honorową, ale nie dziwię się teraz, znalazłszy aspanów tak uszczypliwych." — Łyczkowie czuli się tem wyrażeniem dotknięci do ostatniego. — "Ej koledzy, chodźmy w świat, oczernili nas i tu." — Jako szaleńcy nie żegnając się wychodzą. Jan uszczypliwy krzyczy: "poczekasz aspanno na ślub do sądnego dnia." — Wsiedli na konie i wio nazad ku Chocimowi.

Dziwny stek okoliczności: synowie jadą rozankorzeni na Latoszyńskich, grożąc odwetem; matka ich jedzie z Magdusią z Ryglic także rozankorzona na Podgrodzkich, grożąc mu w myśli zgubą. Nie wstępuje do Latoszyna, mimo prośby i zatrzymania koni ze strony Latoszyńskich. — "Darujcie Waszmościowie," rzekła serjo, "z Ligęzą rozmówić się muszę, bo on ma wpływy i szerokie ze szlachtą znajomości; z powrotem, daję słowo szlacheckie, zabawię nawet tydzień cały." — Przystali na obiecankę Latoszyńscy, Łyczkowa pojechała do Zawady.

Niekiedy sam Bóg hamuje złości ludzkie przygodami. Jadąc tamże Łyczkowa ujrzała już pomieszkanie, narachowała 7 okien, "wracaj!" krzyknęła, i po wizycie. Przyjeżdża do Latoszyna, rachuje okna, trzy na jednej, trzy na drugiej stronie, ale na nieszczęście w ganku jedno i drzwi. "Wracaj!" krzyczy. — Ani się Latoszyńscy obejrzeli, kobiety nie masz. Pytają służącego: "czemuż nieuku nie oznajmiłeś, że goście przyjechali?" — "Śmiałem się sam z dziwactwa, rachowała okna w izbach, 3 a 3 i 1 w ganku, razem siedem, krzyknęła: wracaj! Czy ta Imość wierzy w zabobony? Nie dałbym grosza, że z Zawady wróciła się z tej samej przyczyny, bo w mieszkaniu także na jednej stronie trzy na drugiej trzy okna na froncie, a w ganku jedno."

"Istotnie, " mówi do żony Latoszyński,"słyszałem, że nią rządzi siódemka. Cóż teraz poczniemy?" — "Spuśćmy się mężu na wolą Bożą, może on nas w naszem strapieniu pocieszy! Szkoda tylko tej dziewczynki Mani, tak mi się spodobała, lube ładne dziecko jak przylepeczka, ma ona przy takiej matce krzyż pański. Jak czasu dorwie, odwiedzę ją sama." — "Tylko żono nigdy siódmego, ani 17, słowem, w żaden dzień, gdzie przychodzi siódemka, boby nie przyjęła." — "Mniejsza o to mój stary, dziwaczka, cóż jej robić, synowie się na nią podali, bo oni zaczepili nasze dzieci, i teraz ich w domu nie masz."

" Albo też ja pojadę na Podole?" — "Niechże ci się nie zachciewa, umrą mi, popłaczemy trochę, przyjdą, także popłaczemy, zawsze nam się jeno łzy znaczą. Ale wiesz co, ja sama przejadę się do Zawady?" — "W to mi graj, jedź luba żono, sam człek więcej sprawi niżeli przez posły. Poproś Achacego, on się wywie, gdzie nasi łobuzy." — I pojechała do Zawady.

IX.

Rotmistrz Podgrodzki należał do utalentowanych i zdolnych żołnierzy, bez protekcji dosłużył się młodo tej rangi, ale był zarozumiałym i ceniącym się wyżej niżeli wartał, bo przy wojsku maltretował podwładnych, a w atakach nieszczędził obcej krwi na swoją pochwałę. Takich ludzi mamy na świecie dosyć. Lubił też żyć nad stan, równając się kieszenią z magnatami, która była nieraz wyczerpaną; wtenczas jedyną receptą były obszerne lasy, które ojciec spieniężał za bezcen, a trzebił co się tylko dało. — Otóż Podgrodzki służąc pod Jordanem, jako rębacz tęgi, jeździec doskonały, spisał się koło Gdańska na wyprawie, tak dalece, że go sam w dom swój wprowadził, nie przeczuwając że wprowadzi wilka. Mając młodą dosyć żonę, pełną cnót ale i grymasów magnackich kobietę, ulegał jej w domu we wszystkiem; ona wodziła rej, przyjmowała gości, trwoniła grosz; za to mąż rachował się sam przed sobą z grosza, żył szczupło, skromnie. Podgrodzki zostawszy rotmistrzem, miał do domu tego drzwi otwarte. Podchlebstwy, mówkami, żarcikami przypodobał się samej Imości, bezmała że się w nim na zabój nie zakochała. Taiła ten affekt, zakrywając go affektami córki Cysi, podszeptując niejednemu: Cysia eldorado rotmistrza, jeżeliby prosił o jej rękę, odmówić mu nie mogę. — Cysia przeciwnie pokazywała widoczną antypatję do natrętnika, z przyczyny, bo dojrzała raz, jak afekta pana rotmistrza przyjmowane były przez mamę. Dziewoja nienawidziła tego człowieka, przylgła do ojca, jego kochała, całowała, za nim płakała bezustannie.

Podgrodzki podbiwszy serce matki i będąc panem jej zaufania, posuwał kroki swoje dalej, chciał sięgnąć po córkę, a raczej po tłusty posag, bo pani mama opowiadała amantowi w sekrecie, ile spada na nią po babci, ile po cioci, ile da ojciec, ileby przyczyniła z dóbr swoich ona; czyniło to krocie. Przemyśliwał więc tylko nad sposobem, jakby obłaskawić dziewoję, rozognić jej serce a zapanować nad duszą. Używa podarków, sprowadza kwiaty, bo je Cysia lubiła; zobaczył je wyrzucone na mrozie. Na imieniny przynosi strój na szyję złoty pierwszego wyrobu krakowskiego, winszując podaje jej, a ona krzyczy na służącą: "Terecho chodźno tu." — Terecha przybiega, a Cysia do niej: "Widzisz, aspan rotmistrz przyniósł dla ciebie naszyjnik, podziękuj mu, złap za piętę."

Matka sama na ten afront się oburzyła, rotmistrz zasię nie zraził się zupełnie; on dążył do celu, odsuwając wszelkie przeszkody. Naparł nareszcie na matkę, by mu jednej prośby nie odmówiła. Kobieta myśląc coś innego niż było w myśli kochanka, przyrzekła. — "A więc proszę o Cysię." — Jordanowa ambitna cofa się w tył, odwróciła się od kochanka, wyrzekła pogardliwie: "Bierz, tylko teraz kwita." — I ten przygryzek zjadł mile, jakby nic nie zaszło, zbliża się do pocałowania ręki na znak podziękowania, a ona splunęła i wyszła, zostawiając go samego w komnacie; poszła do córki, która szyła.

"Co robisz Cysiu?" pyta matka. — "Obrusek do kościoła, mamuńciu." — "Czy myślisz o ślubie." — "Niechże mama nie żartuje." — "Wszak Podgrodzki prosił o twą rękę, i jam nie odmówiła." — "Przenigdy." — "Jakto?" — "A bo tatko...." i zajękła się. — "Rozumiem, tatko nie decyduje, jeno ja."

Rozankorzona kobieta chodzi po komnacie, a tu drzwi się odchylają, wściubia głowę Podgrodzki jak natrętnik żyd faktor, cedząc słodko: "Wolno?" — Matka fukła: "Do narzeczonej wolno." — Wszedł, a matka ucieka. — Ten moment był piekielną męką dla Cysi, nie mogła przemówić słowa, i coby było zaszło między kochankami, nikt nie wie, tylko domyślać się należy, żeby Cysia oczy wydrapała natrętnikowi, ale ją westchnienie uratowało. Ojciec bowiem przybył niespodziewanie, bo nie zastał wojewody krakowskiego Firleja, do którego udał się w swoim własnym interesie. Głos ojca gruby w sieni: "Cysia moja jest?" dosłyszany od córki dodał jej śmiałości, skoczyła, uwiesiła się u szyi i zapłakała serdecznie. — Jordan kochając córkę tulił ją do piersi: "Ty desperatko moja, wszak masz mamusię, czemu tak tęsknisz luba! Mama jest?" — "Jest z gościem."

Jordan wszedł, zastał rotmistrza, który na języku zaraz znalazł wykręty: "Nie omyliło mnie przeczucie, Waszmość wiezie dobre nowiny." — "Jakbyś zgadł, mój rotmistrzu, będziemy tu sejmowali. Król właśnie przeznaczył Lublin na wielką dziejową akcję, aby raz pogodzić Litwę z Koroną." — "Przeciwnie myślałem, że pojedziemy na harce." — "I taka przyjemność nas nie ominie, czekajmy."

Jordanowi było dziwno, czemu żona nie przychodzi, zadzwonił na służbę, przylatuje ciura. — "Gdzie Imość?" — "Imość w łóżku, cierpiąca." — "Przepraszam cię rotmistrzu! żona mi nad wszystko." — "Ja owszem przepraszam, proszę jej oświadczyć moje ukłony, przyszedłem na pożegnanie, bo odjeżdżam do ojca, abym się naradził względem poselstwa na ten sejm." — "Z pewnością sejm w Lublinie," rzekł Jordan i podał rękę Podgrodzkiemu, który opuścił dom przyjacielski.

Jordan koił żonę udającą cierpienia, acz, gdyby był zaglądnął do jej duszy, tam wrzało coś innego; tam nastąpił okropny żal, — przypisywała zaś swoje omamienie nie sobie, jeno czarnym oczkom Cysi, że ona zwabiła kawalera. Cała tedy wina spadła na Cysię, i odtąd też matka paraliżowała gusta córki, widząc, że Podgrodzki wypadł z łaski dziewoji, a ona sobie Adasia Latoszyńskiego upodobała. Po aferach krakowskich śmiała się w duszy, dogryzając Cysi, że zwabiła rotmistrza umyślnie i przestraszyła się widokiem gapia. Ta sekanada przyprowadzała Cysię do ostateczności.

Jakby na przekor, znowu zjawia się rotmistrz w dom Jordanowej, mieszkającej podczas wyjazdu męża w Lublinie. Cysia była zapłakaną zpowodu wiadomości od ojca odebranej, że niechybna wojna z Wołoszą, aby się modliła za ojcem. W tej prawie chwili wszedł Podgrodzki, Cysia zatkaną mając twarzyczkę chustką nie obejrzała się, matka zobaczywszy wchodzącego, cofnęła się spiesznie do drugiej komnaty. Rotmistrz widząc w smutku pogrążoną Cysię, mówi głośno: "Pochwalony!" Cysia poznała po głosie natrętnika, nie odzywa się. On na palcach przysuwa się do niej, co spostrzegłszy matka, pokazuje swą figurę na progu, mówiąc z przygryzkiem: "Oj pięknie Cysiu, beczysz, drugi dzień nie widać Podgrodzkiego!" — "Ależ Cysiu kochana," przymila się kawaler, "nie mogłem przyjechać będąc zatrzymanym chorobą mego ojca."

Spojrzy się Cysia na matkę wielkiemi oczyma, zmarszczyła twarz przymrugując brwiami: "Niekłam matko! bo cię Bóg skarze!" zwertnęła się i wyleciała jak szalona z pokoju na podwórze — Jordanowa zaś obróciła się do Podgrodzkiego: "Masz się asan żenić, to się żeń; niech nie znoszę dla niego grymasów. Jeżeli zaś asana ubiegnie Latoszyński, nie będę ja winna, jeno sam." — "Latoszyński dobrze zachowany, pewno nie wróci." — "Piękna marynata, przy boku mego męża smarkacz; nie wiem co ujrzał na nim, ni z pierza ni z mięsa." — "Nie może być, on przy Jegomości!" — "Tak, musisz się tedy spieszyć z aktem ślubu." —

"Więc dam wołać zapowiedzi." — "Nie myślałam, żeś takim parwenjuszem, któż głosi, chyba chłop prosty. Zaprowadzić przed ołtarz, zakonnik da ślub i po formalnościach."

Jeno się oczy zaiskrzyły z radości kawalerowi, a Jordanowa się ironicznie uśmiechnęła. — "Kiedyż mogę uskutecznić ten plan ładny?" — "Jeszcze mnie się pytasz, fe! Cysia pewno da nabożeństwo za szczęśliwe powodzenie ojca, więc... a teraz niech sobie rotmistrz rozmyśla; ja nie mam czasu, jestem zajętą."

Rotmistrz odszedł zadowolony myśląc sobie: ależ kobieta rozogniona, ej! niech się gniewa; kobiecy gniew, ranny deszcz jedną drogą chodzą. — Pędzi tedy ku kościołowi św. Stanisława razem z wiatrem, że ludzie przypatrywali się mówiąc: warjat czy co? Już miał wejść do przysionka, cofa się jakby go odpychało, znowu próbuje, i cofa się. Wraca ku farze, tam chce wnijść, nie może, szumi mu w uszach, piszczy, wszystkie słyszy muzyki; wraca się, leci do zakonnic, kościół także zamknięty, pędzi do św. Michała, stanął w przysionku. wychodzi żebrak. "Co ty za jeden?'' pyta go. — "Jestem żebrak od św. ducha." — "Cóż tu robisz?" — "Usługuję zakrystjanowi i wyręczam go w kościele, on mi też wdzięczny za to. " — "Nie mógłbyś mi zawołać zakrystiana?" — "Czemu nie."

Żebrak poszedł; po chwili przychodzi zakrystjan, widząc pana, pyta: "Waszmość mnie potrzebuje?" — "Pomówimy z sobą." — "Proszę." — "Kto tu daje śluby?" — "Księża, jeno nie zawsze, bo od tego fara, chyba że kto umyślnie z ślubem tu przychodzi." —

"Nie możnaby odbyć ślubu, kiedy nie będzie ludzi w tym kościele?" — "Przecie nie urzekną pana młodego ani młoduchy; zresztą kiedy kto chce, to się ślub odbędzie, najpiękniej wygląda wieczór." — "Zaprowadź mnie do księży." —"Ich nie ma w domu, pojechali na pogrzeb, na wieś zaproszeni, przyjadą ku wieczorowi." — "Tem lepiej. Masz ty tę księgę, co ksiądz z niej ślub daje?"

— "Ceremonjał?" — "Tak." — "Mam." — "Przynieśno mi go, ja się muszę obznajmić z tą księgą." — "Oj Waszmość, proszę do sakrystji, nie ma nikogo."

Przyszli do zakrystji; zakrystjan pokazuje ceremonjał: "Oto są modlitwy, co mówi ksiądz z nowożeńcami."

— Podgrodzki czyta, rozumiał po łacinie. Zakrystjan patrzy mu w oczy, zmiarkował, że gość ma nieczyste zamiary; szepnął: "Waszmość niech mi zaufa, ho, ho! tu nie jeden ślub wzięli kochankowie, ja i dziad byliśmy świadkami, ksiądz związał ręce... przepadło."

"Mój poczciwy, nadgrodzę cię sowicie, chcę aby się tu odbył ślub cichaczem." — "To tak będzie: księdzu Markowi, on staruszek, nie dowidzi, dasz 50 złotych, mnie też troszkę." — "Dam ci drugie 50." — "Więc przyprowadź Waszmość dziewuchę, ja z księdzem Markiem nie będę robił ceremonij, jeno go zawezwę: chodź daj ślub, bo wielcy Waszmościowie czekają, złapiesz księże świeży grosz. A jak mu wysypię 50 na stół, przybiegnie ucieszony, i za ojczenasz będzie z ceremonją gotów." — "Gzekajże na dzień jutrzejszy, rankiem przybędzie tu Imość z córką." — "No, no, już się zrobi, ale lepiej byłoby wieczorem." — "Inaczej nie można, jeno rankiem, rozumiesz." — Więc dziś musi Waszmość zamówić mszę ś. u księdza Marka." — "Będzie na czas jutro." — "W żaden sposób, bo staruszek gotów na czczo tąpnąć jednego, a tak się wstrzyma mając stypę. Radzę daj dziś mnie 20 złotych, ja szepnę księdzu Markowi: Jegomość ma na jutro sikorkę, i optime się sprawiemy."

Podgrodzki wyjął 50 złotych, daje zakrystjanowi na mszę: "Drugie 50 dostanie od ślubu, rozumiesz asan? Asan zaś masz dziś 20 złotych, przed ślubem dam mu 50, tylko sekret." — "Waszmość, na tego Michała przysięgam, ani murmur."

Ucieszony odchodzi Podgrodzki; przybiegł do mieszkania, woła służącego ciurę: "Szymku, idź mi do żydów, najmij mi kryty wóz i koni cztery, aby przyjechali pod kościół ś. Michała rankiem o 5 godzinie." — "Wieleż im obiecać?" — "Nie obiecuj nic, wiele chcą, będzie zapłacone, rozumiesz?" — Szymek sprawił interes według woli pana. Rotmistrz się zebrał, wymuskał, przypiął do kontusza karabelę, pióro czaple przy czapie, idzie do Jordanów.

Podgrodzki wszedł do Imości. — "Haha! jak się rotmistrz przemienił, spodziewam się, że mój plan wykonany." — "Ach Waszmość, wszystko mi sprzyja, nawet ś. Michał." — "Ejże! wszystko mi jedno, czy u fary czy Michała, abyście się raz złączyli, kiedy szalejecie za sobą." — Podgrodzki zatarł ręce, uśmiechnął się, w myśli zasię szepnął sobie: "mam cię." — Jordanowa także się uśmiechnęła, a w duszy powstała radość: "zemszczę się na was w dwójnasób." — Obydwoje zaduszali w sobie myśli, pilnując języka, by się słówkiem nie zdradzili.

Nareszcie pyta Podgrodzki: "A Cysia gdzie?" — "Nakazałam, aby robiła bukiety do kościoła, ma dziewcząt kilkoro i szyją na wyścigi." — "Chciałbym ją widzieć." — "Na czas będzie jutro, dziś nie drażnijcie sobie fantazji, boby się nie wyspała i nie wyglądała do ślubu należycie." — "O której Waszmość z nią wyjedzie?" — "Ile możności najraniej, około czwartej." — "Ja zamówiłem mszę na piątą." — "O piątej pełno bywa ludzi w kościele, jakżeż można, ona będzie płakała z radości, a to nie przystoi na szlachciankę." — "Więc pójdę i przemienię mą dyspozycję." — "I owszem."

Podgrodzki szedł zamaszyste, jak hetman jaki, wprost do kościoła ś. Michała; prawie wieczorek rzucał po kątach cienie. Znalazł drzwi zawarte, tu sęk, gdzie mieszka zakrystjan? Wchodzi na przeciw do kamienicy, sługa siedzi na progu z podpartą głową. "Dziewuszko, coś ty tak smutna?" — Zapytana podniosła oczy do góry: "He, i Wasze by nie beczał, gdyby mu tak dojechało jak mnie!" — "Gdziebym się tam smucił, a odwaga?" — "Wy wszyscy macie odwagę podejść kobietę, a potem ją puścić w trąbę." — "Może cię kochanek odleciał?" — "Jeszcze gorzej, chamskie pokolenie, wziął ślub dziś tu u Michała mnie pod nosem na przekorę, a temu winien jeno ksiądz Marek." — "Jest on w domu?" — "Wszak co dopiero przewlókł się z kościoła, ten siwus przeklęty." — "Gdzie on mieszka?"

"Chyba i Waszeć podobnie myślisz jak mój Bartek, boś ładnie ubrany, zapaliłabym ja ci świecę." — "O, ja moja dziewuszko zamówię tylko nabożeństwo." — "Nie ma to lepszych od Marka? a ks. Dominik! on poczeka i do południa, nieraz tu widzę; Marek zaś jeno oczy rozedrze, już do kościoła leci. Tam w tych oknach mieszka poczciwy ksiądz Dominik." — "Ale ja mam intencję dla Marka." — "To sobie go szukaj!" zerwała się i uciekła do kamienicy.

Szarą godziną spaceruje Podgrodzki koło kościoła św. Michała, a tu jak na nieszczęście żaden człek nie przechodzi. W domu, kędy dziewka znikła, mieszkał na piętrze pan rejent; miał on syny i córki, dorosłe panięta. Ta młódź przypatrywała się przechodzącemu; rejent zaciekawiony przychodzi do okna do dzieci: "Co wy tam widzicie?" Ujrzawszy szlagona w czapie i piórze czaplim: "he he," ośmiał się, "rozumiem, tu będzie wieczór ślub, czeka na gości." — Dziewczęta jak przepiórki latały, zbierały się, wpada jedna do kuchni: "Basiu oczyść mi trzewiczki." — "A to na co?" — "Pójdziemy na ślub." — "Na jaki?" — "Nie pytaj, chodzi pan młody koło kościoła, mówił tatko." — "Ej nieprawda, on chce tylko dać na mszę ś. księdzu Markowi, pytał się mnie gdzie mieszka, alem mu nie wskazała."

Dziewczyna przychodzi do pokoju i mówi ojcu, co od sługi słyszała. "Hm," mruknął stary, "szuka Marka, nie tędy go wiedli, znamy się na farbowanych lisach. " Wdział na się kapotę, wziął czapę i laskę, wychodzi, idzie wprost ku mieszkaniu ks. Marka. Podgrodzki biegnie za nim: "Wasze, pokaż mi z łaskawości mieszkanie ks. Marka." — "Właśnie idę do niego."

Dwaj goście weszli, ksiądz Marek odbywał szarówkę, siedząc na sofie głaskał kotka. — "Niech będzie pochwalony!" rzekł głośno rejent. — Marek się zagapił.

— "Laudetur, " krzyknął rejent. — "In secula, witam Waszmości;" wstał. — "Przyprowadzam gościa." — "Zaczekajcie, proszę, zapalę świecę." — "Nietrzeba," mówi Podgrodzki, "ja proszę księdza Dobrodzieja, aby moja msza ś. nie była o piątej, jeno o czwartej z rana." — "Dużo z tem będzie korowodów, kościelny się tak wczas nie zbudzi." — "Już mówiłem z nim." — "Co inszego. Więc jakaż intencja, abym wiedział naprzód." — "Błogosławieństwo w stan małżeński." — "Dobrze, poczekam na Waszmości, ja tam i tak nie lubię spać długo, tem lepiej."

Podgrodzki odszedł zadowolony z misji. Ks. Marek zapalił świeczkę: "No Wasze rejencie, co pozwolisz, miodku albo wina? mam tu i wiszniak tęgi?" — "Na noc trunku nie lubię, ale dziś na verba veritatis pozwolę." — "Ma Aspan coś przeciw mnie, hę? przepraszam." — "Moja sługa beczy, żeście zwichnęli jej los, dali ślub z inną, a on przyrzekał, że się z nią ożeni." — "Co do młyna przywiozą, to się miele; właśnie i jutro będzie takie mełcie; jakiś Waszeć, a podobno ten, będzie miał incognito. Kogo przyprowadzi nie wiem, ale mi mówił kościelny, że żąda, by nikt oprócz kościelnego i dziada nie był w kościele. Szkoda, żem nie zaświecił, bylibyśmy tę fizjonomję admirowali. " — "A wolno to takie dawać śluby?" — "Jak przyniesie papiery, w dalsze nie wchodzę." — "Jakoś mi wygląda cała sprawa podejrzaną." — "Ej, co tam przeszkadzać. Może rodzice grymaszą, a córka chce, consensus obojga, valet matrimonium."

Napili się miodku, rejent pożegnał ks. Marka, przyszedł do domu. Mówi zaraz do sługi: "Baśka, pamiętajże, abyś mnie obudziła o trzeciej; uważaj na zegar jak bije, gdy puknie trzy razy i kukułka zakuka tyle, przychodź do mego łóżka i obudzisz mnie, rozumiesz?" — "Dobrze, ja i tak nie usnę, bom zmartwiona." — "Nie turbuj się, za jednego kpa będzie durniów dwa, nie puszczę cię od siebie, dopóki się nie wydasz, jeno mnie obudź." — Wszystko zasnęło.

X.

Na Podolu obracały się dzieje dziwacznym sposobem wirowane. Zborowski pojechał do Bogdana celem naradzenia się o akcji. Bogdan przyjął gościa z orjentalną grubaśną etykietą, obróciwszy się doń tyłem zapytał, co on chce. A jużcić Krzysztof nie był znowu tak w ciemię bity, aby nie upatrzył w podobnem przyjęciu obrazy i odkosza; poprzysiągł tylko zemstę, wrócił do Kamieńca podolskiego, nie chciał wziąć udziału w przeprawie do Wołoszy. Niewiele też dbał o Zborowskiego Bogdan, mając Mikołaja Mielęckiego na czele Polaków; przeszedł tedy na czele 2000 Polaków do Wołoszy, by czemprędzej dotrzeć do Jas.

Bieda, jeżeli komu siedzą dwa wróble w głowie. Bogdan myśląc, że już ma pewną koronę, chciał mieć i pewną żonę; wraca on przez Dniester samotrzeć na sankach, jadąc w cwał do Tarłów. Tymczasem wierny Kilian Latoszyński, co jeździł zawsze z tajnemi listy Zborowskiemu, jechał właśnie z listami do Jordana, aby go odwiódł od przyjaźni Bogdanowej; poznał Bogdana, wraca do Kamieńca i mówi: "Bogdan jedzie do Tarłów." — Zborowski naprędce zebrał ludzi, i złapał Bogdana. Ten manewr Zborowskiego podciął nogi Bogdanowi w szczęściu jego, albowiem tak było ukartowanem ze strony króla Augusta, że posłał Taranowskiego do Konstantynopola, by przejednał Sułtana na stronę Bogdana. — Taranowski wszystko; po woli króla uczynił; ale tymczasem przyszli nasi do Wołoszczyzny, zaczęli robić nadużycia z ludem, biorąc gwałtem żywność, oburzyli Wołochów; ci tedy posłali deputację do Turka, mówiąc: Bogdan uciekł. Sułtan też mając napiętego Iwonie, posyła go z 30. 000 Turków. Nasi czekają na Bogdana, a on się kręcił w niewoli Zborowskiego, nie mając temuż czem zapłacić haraczu 6000 czerwonych złotych, aż szwagier Paniowski za niego zaręczył; połowę dali a połowę przyrzekli później. Wyszedł tedy Bogdan z tej łaźni; leci do Wołoszy i słyszy, że bojarowie przyjęli Iwonie. — Zaczyna się akcja. Od Chocima ciągnął Bogdan z pozostałkami; Mielęcki idąc wprzód przez Bukowinę stanął nad Prutem i wyprawił Bielawskiego do Chocima po działa. Bogdan miał dosyć wielką siłę, bo mu przybył i Temruk z 30. 000 Kozactwa, jednak całą sprawę sparaliżowano najwięcej tem, że się Bogdan oddalił, a Wołosi ogłosili, że uciekł. Wprawdzie w akcji spisali się nasi, a mianowicie Jan Jordan i Maciej Kozielski, ci najwięcej na Wołochów nacierali koło Stepanowic. I tu byłby Jordan pozbył głowy, gdyby niemiał był dwóch obrońców, starego podchorążego i Adasia Latoszyńskiego; ci widząc, że go otacza pięciu Wołochów naokoło, jak się szarpną na koniach, podchorąży płatnął jednego i drugiego szabliną, że się im znalazły głowy na ziemi, a Adaś zapróbował szabliny i cięcia w praktyce nauczonego, porywa się na trzech w zapale, co widząc sam Jordan, zepnie konia ostrogami, jak wjedzie na Wołochów, tak parsknęli na bok i rota jego ich rozsiekała. — Przyszły nareszcie działa z Chocima, Bogdan stanął między naszymi, w tem koło Stepanowców zobaczą hurmy Turków za Prutem. Zaraz zrozumieli, co się święci; Mielęcki widział, że tu nie ma co robić, gdyż Iwonia górą, umyślił odwrót ku Chocimowi. Turcy ich gonią i chcieli okolić, ale przezorny Mielęcki nie dał się, ochraniał tylko ludzi a cofał się aż przepłynęli Dniester i stanęli w warowni Chocima. Bogdan jeszcze nie wątpił o przegranej, kazał strzelać na tamtą stronę rzeki na Wołoszę złączoną z muzułmanami, lecz Mielęcki przewidział tok całej sprawy, oddał dowództwo Jazłowieckiemu, a sam uszedł. Koniec końców, Turcy z Iwonią zdobywali Chocim; tymczasem król Zygmunt August umarł. — Ta nowina zasmuciła kraj cały. Chocim puszczono Iwonji, a nieborak Bogdan uciekł do Kamieńca ogołocony z korony. Rozprószeni jego zwolennicy bawili na Podolu.

Zborowski śmiał się okrutnie z tej wyprawy, wyjechawszy do Bracławia. Przy nim bawił wierny Kiljan zażywając zaufania. Na wieść: król umarł! posmutniał i Zborowski. "Wiesz co, pojedziemy z Podola," rzekł do Kiljana, — On ruszył ramionami: "Waszmość może, kiedy chce, Kiljan zaś przy okazji." — "Nie pleć, ty ze mną razem, szanuję cię jako przyjaciela teraz." — "Dziękuję za zaufanie, jednak..." — "Ba, zawsze z ciebie dubisz, co tu wątpić, co powiem, dotrzymam; nie powiedziałem, że Bogdan nie powącha stolca wołoskiego, hę?" — "Prawda." — "Więc i dziś mówię, jesteś moim przyjacielem i postawię cię na stolcu wysokim w koronie." — "Ślicznie dziękuję, tylko bym nie chciał sam siedzieć." — "Na dwóch nie ma miejsca, chyba żeby was siadło dwoje w jednem ciele," i ośmiał się; "ale bratku, tybyś się pierwej żenił niżeli ja? Oh z tego nic." — "Waść prędzej znajdzie niżeli ja." — "Hoho, wiercipięty młode pierwej coś wyszukają, niżeli starszy kawaler."

Kiljan się uśmiechnął. — "Zgadłem, hę? może ty masz co napiętego?" — "Gdyby Waszmość pozwolił na wycieczkę, nim odjedziemy do Warszawy, prosiłbym." — "Masz co pięknego?" — "Nie wiem jak komu do gustu, ale mnie się podoba, tylko..." — "Tylko widzę na zawadzie, jak Zborowski Bogdanowi," i zaczął się śmiać. — "Przyznam się," rzekł Kiljan, "jest mi wzajemną, tylko chodzi o ojca, bo to jedynaczka."

"Ręka rękę myje, mój Kiljanie, byłeś mi wiernym, ja zostanę pomocnym, zmięknie i ojciec, jeno powiedz, kto nim?" — "Rotmistrz Służeński." — "No trudna kość do zgryzienia, ani słowa, ale ja biorę na siebie ową misję. Widziałeś się z nim?" — "Dwa razy w jego L domu, a raz w Chocimie." — "On nie był na pomoc Bogdanowi?" — "Stał się przeciwnikiem, nie wiem z czyjej perswazji." — "Już dobrze, bądź spokojnym. A gdzież Rusałka mieszka?" — "W małej wioszczynie Czarzyńcach koło Mohilowa." — "Niedaleko, wsiadajmy na wózek, oblecimy."

I tak się stało, obaj przyjechali do Maryni, nie zastali jednak ojca. Krzysztof był żartownisiem, światowcem, podchlebiał dziewczynie, a chwalił na każdym kroku Kiljana, Marynia rozpaliła się na czerwono. Zborowski poważną robiąc zawsze minę, nie uśmiechnął się ani razu. Wszystkie też wyrazy dostojnego gościa brała za dobrą monetę, Służeński zaś nic nie wiedział, co się w domu dzieje, on bawił w Kamieńcu, a szczególna okoliczność tam go sprowadziła.

Łyczko Jan oszołomiony widokiem Maryni Służeńskiej, gdy dostał odkosza, myślał o zemście; a zwłaszcza dowiedziawszy się, że Kiljanowi ten kwiatek sprzyja, więc namówił brata i jednego Leszczyńskiego, by wstąpili w szeregi, któremi dowodzić będzie Służeński. Myślą: podczas ataku sprzątniemy ojca, potem wykradniemy córkę i sprzedamy Wołoszy, a oni Turkom. Ten plan miał być do joty wykonany. Czekali tedy w Chocimie na szeregowanie wodzów, i dowiadywali się pilnie, jaki oddział obejmie Służeński. — Tymczasem Służeński przyjechawszy do Chocima, zastał tam Józefa Latoszyńskiego, który dla miłości brata Kiljana, ostrzega go o zwichnięciu przez Zborowskiego całej akcji Bogdana; że już Wołosza niechce go. Więc Służeński usunął się od komendy: "Naco mi się narażać na pośmiewisko." Wynieśli się z Józefem do Kamieńca, czekając jaki obrót sprawa weźmie. Łyczkowie widząc, że Służeński nie obejmuje komendy, i oni nie wstępowali do szeregów, tylko śledzili za rotmistrzem i omało że nie zastrzelili nieboraka pod Kamieńcem, jeno że spaliło na panewce. Służeński rozankorzony spiął konia, dognał Jana Łyczkę, zwlókł go z konia, i niemiłosiernie nahajką tak zesmagał że się nieruszał nieborak leżąc jak bez duszy, a brat jego Stanisław w strachu uciekł do Kamieńca. Służeński też po operacji z pierwszym szukał w mieście drugiego, ale Staś nie w ciemię bity pomiarkował pismo nosem, i uciekł z Podola.

Służenski zobaczywszy się z Józefem Latoszyńskim mówił: "Nie trzeba nieszczęścia: pożegnawszy się z tobą, jadę za Kamieniec, a tu mierzy ktoś do mnie z konia. Niewiele myśląc, dałem susa, zewlokłem rycerza i ochłostałem, że popamięta wiek cały, wrzuciłem do fosy, niech zdechnie. Lecz wiesz, kto był tym rycerzem? Łyczko starszy! a młodszy mi uciekł do miasta." — Józef odgadł zaraz przyczynę, jednak przeprosił gościa mówiąc: "Gdzieżeś go zostawił rotmistrzu? — "Chcesz naśladować Samarytanina? Niewarto; jak można bez przyczyny, napadać na publicznej drodze?" — "Darujże Waszmość, on szusowaty." — "Piękne mi szusy, zaraz używać broni; czemu się nie powlókł do Wołoch?" — "Ja przecie pojadę czy on rzeczywiście?" — "Ale on, znam ich obóch, natrętniki, pieczeniarze."

Józef mimo złości siadł na konia i pojechał. Zastał w samej rzeczy Jana Łyczkę zmasakrowanego nie do poznania. — "Jasiu, dla Boga, co tu robisz ?" — On jęczy, otworzył nareszcie zapuchłe oczy: "Latoszyński daruj! proszę cię, pogrzeb mnie na tem miejscu i zostań opiekunem mej kochanej nieszczęśliwej siostry Magdusi." — "Nie mów tak, wstaj!" — "Nie mogę bracie, nie czuję ciała i kości." — "Józef pocwałował do miasta, przyjechał na wozie, włożył Jasia na wóz i przywiózł do domu. — Służenski ochłonął; popatrzywszy się na zbitego rzekł do Józefa: "Szkaradnie się stało, Józiu po lekarza! ja jadę; bo by mnie było wstyd, a nie ogłaszaj co się stało." ścisnął za rękę Józefa, ten na wzajem. — "Słowo!" — "Słowo!"

Rozankorzony Służeński jechał z Kamieńca do domu, kiedy się spotkał ze Zborowskim i Kiljanem. Zborowski wyskakuje z wozu: "Rotmistrzu jak się masz? Bogdan po koronie?" — Służeński kiwnął ręką na znak, że go to mało obchodzi. — Zborowski do niego: "Wiesz co, byliśmy u ciebie, twoja Marynia desperuje, że cię nie ma." — "Prawdopodobnie żebym był nie wrócił, ale Bóg inaczej przemienił; dokądże Waszmoście jadą?" — Zborowski ze śmiechem: "Nie wiesz rotmistrzu, jak chłopi mówią? Najprzód do Boga a potem do Jegomości. Więc ja przyjechałem do Jegomości, ale niezasta-łem godnej osoby." — "Więc służę gościom."

Przyjechali do Czarzyniec, rotmistrz ich przyjął, ale był bardzo zmieszany; co widząc Zborowski pyta: "Alboś z nas nie kontent, albo też masz zmartwienie?" — "Co do pierwszego przeczę, zaś co do drugiego," obejrzał się po komnacie, by nie słyszała córka, i szepnął: "zmasakrowałem szlachcica, stając w obronie życia." — "Wielka rzecz," mówi Zborowski, "niech nie zaczepia! Mnie Tarły zaczepiły, pojechały z Podola z kwitkiem i wstydem. Bogdan to samo uczyni; słychać, że się ma wynosić do Moskwy, z panem Bogiem!" — "Żal mi go i tak, młody niedoświadczony, znacie go." — Kiljan się domyślił: "może Łyczko?" — "Jakbyś był przy tem." — "Serce dobre, jeno awanturnik, z tem umrze," i ośmiał się; "czy za nas odwet, czy za kogo?"

Służeński przyłożył do ust dłoń, zakrywając mowę szepnął: "za moją Marynię, że jej odgrażał, aby się nie wydała." — Zborowski mając słuch łabędzi, sunął ku rotmistrzowi: "Co Marynia się nie wyda? tego roku, jeżeli zechce! Takie dziewki mają mir, bo cnotliwe, a ojciec zuch," i poklepał go po ramieniu. — Przyniesiono wina, pieczywa, wędlin, miodu, raczą gości. Marynia co chwila poziera zpod chmurki ukradkiem na Kiljana, on się nieborak rumienił, a Zborowski rzekł: "Ej rotmistrzu, nie dałbyś się palić tym młodym ludziom, widzisz jak pięknie spoglądają na siebie." — Marynia uciekła. — "No widzisz, nie odgadłem? to mi miłość, to serce, a jak zajechałem do hospodarki, zimna jak głaz, bez ciepła, bez rumieńca, i puściłem w trąbę."

Rotmistrz się zaczął śmiać. — "Mój rotmistrzu, mam do ciebie prośbę, w której przyjechałem, ale się spodziewam, że nie odmówisz?" — "Cóż takiego proszę." — "Dajże rękę, że nie odmówisz?" — "No, jeżeliby się nie zgadzało z moim honorem, trudno." — "Zgodzi się z honorem, z domem, ze wszystkiem, bez najmniejszego uszczerbku." — "Jeżeli tak, daję rękę i słowo."

Zborowski się obejrzał na Kiljana: "Chodźże, proś o Marynię." — "Ach niech Waszmość gęś kopnie z konceptem, bez pańskiej prośby dałbym mu ją, bom poznał zucha, i jak się ożeni, musi tu osiąść na Podolu, a obydwa będziemy rąbali." — Kiljan uściskał rękę Służeńskiego, który woła Maryni z drugiej strony. — "Stało się Maryniu!" rzekł ojciec. — Dziewoja się przeraziła: "Co takiego?" — A filut Zborowski wpada w mowę: "Otoż ojciec mi Aspannę obiecał, będzie mnie chciała?" — Marynia się zpod chmury popatrzyła: "Waszmość mija się z prawdą." — "No to Kilusia, hę?" — "Ej!"

Zborowski podchwycił rączkę: "daj, bo kawaler czeka!" — Marynia do ucieczki. — Ojciec rzecze: "jakże można! tu się poważne rzeczy dzieją. Wiesz, utraciłaś mamusię kochaną, ja do śmierci chcę zostać na twej opiece, a skoro Waść Zborowski ręczy mi za Kiljana, że człek z honorem, więc bym cię oddał pod jego opiekę do śmierci." — Kiljan przyklęknął przed ojcem, biorąc za rękę Marynię, i otrzymali na zaręczynach błogosławieństwo rodzica, łzą skropione ojcowską.

XI.

Jan Jordan z Adasiem Latoszyńskim jechał tęgo z nieszczęsnej wyprawy do Lublina, aby uściskał swoją życia połowicę i ukochaną Cysię. Co się w duszy Adama działo, łatwo wytłumaczyć. Jedyna myśl: "zobaczę ją!" wystarczyła na zapomnienie o braciach. Dziwne było usposobienie jego. Zapomniał na dobre, ani się pytał o nich, powtarzał tylko drogą: "pewno się powlekli do Czarzyniec, bo ich istotnie Slużeńska omamiła." — "A ciebie kto też?" uśmiechnął się Jordan. — "Mnie nikt." — "Doprawdy? a jak też moja Cysia za mąż poszła, cóż tedy?" — "Nie przeżyłbym tej chwili." — "Złapaliśmy się, nie mają to twoi bracia serca jak i ty ?

Mówisz, żebyś nie przeżył utraty Cysi, właśnie odebrałem wiadomość jeszcze w Chocimie, że zmieniła swój zamysł względem ciebie." — Adaś posmutniał, zbladł. — "Mówię ci to dlatego," mówi dalej Jordan, "że byłem podobnej myśli bardzo przeciwnym i napisałem do żony ostro, aby z podobnym aktem na mnie czekano. Poznałem twoje zalety, nie chciałbym zakrwawić serca nieporozumieniem, dlatego spieszę, i przygotowuję cię zawczasu na wszelki wypadek."

Istotnie tak było. Żona Jordana posłała umyślnego do męża gońca, że córkę wydać musi, niech nie pyta o przyczynę, bo zanadto daleko zaszły interesa. — Jordan sobie dziwacznie te myśli tłumaczył, bolało go okrutnie, nawet posądzał Podgrodzkiego, że niehonorowo postąpił sobie. Ale niewyjawiał swych myśli, jeno odpisał wyraźnie: "nie pozwalam, aby moje dziecko przez gradusy hańby poszło do ołtarza z Podgrodzkim." — Ten list przywiózł posłaniec do domu, właśnie w chwili owego wieczora, kiedy Jordanowa przygotowała wszystko do zdradzieckiego zamężcia. Poseł przyjechał, we drzwiach stała stara służąca, wielka powiernica panny Cysi, co ją wypiastowała od młodości, kochała też jak własne dziecko; za to ufała jej Cysia na każdym kroku. Gdy matka sekowała Cysię o miłostki z Podgrodzkim, nie miała komu Cysia wylać żalów, jeno w skrytości przed Anulką. Anulka też zobaczywszy posła, zapytała:

"Nie wiesz, czy Jegomość przyjedzie na wesele?" — "Na czyje?" — "A dyć Cysia nieboga musi iść za tego krogulca Podgroda." — "To taka prawda, jakby się psy bodły. " — "Kto wie, jeżeliś ty po to nie jeździł?"

— "Mam list, ale nie wiem co w nim." — "Mikuś, schowajno się, aby cię nie widzieli, idź do drewutni, tam poczekaj."

Chłop się skrył. Powoli weszła Cysia, za nią Anulka. List jest, ale któż przeczyta? tu sęk! — Anulka najmądrzejsza, porwała list, schowała za gors i poszła. Ze zmrokiem załgała się do Cysi. — "Anulko, no cóż?" — "Ej, bałam się okropnie pokazać, żeby nie jaka zdrada."

— "Wiesz co Anulko, daj mi ten list, jutro mam być na mszy św. za ukochanego tatka, raniutko poszlę ciebie, dam ci 10 złotych i ten list; ty poprosisz zakrystjana, gdzie na msze zapisują, on przeczyta i powiedz mi." — "Dobrze, ja tu raniuteńko przybędę, jeno niech wiem, do którego kościoła." — "Mama nakazała do św. Michała, bo także ze mną pojedzie."

Noc zaszła, wszyscy zażywali słodkiego snu, jeno Cysia nie zamrużyła oka. Nad rankiem koło trzeciej godziny a może wcześniej, bo jeszcze nie rozeznał nikogo, przesunęła się koło okien gankiem jakaś postać. Ona myśląc, że Anulka, wstała wdziawszy prędko odzianko i czeka przy oknie: Postać suwa, ona puk na okno, otworzyła: "Mikołaju, co ty chcesz?" — "Obudziłem Imość, nakazała mi, jak koguty zapieją, abym przyszedł."

— "Wstała?" — "Przemówiła: dobrze; nakazała, bym był gotów z karetą na zawołanie." — Przed jej łóżeczkiem była pasyjka, porwała ją, przytuliła do piersi upadłszy na kolana, szepce i szlocha: "O Jezu, ratuj mnie też ratuj!"

W tej pozycji zastała ją matka, która przyszła z zapaloną świecą, aby obudziła tę ofiarę. Nagle światło rzuciło blask na dziewczynę schylona na ziemi; trzęsła się spazmatycznie wołając: "o Jezu mój ratuj, ratuj!" Matka przybliżyła się już ku Cysi, a ona nie zważała, że się kto zbliża, bo zmartwienie spotęgowane zasłoniło jej wzrok z boleści. — "Co ty robisz Cysiu?" zapytała matka, ruszając za ramię. — Cysia rzuciła się do stóp matki tak, że krzyż także spadł na jej nogi, objęła ją: "Mamo, dla Boga, nie daj mi zginąć, bo wiem o wszystkiem, że dziś ma się odbyć ślub zdradziecki w kościele." — "Cysiu, Cysiu!" mówi matka podnosząc córkę, "bajki, baśnie, kto ci mówił?" — "Wiem mamo, wiem o wszystkiem; o tato kochany, gdzie on jest, boby mnie nie dał." — "Warjatkaś czy co? pojedziemy do kościoła, pomodlimy się na mszy św. za ojca, by przybył szczęśliwie i koniec; zbierz się natychmiast."

Matka odeszła, a Cysia w głos płacze trzęsąc się cała. Zapalona od matki świeca migała na stoliku, cień jakiś przesunął się koło okien, Cysia myślała że to Mikołaj już zaprzągł i woła; ona bierze grzebień do czesania, ten jej wyleciał z ręki. Lecz wchodzi Anulka wesoła. Cysia rzuciła się jej na szyję: "Dla Boga co się ze mną dzieje." — Anulka dmuchła na świecę, zagasiła. Obie szeptają a szeptają chwilę; słychać było Mikołaja, że zajechał. — Matka otwiera drzwi: "Zebranaś?" — "Już mamo." — "Więc chodź, jedziemy."

Dwie osoby wsiadły do powozu, Mikołaj ruszył, zajeżdżają przed kościół św. Michała. Tam stoi kryta bryka. Mikołaj podjechał podług nakazu pod same drzwi; weszły panie, zakrystjan czekał, prowadzi je przez kościół z łojówką w ręku ku wielkiemu ołtarzowi obzierając się, a za niemi szedł cicho Podgrodzki płaszczem zatulony. Kościelny zniknął z łojówką do zakrystji, Jordanowa z córką klęczały, a tuż za nimi stał Podgrodzki patrząc się do zakrystji, gdzie światło migotało. Wyszedł nareszcie ksiądz, stanął na stopniach, matka się odsunęła w tył, przyklęknął kawaler.

Ksiądz pyta czytając przez okulary z książki, podczas gdy przed nimi trzymał zakrystjan łojówkę: "Władysławie chcesz pojąć Cecylję, którą przed sobą widzisz za małżonkę?" — On odpowiada: "chcę" — "Nie ślubowałeś komu innemu wiary małżeńskiej?" — "Nie." — "A ty Cecyljo, chcesz pojąć Władysława, którego przed sobą widzisz, za małżonka?" — Panna zatulona i schylona szlocha; ksiądz powtarza: "chcę." Wziął im ręce, obwiązał stułą, zmówił prędko ślubowanie. — Pani młoda nie powtarzała nic głośno, jeno mruknęła niekiedy "mu" — Jordanowa się odsuwa coraz dalej przez kościół, aż znikła. — Po ślubie, Podgrodzki bierze pod rękę płaczącą żonę, kościelny pod drugą, wyprowadzają z kościoła, wsadzają do krytej budy. — A zdala krzyczy rejent: "winszuję, winszuję złodziejskiego ślubu." — Furman zaciął konie, bryka pojechała. Powóz pani Jordanowej stał, Mikołaj podcinał konie, ani rusz z miejsca: "Czekajmy," mówi głośno, "one nie ruszą, bo takiego znarowionego rodu; nieraz czekać trzeba pół godziny."

Co się działo Jordanowej, można sobie wytłumaczyć; ona słyszała także glos rejenta: "Winszuję złodziejskiego ślubu;" krzyczy więc na Mikołaja: "jedź!" on batem po koniach, te fik nogami, aż potargały postronki. — Rejent się przybliża, kuknął do karety: "A Waszmość Jordanowa, tak wczas do kościoła, jeszcze śpią księża, nie dzwonili." — Kobieta widząc się być zdradzoną, zaczyna kapitulację: "pozwól rejencie, i tybyś inaczej nie uczynił, będąc tak przynaglonym jak ja; ale tu nie miejsce, gdybyś był łaskaw a przybył dziś do mnie celem napisania aktu majątkowego, byłabym bardzo wdzięczną i obowiązaną." — "I owszem, służę, czy przed południem, czy po..." — "Przed południem proszę. Ale bądź rejent łaskaw, nie rozgłaszaj, coś widział, następności pokażą, czyja wina."

"O takim ślubie złodziejskim? o nim wszystkie wróble będą śpiewały, sam ksiądz Marek rozplecie, nie wytrzyma, dostawszy 100 złotych." — "Rejencie nie mówże." — "Jakże nie mówić, kiedym już wczoraj wiedział, że będzie ślub kradziony. Co Marek wie, to i cała gromada, co kościelny, to całe miasto." — "Rejencie jakby to zatrzeć?" — "Zatrzeć faktu nie można; kawaler ukradł żonę, chyba żeby ją sam nienaruszoną odwiózł, co innego." — "Mikołaj jedź!" mówi desperacko kobieta. — On po koniach, konie fikają jakby z dopuszczenia co matka uczyniła. — Widząc strach i trwogę kobiety rejent, prosi aby wyszła z powozu, i pozwoliła do jego mieszkania. — Jordanowa weszła Rejentów.

Tymczasem jedzie zakryta żydowska buda z Lublina prościutką szosą ku Piaskom. Słońce rozjaśniło widokrag w budzie rozjaśniło się także. Podgrodzka się żonie, która jak mumja zatulona ciągle szlochała.; przypatruje się nachylony w oczy, gust mu się psuje, bo grube zmarszczki koło brwi a nakreskowane garbami czoło niemałą starość znamionowały. Rozgorzączkowany odchyla twarz — a tu monstrum szczerbate, Anulka Cysina mamka. — Krzyczy na woźnicę podchylając płótno: "stój żydzie!"Żyd obejrzał się: "Hę?" — "Stój!" — Żyd mniema: "na co tu stać w gołem polu, Piaski niedaleko, to Waść zejdzie." — "Ale stój gałganie i nawracaj!" — "Ja się zgodził do Jarosławia, he!" — Podgrodzki wysuwa się naprzód, łup żyda: "kiedy mówię stój, to stój!" — Żyd krzyczy: "aj waj! takie bałamuctwo, zapłacić mi!"

— Certują się tak chwilę.

W tem nadjeżdża z Piasek wózek trzema zaprzęgnięty dziarskiemi końmi. Jest to pan Jordan, który zobaczywszy Podgrodzkiego, krzyczy na furmana swego: "Stój!... Rotmistrzu! jak się masz, a gdzie Bóg prowadzi?" — Usłyszała Anulka głos swego pana, wychyla z budy głowę: "Waszmość, my już po ślubie."

Jordan myślał rzeczywiście, że córka za mąż poszła, zeskoczył z wózka, patrzy do budy i pyta: "Gdzie Cysia?"

— Anula się śmieje: Ja dziś brała ślub w kościele ś. Michała z Podgrodzkim i jadę z mężem." — "Oszalałaś czy co?" mówi Jordan i popatrzy się na Podgrodzkiego, który był w istocie po świątecznemu ubranym. — Podgrodzki sarknął: "Dały mi bestje, dały!" — Anulka się śmieje: "Mówię, że był dziś ślub, ożenił się, to mnie ma!"

Adaś słysząc to, śmieje się do puku; Jordan tożsamo. Podgrodzki łup czapą o ziemię: "Twoja żona mi taki wstyd zrobiła; mamy z sobą do czynienia, nie daruję." Porwał czapę i leci drogą ku Piaskom odgrażając się. — Żyd słysząc to, śmieje się także na całe gardło. "Waszmość!" mówi do Jordana, "wczoraj latali, jakby im nasolił, do mnie co chwila przybywa pachołek: masz budę? nie ma gdzie dziury? Ja w nocy łatał budę. bo mi ciura powiedział, iż ukradniemy dziewuchę, a ja będą miał zapłacone dobrze. Jak kury piały, jużem stał przy kościele, przyjechała kareta, poszli do kościoła, przyprowadzili mi kobietę, haha! śliczna młoducha, ani mówić, z ócz się leje, zębów nie ma, haha!" — Anulka jeszcze więcej dogadywała: "Dam mu za Cysię, ma teraz, chciał wykraść dziewuchę, oczy bym mu wyparzyła."

"A no, weselnicy, pojedziemy do Lublina," mówi Jordan, "jeno żydzie abyś zajechał przed mój dom; Anulko siedź w budzie." Wszyscy pojechali do Lublina.

XII.

Stanisław Łyczko zaś jechał z Podola smutny powtarzając sobie nieraz w myśli: "Ta siódemka wrogą liczbą w naszej familji, siódmegośmy byli u Służeńskich, nieszczęście; siódmego uciekł Bogdan z Chocima, 17go brata zamasakrował... o już i ja strzedz się będę siódemki." — Tak przyjechał do Jarosławia. Owemi czasy Jarosław słynął z handlu i ogromnych jarmarków; był on punktem zbornym między Polską a Rusią. Tu zobaczył Niemca z towarami, z olejkami Węgra, z jedwabiami Włocha, przymieszywał się Turek, Moskal, Tatarzyn, słowem bazar na wielką skalę europejski. — Stanisław chodził po kryjówkach, szynkach, gdzieby tu zoczyć znajomego, brakowało mu drobnych, jak na nieszczęście nie ma. Sprzedaje on swoją szkapę za 100 złotych, a no są pieniądze. Nawija mu się przed oczy Ligęza, przyskakuje z radością:

"Witam Waszmości, co tam na Mazurach nowego"?

— "Co mi za rycerz, może uciekasz zpod Bogdana, hę?"

— "Zgadłeś Waszmość, on zrobił fugę, a my za nim, jenośmy się z całą pomocą skompromitowali." — "Boście tam potrzebni jak dziura w moście. " — "Kiedy król..."

— "Króla nie ma, a nim rządzili faworyci wojewodowie, to źle. A nie słyszałeś co Aspan o Latoszyńskich?" — "Oni lepiej wyszli na tej ekspedycji niżeli my." — "Ciekawym." — "Bo Kiljan ułowił podobno Rusałkę, Adasia wziął Jordan, a Józef nie wiem co porabia w Kamieńcu podolskim." — "Aspan zgoła nic nie ułowiłeś?" — "Niestety, ułowili mi brata. "

"Co znowu! Czyście się rozprawiali honorowo z Latoszyńśkimi?" — "Zgoła nie, nie żądali tego, ale brat mój szalony zakochał się w Rusałce Kiljanowej, jej ojciec skrócił mu życie; powracam zgryziony i mama się zagryzie do reszty." — "Sowiżrały, bez taktu, szkoda waszego poczciwego ojca; pewnieście narobili długów po uszy, potrzeba tego!" — "Waszmość, nigdy niewarta zaczynać sprawy w dzień siódmy." — "Nie bądź błaznem, zabobonów niepowtarzaj, naucz się przykazania: Wierz w Boga jednego, wszystkie dnie boskie, bo je on postanowił, my tylko przekrzywiamy sprawy nasze i zwalamy na gusła. Ot, niepotrzebnie Jan zaczepiał Latoszyńskich, właśnie była u mnie sama Latoszyńska, opowiadała mi, że się z twoją mamą przeprosiła, ona nie oddała wizyty, zpowodu, bo siedem okien narachowała w mieszkaniu, fe!"

Latoszyńscy byli u nas w Ryglicach?" — "Tak jest, doprawdy szczególne usposobienie tych poczciwców, zamiast żebyście wy jako zaczepnicy ich przepraszali, oni jako zaczepieni pospieszyli tamże." — "Może to namowa Podgrodzkich, bo oni jak wiatr na tę i ową stronę, gdzie prościej." — "Zdaje mi się, że Waszeć papa Latoszyński więcej ma oleju niżeli Podgrodzki, który tylko intrygami żyje; właśnie w tych dniach pojechał do Lublina, jak tu echo niesie w okolicy, na zaślubiny." — "Jordan by mu dał dziewkę?" — "On podobno nie rządzi, tylko ona." — "Niechby i tak było, o tem wiem, że Adaś Latoszyński zdobywcą tej malowanej twierdzy."

"Mój Aspanku, taka poezja miałaby wartość, gdyby miał tyle sprytu a wykradł dziewoję; przynajmniej świat wyższy przytaknąłby, że uczynił z honorem, ale postępowanie sielankowe, jakie było dotychczas sentymentalnego Adasia, nie wróży na coś wyższego; łatwo tedy wysadzić go może Podgrodzki, bo on kret." — "Dalipan, wolę nie myśleć o stanie małżeńskim, kiedy tak." — "Oj słomiany rycerzu," roześmiał się Ligęza, "tobie podać no kądziołkę." — Stanisław milczał.

Ligęza kiwnął ręką: "szkoda czasu i atłasu; kiedyż wyjeżdżasz z Jarosławia?" — "W każdej chwili jestem gotów." — "Ja tu zabawię dni kilka, mam tu interes z kupcami." — "Więc poczekam na Waszmościa." —

"I owszem, ale daruj mej śmiałości, żem pozwolił sobie te verba veritatis, byłem proszony od Latoszyńskiej, abym wyburczał synów, a potem was, tymczasem pierwej tobie się dostało. Masz matkę, szanujże ją, bo matki nie kupi za pieniędze, bez woli jej nie wydalaj się z domu, ani kompromituj familji czynami, co plamią honor szlachecki. Jesteś młody a latorośl prędzej nagnie niżeli drzewo. Zostawszy teraz jedynakiem, staraj się wnijść w koligację z jakim domem mającym wpływy i znaczenie, abyś utrzymał sławę Łyczków. Zresztą jeszcze sobie drogą pomówimy."

Na czwarty czy piąty dzień, przyszedł do oberży Ligęza z śmiejącą miną. Łyczko siedział na krześle zadumany jak pustelnik jaki. — "Wiesz, com słyszał? lecz nie ręczę jeszcze za fakt dokonany, tylko pogłoskę. Podgrodzki się ożenił z prostą chłopką i takową jeszcze uprowadził. " — "Facecja! on ten mądrek na wszytkie strony?" — "Relata refero, miało być tak, czy prawda nie ręczę, ale przyjechał tu żyd z Lublina i opowiadał hece." — "Gdzie?" — "No tu w Jarosławiu stoi pod wiechą." — "Chodźmy do niego." — "Więcej nie powie co mówił; trzymałem się za boki, bo tak miało być: W ciemnej nocy poślubił w kościele Michała służącą od rotmistrza Jordana, porwał na wóz kryty, jechał aż się rozjaśniło, patrzy, a tu stare babsko bez zębów, z ócz mu kapie; wyrzucił ją z budy. Jordanowie się mu tak przysłużyli. Dalipan, sławni ludzie, ukarali jego pychę. W przejeździe wstąpię do Latoszyńskich i opowiem tę nowinę, będzie śmiechu niemało."

Po jarmarku odjechali dwaj goście z Jarosławia, Ligęza z Łyczka. W Zawadzie zabawił Stanisław Łyczko, a Ligęza pyta go: "czy lęka się siedmiu okien jak matka jego? która ujrzawszy na froncie siedem, wracać kazała; na nieszczęście ósme było zabite na spiżarnię, bom przestawiał lamus, trzeba było umieścić w domostwie takową." — Teraz się też i Latoszyńscy dowiedzieli, że przyjechał szlachcic z Ligęza, co był na Wołoskiej wojnie. Latoszyńska zawsze dbała o każdą pogłoskę tej akcji, nadstawiała wszędzie uszy, by tylko co się dowiedzieć o synach, nawet dwa razy jeździła do Ryglic, czyli tam nie mają pewniejszych wiadomości, zwłaszcza, iż Łyczkowa postanowiła wysłać gońca na Podole, niech synów wyszuka.

Miała zaś Łyczkowa we wsi kmiecia, jeszcze niewiekowego człowieka, który na wyprawach wojennych bywał z nieboszczykiem Łyczka, znał na wylot Wołyń, Podole i Ukrainę; opatrzyła więc w potrzebne na podróż pieniądze, dała doborową szkapę i list i tak wysłała na szukanie synów. Puścił się chłop na bliższe drogi, a dziedziczka mu napowiedziała, że z Krzemieńca pisali synowie. Znał on tę miejscowość doskonale, zdążył tutaj, pyta wszędzie o imię Łyczków, ale każdy rusza ramionami: "nie wiem," — Stary jakiś, białym włosem i długą takąż brodą świecący Waszeć, słysząc o co chodzi, że poszli na wojnę, rzekł posłowi: "Kto wie, jeżeli nie udali się do Krzemieńca nad Dniepr, aleć to daleko, nie twój rozum, byś tam zajechał, rozpustne kozactwo ukradnie ci konia i basta; lecz moja rada prostsza, oto iedź ku Chocimowi, bo tam główna wojny była akcja, w Kamieńcu podolskim rozstawali się pomocnicy Bogdana, tam prędzej znajdziesz, jeżeli ich nie zabili." — Chłop usłuchał, znając te okolice puszcza się na południe, wszędzie pyta, ale nigdzie ani tropu. Przybył do Kamieńca podolskiego, pokazuje list do Łyczka Jana. Mieszczanin jakiś wstrząsnął głową: "było tu szlachty kilka set naraz, ale się wiara rozjechała na wszystkie strony."

Posmutniał chłop, ale jako chłop polski, zawsze pobożny, zobaczywszy kościół nie mija go nie oddawszy czci należnej Bogu. Poszedł do kościoła, zostawiwszy szkapę na gospodzie. Kobyłka się odwikłała, wyszła i lata po mieście wichrując; co ją chce kto złapać, ciska zadem i niejednego kopytem poczęstowała. Ludzie jak ludzie, są między niemi i śmiałkowie, nie pytają na jej wichrzenie, jeno atakują, aby tylko złapać; mnóstwo zaraz widzów wszędzie, hałasy, krzyk. — Józef Latoszyński spojrzy w okno, kobyłka wywija; ciekawością zdjęty pobiegł się przypatrzeć. Krzyczą ludzie: "już ją złapano." — Chłopek polski powraca z modlitwy, poznał swoją siwą, ciśnie się przez tłumy i krzyczy: "to moja szkapa;" złapał za cugle i ciągnie; kilku mieszczan trzyma także, wołając: "my tu złapali, skąd ty przychodzisz do takiej szkapy, co ty za jeden?" — Chłop krzyczy głośno: "Otóż mam świadectwo, szukam paniczów moich, którzy pojechali na wojnę."

Latoszyński dosłyszał imię Łyczków, przeciska się przez tłum, poznał chłopa, że on Mazur, pyta zaraz: "Skąd wy ojcze?" — "Ja Waszeciu jestem z Ryglic, szukam Łyczków." — "Łyczko Jan u mnie." — "Oh Boże!" klęknął chłopek wzniósłszy ręce do góry, dziękuję ci za to objawienie!" — Tłum ludzi patrzy się na tę scenę, Latoszyński odpieczętował list, czyta: "w samej istocie z Ryglic od Łyczkowej do synów." Poprowadził z sobą chłopka do mieszkania, ulokował konia ze swojemi, nakazał chłopu, by pilnował w stajni, sam wszedł do mieszkania.Łyczko siedział na krześle, pokaszliwał trochę, a widząc papier w ręku przyjaciela, wstał pytając: "a ty znowu co niesiesz, nie wezwanie?" — "Wezwanie niosę." — "Mój drogi, niedosyć że mnie skatował jak zwierza, jeszcze wezwanie, a to zażarty!" — "Stawić się musisz, to darmo, czytaj!" — Łyczko przeczytał: "Kochany Jasiu!" przewrócił zaraz na drugą stronę, widzi podpis: "twoja kochająca was matka Łyczko; " woła:"Józiu! list od matki, skądeś ty go wziął?" — "Czytajno!" — Długo czytał, rumienił się, nareszcie całuje papier: "oh hochana matko, dlaczegosmy cię opuścili!" i uronił łzy litośne.

Latoszyński wybiegł, przyprowadza chłopa, który swoim zwyczajem rzekł: "pochwalony Jezus Chrystus!" Łyczko zobaczywszy Bartłomieja, ściska mu ramiona rozczulony: "Bartłomieju kochany, poczciwy, i tyś tu, ty nas szukasz?" — Znalazł się chłopek poddany w objęciach pana swego i wyrzekł z radości: "Jabym panicza znalazł i w piekle." — Usiedli wszyscy, Bartłomiej opowiadał najprzód o dziedziczce i Magdusi: "są zdrowe, jeno zawsze smucą się za wami, żeście w świat pojechali." Potem mówił o swej podróży przygodach, że kilka razy niebezpiecznie przeprawiał się przez wody, nareszcie zapytał: "A gdzież Waszmość Stach?" — Młodziany nie chciały wyjawiać przyczyn tego się rozstania; Jan wyrzekł: "Albo ja wiem, odjechał mnie chorego i nic o nim nie słyszę." — "Tak Waszmość był chory?" — "O żeby nie ten przyjaciel," wskazując na Józefa, "jużbyście mnie nie widzieli, że żyję, jemu tylko zawdzięczyć mogę." — Chłopek wstał, przybliża się do Józefa, z uszanowaniem się schylając: "Panie Boże Waszmości zapłać, żeście wyratowali nasze paniątko, opowiem ja to Imości, a pewnie Wam podziękuje stokrotnie. "

Dwa dni bawili jeszcze w Kamieńcu podolskim; Jan na wszystkie obowiązki prosił Józefa, by mu towarzyszył do domu. Jechali tedy na zaprzęgniętym wozie przez Lwów, Przemyśl. Łyczko się strząsł troszkę, pogorszyło się nieborakowi, wzdychał tylko, by czemprędzej dostał się do matki. Bartłomiej sam powoził, z Przemyśla pędząc na bliższe drogi, i stanęli w dniu i po północku w Ryglicach. — Psy zaszczekały hałaśliwie, Łyczkowa się obudziła, woła na córkę: "Maniu, psy ujadają, wyjrzyj do okna." — Noc była ciemna, nic nie widać przez okno, psy się uciszyły, Magdusia dosłyszała głos Bartłomieja. — "Marno, Bartłomiej przyjechał, słyszę jego mowę." — "Zapal światło."

Skrzesała ognia, siarnikiem wznieciła płomień, zapaliła kaganiec. Słychać do drzwi pukanie. Magdusia biegła do kuchni, obudziła sługi, by otworzyć sień. Wchodzi Bartłomiej prowadząc pod jedną rękę, a Józef pod drugą bladego Jana. — Pierwsza Magdusia zobaczywszy brata, wrzasła przeraźliwym tonem: "Mamo Jaś przyjechał." — Matka się zerwała z łóżka, a syn słabym chwiejnym krokiem przesuwa się przez próg i zbliża się ku łóżku, upadł matce siedzącej na łóżku na łono: "Marno kochana, przebacz! co się to ze mną stało." — Była to rzewna scena płochego syna, co nie słuchał głosu matki i popadł w nieszczęście, utrącając zdrowie. — Podniósł wreszcie Jan głowę, uchwycił się dłoni matczynej, całuje tuląc ją do piersi: "Oh matko," rzekł z łkaniem okropnem, "największego przyprowadziłem tu przyjaciela, Józio Latoszyński co mnie wybawił od śmierci."

Czuła matka zerwała się. Latoszyński słyszał co się dzieje, zbliża się na próg pokazując przez drzwi głowę. — "Chodź proszę mój synu dalej," rzekła rozczulona zapłakana matka, objęła głowę jego obiema rękami i całuje więcej niżeli dziecko swoje: "Oj Józiu, nie mam wyrazu, tyś mi najdroższym, nad życie. Matkę masz kochaną, uczciwą, lepszego ojca, oj szczęśliwsi oni odemnie, że mają takie dzieci." — Ruch wielki był w domu, bo i Bartłomiejowi uścisk dostał się od dziedziczki serdeczny; mało kto już zdrzymnął. Jakże tu spać pod takiemi wrażeniami.

Dnia następnego siedziało przy obiedzie osób czworo. Łyczkowa spogląda raz na syna, drugi raz na Latoszyńskiego z lubością. Jan opowiadał wszystkie szczegóły tej wyprawy, wszyscy słuchali z natężeniem, a gdy przychodził do momentu, jak umyślił zemścić się na Służeńskim, zamilkł. Magdusia ciekawa pyta: "i cóż dalej Jasiu?" On się zakaszlał, bo istotnie był opowiadaniem zmęczony; dała mu się odetchnąć chwilę, ale za to nalega na Józefa, by on swoje powiedział. — "Mnie," rzekł Józef: "nie sprzyja szczęście na świecie, Adaś znalazł przyjaźń u Jordanów, Kiljan pozostał na Podolu, bo mu jak oku radzi." — Magdusia przerywa: "A my nie radzi tobie? oj bądź pewnym, jeżeli Jaś policzył pana aż do przyjaciół naszego domu, to i ja z serca i duszy." — "Pewno nasz drogi Józeczku, "odzywa się matka,"jesteś naszym największym przyjacielem, nic bym ci nie odmówiła."

Józef wstał, całuje rękę matronie, ona go w głowę. Mimo woli spoczęło jego oko na obliczu Magdusi; co myślał, nikt nie odgadnie, ale matka zobaczyła i zapytała: "Jakże znajdujesz moją Manię?" — Latoszyński się zmieszał, nie wiedząc co odpowiedzieć, wyrzekł bez myśli: "Jeżeli o piękności mowa, wygląda jak różyczka." — Córka się zarumieniła i odskoczyła od stołu, znikając gdzieś do kuchni, niby to po dyspozycję. Matka się śmieje: "trzpiot wyleciał, nie wiem po co, przecie jej wdzięków nikt nie odbiera, ale mówię, że bardzo dobre dziecko, gdyby to takiego męża dostała jak Józio, cieszyłabym się." — "Wielkie progi na moje nogi," odzywa się Latoszyński. — "Waszeć mi milszy w nocy, niżeli wojewodzie we dnie. " — "Mówią, żona od Boga przeznaczona," rzecze Latoszyński. — "Istotnie, ja raz widziałam nieboszczyka, i pobraliśmy się." — "Więc i ja pierwszy raz widzę Manię," i uciął mowę. — "Dam, jeno zechcesz, bez najmniejszej przeszkody." — A Jan przysłuchując się tej mowie, dodał: "Miałaby wielki grzech Mania, nie idąc za mego największego przyjaciela."

Mania weszła, niosąc upieczonego koguta cało na stół, kładzie zaraz przed gościa, z uśmiechniętą miną bez myśli, i mówi: "Waść rozbierze, a umie nóżkę." — Było bowiem zwyczajem u naszej szlachty, że całe drobię na stół dawano, a kawalerom zwykle rozbierać czyli krajać kazano; który nie potrafił lub źle rozebrał, często odkosza od panny dostawał. — Wiedział o tem Latoszyński, dlatego rzekł śmiejąco: "A jak też chybię?"

— "To ja pomogę," dodała Mania. — Jan siedząc dosyć smutno, roześmiał się przecie: "Maniu?" — "Cóż Jasiu?"

— "Rozbierajcież oboje, a podzielcie się sercem, bo moja szczera prośba do ciebie, abym nazwał mego przyjaciela szwagrem moim." — "Tak prędko?" — "Choćby i później."

Mania się zarumieniła, trzyma półmisek: "proszę odebrać odemnie, haha, " zaczęła się śmiać i ucieka znowu z komnaty. Jaś rzecze: "Nie spodziewałem się po takim smutku wesela, mój Józiu, Mania twoja, ja ją już rozumiem na wylot." — "Jeżelim godzien," zbliża się Józef do matki i całuje ją powtórnie w rękę. — "Bez najmniejszej ceremonji, dam ci córkę i spodziewam się, że ona zagoi twoim rodzicom zadane rany." — Ani się Jaś spodziewał swatów, one spadły z nieba.

XIII.

Wspomnieliśmy o kawalerze Maltańskim. Posyłał on często listy do Jakóba Latoszyńskiego obiecując swój przyjazd, ale mu było niesporo. Jakób zajęty gospodarstwem, zresztą zgryziony, bo o synach ani dudu, tetryczał powoli nazywając życie niezaośuem. Żona go nieraz poburczała: "ufaj, miej wiarę jak ów ewangieliczny celnik, albo Zacheusz co siedział na drzewie płonnej figi, by zobaczył Jezusa." — "Istotnie siedzimy na drzewie płonnych Gumnisk, daremne ponosimy ciężary, a ztamtąd żadnego dochodu." — "Za to mamy własny kościół i świętego Mikołaja patrona." — "Co mi tam z patroństwa, sprzedam Gumniska, Latoszyn dla mnie wystarczy." — "Albo i ja nie należę do połowy Gumnisk z Wolicą? Dopóki żyję niepozwolę, mam sobie kościółek własny, pamiątkę po wielkich, ludziach, sławnych Żegotach wojewodach, nie pozwolę i koniec."

Gdy tak się przemawiają małżonkowie, zajeżdża kareta na podwórze, co zobaczywszy Latoszyńska, skrzywiła się do męża: "przy sobocie gość, tu mam w piecu chleb, krętaniny oh! Ciekawam, kto znowu przywlókł się, pewno jaki kandydat na posła względem oboru króla. Nie wychodź, niech się domyśli, że nieproszony gość niemiły." — Nikt nie wyszedł. Drzwi się otwierają, wchodzi wysoka postać z bialutką długą brodą a bielszą jeszcze głową, grobowym mówiąc głosem po łacinie: "Laudetur Jesus Christus." — Obydwoje małżonkowie wstali.

Gość mówi: "czy trafiłem do bratanków?" — Latoszyński poznał teraz Maltańczyka; szybko się zbliżył, całuje mu rękę: "witam dziadunia;" co także żona jego powtórzyła. — Zakonnik zdjął z siebie płaszcz długi, na piersi zobaczyli ośmiokątny krzyż biały, obydwoje Latoszynscy wzięli gościa pod rękę i prowadzą do gościnnej sali. — Staruszek usiadł za stołem mruknąwszy:

"In nomine Domini. Ach jakże mi miło siąść raz w gnieździe Latoszyńskich; doprawdy z wielkiem biciem serca tu jechałem, Latoszyn to wielka pamiątka dla nas, bośmy od niego imię nasze wzięli. Czy wiesz o tem Jakóbie?" — Jakób milczał.

"Dziwna, wy zaściankowi ludzie, że was przeszłość nie interesuje przecie. Wiem z annałów, bom je czytał w Krakowie, że Leszek Czarny nadał za waleczność Teodorowi Ceder dobra Latoszyn (1287 r.); miał tenże syna Abrahama, od niego nabył Firlej tych dóbr i przemienił swe imię na Latoszyński, tak mu się bowiem spodobał Latoszyn." — "Więc Firleje nasi krewni?" — "Wszak to jeden pień mój kochanku." — "Hej, hej, ani się też przyznają do nas, zwłaszcza teraźniejszy wojewoda; synowie przynajmniej gdyby wiedzieli, zbliżyliby się do niego, możeby też na jakim stołku siedli prędzej." — "A gdzież oni?" — "Poszli na wojnę Wołoską i dotąd ich nie ma."

"Wszak Firlej kieruje najwięcej tą sprawą, jeszczem we Włoszech słyszał, on Iwonie promowuje i podobno posadzi na tronie." — "Nasi chłopcy wałcza za Bogdana." — "Wybrali się, niech no się Firlej dowie, dałby im promocję." — "Żeby tylko przyjechali, zaraz ich do Firlejów wyprawię." — "Pocóż mają udawać się sami, może zabawię dłużej na ojczystej ziemi, a Bóg mi jeszcze przedłuży życia, to sam prawnuków zaprowadzę. Boć to, mój kochany, przeżyłem dużo na świecie, nie wiem czem sobie zasłużyłem na tak żywot długi." — Ojciec służy Bogu, on się też nim opiekuje." — "Biedny nędzny grzesznik i tułacz," i westchnął sobie starowina.

"Żonuś, nie przyjmiesz to czem gościa, z nieba nam spadł na naszą pociechę w zmartwieniu." — "I cóż wam dolega kochani." — "Ojcze Kiljanie, co nam dolega ani wypowiedzieć. Z żadnego dziecka jeszcze nie ma pociechy, trafiała się też najstarszemu dobra partja u Jordanów, jak jął Podgrodzkiego syn mącić wodę, tak słyszeliśmy, że dobije targu, a on w kąt." — "Jordany, ładna familja, przezacni! ludzie." — "No Boże! myślałem sobie, jak wlezie w taką koligację, otworzy mu się świat. " — "Nie honorowo, nie po sąsiedzku. Stary Podgrodzki żyje?" — "Wygląda jak baryła, ale już na swoich nie chodzi, jeno co go sprowadzą lub zniosą."

"Chciałbym się z nim widzieć, jemu także 80 lat dospiewuje." — "On mówi że i pięć." — "Przepraszam, ja liczę 92, a byłem sporym chłopakiem, kiedy się rodził; pamiętam dobrze, byliśmy tam w odwiedziny." — "Nie radziłbym tych odwiedzin, bo nas też na nich serce boli." — "Oj dajno spokój, andiatur et altera pars, i drugiej strony wysłucham, może syn twój pośliznął się, i teraz na innych winę zwala.'' — "Wątpię, ale wszystko być może, bo ich nie ma, minęło półtora roku."

"Ej co mówisz," przerywa żona, która stawiała misy na stole, "69go był sejm w Lublinie, oni poszli w lecie, teraz mamy 72gi i lato, wieleż tego? porachuj na palcach, półtora? Ot trzeci rok idzie, jak się włóczą, przycisną oni nas tu długami, że nam ciemno się zrobi, by nas nie wystrychnęli, jak Podgrodzkiego syn wystrychnął; narobił długów więcej niżeli włosów na głowie. Rejent Tarłów kręcił się tu niedawno, chce zakupić te dobra i dostanie ich za bezcen; proszę też codziennie św. Mikołaja patrona w naszym kościele, by ubłagał u pana Boga dla nich upamiętanie!" — "To źle chowaliście dzieci?" — "Przepraszam ojca, Bóg mnie za to nie skarze, nigdy moje dzieci nie pokłoniły się pierwej brzuchowi, a nabożeństwa w kościele nie tamowała żadna przeszkoda; niech zmokły do nitki, albo dostały róży na nosie od mrozu, jedź i basta, kościół pierwszy. Nie powstydzę się też z niemi nigdzie, byłam tu i ówdzie, zachwalali mi synów, Jordan ich raz zobaczył, a Adaś znalazł u niego łaski, córa zaś sama mu ofiarowała siebie, nie on jej."

"A teraz słyszę, że go odepchnięto?" — "Zdrada nie zna granic przyzwoitości, a podłota złączona z zazdrością przyoblekają na się szaty anielskie, aby drapały czartowskiemi pazury." — "Wierzę, moja bratowo, bo i ze mną tak się stało. Poznałem w Krakowie anioła, o ileż nie marzyłem o szczęściu, może więcej niżeli mój ojciec w Albanji, wszystko za darmo; po zaręczynach w sam dzień weselny, wydzierają mi najdroższego anioła, umiera mi narzeczona, bo mi ją otruto. Okropny los, wolałbym, żeby mnie było skrócono życie, bobym przestał cierpieć; ale Bóg inaczej zrządził, może na moją poprawę, bom zapomniał o nim na chwilę, jenom się zaślepił w przecudnej Sławusi, i dlatego dopuścił, aby mi ją zprzed oczu wzięto. Chciałbym się, powtarzam, widzieć z Podgrodzkim i wymówię mu, czemu tak niehonorowo postąpili."

"Tylko żadne z nas nie może Ojcu towarzyszyć; jakoś nam nie wypada." — "Anibym was nie brał z sobą, udam. że nie wiem o niczem." — "Ale dzisiaj już nie; niech ojciec odpocznie z drogi, bo pewno wyjechał z Krakowa." — "Nie z Krakowa, jechałem przez Węgry na Koszyce, Krakowam nie widział, ani go widzieć nie pragnę, boby mi żółć pękła." — "Tak? a mówią, że przez Węgry podróż niebezpieczna, napadają rabusie." — "Oswoiłem się w życiu z podobnymi ludźmi, więcej ich w Turcji, a w Syrji, Egipcie na każdym spotka się kroku, cóż mi mogli wziąć, chyba życie, bo pieniędzy mało nosiłem z sobą." — "Ojciec podróżował?" — "Pielgrzymowałem do ziemi świętej po dwa razy, dziękując Bogu, że mi udzielił tej łaski, abym widział miejsce narodzenia i męki naszego Zbawiciela. Jakie to czyni na człeku wrażenie ani opisać."

Zaciekawiona Latoszyńska usiadła koło stołu i prosi zakonnika, aby też opowiedział swoje przygody. Kiljan nie dał się prosić, z powagą mówił po kaznodziejsku z małemi przerywkami:

"Byłem w Krakowie patrząc się co dzień na pogodne oblicze mej narzeczonej. Naturalnie, przebyłem krwawy chrzest za ojczyznę w roku 12tym (1512) pod Wiśniowcem z Tatarami, gdzieśmy samych koni odbili 10. 000. Gdy w dwa lata później Gliński zdradą poddał Smoleńsk, nakazał król pospolite ruszenie; Świerczowski nami dowodził i położyliśmy więcej niż 40. 000 Moskali pod Smoleńskiem; radość nie do opisania, cały obóz dostał się w nasze ręce i rozdano go między rycerstwo, mnie samemu dostały się dwa śliczne konie, na których przyjechałem tu do Latoszyna prezentując ojcu; ale poczciwy stary odrzekł mi: będą ci może samemu potrzebne. Jakby przeczuwał, bo na drugi rok pojechał król Zygmunt do Węgier z całym dworem. Firlej wojewoda sandomierski znając mnie, boć my to jedna krew, zabrał mnie z sobą, i tak mi się szkapy przydały, bom harcował na nich w Preszburgu, a potem na weselu cesarskiem w Wiedniu, pamiętam dobrze, 22 lipca było to wesele. Namawiał mnie Firlej później, abym do Prus pod jego chorągwią ciągnął, ale mnie już nie w głowie była wojenka, jeno Sławunia; zapomniałem sam o sobie, myśląc jeno o niej. Królowi Zygmuntowi urodził się wtenczas August 1 sierpnia w Krakowie (1520 r.); cieszono się radościami pod niebiosa sięgającemi, acz te wesela niczem były obok mej w sercu radości, że niebędę żył samotny na świecie. — Tymczasem nastaje straszna powódź, niszczy wszystkie w kraju plony, lament, — ja do ślubu — a moja Sława na marach. — Obmierzł mię świat, wziąłem kij do ręki i w desperacji szedłem jak obłąkany z kraju na Śląsk, uciekając jakby zbrodniarz jaki. Zaszedłem do Różnowa na Morawę, ochłonąłem z pierwszego przerażenia i żalu. Myślę sobie, co ja uczyniłem? Wstyd mnie wracać do domu, idę do kościoła, prawie ranne odprawiało się nabożeństwo. Uklęknąłem w pokorze, wsparty na kiju, trysła mi myśl: czy ja też czem Boga nie obraziłem nieświadomo, pójdę go przebłagać do samej Jerozolimy. — Tak mnie ta : natchniona myśl pocieszyła, jakbym nigdy nie doznał zmartwienia zgryzoty. — Szedłem tedy z kościoła do kościoła, nawijając na Węgry ku Preszburgowi, bo mi te okolice były znajome. Gdzieby też nie znalazł naszych? Spotkałem się w Preszburgu z Łaskim i oznajmiłem mu zamiar mój. Pochwalił myśl moją i doradził, abym się puścił Dunajem ku Belgradowi, ztamtąd do Konstantynopola, a poseł królewski wyrobi mi glejt u sułtana, bym bezpiecznie mógł jechać do ziemi świętej. — Usłuchnąłem tej rady i w imię Boże zapłaciłem żeglarzom, kupcom jadącym wodą do Orszowy, że mnie na pokład wzięli z sobą. — Za tydzień wysiadłem w Białogrodzie. Jakże odmienny świat, zwyczaje i ludzie! znalazłem się między obcemi. — Tu mnie doszła przerażająca nowina, że Turcy przemykają się w ogromnej sile w te tu strony. — Ani się wrócić, ani iść dalej. Biorę ja Boga na pomoc, skrzywiam moją podróż ku granicy Bośniackiej, abym się dostał do Włoch. — Lud sławiański gościnny, lecz uciśniony, poznawszy we mnie pielgrzyma, dawał jałmużny, prostował ścieszki, zresztą nie zapomniałem o Albanji, owem miejscu pobytu i najdroższych wspomnień naszego dziada Piotra Latoszyńskiego.

"Słyszałem," przerywa Jakób, "o tym Piotrze dużo, że on był w niewoli tureckiej u księcia Albańskiego, co mu dał najpiękniejszą córę Różę w podarunku."

"Ha ha!" uśmiechnął się starzec; "jeżeli w familji przekręcają fakta, to niedziwota, że kroniki piszą potem baśnie niestworzone. Powiem i o tem detajlicznie, jeno jeszcze wprzódy, co nastąpiło w mej podróży. Otóż skierowałem z Belgradu na prawo ku Zwornikowi; jest to licha mieścina nad rzeką Driną, znalazłem tamże polskiego żyda, bo gdzieby ci nie włóczyli się po świecie; ucieszył się ze mnie jak z brata, gadu, gadu, on mi się przyznaje, że chciałby się dostać do Jerozolimy. A więc habeo socium, pomyślałem sobie, a jemu pewniej żydzi ułatwią drogę za darmo, niżeli mnie za pieniądze. On tam zaraz znalazł kupców, co jechali do Nowego Bazaru, my też razem z nimi jako towarzysze na ich mułach; za to opatrywaliśmy im bydlęta, kiedy oni spoczywali. Anim się spodziewał, żem w kraju Albańskim, jeno przez góry się przesmykniemy, zajdziemy wnet do Kroji. — To miasto nchwyciło mi się dawno mózgownicy, bo mi ojciec opowiadał, że dziad mój Piotr bawił tu na dworze u księcia Skanderbega. Chciałem koniecznie widzieć to miejsce drogiej pamiątki. Jechało nas do 20 w karawanie przez dni trzy, aż nam pokazują wspaniały zamek, więcej niż milę w dali. To Krojowo, mówili Serbowie z nami podróżujący, siedziba albańska. Mnie też zapukało serce, jakbym widział dziada naszego Piotra w gronie świty Albańczykow, co gościli u swego księcia pana."

Odetchnął sobie staruszek zforsowany tem opowiadaniem. Powoli otwierają się drzwi w pierwszej komnacie; Jakób przechyla głowę, kto wszedł taki; wstał, biegnie: "Witam sąsiada, witam serdecznie, chyba mu kto powiedział, że mamy upragnionego gościa Maltańczyka." — "Nie sam jestem, jest tu ze mną drugi," mówi Ligęza. — "Proszę, bardzo proszę." — "Nie śmie, bo winowajca," dodał Ligęza. — Jakób się skrzywił: "poco się ciśnie ten Podgrodzki, poco?" — "Nie, sąsiedzie, Łyczko przyjechał ze mną." — "A z otwartemi rękami...," i wyskoczył przed ganek, gdzie stała kareta. "Służę, jakżeż można być tak niegrzecznym Waści Stanisławie, co było a nie jest, nie pisze się w rejestr, z Imością mamą pojednaliśmy się,... bardzo proszę, bo mam wielkiego gościa, któremu przedstawię Sulimczyka,"... i wprowadził Stanisława Łyczkę do komnat, prezentując Maltańczykowi: "to Ligęza, to Łyczko."

Starzec stojąc podał ręce obom: "siadajcie Waszmościowie." — Latoszyńska ujrzawszy Łyczkę, przybliża się: "No ucieszy się mama, bo desperowała za wami okropnie, a moje hultaje czy wracają?" — Stanisław ucałował rękę matronie: "Pocieszniejszą powiem nowinę; Podgrodzki już po ślubie." — "Tak?" — "O ma żonę! dobrał sobie, że zaraz po ślubie wyrzucił ją na drodze od siebie" — "Dobrze jej tak za mego Adasia,... widzisz! kara Boża!" — "W samej istocie kara," mówi Stanisław, — a Ligęza się śmieje okropnie: "Waszmoście komedje! Wykradł kochankę, bierze ślub w nocy, ucieka z nią z Lublina, gdy się rozwidniło, patrzy, a to stara baba bez zębów,... zgłupiał na tę metamorfozę, wyrzuca z wozu; tak bywa podstępnym ludziom."

"Nie Cysię?" pyta Latoszyńska. — "Jej służącą, mamkę starą." — "A to mu sprawiła balik! Widzisz mężu, nie mówiłam, rachuję na słowo Cysi więcej niżeli na złoto. Złota Cysia, że mu spłatała takiego figla." — Wszyscy się śmieją, a najbardziej zaciera ręce Latoszyńka, skoczyła do Łyczki, obejmuje mu ramiona: "Stasieńku, za ten figiel wartasz całusa," i pocałowała go w głowę, pieszcząc się z kawalerem jak z dzieckiem."

"Może to facecja," mówi zakonnik, "bo taki żart nie idzie płazem." — "Mówił nam żyd kupiec z Lublina, zna nawet owego furmana, który wiózł kradzione małżeństwo; a zresztą," dodał Ligęza, "dziś widzieliśmy przejeżdżającego Podgrodzkiego samotnego i zmienionego, poznał nas, ani się ukłonił." — "Przekonam ja się jutro, odwiedzę starego, nie sposób, aby przedemną nie wynurzył zmartwienia. Zresztą zapytam, czy ma dzieci, czy ich zabezpieczył związkami familijnemi." — "Wybornie," mówili wszyscy. — "Dalipan, ja przy zmartwieniu, żem utracił brata, słysząc o Podgrodzkim nabrałem homoru," wtrącił Stanisław.

"Stasiu, tyś braciszka utracił na wojnie?" pyta Latoszyńska. — "Cóż robić!" — "Oh, mama się zadesperuje, a Mania... gwałtu!" — "Jadę i myślę, jakby tu zataić ten fatalizm; brak mi wszelkiego konceptu. Ot nieszczęście i tyle, wszystko narobiły kobiece oczka." — "Tam do licha, Mania mi mówiła: Jaś przysiągł, że się nigdy nie ożeni." — "To też naśladował Warneńczyka; nie bluźń przeciw Bogu... a on na Podolu poznał dziewoję i pragnął wzajemności, a tu darmo, bo Kiljan szczęśliwszym od niego." — "Co nasz Kiljan tam ma dziewoję?" — "Ma, i to cacko! Ale cóż, jej ojciec za to sprzątnął mego brata haniebną śmiercią." — "Co wy chłopcy porobili, dla Boga!" — "My nie pierwsi, starzy podobno więcej od nas."

"Dajcie mu spokój, nie drażnijcie," mówi zakonnik; "dobrze mówi: młodość płochość", burzącej krwi nie zatamuje zimna woda, darmo. Sam przyznaję byłem takim, dziś zmieniły czasy ducha, na to trzeba czasu i szczególnej łaski Boga." — " Więc mój Kiljan na Podolu..." — "Tam uwiązł w sieciach serca, czy zamrze, lub się z pęt wyzwoli, czas pokaże." — "Widzisz Jakóbie, cieszyłeś się Kiljankiem, on będzie rycerzem, a jego zawojowały spódnice, hej, hej! A Adaś wpadł w takie klamki, nie sposób aby nie zmaczał palca w sprawie, bo Cysia trudno aby sama wywiodła tak Podgrodzkiego w pole. Kiljan powaśnił nas widzę na zawsze z Kyglicami... Mamy reduty, niech Józio burdę wystroi, uciekaj z Latoszyna, bo nas wstyd zadziubie." "Ale nie maluj za jaskrawemi kolorami, bratowo, tych czynów; może one powoli zblednieją. Ja was tu pogodzę z wolą Bożą. Może Podgrodzki sam powie: mea culpa, a Jordan także, bo trzeba znać Jordanów; oni wiedzą, że Firleje wysoko, a Latoszyńscy to samo co oni, zaś Podgrodzcy do zaściankowych się liczą. Tam musiało zajść coś innego." — "Nic mnie nie cieszy, wolałabym umrzeć, niżeli słyszeć coś podobnego." — "Eh!" przerywa Ligęza, "ja się tu dowiem, każę zaprzęgnąć i pojadę do Podgrodzkich, zabawię z godzinę, czekajcie na mnie." — "Tylko też nie mów Waszmość nic o mnie, bo go chcę odwiedzić incognito, " mówi zakonnik. — "Ani półgębkiem." I pojechał Ligęza do Podgrodzkich.

XIV.

Jordan zajechał do Lublina. Wszędzie cicho, spokojnie; przywitała go małżonka, uściskała blada córeczka, a on się śmieje: "Cysiu, takeś się zhulała na weselu Anulki, że wyglądasz niewyspana." — "Skądże tatko wie o tem?" — "Nietylko ja, ale i mój towarzysz Adaś." — "I Latoszyński już wie?" przerywa żona. — "Żydzi także wiedzą, moja Imość."

"Doprawdy niewartał więcej, bo uważ, przynosi mi na piśmie zezwolenie twoje myśląc, że ja nie poznam twego charakteru; udałam że dobrze. Posunął bezczelność swoją do tego stopnia, że zupełnie pozyskał przyrzeczenie Cysi; nareszcie pokazuje pismo od Ligęzy poświadczające, że Latoszyńscy bankrut i chcą się moim podźwignąć majątkiem. Tymczasem zbadałam przez zaufanych, że to fałsze, kazałam mu być gotowym do ślubu, maltretując Cysię: musisz pójść zamąż za niego. Myślałam sobie, popłacze, a potem się uśmieje. Jemu kazałam zamówić księdza, aby przed świtem ślub dał; wszystko uczynił, najął nawet krytą brykę, by wywiózł poślubioną. Stało się; wieczór poszłam spać, Cysia poszła także; że nie spała są znaki. Przychodzi do mnie Anulka koło północka, puka; ja śpię czujno, pytam: kto? Anulka mówi: Imość wszystko dobrze. — Pst! rzekłam, masz mi tak uczynić jak wiadomo. Obudziłam nadedniem stangreta, niech zaprzęga, potem Cysię; ona beczała, rzekłam: nic niepomoże, musisz! i odeszłam aby się zebrała. Anulka zaś wstąpiła do Cysi, tam się w jej ubrała suknie, zawelonowała twarz i pojechałyśmy. W kościele św. Michała było otwarte, wprowadziłam młoduchę, on za nami, a ksiądz Marek dał ślub; jam się cofła, wsiadłam do karety, Podgrodzki wsadził żonę do krytego wozu, żyd ruszył i uciekł."

"A moja Imość, takie żarty za grube." — "Za cienkie mówię, on mnie spotwarzał i mą córkę, co myślisz? Pod ławą powinien odszczekać. Alboż nie mam świadka? jak cyfrował koło kościoła św. Michała, wieczorem widział go-rejent; tacy ludzie domyślni, zwrócił zaraz baczne oko, przymówił się, zaprowadził do księdza Marka, i tam się dowiedział o tajnym złodziejskim ślubie; przybiegł sam wieczorem tu, w cztery oczy ostrzega: państwu córkę wykradną. Czekaj rejencie, mówię mu, córka szaleje za nim, niech idzie. Ruszył ramionami, i wczas rano już lustrował ten pochód; konie mi się znarowiły nie mogłam ruszyć z miejsca, on przylatuje i bierze mnie do siebie; tam dopiero dowiedziałam się brudów, które ci powtórzyć nie jestem w stanie." — "Zawsze przegalopowana sprawa." — "Nie, mój mężu; Cysia niech idzie zamąż, za kogo się jej podoba, ale aby kawaler przez podstępy wkradł się do serca i domu, tegom nie słyszała. Dlatego też list od ciebie przysłany, w którym bezwarunkowo nakazujesz nie galopować się, ucieszył mnie ogromnie i musiałeś mnie zrozumieć, com pisała."

Cysia słuchała tego kazania z natężeniem, osłupiawszy na to, co się działo. — Jordan się rozebrał z podróży, czuła małżonka zawsze przy boku, Cysia jak smutna tak smutna, nie śmie pytać o Adasia, by nie nastąpiła jaka drażliwa kwestją. Sam ojciec zaczepia ją: "Nie przywitałaś Adasia?" — "Czy przyjechał z tateczką?" — "Na jednym wozie, wszak obaj zajechaliśmy na podwórze, ja szedłem naprzód, on za mną. Idź no popatrz, gdzie on." — Cysia pobiegła. — Jordan przytula żonę do piersi: "Oh moja najdroższa towarzyszko, jużbyśmy się byli nie widzieli, gdyby nie opatrzność Boża, co mi zesłała na ratunek ludzi. Stary wiarus podchorąży i Adaś ocalili mi życie, wdzięcznym do śmierci, i co raz postanowiłem, dotrzymuję słowa, dam mu Cysię; chłopak mi się podoba." — Jordanowa poznała teraz swoje położenie, coby się z nią było działo, gdyby mąż nie powrócił z wyprawy. Struchlała, zbladła, dostawszy serca bicia.

Cysia wlatuje: "Tatko chyba minął się z prawdą, bo gościa nie ma." — "Może się filut skrył przed tobą, wszak mówię prawdę, przyjechaliśmy obaj, spytaj się Jurka w stajni, on powoził." — Pobiegła dziewczyna, mówi z Jurkiem pytając, czy przywiózł panicza; on twierdzi: "tak." — "Gdzież on?" — Jurek odpowiada, "poszedł z Jegomościa na górę." — Biegnie na górę, dowiaduje się u sług, azali nie widzieli; kuchcik tylko daje wyjaśnienie: "Niosłem wodę, spotkałem się z paniczem, ale Anulka ciągła go za połę, i może mu opowiadała swoje żale, bo Michał nie chce się z nią żenić, lubo już ma przyrzeczenie od Imości, że zostanie stawowym, a reszta nie wiem." — Cysia szuka, ani Anulki, ani Adasia; przychodzi do rodziców: "Był, ale go nie ma, musiał pójść z Anulką do miasta." — "On z Anulą!" krzykła Jordanowa. — "Mameczko, tak twierdzi kuchcik, widział ich oboje."

Kobietę porwały spazmy, Jordan się przeląkł, co się dzieje; zaraz po lekarza. — Kobieta mdleje, w domu ruch ogromny, to niesie wody, to ocet, trą kobietę na pulsach, krzyczą: "Jezus Marja, co się to stało!" — Nikt nie wiedział o tak nagłej zmianie, oprócz Cysi, lecz dziewczyna przestraszona, znękana, milczała, wzdychając co chwila: "Boże przemień, daruj!" — Nadjechał lekarz, robi gnozę, trzyma za pulsa, pisze receptę, trze sobie czoło, dalej do lekotworni, sam zadaje krople, duch jakoś ulatuje — sam krzyczy: księdza! księdza czemprędzej!" — Nie wyszło kwadrans godziny, przybył kapłan od Matki Bożej Miłosierdzia. Chora uzyskała przytomność, ujrzawszy kapłana, złożyła ręce i westchnęła: "Jam grzesznica, wielka grzesznica!" — Mąż i córka zapłakali serdecznie, Cysia uklękła: "Mamo nie desperuj, Bóg dobry!" — Kapłan skinął na domowników, aby wyszli, bo miał odbyć akt ważny spowiedzi świętej. Nie trwało to długo, zadzwonił, weszli wszyscy, poklękali. Dał chorej ciało pana Jezusa, zalecając, by się pomodlili wszyscy do Matki Bożej Miłosierdzia. — Odszedł sługa Boży, chora się uspokoiła, lekarz przystąpił, a ona rzekła: "Daj Aspan spokój. Ufam w miłosierdziu Bożem, że mi grzechy odpuści; zaklinałam się i przysięgałam, że nie będzie moja noga na ślubie mej córki z Adamem Latoszyńskim, a teraz"... i zamilkła.

"Żono! Jakżeś mogła posuwać się do przysięgi," mówił Jordan, "nie przewidując palca Bożego; Bóg widać inaczej kierował losami mojemi, ja teraz nie mogę łamać słowa." — "Żal mi okropnie," wyrzekła chora, "tej obrazy Boga, niechże przynajmniej przyjdzie Adaś, abym go przeprosiła i pobłogosławiła." — Jeszcze większe nastało w domu zamieszanie, szukają wszystkie sługi, rozbiegły się na wszystkie strony, a Adasia nie ma. Któż go znał w Lublinie, prawie nikt, a w takiem mieście, kręcą się roje ludzi, jedni w tę, drudzy w ową stronę. Wrócił Mikołaj i mówi: "Ani słychu, gdzie się podział." Jurek mówi toż samo. Nie chciano oznajmić chorej, że go nie ma i czekają na posłów drugich.

Kuchcika jeszcze nie ma. Ten najrozsądniejszy ze wszystkich, pobiegł do kościoła Matki Bożej miłosierdzia, uklęknął i prosi o wyjawienie. Wychodząc z kościoła leci, potknął się tak, że upadł na ziemię. Już to w naturze ludzi, że widząc wywrót, zamiast politowania, pierwiej się śmieją. Kuchcik wstał, otrzepuje się z prochu, a jakiś pan mówi doń: "Nieuważnie lecisz chłopaczku, uważaj na kamienie pod nogami." — "Jakżeż Waszmość, kiedy mi się spieszy," — "A za czemże?"

— "Oto szukam dwóch ludzi, co znikli dzisiaj od pana Jordana." — "Szukasz może Anulki i Latoszyńskiego?" — "Tak, tak." — "Chodźno, bo byli przed chwilą u mnie, a bawią jeszcze u księdza Marka."

Rejent przyprowadza kuchcika do księdza Marka, w samej istocie oni tu. — "Chodźcie czemprędzej," krzyknął, "Imość chora." — Ksiądz Marek słysząc, pyta ciekawie: "Kto chory?" — "Imość Jordanowa bardzo zachorowała." — "Kara Boża, moi ludzie, za zniewagę kościoła św. i sakramentu; oszukano mnie, oszukać chcieli Boga, a to nie uchodzi. Ale nie umrze ona, nie, bo Bóg nie chce śmierci grzesznika, jeno aby się poprawił i żył." — Wszyscy słuchali tej mowy kapłana.

"Istotnie nie wiem," przerwał ciszę rejent, "kto tu winnym, czy kawaler czy narzeczona." — "Jużcić , jam winna," odpowiada Anulka, "żal mi było Cysi, bom ją sama wypiastowała, że ją matka zmuszała do tego zamęścia." — Rejent przerywa: "Jakże ty to wiesz?" a wszyscy się śmiali. — "Jużcić wiem, bo nieraz szeptał mi, bym namawiała dziewuchę, aby przystała niego, więc podmówiłam Imości, by wydała ją za Podgrodzkiego. Do ognia palącego nie trzeba dużo dokładać drzewa; Imość bowiem nie chciała Latoszyńskiego, że taki delikatny, więc namówiła Podgrodzkiego, by wykradł dziewuchę. On mnie przypuścił do sekretu i dał 50 złotych; myślałam, dam ja ci, aż się obliźniesz. Wieczorem woła mnie Imość: Anula, ubierzesz mi wczas rano Cysię, pojedziemy do kościoła, Ehę, pomyślałam, wybrałam zaraz szaty Cysine i w nocy powdziewałam na siebie; gdy Imość zawołała wsiadać, wtłoczyłam Cysię pod łóżko, wychodzę zatulona, pojechałyśmy. Było ciemno, czekali już na nas, a Jegomość dał nam ślub. Kwiczałam płacząc, on mnie tuli na wozie, aż tu pod Piaskami rozwidniło się, on mi zdziera chustę z twarzy, zasakramentował i zepchnął mnie z wozu. Na szczęście jedzie mój pan z Adasiem, poznali mnie i jego; krzyczałam: to mój mąż, jam z nim ślub wzięła. Podgrodzki uciekł, a ja przyjechała z Waszmościami do domu. Adaś mię pytał czy prawda, nie chciał mi dać wiary i ja też łap go za rękę: chodź do rejenta, on nas widział jakeśmy wsiadali do budy, czy nie tak?"

Zaczęli się śmiać wszyscy. — "Ani mu tego wszyscy święci nie odbiorą, jam jego żoną." — "Za takie oszustwo do kozy, moja ty aspani," mówi rejent. — "Co mi tam koza, zawsze Imość Podgrodzka." — "Da ci Jordan Podgrodzkiej." — "Więcej mi nie zrobi, jeno wleje na plecy kilka nahaji, to przeleci; a com się zemściła za dziewuchę, tom się zemściła." — "Chodź!" mówi kuchcik. — "O! ksiądz musi mi dać na piśmie, że my ślub brali, bo ja pojadę za nim." — "A ty zuchwalcze," krzyknie ks. Marek,"myślisz, że i ja nie mam koziej ratki?" sięga poza siebie. Rzeczywiście wisiał bacior na ścianie. Anulka zobaczywszy, myk do drzwi. — Wszyscy się śmiali.

Adaś przyszedł nareszcie. Jordan bierze go za rękę: "chodźno mój drogi, żona mi bardzo słaba." — Adaś wszedł zmieszany, spostrzegła go chora: "Adasiu," mówi z cicha, "daruj!" wyciągła rękę. — Adaś przybliżył się, klęka: "alboż ja czem obraziłem, dla Boga?" i całuje zziębłą rękę. — "Daruj mi Adasiu, idź do rejenta, tam masz zapis mego majątku, niech was z Cysią Bóg błogosławi." — Dziwne zaręczyny, skropione łzami boleści.

XV.

Z Pilzna toczyły się dwa wózki ponad Wisłoka, na jednym siedziało trzech panów, na drugim dwie kobiety. Co chwila obzierali się panowie na tył, krzycząc nieraz: tu szkarpa, tu błoto, powoli tam, przytrzymuj Bartłomieju. Byli to obaj Łyczkowie, Jan i Stanisław i Józef Latoszyński, jadący do Latoszyna z Ryglic, i Imość Łyczkowa z córką Magdusią. — Wszyscy dążyli do Latoszyna, albowiem Stanisław przybywszy do Ryglic, ujrzał na dziwy zmartwychwstałego brata z przyjacielem Józefem Latoszyńskim, i tu się dowiedział, jaki zaszedł już stosunek między nim a siostrą, bo bliskiem było weselisko; — a oznajmiając Latoszyńskiemu o przyjeździe Maltańczyka, sprawił temuż drugą radość Nalegali więc wszyscy, że takiego gościa koniecznie odwiedzić wypada.

Przyjechawszy do Latoszyna sprawili niespodziankę rodzicom, było uścisków radosnych niemało, zwłaszcza iż Józef także opowiedział o braciach, że żyją, i zrobili szczęście w świecie, obydwa mając już narzeczone. — Brakowało tylko do spółki Maltańczyka, on bowiem po powrocie Ligęzy wybrał się do Podgrodzkich na wizytę. Ta nowina była nie w smak tak Łyczkom jak też Latoszyńskim; różne powtarzano zdania i przygryzki ku tej familji; jedyna Magdzia nie rzekła ani słowa. Nie lubiła cenzorowania, brzydziła się obmową, ubolewając nad stanem tych ludzi.

Stary Latoszyński mając tak zacnych gości, chciał ich uraczyć suto, a tu w domu niejednego brakowało. Drobnych także niewiele plątało się w szkatule. Poszeptawszy z żoną na osobności, kazał zaprządz wózek lekki i pojechał prędko do Pilzna. W grodzie tym można było dostać specjałów, słynne też bywały tamże składy win węgierskich, piwo pilznieńskie słynęło na okolicę, zresztą żydkowie usłużni dawali szlachcie na skrypta pieniężne, porachowawszy dosyć wysokie procenta. Przejeżdżając koło Podgrodzkiego dworu, co wisiał nad brzegiem Wisłoki, zatułał się, by go nie poznano; ale stary Maltańczyk siedząc przy oknie zobaczył bratanka. i rzekł "Oh Latoszyński jedzie." — A Podgrodzki na to: "nie po sąsiedzku, że mię mija, cóżem winien, że Jordany nie chcą syna jego mięć zięciem;" krzyknął na służbę: "wołajcie na Latoszyńskiego ja proszę."

Słudzy jak słudzy, pobiegli i par fors biorą wózek: "Nawracaj Waszmość do dworu." — Latoszyński mimowoli był drugim gościem Podgrodzkiego, po wielu wymówkach siada nareszcie, przypatrując się w mieszkaniu na około. — "Widzę, sąsiad szuka oczyma mego syna, możeście go widzieli, jak jechał onegdaj." — "Słyszałem tylko." — "A no, wpadł jak po ogień, co miałem drobnych, zabrał i pojechał w nocy." — "A no, w takiej przygodzie myśleć o sobie trzeba." — "Jaka przygoda, czy więcej wie sąsiad odemnie?" — "Może to samo, przykro mi bardzo, ale co się stało, już się nie odstanie." "No, mój sąsiedzie," rzecze Podgrodzki, "żenić się musi, skoro Jordanowie tak zadecydowali." — "Nie rozumiem, jak można ślub powtarzać?" — "Czy się ożenił in cognito?" — "Jużcić, tak mówią, relata refero." — "A hultaj się nie przyznał, może mi z żoną chce zrobić niespodziankę." — Latoszyńscy się uśmiechnęli. "Ej wy coś wiecie, powiedzcie proszę." — "Ożenił się, ale wyrzucił żonę." — "Masz babo reduty, chyba zaszło coś okropnego; Jordanka to Jordanka." — "Mówił nam Ligęza, że się ożenił tajemnie." — "Niepoczciwy, był u mnie a zataił." — "Boby wartał ten fakt tajemnicy, tylko wszyscy podobno się śmieją." — "Jak to?" — "Tak sąsiedzie, on pojął chłopkę starą, podrzutka w kościele." — "Co słyszę!" krzyknął Podgrodzki.

"Janku!" przerywa Maltańczyk, "opowiem ci taką historję. Król Zygmut pojął Barbarę córkę Zapoli hrabiego na Spiżu, wszystka szlachta wrzała na tę infamję. Kilku młodzianów pojechawszy sanną do Krakowa, bo owa szlachcianka królowa przybyć miała w lutym i zrobili sobie żarcik taki: jeden ubrał się za księdza, dwóch za swatów, a czwarty wprowadził do kościoła swego poddanego kmiecia dziewuszkę i odbył się ślub. Małżonek zkonsumował małżeństwo i uciekł; biedny ojciec mając splamioną córkę zdesperował i umarł, a ona także przy rozwiązaniu. Padło przekleństwo na zwodzijasza, bo za to chłopka prosta poprowadziła do ślubu jego syna w nocy zamiast narzeczonej i zrobiła mu wstyd i hańbę familijną. Pamiętasz, jakem cię upominał w Krakowie, nie żartuj z Boga i ludzi; nie słuchałeś, teraz tak się stało twemu synowi."

"Dla Boga! co ja słyszę! wyklnę, wydziedziczę tego nicponia, co mi ten warjat narobił zmartwienia!... I to wiecie wszyscy o tem?" — "Nietylko my, ale cały Lublin, że go Anulka mamka Cysi tak wystrychnęła."

— "Zastrzelę go, nie przeżyję!" jęczał stary. — "Janie! co się stało, odstać się nie może, pomagałeś i moim nieprzyjaciołom, bym nie pojął Sławy. Ja żyję jako zakonnik, kiedy ją Bóg zabrał, zostałem wiernym towarzyszem w sercu i myśli, sumienie mi nie wyrzuca, a wam niech Bóg nie pamięta." Wstał i rzekł do bratanka: "otrzepmy prochy z obuwia i chodźmy." — Tak opuścili obaj dom swoich nieprzyjaciół, zostawiając ich bez pociechy.

Jakób Latoszyński pojechał do Pilzna po sprawunkach, Maltańczyk wrócił z wizyty bardzo zmieszany. Goście witają staruszka, przymilają się doń radośnie, — on milczy. Żaden nieśmiał go zaczepić pytaniem o przyczynę; jedna Magdusia Łyczko niewinna dziewoja odzywa się: "Panie Wasze tak smutny zawsze? czy zakonnikom mówić nie wolno?" — Maltańczyk przypatrzył się na dziewoję: "Istotnie nie wolno mi mówić tego, co mnie spotkało u Podgrodzkich." — "Nie mówiłam," rzecze Latoszyńska, "że ten stary jak ogień każdemu dokrupi."

— "Przeciwnie, moja bratowo, poruszyłem czyny, które raczej zamilczeć powinienem; ale niekiedy zsyła Bóg drugich na karcenie złego."

Goście zainteresowani, pozierali po sobie; a Maltańczyk wyrzekł: "Jeżeli przeżyje tę katastrofę, chyba szczególna łaska Boska, bo nowina o ślubie jego syna zatrzęsła mu wszystkiemi nerwami.'' — "Nie wiedział?" — "Syn mu się nie przyznał." — "Wstyd go pali," mówi Łyczkowa. — "Dwojaki, Mościa Dobrodziejko," i Maltańczyk opowiada jej do ucha, by młodzi nie słyszeli, co stary płatał w młodości. — Łyczkowa podniosła ręce do góry, i znowu je] złożyła: "ach, jakże się zemściły na nim losy!"

Młodzi zwykle ciekawsi nad starszych, upominają się wzrokiem o sekret, ależ ani Maltańczyk ani matrona nie powtórzyli tego zgorszenia; owszem Maltańczyk aby zwrócić uwagę młodzieży na przedmiot inny, usiadł i opowiada wszystkim przygody swe pielgrzymskie temi słowy: "Byłem w kraju Albańskim. Oh co za rozkosz widzieć kraj umajony wszystkiem, co tylko dusza pragnąć może. Najprzód lud śliczny, wysmukli mężczyźni, śmigli jak topole, typ rasy greckiej, jeno go pęzlować na płótnie dla podziwu; a kobiety, ileż one mają w swych ruchach piękności, a w obliczach zachwytu. Nie dziwota, że nasz dziad Piotr Latoszyński zobaczywszy na dworze księcia Skanderbega jedną Albankę, zaraz uklęknął przed nią jak bóstwem jakiem, mówiąc w zachwyceniu: piękniejszej nie widziałem róży na świecie.

"Doprawdy w kraju Albańskim był Latoszyński jaki?" pyta Łyczkowa. — "Imość, nie jeden, ale było nas dwóch Latoszyńskich w tym kraju. Piotr, mój dziad, wyszedł na wojnę z Władysławem królem pod Warną 1444 roku." — "Mameczko" ośmiał się Łyczko do matki, "same czwórki, będzie coś pociesznego." — Zakonnik nie wiedział jeszcze o siódemce pani Łyczkowej, ale młódź wiedziała i zaczęła pstykać, bo Stanisław Łyczko ciągnął dalej: "4, a 4, a 4 mamy 13, a 1 więc czternaście, oho dwie siódemki, będzie tu coś."

"W samej istocie będzie coś," przerywa zakonnik. "Król nasz miał przymierze zaprzysięgnięte z Turkami, że będą obaj w pokoju; tymczasem podbechtał go Rzym, aby zerwał to przymierze. Pojechał na wyprawę, stanął pod Warną, tam większością siły otoczony, poległ z rycerstwem, bo wprzód pierzchnęli Węgrzy z Huniadym na czele, odstąpiwszy króla. Dwóch tylko uciekło, Rzeszowski i Grzegorz z Sanoka, jakoby na świadectwo, że przysięgi łamać nie trzeba; reszta nie wyciętych rozprószyła się, łapali ich Turcy do niewoli, co spotkało także Piotra Latoszyńskiego i przypędzono go do Adryanopola. Basza Bitolski zabrał dużo polskiej młodzieży nie wybrakowanej i popędził do siebie, resztę zabierali inni baszowie, sam sułtan najwięcej, a 12 wybrakowanych myślił sturczyć i obrócić na eunuchów celem pilnowania haremu. Nieboracy nie mogli przenieść tej hańby, obrali raczej śmierć, i bili się sami z sobą w kaźni, aż zginął ostatni, by nie utracili wiary i swego honoru. — Nasz Piotr był posługaczem Bitolskiemu baszy; ile razy podawał mu pantofle lub fajkę, tyle razy kopnął go z pogardą na znak pohańbienia. — Namawiał go koniecznie: niech się zturczy, uczyni go wolnym. Piotr mu rzekł: wolę śmierć niżeli wypierać się wiary ojców.

Basza kazał mu paść owce pod najściślejszym dozorem, a żywić go tylko tą strawą, co się daje psóm pilnującym trzody; przykre położenie... Nieraz siedział sobie w polach przy trzodzie trzy dni nie jedząc, tylko napiwszy się wprost z owcy nieco pokryjomu wyssanego mleka, ale nie utrącał ducha. Dla orjentowania się, wypytywał głupich pastuchów tureckich, jaki kraj na wschód, jaki na zachód; w dobroduszności mówili mu, że na zachód za grodami kraj Albański, tam są giaury, to znaczy niewierni nasi, albo chrześcianie. Pewnego razu podczas burzy wieczornej dopatrzył chwili, że mknął od owiec, całą noc szedł polami nie wiedząc dokąd i po co. Przybył nareszcie nad jezioro, ani myśli ruszać dalej; usiadł w trzcinie i zasnął sobie ze znużenia. — Jechałem po nad te jeziora, co za cudna okolica! Wielkie jezioro rozściela wody swoje u podnóża niebotycznych gór, przesmyk wązki dzieli je tak pionowo postawione, jakby je przerżnął naumyślnie piłą, a pozierając w górę, bierze strach, że się na człeka tuż, tuż góra zwali. Przypomniawszy sobie przygody dziada, mimowoli stąpnąłem przy tem jeziorze, pytając chwiejącej trzciny w myśli: gdzie też tu mój dziad spoczywał znużony? lecz na stojącego zawołali towarzysze: nie zostaj, trzymaj się kupy, tu w tych górach są zbójcy. I tak opuściłem moje stanowisko drapiąc się na mule dalej, bośmy mieli stanąć w Salonice na dzień oznaczony w porcie, nas okręty zabrały i zawiozły do ziemi świętej." — "Do Jerozolimy Wasze jechał?" pyta Magdusia ciekawie; "a cóż nam przywiozł na pamiątkę?"

"Jeżeli o to chodzi rybko moja?" wstał zakonnik, poszedł, szuka po tłomoku, wszyscy się patrzą na niego, co tu będzie. Przynosi dużą szkatułę, rozkłada na stole: "Proszę widzieć! Z pierwszego pobytu mego w ziemi świętej mam jeszcze te pamiątki: palmę z Getsemany, krzyżyczek z góry oliwnej, asfaltu odrobinę z martwego jeziora, czyli zapadłej Sodomy i Gomory, paciorki poświęcane na grobie pana Jezusa, resztę rozdałem znajomym, mając do sto sztuk różnych pamiątek. Tych pamiątek nie dam już nikomu, a raczej Asindzi Magdusi, bo palma oznacza zwycięstwo, a ona jeszcze nic nie zwyciężyła; krzyżyków nie życzę w życiu, bom ich sam miał po uszy, a ten asfalt, niech nie znajduje się w domu waszym, bo wy cnotliwi." — "Tak, z piękną polityką zbył nas Waszeć," ośmiała się dziewoja.

"Mam ja jeszcze, moje dziecko, kilka paczek z drugiej podróży mojej do Jerozolimy, kiedy z Rzymu wróciłem na wschód przez Egipt i zwiedziłem pamiątkowe miejsca. Oto mam," otwiera, "koraliki z morza Czerwonego, kędy żydzi przechodzili suchą nogą, meszek z góry Synaj, piaseczek z arabskiej puszczy, wodę z rzeki Jordanu." Rozwijając dalej, pokazuje zwitek białej koroneczki. "Ot," rzekł, "jeżeli komu co przystoi, to Mani pięknej, piękny prezent z rączek pięknych Betlejemek. Będąc na świętem miejscu w Betlejem, kupiłem te koroneczki od dziewicy betlejemskiej, a musisz wiedzieć że córy betlejemskie i wszystkie niewiasty miejsca tego tak są cnotliwe, że nie ma przykładu od życia Matki Najświętszej, jakiego upadku... Wszystkie te pamiątki są poświęcane przez patrjarchę jerozolimskiego. Niechże

Magdusi służą te koroneczki na ozdobę jej cnoty, a Panienka Maryja ubłaga szczęście, że też i szczęśliwie zamąż pójdzie."

Magdusia ucałowała szczodrą rękę zakonnika za podarunek, a ucieszona matka mimowoli krzykła: "Maniu, do ślubnego czepku ozdoba." — "Co? aspanna pójdzie zamąż?" pyta staruszek. — "Waszmość nie wie? Chyba sam Bóg tak rządził, ofiarowałam ją Józiowi, już zaręczeni." — "A to niespodzianka, i braterstwo mi też nic nie mówili?" — "Jakże miałam mówić," odpowiada Latoszyńska, "kiedym się dopiero dowiedziała o sekrecie." — "No no, mam ja tu jeszcze coś ładnego dla Mani," uśmiechnął się zakonnik; wszyscy ciekawi co pokaże, a on zawarł torbę zaniknąwszy kluczykiem jakby puszkę Pandory. Na czasie zamknął, Latoszyński bowiem nadjechał z Pilzna. Skaczą wszyscy koło ojca: "Co przywiózł tatko?"

"Przywiozłem pasztet, zaraz wam go pokażę." — Rozebrał się, wyjmuje z kieszeni kawałek papieru i pokazuje. — "Taki pasztet, eh!" — "Ale trudny do strawienia, podobnego nie przegryziemy." — Zakonnik zaś: "no może co z grodu?" — "Od ziemskiego sędziego, abym się bronił, bo Podgrodzki zabiera mi las, wjechał z granicą aż ku Gumniskom przez cały las Latoski, jakby ząb wyrwał. Dziwna pretensja, zamiast żeby jemu kazano dowodzić granic, mnie nakazują stawić się z świadkami i dokumentami." — "A to ci zagrał?" — "A zagrał, wynalazł bowiem jakieś stare dokumenta, jeszcze od Żegotków, że granica Podgrodzia sięgała do samych Gumnisk. Gorzej jeszcze z tego wyniknie, jeżeli sprzeda Tarłom swoje posiadłości, oni jako kupiciele odeszła mnie do drogi sądowej i szukaj pretensji na Podgrodzkim, a oni nie mają nic."

"Małe to Ryglice," odzywa się Jan Łyczko, "postanowiłem raz, że moją część dam Magdusi, dotrzymam słowa; Stanisław będzie reprezentował Łyczków, a ja jako zakonnik do wymarcia." — "Tak nie mów kochanku, bo i zakonnik może dużo. czynić dla ludzkości; gdybym był został się w domu, niewiedziałby świat o mnie, a teraz wszyscy mnie uwielbiają, bom przeszedł przez próby nieszczęść broniąc wiary św., jak nam wszystkim przystoi." — "To też mój ojcze chcę i ja żyć dla wiary, bom nagrzeszył dosyć, siedem lubiłem dziewcząt, siedemdziesiąt siedem czerwonych złotych wziąłem matce pokryjomu, a więcej niż siedemset siedemdziesiąt siedem zrobiłem kroków niepotrzebnych, teraz jeszcze usiędę gdzie w domu, gdzie będzie 7 okien, 7 drzwi, 7 sług, 7 psów i 7 dziadów." — Wszyscy zaczęli się śmiać.

"Gdyby nie w gościnie, ugryzłabym ci język," odzywa się matka. "Dokuczają mi wszyscy o siódemce, a z pewnością mówię, że gdzie siódemkę zobaczę, zawsze przygoda. Sąsiad ma z Podgrodzkim proces o las, a pewno tam siedem figuruje." — "Istotnie 70 morgów na Latoszynie, a 17 z Gumnisk zagrabia, więc 87, dołączając jeszcze pustek trochę." — "A więc nie mam racji?" — "Siódemka ta nie na przeszkodzie Waszmości," przerywa zakonnik, "boby nikt z katolików nie przystępywał do 7 sakramentów zpowodu siódemki, a Imość chętnie poszła i córkę także wydaje. Racja tu nie siódemka, jeno złość, zemsta, którą się odeprze prawdą, bo na to sądy, aby rzecz zbadały i uczyniły sprawiedliwość. Przecie mamy w rodzie naszym zacnych ludzi Firlejów, oni bratankowi zginąć nie dadzą, a jeżeli przyczynią się Jordanowie, nie wskóra nic Podgrodzki."

Ta perswazja uspokoiła na chwilę całą familję; zaczęła się biesiada na przyjęcie tak zacnych gości, bo Jakób poprzywoził z grodu Pilznieńskiego różnych specjałów i win lepszych, częstując całe trzy dni Łyczków, aż też wesoło odjecheli do Ryglic.

XVI.

Kiljan zostawszy na Podolu u Służeńskich, znaglił się tak z zaślubinami, iż nawet nie prosił familji na wesele, tylko poprowadził do ołtarza narzeczoną. Po ślubie i godach robi propozycję ślicznej Maryni, aby pojechali do jego rodziców. Żona przystaje, ojciec w żaden sposób nie daje się namówić. Jednak gdy wezwał Adaś brata, aby mu prowadził Jordankę do ołtarza, namówił teścia, że wprost z Podola pojechali do Krakowa, bo Jordanowie zpowodu niemiłych zajść miłośnych z Podgrodzkim wynieśli się do Krakowa, prosząc rejenta, aby zatarł wszelkie ślady owego ślubu, co się udało bez korowodów, bo nieborak staruszek ks. Marek przeniósł się do wieczności nie zostawiwszy swego świadectwa o kradzionym ślubie. Jordanowa wychorowawszy się niemało, wstała nareszcie, i nuż gotuje się na wesele swej córki. Adaś jako pan młody potrzebował wystąpić suto, na co potrzeba było pomocy rodziców; więc odjechał do Latoszyna, nie przeczuwając, że niespodzianie nadjadą z Podola.

W samej istocie przybyli Służeńscy z Kiljanem. Marynia na wstępie spodobała się nad podziw, zbudziwszy pewną zazdrość w Cysi, bo przewyższała ją pięknością, była też dumna, bo ją Jordanowa prezentowała po Krakowie znajomym wszędzie pierwiej niżeli córkę swoją. Cysi było nie wsmak, obojętniała okazując jawnie niechęć swoją ku obojgu młodym, to jest Kiljanowi i jego żonie. — W pierwszych chwilach nie objawili gościom sekretu o sławnym ślubie, udając jakby nic nie zaszło. Ale Anulka okropna ulubienica Cysi, poznawszy gości, nie mogła wytrzymać, by nie szepnąć słówka; rozbierając Marynię do spania, znalazła ją na osobności, nuże szepce, jaki to ślub z Podgrodzkim brała. Żona opowiedziała mężowi, a Kiljan ciekawy sprawdzenia, zapytuje Jordanowa przy śniadaniu, czy prawda, co się z Podgrodzkim stało.

"Co za niepohamowany pysk kobiety," rzekła z przyciskiem Jordanowa, "naprosiłam się: oddal raz tego potwora, tę bajczarkę! Cysia jakby zaślepiona obdarowała ją jeszcze, i mówię, że ona narobi jej jeszcze wielkiego gdzie wstydu." — Kiljan śmiał się okropnie, Służeński jeszcze więcej. "Dlatego to nie było Podgrodzkiego," mówił, "na wołoskiej wojnie, rozumiem teraz, bo mu się kradzionego owocu zachciało." — Jordanowa nieprzychylna w duszy Latoszyńskim, pomrukła: "I wyście tam gór nie przewalili, Zborowski się jeno skompromitował i wszyscy jego wielbiciele." —

Kiljan gorączka, żołnierz prawdziwy, wpada w pasję: "Co? jego sprzęgnąć tylko z Łyczkami, niechby się tajemnie zaczajali jak zbóje na poczciwych ludzi."

"Co Waść mówi?" — "Nie mam dowodów? oto jest ten, na którego Łyczko z zasadzki jak zbój strzelał i dostał kijem odwet." — Służeński opowiada o zaszłem zdarzeniu, na co zachmurzyła się Jordanowa: "No, jeżeli mnie Waść poważasz, Kiljanie, to powinieneś Łyczkom dać odprawę." — "W samej istocie, jeden tam leży pod Kamieńcem Podolskim, drugi uciekł, ale jak pojadę do rodziców, wywiem się, czy się ukrywa w Ryglicach, zawołam teścia, pojedziemy, i tam poucinamy uszy na pamiątkę." — "A to szkaradnie," mówi Jordanowa. — "Zapalicie mu kądziołkę," mówi Cysia. — "Wy jeno kądziołką straszycie." — "Kiljan się jescze z jednym i drugim Łyczka pocałuje." — "Nigdy, przenigdy." — "Daj mi rękę," mówi śmiejąc się Cysia i patrzy się na żonę Kiljana. — Żona mruga, on się zawahał, kobiety się śmieją. — "Istotnie wróżę Kiljanowi, że się z oboma Łyczkami pocałujecie. " — "Z trupem, ja?" — "Zobaczy Waść."

Cysia szepce Maryni coś do ucha, śmieją się obie, a Kiljan marsowatą robiąc minę, powtarza: "nigdy, przenigdy!" — Żona skoczy doń: "daj rękę Kilu, że nigdy!" — "Jak cię kocham, noga moja w domu Łyczków nie postoi." — "Przegrałeś." — "Przepadło." — "Widzisz, Adaś pisze, w tej chwili odebrała wiadomość Cysia, że przyjechał do ojca kawaler Jerozolimski. Józio w domu, zaręczony z Magdusią Łyczanką; byli u rodziców obaj Łyczkowie z matką i piszą na Podole, abyś przyjechał na ślub i prowadził Magdusię jako drużba. Cóż ty na to?" — "Cyniu, proszę mi pokazać czarne na białem," mówi Kiljan, "nie wierzę, to być nie może! panie wykomponowałyście sobie."

"Niechże mama czyta głośno, co Adaś pisze." — Cysia podaje matce list; ona czyta: "Kochana Cyniu, dotrzymuję obietnicy i piszę w tej chwili umyślnym gońcem do ciebie. Podziały się dziwy. Przyjechał kawaler Jerozolimski Kiljan Latoszyński z Rzymu, Józio z Podola przywiózł Jana Łyczkę, za co on mu dał siostrę. Już po oświadczynach, szukają Kiljana na Podolu; słowem radość, przemiany, niesłychane niespodzianki. — Adam Latoszyński."

Kiljan rzekł: "Stało się, powiedziałem, nie postoi moja noga i basta." — "Oj nie mów Wasze w złą godzinę, jak ja, com przysięgała, że nie dopuszczę, aby moja krew łączyła się z Latoszyńskiemi, bo tymczasem doznałam okrutnego upokorzenia i małom życiem nie przypłaciła tej złości," rzekła Jordanowa; "Bóg rozdaje żony, jemu się podobało, że mą dziewkę dał Adasiowi, i w tym celu zaprosiliśmy was, abyście się z nami ucieszyli." — "Jam twardy." — "Zmiękniesz Kiluś" rzekła doń żona, "kiedy mi Bóg dał ciebie mimo woli, to się nie dziw, że Józefowi daje Łyczkową, chciałabym poznać tę istotę i pojadę do nich, niech się dzieje co chce." — "Wolno ci moja żono, zostanę u rodziców, a ty do Ryglic."

"Już zmięknął", odzywa się Jordanowa i uśmiechnęła się. — "Ale ja nie zmięknę," mówi Cysia, "cóż to, nie proszą nas, tylko Kiljanów?" — "Boś jeszcze nie żoną, tylko narzeczoną," odzywa się matka. — "Nie dlatego, bobym się tam spotkała z moim wrogiem." — "Kto wie, gdzie on majaczy, właśnie zawieziesz mu Anulkę i zostawisz, niech ojcowie widzą to cacko, które porywał pokryjomu." — Cysia zyzem popatrzyła się na matkę, ona zamilkła, bo wiedziała gdzie wina.

Na dzień następny zwiedzili Kiljanowie osobliwości Krakowa; wyszli sobie z ulicy Kanonnej, idą oboje, za niemi pod ręką prowadził Służeński Jordanową. Przechodząc koło kościółka św. Wojciecha, pyta się Marynia męża: "Co to jest?" — "Kościół św. Wojciecha, pierwszego Apostoła Polski, on tu sprawował chrześciańskie pośród pogańskiej Polski obrzędy. Jeżeliś ciekawa, możemy pójść." — Suną na prawo, a tu leci Podgrodzki czerwony na twarzy, jakby mu się paliła. Kiljan szepce do żony: "Podgrodzki!" obziera się na Jordanową i powtarza: "widziała Waszmość?" — Jordanową roznerwowana stanęła: "Wróćmy do domu, dalej iść nie mogę." — "A no wracajmy," i wrócili:

"Doprawdy," mówi Jordanową zobaczywszy tego dzikiego człowieka, "nie rozumiem, co on tu chce; by on też nie wyrządził na ślubie jakiej psoty." — "Dałbym mu," mówi Kiljan. — A Służeński: "a ja od czego?" — "Nie, ja się obawiam." — "Co się Waść lęka, zaasekurujemy się Anulką, weźmiemy ję z sobą, gdyby się pojawił; ona mu dopali." — "Nie, wyniesiemy się do dóbr, a w cichym zakątku wiejskim odbędzie się ślub, jeno żeby wrócił Adaś czemprędzej."

Cysia słyszała o co chodzi, wmieszała się do mowy, owi błagalnie: "Tylko z Krakowa, boby ten warjat narobił nam wstydu." — "Jeżeli o to chodzi, pojedziemy wszyscy na wieś, ja tymczasem do Latoszyna, i sprowadzę brata." — "Bardzo dobrze, wybornie," mówi Jordanowa. — "Tylko ja nie przystaję," odparła Marynia. — "A to czemu?" pyta mąż? — "Jakiś niegrzeczny dla mnie, przecież wypada, abym poznała twoich rodziców, ja pojadę z tobą." — "Słusznie," mówi Jordanowa. — "Cóż ze mną się stanie?" pyta Służeński, zostawicie mnie na lodzie?" — "Więc jedźmyż już troje, państwo zostaną tymczasem w Krakowie i razem zabierzemy Latoszyńskich na ślub Cysi." — "A Podgrodzki?"

"Co się Imość lęka warjata, co? albo jest pijakiem, albo warjatem, jedno z dwóch, bom nie widział człowieka zaniedbanego i podobnego do pospólstwa, gdy sobie głowę przesoli, jak on. Jeszcze jedną dam radę: jedźmyż wszyscy do Latoszyńskich, dwa grzyby będą dane w barszczu, niech tam się odbędą dwa wesela, ja będę Cysi za starostę, a zakonnik kawaler Maltański poprowadzi Łyczkównę." — "Ot tak mameczko, Waść rotmistrz dopiero głowa, on lepiej radzi niżeli szlachta senatorowie, co się tu zjechali do Krakowa na obór króla, i nie mogą się zgodzić na nikogo; ja niemądra białogłowa doradziłabym im lepiej, na co mają szukać króla, kiedy mamy królewnę, jej dać męża, jak Jadwidze dali Jagiełłę i koniec. Oni tu znowu strzelą jakiego bąka, podobnie jak moja mama, co mi wynalazła Podgrodzkiego i gwałtem niewoliła, abym go poślubiła."

"Będziesz ty cicho!" krzyknęła matka. — Uśmiechnęli się goście na ten przygryzek, a Jordanowa dodała: "Nie przyszłoby było do takiej sceny, jenoś sama winna, nie trzymając ócz swoich na wodzy." — Cysia chciała coś mówić, ale ją szarpnęła Marynia za suknię, obie wyniosły się do pobocznego pokoju ze śmieszkami. — Kiljan rozpoczął na nowo pogadankę, pytając Imości, kto rzeczywiście podsunął myśl służącej Anuli, że Podgrodzkiemu tak dokrupiła. — "Nie warto o tem mówić; goni za groszem, mądrej głowie dość po słowie. Ale niechże też Waść będzie dobrym, pobiegnie na miasto, może napotka gdzie tego warjata i wysonduje zeń co tu robi. "

Kiljan poszedł na miasto. Kraków nie był tak rozległym ówcześnie jak teraz, wszystko mieściło się za murami miasta, gospód też nie było wiele, więc Kiljan znając każdy lokal ze studenckich swoich czasów, obleciał wszystkie oberże zazierając na gości bawiących tamże. — Pod kogutkiem na ulicy św. Józefa znalazł Podgrodzkiego. "Jak się masz?" mówi mu na przywitanie; — ten się cofa w tył: "Cóż i ty mnie jeszcze prześladujesz?" — "Za co? ja widząc ciebie, idąc z moją żoną odprowadziłem ją do mieszkania i poszedłem ciebie szukać."

"Tyś się ożenił?" — "Na Podolu." — "Bez pozwolenia rodziców?" — "Alboż nie mam już wąsów, cóż ty myślisz, a zresztą cóż mi dali rodzice, co mam, mam z łaski żony." — "Me byłeś w Latoszynie?" — "Od czasu sejmu lubelskiego ani krokiem." — "Widziałeś się z Adamem?" — "Zgoła nie." — "Albo głupiego udajesz, albo mnie chcesz mieć za takiego." — "Przeciem nawet nie prosił żadnego na wesele." —

"Jakeś szlachcic..." — "Verbum nobile." — "Więc siadajże, do ciebie nie mam urazy, ale do tego chłystka, twego brata, jak on mnie wystrychnął!" — "Cóż takiego?" — "Wiesz co, nie powiesz nikomu?" — "Daję słowo."

Opowiada tedy Podgrodzki o owym ślubie przypisując winę Adamowi, że on tak pokątnie całą sprawą kierował." — "A więc toś żonaty?" mówi Kiljan. — Podgrodzki trzepnął ręką o stół: "br! nie uwierzysz, co mi się działo, gdy się rozwidniło, a przypatrzyłem się kogo wiozę. Mówię ci, że dokrupię twojemu bratu do ostatniego, ja mu podsunę coś piękniejszego, niech no się żeni, " i zgrzytnął zębami. "O nic mi nie chodzi, wiesz sam, bo co mam w bawełnę obwijać, dobra zadłużone, chciałbym się ratować; Jordanka mi przyobiecała gruby majątek, zresztą przyznam się, jest mi wzajemną, a o córkę pal osiemnaście, takie gąsię siedziałoby w kącie, a tu wszystko zwichnięte; sprzedadzą mi dobra za długi, będę pieczeniarzem, ha!"

"Nie masz to innych bogatych dziewuch? jako rotmistrz masz wstęp wszędzie, a jako szlachcic deto, zapukaj a otworzą ci." — "Ba, po niewczasie, wszędzie rozgłoszą, żem uwiódł chłopkę, każda szlachcianka da mi odkosza. Adam mi pokrzyżował drogi, ja mu zatamuję wszelkie ścieszki i doprowadzę, aby został mnichem, wtenczas ty osiędziesz na Latoszynie, ja na Podgrodziu, i będziemy sobie żyli abundantius jak teraz. Czekam tylko na Jordankę, bo ją pilnuję na każdym kroku. Rozchorowała się w Lublinie, mało życiem nie przypłaciła, teraz mają mieszkać w Krakowie. Już ja sobie upatrzę chwilę, że sobie pomówimy na osobnem miejscu, a córka wydana nawet za Adama, nie obliże nic z majątku." — "A no, jeżeli takie stosunki zachodzą między tobą a Imością, wierzę twoim żalom. Mniejsza o to, zwiedzimy z żoną Kraków, by miała wyobrażenie o stolicy, pojedziemy na błogosławione Podole, wy sobie tu głowy pourywajcie."

"A Józef gdzie?" — "Mój brat? ten się żeni w Ryglicach, prosił nas na wesele, jedziemy na ślub jego, w tym celu przyjechałem do Krakowa, bym kupił jakie dla żony ubranie?" — "Tak? on... w Ryglicach,... taką dobrą robi partję? wszak sam miałem zamiar, bo pierwej tam bywałem." — "Tam podobno gruby majątek," mówi Kiljan. — "Ej, mówię ci, zatruwa mnie nowina, bo ja potrzebuję pieniędzy i pieniędzy." — "Ja zaś nie myślę nigdy o pieniądzach." — "Bo masz szczęście, ja zaś nie mając takiego, szukam pieniędzy, abym sobie go kupił." — "Szczęście sobie sam człowiek gotuje." — "Przeczę, gdybym nie miał pieniędzy, nie podbiłbym był serca Jordanki, mnie ten żart bez mała dwie wsie kosztuje, a teraz mi twój brat z pod nosa bierze... tak nie uchodzi." — "Więc i Ryglice zpod nosa ci Józef bierze?" — "Rozumie się." — "Poligamja zabroniona prawem," ośmiał się Kiljan, "z dwoma żenić się nie możesz." — "Jakiś niemądry, koniecznie popełniać to szaleństwo, by się żenić? uwieść jednę i drugą, to mi interes." — "Więc ty, widzę, bez miłości?"

"Miłości na świecie nie ma, to mrzonki idealistów, jestem realnym." — "Ja zaś kocham moją Marynię." —

"Haha! jak długo? dopóki piękniejszej nie zobaczysz." — "O nigdy, wolę umrzeć." — "Nie wiesz to, że kobieta jest tylko bawidełkiem dla mężczyzny? uważ: dziś cię kocha, jutro nienawidzi, my też tak odwzajemniać się powinniśmy." — "Jestem przeciwnego zdania, żegnam cię, bo odjeżdżamy z Krakowa." — "Do Ryglic?" — "Nie, najprzód do ojca, a potem do Ryglic." — "Kiedyż ma być wesele Józefa?" — "Na 15go, jeżeli nie zajdzie przeszkoda." — "A Adama?" — "Jeszcze nie zadecydowano, bo Cysia chce jeszcze być drużką." — "Tak, to mnie cieszy, podrużbujemy oboje," uśmiechnął się, ścisnął za rękę Kiljana, który się oddalił.

Kiljan przyszedł, opowiada Jordanowej całe zajście i rozmowę z Podgrodzkim, która wysłuchawszy rzekła: "A to bezczelny człowiek! on gotów popsuć interesa nam i Józefowi; bo to intrygant bez granic. Po co jeno odjechał Adaś? pozwoliłabym była na ślub incognito tutaj w Krakowie, bez hałasu i wesela, niechby się raz skończyło, a ten uparty pojechał i kto wie, co teraz się stanie." — Radzono i radzono, uradzono, aby wyjechali wszyscy incognito z Krakowa.

XVII.

Zjazd krakowski po śmierci króla Zygmunta Augusta nie postanowił nic względem przyszłego oboru, jeszcze leżały niepogrzebane zwłoki nieodżałowanego monarchy. Aby zaś zabezpieczyć granice Rzeczypospolitej od napadu nieproszonych gości, udecydowali magnaci, że wyszła na granice zbrojne hufce jako straże bezpieczeństwa. Jan Tarło i Mikołaj Ligęza podjęli się, że wystawią 400 zbrojnych konno i tyleż pieszych i postawią na granicy Węgierskiej. Zaś Osoliński, Firlej i Płaza obiecali po 100 konnych posłać na granicę od Śląska. Powodem tej straży była bojaźń, aby cesarz niemiecki nie wstąpił zbrojno do Polski i jako narzut nie objął rządów królestwa. To przeczucie ziściło się później przy elekcji, bo w samej rzeczy należał do wielkich i upartych pretendentów opróżnionego tronu, jeno Polacy odepchnęli tę natrętność niemiecką. — Podczas tych konwokacyj był na dworze Jana Jordana zuch podchorąży Jacek Czuba; to przezwisko nadali mu w wyprawach towarzysze, bo lubił zaczepki i wychodził zawsze z nich zwycięzko. — Jordan staremu weteranowi obiecał gruntu rolę, niech no się ożeni i gospodarzy sobie na stare lata.

Jacek wiedział, że Anula jest ulubienicą matki i córki Cysi; a że słyszał, że Adaś jego uczeń wojenny ma poślubić Cysię, więc też pocichutku zmówił się z Anulą, wdówką po trzech przeżytych mężach, i nuże stroi koperczaki, tajne oświadczyny, mówiąc: "Ja niemłody, tyś także, będziemy sobie żyli oboje, a co nam braknie, dostarczy pańska łaska." — Anuli wjechał klin do głowy, mówi mu: "wszakeni poślubiła pana, jakże to będzie?" — "Taki ślub nic nie wart, moja Anulo, były to żarty, drwiny, innym sposobem nie można było dać odkosza natrętnikowi, jeno w ten śmieszny sposób." — Przystała Anulka na tę prędką perswazję, nastąpiły zaręczyny przy księżycu, nawet dotknięcie się warg z wąsem i brodą, co Anulka z radością dopełniła, i chce odchodzić, a Jacek trzyma ją za rękę: "jeszcze słowo Anuś."

"No co? kiedy ma być ślub? Na mej to głowie, razem z Cysinem, ja to już zrobię." — "Ale Anuś, mnie wszystko jedno, czy dziś czy za rok, skoro mam twe zapewnienie,... potrzebuję..." — "Rozumiem cię, dostaniesz i parę złotych, bo wy żołnierze to nie macie nigdy nic jeno gołą szablę i brodę," uśmiechnęła się i odchodzi, a Jacek jeszcze kobietę za rękę trzyma: "dziś." — "Tak nagle?" — "Bo nagła sprawa, muszę być u Ligęzy, a na drogę mi potrzeba." — "Cóż masz z nim? nie może ci to nasz dziedzic załatwić?" — "Wybieracie się do Krakowa, nie ma czasu, a Ligęza nie odwłóczy." — "Powiedz mi Jacuś, o co chodzi?" — "Jak powrócę, to ci powiem mój Aniele." — " Cie, mnie Anulka nie Anielka, jakiej krótkiej jesteś pamięci." — "Moja kochana, moja pamięć sięga od granicy do granicy naszej Polski, a twoja ledwie do Krakowa. Ja i w Krakowie cię znajdę z powrotem."

"Czekajże!" Pobiegła na górę do mieszkania, przynosi woreczek, oddaje. Jacuś ścisnął jej rękę żylastą dłonią, aż sykła kobieta i poszedł. Ukontentowany, mając pieniądze, wynosi się tej samej nocy; powiedzieli mu bowiem, że obecnie bawi w Bieczu Mikołaj Ligeza i tam zbiera hufiec zbrojny.

Od Lublina spory to kawał drogi. Jacuś najął tedy furmankę, jedzie na Jarosław, bo to było słynne miasto handlowe, kieruje ku Rzeszowu, nareszcie ku Dębicy, i tu mu przyszło na myśl, że w tej okolicy gdzieś mieszkają Latoszyńscy. Z Dębicy jechało się przez las wązką drożyną, w tem miejscu zaczajali się byli opryszkowie okolicy, którzy niejednego obrali z mienia, a niejednego też posłali na tamten świat. — Jacek Czuba posłyszał tę przestrogę, głośno bowiem było, że temi dniami okradli jakiegoś mnicha. Mając przy sobie złotych kilkanaście, przemyśluje, gdzieby je tu schować przed opryszkami. Wpada mu na myśl zaszyć do buta; szuka tedy jakiego zakątka, wyszedł na tył oberży, zdejmuje buty, pruje cholewę i zaszywa. Obziera się na wszystkie strony, nie ma nikogo; idzie do furmana mówiąc: "zaprzęgaj, pojedziemy dalej." — Woźnica skrobie się po głowie: "ej, ja się boję, bo tu gadają, że za Dębicą w lesie opryszki napadają we dnie i w nocy." — "Nie mam to szabli? nie widzisz jej na wozie? Ona ścięła niejednego Turka i Tatara, a Moskali kilkadziesiąt, to i opryszkom poradzi." — "Ale ja nie pojadę."

Tak sprzeczają się obaj, na to przychodzi żydek rudy: "O co wam chodzi?" — "Głupi furman niechce mnie wieść dalej kwoli opryszków." — "Jacy wy lękliwi," mówi żyd, "jeżeli się boicie, to was przeprowadzę na ścieszki, kędy nie ma zbójców, obejdziemy las, obejdziemy Latoszyn, zajdziemy przez góry do Pilzna." — "Ot właśnie," mówi Jacek, "chcę być w Latoszynie." — "Aj waj, tam wielkie zmartwienie." — "Cóż takiego?" — "Przyjechał tam wielki pan z Jerozolimy, miał szkatułę bogatą, w tych dniach przejeżdżał do Zawady do Ligęzów, napadli go rabuśniki, aj waj, pokaleczyli i zabrali wszystkie pieniądze." — "Właśniebym chciał być w Latoszynie u Latoszyńskich." — "Ja temu poradzę, pojedziemy na wodę i rzeką zajdziemy do samego Latoszyna."

Czuba myśli. — "Nie, ja wam pokażę, że się nie boję... jedź." — Furman przystaje, jednak się lęka. Jacek mu dodaje ochoty i pokazuje szablę. — "A więc jedźmy w Imię Boże!" i pojechali w dzień jasny.

Tymczasem w Latoszynie odbywały się przygotowania do wyjazdu. Józef naglony listami samych Łyczków wybierał się serjo do zaślubin; Adaś nadjechał i opowiada żądanie samej Jordanowej, aby wszyscy przyjechali także do zaślubin. Rodzice nie wiedzą, co tu na to odpowiedzieć, a zakonnik leżący w łóżku dosłyszał tych dysput i mówi: "Poczekajcie jeszcze na Kiljana, będzie trzeci ślub, a każdy z was niech skojarzy służbę, będzie wieniec samych wesel. Doprawdy nie wiem, co wy za ludzie i świat przewrotny, niedosyć że mnie okradli, wzięli najdroższe pamiątki, którem obiecał Magdusi, a tu masz, z gołemi pojadę rękami? przenigdy!" — "Ojcusiu!" przybiega Józef Latoszyński, "mniejsza o te drobiazgi; co je ukradli rabusie, kiedy żyw nam ojcuś, ręka jego niech mi tylko pobłogosławi, dosyć!"

"Nie, mój synu!" rzecze zakonnik,"ani ty, ani ojciec twój nie pojmujecie cenności klejnotu. Piotr Latoszyński, mówiłem wam, uciekł z niewoli, przedarł się koło jezior i dostał się do kraju Albańskiego. Jakże mu się lekko na sumieniu zrobiło, gdy tu usłyszał najsłodsze imię zbawiciela Chrystusa, tu znalazł chrześcian i panującego Skanderbega chrześcianina. Co więcej, znalazł tu opiekuna rozprószonej polskiej braci, którzy zpod Warny uciekali, wycieńczeni głodem padali jak muchy, a Skanderbeg, książę Albański, zobaczywszy tych rozbitków, płakał jak małe dziecko nad niemi. Otóż Piotr udał się wprost do Skanderbega błagając o litość opieki, aby go też nie wydalał z jego kraju, bo jest jeńcem tureckim. Skanderbeg rzekł: "Tyś Polak, i wątpisz o mej miłości dla was Polaków? Za karę, żeś zwątpił, pozostaniesz na moim dworze."

"Śliczna kara," mówi Adaś, "chciałbym być tak ukaranym." — "Jużcić taki pieczeniarz jak ty, co wysiadujesz u Jordanów, a nie przybyłeś na moje powitanie, inaczej nie pojmuje niewoli, jeno głodną, życzyłbym ci głodnego wesela i głodnego małżeństwa." — Adaś nie połapał się na odpowiedź, a Józef syknął: "dla Boga!"

"Tak, mój Józefie kochany, mówię prawdę, bo nasz bohater Piotr Latoszyński uczuł ten pobyt, i był istotną dlań karą. Skanderbeg prowadził dwór książęcy wspaniały, mnóstwo rycerstwa wybornych Albańczyków otaczało go jak pana, a jego śliczna żona a śliczniejsza jeszcze córka lśniły i zatruwały serce niejedno, bo po takie kwiatki niewolno sięgać prostemu śmiertelnikowi. Skromny, a zawsze zamyślony Piotr spędzał na tym dworze wlokące się chwile w tęsknocie za ojczyzną; były zabawy, wyścigi, turnieje, on ani się uśmiechnął ani podziwił, chodząc jakby słup malowany. Mało tam dbano o takiego niewolnika, o którym wiedziano głośno, że siedzi tu za karę. Wiosna tam. wcześniej umaja kraj zielenią niżeli u nas, cieszy się kraj cały i wylęga w pola. — Dwór Skanderbega czynił także razem wycieczki. Piotr został na zamku, bo mu nie wolno było przekraczać bram; zawsze smutny, zawsze ponury, wyszedł sobie, aby odetchnął wiosennem powietrzem, spojrzał do góry i mimowoli westchnął głęboko: Ojczyzno Polsko moja!... Nie wiedział on, że tam z okna wysokiego patrzą nań dwa czarniutkie oczy; nie wiedział, że one widząc tę smętną postać mgłą zaszły i odwróciły się od niewolnika. Latoszyński napoiwszy się świeżem powietrzem idzie do swego mieszkania, otwiera drzwi, na stole stoi bukiet z najpiękniejszych róż... Tak się przeraził tym widokiem, że się cofnął, zaparł drzwi i w przedsionku stoi i czeka. — Przez całą dobę nikt się nie nawinął. Ku wieczorowi przyjechała drużyna z wycieczki. Skanderbeg orzeźwiony wesoły jak nigdy, przyjechawszy do zamku zesiadł z konia, odprowadsono go do mieszkania. Latoszyński stał w przedsionku. Naraz idzie sam książe do niego, mówiąc: Polaku! ty nie byłeś dziś na wycieczce? — Jam niewolnikiem. — Ale ty kochasz twą ojczyznę? — Moja kochana ojczyzna nie ma pana, on zginął dla niej. — Wiem o tem, i podziwiam miłość Waszą dla ojczyzny, a od dziś dnia nie zwątpisz, żem przyjacielem Polaków. Otóż chodź do mej familji na znak mego zaufania. — Piotr szedł z biciem serca przez kurytarze zamkowych gmachów. Podziwiano Polaka, a nawet najwięksi dygnitarze widząc przy boku księcia naszego Piotra, zazdrość obudzili w sercu swojem, bo książę sam zaprowadził gościa do komnat swoich. Tu powitały go dwie cudownej piękności Albanki. Żona księżna zapytała na wstępie: Co tobie Polaku, że widać na tobie okropny smutek? — Piotr złożył podług zwyczaju wschodniego na krzyż na piersiach dłonie, zniżył głowę i rzekł: Najdostojniejsza księżno, władczyni Albańska, kiedy mi Bóg pozwolił tyle zaskarbić łask, żem oglądał oblicze książęcej mości, powiadam śmiało co mi dolega. Jestem ojcem, zostawiłem w domu żonę i dwoje niemowląt, poszedłem na rozkaz króla na wojnę, dziś te sieroty pewno schną z boleści, że utraciły ojca, a on nie może przemówić do nich, że żyje! — Nie rozdzieraj mi serca, rzekła głosem stłumionym; poznałam twą boleść widząc cię stojącego jak posąg marmurowy, bo i ja doznałam z mem dzieckiem podobnego zmartwienia, kiedy Skanderbeg wyjechał na wojnę; wiem że książę kocha Polaków, oznajmiłam mu boleść twoją i prosiłyśmy ojca, by nam cię przyprowadził. Chcesz jechać może do Polski? Oj smutno tam musi być, że zginął król waleczny przez zdradę sprzymierzeńców. Pojedziesz bezpieczny, to ci zaręcza mój książę, ale poświęć dni kilka dla nas, abyśmy się dowiedzieli, coś więcej od ciebie, co nas interesuje z waszego kraju. — Jakaż radość nastała w sercu tułacza! na twarz wystąpiły mimowoli rumieńce, bo nad zwyczaj etykiety, kazali mu usiąść jako gościowi poufnemu i raczyli wspaniale. " Zakonnik mówił jeszcze słów kilka, ale w domu stało się poruszenie wielkie, goście niespodziewani przyjechali: Kiljan z piękną Marynią, Jordanowa z Cysią; — powylatywali synowie i starzy Latoszyńscy, samego zostawiwszy zakonnika. On się dźwiga, wdziewa na się suknię rycerza, wyszedł z sypialnej komnaty, stanął w drugiej na środku, oczekuje. — Wszedł najprzód Kiljan z Marynią i rotmistrz Służeński. Kiljan zobaczywszy starca, wiedział, że to ich dawno spodziewany gość, dziad familji, rzucił mu się w objęcia, potem prezentował żonę i teścia; nastało tedy czułe przywitanie i poznanie się wzajemne.

"Pozwólcie kochani" rzekł Maltańczyk, "niech sobie usiędę, bom słaby i zmartwiony." — "A cóż stryjcio zmartwiony?" pyta Kiljan. — "Przeszedłem przez obce kraje, wszędzie bezpiecznie i bez napadu, a tu po tylu latach tułactwa przyjechawszy do swoich, zostałem ogołocony ze wszystkiego." — Na te słowa weszła Jordanowa z córką i Adasiem Latoszyńskim; przerwał tok mowy Maltańczyk, bo znowu nastało nowe przywitanie i poznanie się wzajemne. — Jordanowa nie mogła milczeć, bo mając zmartwienie, ulży się niejako, jak się go przyjaciołom wynurzy. — "Proszę księdza," odniosła się do zakonnika, "jak się nie wiedzie, to i zdziebło stanie na zawadzie." — "Nie jestem księdzem, jestem Bożogrobcem, kawalerem rycerzy Maltańskich, mianowany na wyspie Rhodus od Wilhelma de Syrakus." — "Więc przepraszam kawalerze, myślałam, kto suknię duchowną nosi, jest kapłanem, a posłyszawszy od Adasia, że przyjechałeś z Jerozolimy, było mojem postanowieniem, abyś ręce związał wnukowi z moją córką."

"Wolno mi być spektatorem, Waszmość wielce mi poważana." — "A więc zawiodła mnie nadzieja." — "Bynajmniej, na to są kapłani, aby ręce wiązali, mają tu Latoszyńscy swojego bardzo zacnego księdza Zwiernika, on tego aktu dokonać może. Lecz cóż tak Waszmości nagli? przecie wesele to akt ważny, a właśnie zaproszeni jesteśmy wszystka familja do Ryglic, na ślub Józefa z Magdusią Łyczkówną, miłe bardzo dziecię, przychyliłbym mu nieba, gdyby było w mej mocy. Zaczynajcie od Boga i z Bogiem, On pobłogosławi, ale widzę zaczęliście ze światem, nie wiem naco się takie małżeństwo przyda."

Jordanowa dotknięta do żywego tą mową, utraciła humor; przez cały dzień odzywała się mało. Cysia także zyzem patrzyła na mnicha, a Adaś pokątnie szeptał: "Dobrze mu tak, że go okradli, przyjechał na cenzurę drugich." — Tymczasem przyjechał drugi poseł z Ryglic, że wszystko gotowe. — Józef prosi rodziców, braci i Maltaikzyka, by mu na weselu usłużyli, wszyscy przyrzekli oprócz Jordanowej, która się wymówiła, że bez męża sama w żaden sposób jechać nie może. Zaprzągnięto powozy, Maltańczyk jechał z braterstwem starymi, Kiljan z żoną i ojcem, a Adaś uczepiony do Jordanów wsiadł z ulubioną Cysią i pojechał w odwrotną stronę. —

XVIII.

Podgrodzki czekał w Krakowie dni parę, dowiadywał się ciągle przez pauprów, czyli przyjechali Jordanowie. Nareszcie niecierpliwy, że Kiljan nie przychodzi, ani tez Jordanów nie widać, poszedł sam na ulicę Kanonną powziąć zapewnienie od znajomego odźwiernego, gdzie są jego przeciwnicy. — Stary Tomasz ujrzawszy kawalera, krzyknął: "A co tu Waszeć robi, nie na ślubie?" — "Jakim ślubie?" — "Przecię pojechali do ślubu." — "Gdzie?" — "Na wieś." — "Na jaką wieś?" — "Albo ja wiem, jak się nazywa, nie pytałem się, dosyć żem słyszał. Ale czekajno Waszeć, ja się tu dowiem, chodź ze mną na górę." — "Może tam kto jest." — "Same sługi."

Obaj idą, Tomasz otwiera drzwi, weszli do przedsionka, potem do kuchni, a tu Anulka zobaczywszy Podgrodzkiego, krzykła: "Haha! szukasz mnie przecię?" leci z otwartemi rękami, — a on odwraca się i ucieka po schodach i klnie na wszystkie pioruny: "Wszystkie potwory się na mnie posprzysięgły." — Anulka bowiem przyjechawszy do Krakowa nie wiedziała zupełnie, że nastąpi nagły wyjazd państwa, tylko wierzyła, że się tu odbędzie ślub Cysi, bo sama jej wychowanka zwierzyła się była, że ten akt nastąpi w Krakowie po przyjeździe pana, który pojechał w interesie Rzeczypospolitej jako żołnierz zawołany opatrywać granice, gdzieby należało większe, a gdzie mniejsze ulokować siły. — Po wyjeździe państwa zaczęły sługi przebąkiwać, że na wsi odbędzie się ślub. To martwiło Anulkę okropnie, bo sobie z Jackiem uradzili, że równocześnie zwiąże im ksiądz ręce w tym samym kościele. Nie spała dwie nocy ze zmartwienia, na trzeci dzień zjawia się Podgrodzki, i ona się jego postawą dopiero rozweseliła. On umknął do miasta, Anulka niewiele myśląc, śledzi za nim wszędzie i szuka. Spostrzegł ją na mieście mąż słomiany, przelękniony by go gdzie nie napadła, poza miasto umknął na Kazimierz, najął sobie furmankę i pojechał do ojca.

Zaledwie tu wszedł za próg, mówi doń ojciec: "Przybyłeś w sam raz. Najprzód powiem ci pocieszną nowinę, że okradli pod Dębicą mnicha, zabrali mu grube pieniądze i klejnoty." — "A to mnie cieszy." — "Po drugie ci powiem, interes z lasem dobrze idzie; wpakowałem się do lasów latoskich, przegrał Latoszyński prowizorjum, bo w naznaczonym terminie nie wniósł do sądów grodzkich zażalenia" — "I to balsamem na mą duszę. "

"Wiesz ty o tem, że się żeni Józef z Magdusią w Ryglicach?" — "Słyszałem." — "Rozbić trzeba tę partję." — "Doradź mi ojciec, bo mnie brakuje konceptu." — "Bardzo łatwa sprawa: przed weselem wy-przątnąć komorę w Ryglicach a potem uprowadzić Magdusię. Czy się ożenisz lub nie, mniejsza, lepiej puścić potem w trąbę, i nastanie kompromitacja." — "Jakimże sposobem?" — "Masz przyjaciół, wyszukaj ich." — "Na co mi przyjaciół szukać, wezmę kilku poddanych, uzbroję ich i dokonamy aktu." — "A więc działaj przed czasem, bo mają jechać na wesele, zgromadzili się tu wszyscy: Jordanowa z córką, Kiljan z żoną i teściem, mnich, są i synowie do jednego."

"Jordanka tu?" — "Tak, wiem z pewnością, mam naocznych świadków, co widzieli, zresztą mam Latoszyńskich na oku, jak mysz koło ich domu przeleci, wiem wszystko." — "Bene optime! nie możnaby im zastąpić na drodze?" — "Niebezpieczna, ich dużo, a Kiljan i teść jego tędzy rębacze."

Tego samego dnia w nocy wyjechał Podgrodzki zbrojno z 10 pachołkami ku Ryglicom na zdobycz Magdusi. Przepłynęli pod Pilznem w bród Wisłoke, otrzepały się jeno konie i jadą koło grodu na lewo skręcając drogą ku Jasłu; spotkali jeźdzca na koniu. Zuchwałe pachołki zaczepiają: "Co ty za jeden, złodzieju!" — Jacek rębacz tęgi, bo to on był, porwał szablę i wywija ponad głowy, pieczętuje jednego i drugiego po pysku, rozcinając szramy. — Podgrodzki dobył szabli, spina konia i dalej na przeciwnika. Ale Jacek wyćwiczony nadjechał nagle z tyłu, złapał za sukmanę i ściągnął z konia na ziemię: "Teraz ci dam złodzieja!" płata a płata szablą i pachołki się rozpierzchły, sami w dwoje pozostali. Stchórzył Podgrodzki, błaga: "Daruj życie!"

Jacek odebrał szablę, pytając: "A ty co za jeden?" — "Jam Podgrodzki." — "Co Podgrodzki, co tyle kwasu narobiłeś moim przyjaciołom?" — "A ty co za jeden?" — "Jestem podchorąży Jordana, rozumiesz, jadę na wyprawę do Biecza, bo tam Ligęża formuje siłę zbrojną." — " Jacusiu, nie mów nic, co się z nami stało." — "A to czemu?" — "Jużci nie powiem, przepadło, alem ranny, bój się Boga, odwieź mnie do mego domu." — "Wlazłbym djabłu w gardło, leż sobie i wołaj pomocy; opowiem ja to Ligęzie."

Wsiadł na konia i drapnął dalej. Przyjeżdża nad Wisłokę, woda szumi. Niechce dowierzać sile konia, bo kupił był to zwierzę od chłopa, gdy szczęśliwie uciekł z rąk zbójców, którzy go napadli pod Dembicą i zabrali wóz furmana, a on tyle miał przytomności, że się bronił szablą, i tak przeleciał przez las, ocaliwszy swój grosz w bucie, za który kupił konia i jechał teraz do Biecza. Znużony zjechał z drogi do wikliny, uwiązał konia, czeka ranka. — Nad rankiem widzi kilka powozów; jechały po cztery zaprzęgi. Na koźle siedział Józef Latoszyński, poznał on tego panicza; wyskoczył i krzyczy: "Wasze Józefie Latoszyński!" Stanęły karety, on przybiegł: "Nie widzieliście tam Podgrodzkiego?"

Zdziwieni pytają: "Jakiego Podgrodzkiego?" — "A dyć rotmistrza Podgrodzkiego, któregom naznaczył i jego pachołków." — "Powiedzno Jacku co tu robisz?" "Jadę do Biecza na wojaczkę i taka mi się nadarzyła przygoda: Pod Dębicą napadli mnie rabusie, mojej szabli zawdzięczam, żem żywy, alem dwóch naznaczył, jednemu uciąłem rękę, a drugiemu rozpłatałem łeb."

— Maltańczyk posłyszawszy to, mówi: "Wiecie co, to tych samych musiał naznaczyć, co mnie zrabowali, wracajmy i szukajmy." — "Nie można wracać w żaden sposób." — "Ale wracajmy, jeżeli wy nie, to ja opowiem co się stało w Pilznieńskim grodzie."

Nie dali się nakłonić goście do powrotu. Maltańczyk zaś ani się ruszył dalej: "Wracam, bym wyszukał mej zguby." — Nastąpiła decyzja, że stary Latoszyński z mnichem wrócili się do Pilzna, biorąc Jacka na świadectwo. — Starosta pilznieński wysłuchawszy zażalenia i Jacka, posłał 50 ciurów na okolicę, celem śledzenia poranionych. Zaraz w Podgrodziu znalazł dwóch pachołków, którzy się przyznali, że z namowy pana jechali do Ryglic na uprowadzenie szlachcianki. — Mając ten fakt, śledzili za rabusiami. Lud wiejski wskazał im pod lasem chłopa, co leży, że mu zbójcę ucięli rękę.

— Ten pod batami zeznał, że okradli mnicha, ale szkatułę wziął z sobą żyd do Dembicy. — U tego samego żyda w oberży znaleziono zakopaną nienaniszoną szkatułkę mnicha i przywieziono z korpus delicti winowajców do grodu pilznieńskiego. — Mnich zobaczywszy szkatułkę, aż uklęknął z radości wołając: "Ach to moje świętości!" — "I cóż tam jest?" pyta starosta zdziwiony.

Mnich mając kluczyk otwiera i pokazuje upominki święte z Jerozolimy, krzyżyki, palmy, wodę z Jordanu, nareszcie odwija z jedwabnego woreczka, wyjmuje — i błyska cudnej roboty i bogactwa złota spinka na kształt róży. — "Widzi Waść starosta, to jest najdroższs familjna pamiątka, liczy ona 130 lat. Mój dziad Piotr Latoszyński był po wojnie Warnieńskiej jeńcem tureckim, ledwie uciekł do kraju Albańskiego i zamieszkał na dworze księcia Skanderbega. Córka Skanderbega, gdy ztamtąd wychodził, dała mu ten upominek królewski z wielkim żalem i błogosławieństwem, mówiąc: Polaku uczciwy, ty masz córeczkę równą mi wiekiem, otóż posyłam twemu dziecku ten upominek "Różę albańską," aby w nim ślub brała, oby ją Bóg błogosławił, niech o mnie nie zapomina. — Z jakim wzruszeniem ten klejnot odebrał, opowiedzieć trudno; niestety, przyjechał do ojczyzny, a tu córka w grobie; miał syna, ojca mego, temu wynalazł małżonkę, i przy ślubie ukoronował tym orderem matkę moją. Ten upominek mam od mej matki, jest mi droższym nad wszystko. A ponieważ teraz tak Bóg zrządził, że bratanek mój nie ma córek, jeno synów, więc jadąc na wesele ukoronuję nim małżonkę mego Józefa Latoszyńskiego. Bądź starosta łaskaw a jedź z nami do Ryglie, abyś się przypatrzył tej familijnej uciesze, bo tam na nas czekają."

W Ryglicach czekali wszyscy niecierpliwie; naraz zajeżdżają powozy, goście krzyczeli: "Starosta pilzeński jedzie! Maltańczyk jedzie!" — Wszystko było do ślubu gotowe. Państwo młodzi wśród drużyny uklękli na kobiercu prosząc rodziców o błogosławieństwo. — Łyczkowa pierwsza ze łzami kładzie ręce na dzieci; Latoszyński stary łkał, bo zobaczył, że Maltańczyk trzyma już klejnot, który od brylantów zabłyszczał. — Przystępuje Maltańczyk siwutki; drżącą ręką, przypina na czole włosów, mówiąc głosem stłumionym: "Dla ciebie Magdziu składam najdroższy upominek, Różę albańską, z błogosławieństwem."

Co za uciecha co za radość nieopisana pamiętnego wesela Józefa Latoszyńskiego z Magdaleną Łyczko!

Spełniło się na tym mężu błogosławieństwo mnicha, bo potem został sędzią kapturowym Sandomierskim, podwojewodzim i podczaszym krakowskim, funkcjonował jako marszałek na sejmach. — Magdusia powiła mu kilkoro potomstwa; przeciwnie Jordanówna Cysia była nieszczęśliwą z Adasiem, umarli oboje steriles.

Koniec.

PRZYPISEK AUTORA.

Jadąc do Lwowa koleją Karola Ludwika, przyjeżdżamy do Dębicy, a po zatrzymaniu się 25 minut i spożyciu niedrogiego obiadu, wyruszamy dalej nad rzekę Wisłokę. Obejrzawszy się na lewo z kolejowego mostu, snuje się kreto w górę burzliwa rzeka, sprowadzając spustoszenie w gruntacb, najwięcej urywając z dworskich posiadłości Latoszyna. W dali widać grupę domów między drzewinami, z białemi do słońca dachami samotnie nad samym brzegiem Wisłoki stojącemi; toż to dwór Latoszyna, z poza którego pokazuje się na południe kołyskowata kotlina z domkami porozpraszanemi jak widety wojskowe aż ku lasom z obu stron na górach zaczepionym, a to wieś Latoszyn. Malownicza ani słowa okolica, bawiąca krajobrazem przechodnia oko. Każdemu ona się podoba, mając coś z natury uroczego. Przejeżdżając tędy, policzyć nie mogę wiele razy, nieprzyszło mi na myśl zapytanie się przeszłości, czy też w tem miejscu nie zaszło coś ważniejszego w dziejach narodu. Dziś tam mieszka żyd, dawniej także Mosiek, jeszcze dawniej pamiętam sławnego adwokata Morawskiego, co umiał paragrafami przysparzać sobie majątku, zwłaszcza mając w ręku klientelę; jeszcze dawniej był Latoszyn własnością państwa Morskich i na tem kończy się dzisiejszych mieszkańców podanie.

Reparując kościół w Gumniskach, którego data 1580 a erekcja. 1310, napotkałem zwitek przepleśniałych papierów, co je myszy już przedziurawiły. Należąc do ciekawskich, rozwijam — zmodrzałe — nieczytelne pismo, zaczynające się: Anno Domini Millesimo sexcentesimo secundo, 1602 — punkt czwarty: "Jus patronatus penes nobiles Adamum et Josephum Latoszyński." — Przewracając dalej wyczytałem roku 1580 Mikołaja Latoszyńskiego dziedzica na Latoszynie-Gumniskach. — Dalej czytam notarjusza kapitularnego Szymona Nowakowskiego, który zanotował, że r. 1581 prezentowali na plebana w Gumniskach Wojciecha Zwiernika, Adam i Kiljan Latoszyńscy, wyświęconego przez opata mogilskiego Marcina Białobrzeskiego sufragana krakowskiego. — Te imiona dziwnie uczepiły mi się głowy; Latoszyn w ręku dziś obcych, a gdzie Latoszyńscy?

Dalej wyczytałem o wioskach Głobikowej, Bracigowej, Stasiowce, villa cujus haeres Joannes Podgrodzki de domo Gryphonum 1580 — haeres in Podgrodzie etc.

Uczyniłem tedy poszukiwania i po wątkach dziejów — skreśliłem powieść niniejszą wziąwszy na pomoc kronikę Bielskiego i herbarz Paprockiego.

WSZYSTKO ZA DARMO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Nie ten ma szczęście, co się w czepcu rodził,
Ale ten, co pracą życie swe osłodził.

Drugorzędowym gościńcem toczył się szybkowóz pocztowy; cztery zaprzągnięte szkapy robiły jeno bokami, pocztylion podcinał je do tego jeszcze cienkim biczem, za każdym razem wyskakiwały na ich skórze grube pręgi, a pasaszerowie odzywali się głośno do konduktora: "Panie każ, niech czemprędzej jedzie, bo co się miało stać, już się stało." — "Czy powiła?" — Już akt skończony," odzywa się głos, "a tu zimno, byśmy nie utracili obojga." — "Bartek jedź, ale to jedź!" krzyczy konduktor. Bartek też po koniach, jeno ognia dawały podkowy i w kwadransie stanęli przy obielonym domku przy gościńcu.

"Jest dróżnik?" woła konduktor. — Kobieta w sile pierwszej młodości wybiega: "Co takiego panie?" — "Drożniczko, przydarzył się tu wypadek, pani jadąca powiła w deliżansie, do stacji jeszcze dwie mile, zimno, niepodobieństwem transportować chorej dalej, bądź łaskawa a przyjmij ją do siebie." — "Z największą chęcią, w takim wypadku niema odmowy, proszę niech panowie zniesą ją do mnie, mam chędogie dwie izby, cieplutko, dzieci niema w domu, bom je oddała do szkoły, będzie spokój święty i wygoda." — Powoli zniosło czterech mężczyzn kobietę do domku dróżnika razem z dzieckiem; za nią kufer duży; deliżans pojechał dalej.

Po tygodniu staje ten sam wóz pocztowy przed domkiem dróżnika, wychodzi zeń barczysty mężczyzna niosąc torbę w ręku. Na okno puka radośnie kobieta krzycząc przeraźliwie: "Karolu mój!" — W samej istocie był to mąż tej pani, który wszedł do niskiej chatki; żona mu się u szyi uwiesiła: "mój Karolku kochany!"

— Dróżnik przypatrywał się ze żoną tej scenie, bo kobieta obsypywała małżonka całusami do sprzykrzenia, aż rzekł zimno:" Dajno spokój Lulko, bo ci tych przykrości było niepotrzeba, narobiłaś ludziom subjekcji, sobie niewygody, a mnie bez liku zmartwienia. Prosiłem cię, nie jedź, boś w takim stanie; tobie nie pomogło, na upór lekarstwa niema; dla miłości pozwoliłem, lecz na drugi raz odrzekłem się czegoś podobnego."

"Wiesz Karolku, żebym była nie jechała, ale konduktor wziął mnie za darmo." — "Nie masz wstydu, rzekł mąż z oburzeniem, "alboż nie pracuję na pieniądze, abym je oszczędził i dał ci na własną furmankę." — "Karolku," szczebioce żona, "ślicznego masz syna, za darmo go ksiądz ochrzcił, chrzestni ojcowie tu państwu znajomi, dali sukienkę za darmo, furmankę za darmo, i cóż ci trzeba więcej! Wiem także, że nas państwu drożnikowie nie zedrą;" skoczyła do drożniczki i całuje kobietę, a ta się odzywa: "Broń mnie Boże, nie wzięłabym szeląga, w takim wypadku pani nie winna, od kumostwa i przytułku nie wymówi się nikt położnicy." — Karol jeno głową kręcił: "To być nie może, abyśmy ludzi za tak wielkie dobrodziejstwo nie wynagrodzili." — "Powiedziałam," rzecze kobieta "ani feniga."

Karol przenocował się u dróżnika, dnia następnego zabrał żonę i synka na pod wodę i odjechał. — "Zkąd ci ludzie?" pyta dróżnik żony. — "Śmiałam to pytać się, zkąd oni i co za jedni? Dobrodziej chyba musi wiedzieć, bo chrzcił dziecię i zapisywał do księgi." — "Ba, tu sęk, jak on go zapisał? Nie urodziło się w gminie, ani w domu. ani na wsi, ani w mieście, jeno na wozie. Ciekawym, jaka jego ojczyzna?" — "Jużcić go trudno mieli zapisać pod nasz numer, bobym na to nie pozwoliła." — "Ej żono, piknęło mnie, kto wie jeżeli dobrodziej nie spłatał nam figla, i nie zapisał pod nasz numer włóczęgę z całego świata." — "Pójdziesz jutro do kościoła, wstąp i zapytaj się."

Tak też uczynił. — Ksiądz patrzy się do metryki, mówiąc: "dziecię to zapisane pod numerem waszym, bo się tam rodziło." — Dróżnik przeczy, sumituie się, na fuzję przysięgać będzie, że ono urodzone na pocztarskim wozie: "tam go dobrodziej niech zapisze; z tego będę miał kłopot, na skaranie przywłekła się włóczęga, nie dosyć że nic nie dała za pielęgnację i przytułek, a tu jeszcze wepchnęli ją pod mój numer; ja wiem, bom przecie człowiek wojskowy, co na co wychodzi." — "Przepadło mój kochany, tak podali chrzestni ojcowie; zresztą ci ludzie o tyle mil od was, przeszło dwadzieścia, gdzieby tu ich dziecko przyszło kiedy, co wam się śni!"

Dróżnik powrócił smutny do domu, opowiada żonie, ta ręce załamuje: "masz nieszczęście!" — "Nie płacz no żono, nasze dzieci dziś mądrzejsze niżeli my sami, przyjdą na wakacje, napisze które list do tych ludzi, może sami odwołają przyznając prawdę, że się nie urodziło u nas to dziecię, jeno na wozie." — "Jakże się nazywają ci państwo, powiedz Łukaszu, musiał ci powiedzieć ksiądz proboszcz." — "Bodaj cię, jak im na imię, kręci mi się w mózgu, dziwne nazwisko, on ekonomem u jakiegoś bogatego pana Ryczysława, na imię mu Karol, czy Furman, tak jakoś, ale ono mi się plącze po głowie, powoli zgadnę, jeno mi się prędko nie pytaj, mam rozum skłopotany." — "Cóż ci znowu?"

"Pozrywało trzy mostki i jeden wielki na mojej przestrzeni, kazał mi komisarz porachować wszystkie pale, legary i dyle, w jednym było półtorej kopy, w drugim pół kopy i pięć, w trzecim bez sześciu kopa, na wielkim moście dwie kopy samych dylów, mędel pali, legarów wielkich dziesięć. Poszedłem do niego, powiadam jak święta prawda, on krzyknął na mnie, przypraw sobie wielkie uszy z takim rachunkiem, wezmę innego na twe miejsce, aż mi się ciepło ze zmartwienia zrobiło! — A znowu dobrodziej kłopoci mi głowę mówiąc, nic nie znaczy, że pod twem numerem zapisane dziecko, a tu człek się lęka, by obcy nie podsiedli nas potem."

"On wołał na nią: moja Lulko! słyszałam, tak nieładnie ochrzcili ją, niema przecie w kalendarzu takiej świętej; kto wie co to za jedni, by też nie byli z przeproszeniem Niemce; hoho! jak oni się umieją wciskać do naszego kraju: komisarz drogowy Niemiec, wegmajster Niemiec, z cyrkułu inżynier Niemiec. Nie pamiętasz, jak przyszedł wegmajster z torbą skórzaną? najął sobie przez pół mieszkanie w mieście, powoli zajął dom cały, a potem na tem miejscu postawił kamienicę, nikt go już ztąd nie potrafi wykurzyć, pierwej wydymiłby lisów z jamy niżeli jego."

"Słusznie mówisz Teres! kto wie, 'czyli to nie Niemce. Oni podobnie jak kukułki, zniesie jaje do obcego gniazda, potem przywiąże ptaka na włosiu: wysiadaj! a ona sobie kuka swobodnie. Jeżeli się niemczę urodziło na naszej pościeli, każą nam go przyjąć za swoje, przemożesz ich?" — "Przerażasz mnie moja żono; stojąc na gościńcu, będę pozierał na pocztę, jak pojedzie, spytam się, gdzie też zawieźli tych ludzi." — "Tak mężu spytaj się, poczta przewozi takich obconiów, ona najlepiej wie, zkąd ich wzięła."

Ta rada obopólna spodobała się obojgu. Dróżnik czatował na pocztę, ona jedzie, krzyknął głośno na pocztyljona: "Stój!" Tenże widząc dróżnika, ściągnął lejcami konie i stanął myśląc, że gdzie popsuta droga lub mosty. A tu co innego się pokazuje. Dróżnik pyta zaraz: "Powiedz mi też człeku, zkąd przywieźliście do mnie tego darmojada?" Konduktor słysząc tę rozmowę, pyta się: "Co to chcesz dróżniku?" — "Pan przywiozłeś do mnie darmojada, chciałbym się dowiedzieć, zkąd on jest rodem?" — "Co pleciesz?" — "Nie pletę jeno mówię prawdę, nie dosyć że nas objedli Niemce, jeszcze nas dogryzają darmojady; ot pan mnie nie rozumie. Ta kobieta z dzieckiem, wie pan, co się na wozie narodziło, a zapisali go pod mój numer domu! Nie skaranie to?" — "Więc nie zapłaciła nic za ochronkę?" pyta konduktor.

"Co spożyła, nie wymawiam jej, ani moja żona, jeno lękam się gorszego, zapisali to dziecko na mój numer, a to strzeż Boże, jeżeli Niemiec, przepadłem, on sobie gotów przywłaszczyć mieszkanie moję." — "Nie turbuj się, mój ty dróżniku, ja znam tych ludzi, jeno się z niemi zobaczę, opowiem, żeby cię wynagrodzili, a że oni nie Niemcy, także ręczę, bo umieją po polsku, tu się rodzili, są Galicjanie jak i my, ja także Niemiec a nikogom z domu nie wyrzucił," odparł konduktor i krzyknął na pocztyljona: wjo!

Szybkowóz ruszył, w nim goście się śmiali, a dróżnik stał przerażony. Po długiej pauzie przychodzi do domu i opowiada całe zdarzenie żonie swojej. Kobieta naprężywszy słuch dygotała, nareszcie krzykła: "A ty gapiu! nie mogłeś się spytać, gdzie mieszkają ci ludzie? a tyś rozprawiał, chwaląc się, żem dała za darmo parę dni posilenie. Oskubię ci boże poszycie, jak nie wynajdziesz Niemców. Skoro konduktor przyznał się, że jest Niemcem, a on ich przywiózł, pewno i oni Niemce, boby on naszych nie woził ludzi za darmo, jeno zapłać. Idź mi zaraz, szukaj, niech ci dadzą na piśmie, że do naszej chałupy nie należy ich dziecie."

Dróżnik mając kobietę Heroda, nie sprzeciwiał się wiele, bo inaczej zapieczętowałaby była warzechą jego czoło, wyszedł. Chodzi po gościńcu, przemyśluje. Wpada mu koncept: porujnuję mostek, siędę, nawet gdybym usnął, wóz pocztowy stanie utykając o belkę. Z mierzchem powyrywał dyle z mostku, najeżył ich kładąc jeden na drugim, usiadł i czeka. Wieczór nikt nie jechał. Spokojnie się zrobiło, ustały szepty żabek, dróżnik zasnął. Naraz wóz jedzie, a na nim żydzi; konie wpadły przedniemi nogami między otwór wydziurawionego mostku. Stał się krzyk, dróżnik myśląc, że to poczta i konduktor, bełkoce: "ha mam cię Niemcze!" Żydziska jak wściekli skoczyli na dróżnika, łap go za gardło i duszą, że jeno charczy i kopie nogami. Wtem zagrała trąbka pocztarska, żydzi puścili swą ofiarę, która padła na ziemię, i znikli.

Wreszcie poczta nadjechała i stanęła nagle, bo pocztyljon widział na środku drogi wóz stojący i konie. Konduktor słysząc ód pocztyljona: "Mostek zburzony," wyskoczył, świeci latarką, opatruje; błysło mu światło na człowieka leżącego na gościńcu, przeszedł po legarach, poznał po oznace dróżnika, rusza go ręką, krzyknął: "Ratujmy, bo tu jakieś morderstwo!" — W szybkowozie jechało pasaszerow sześciu, wyskoczyło trzech panów, opatrują, jeden mówi: "Ciepły jeszcze." Trą mu ręce, krzyczą wody; jeden skoczył pod most do potoku, przyniósł w kapeluszu, maczają twarz, trą, ale duch wkrótce uleciał, mają trupa.

Widząc dyle mostkowe odwalone, przychodzi konduktorowi na myśl, aby je wsunąć na swoje miejsce. Stało się, przejechali, zabierają trupa na wóz i wiozą przed dom dróżnika. Razem zabrali konie z pustym wozem, na którym tylko derka oryginalna. — Żona dróżnika zobaczywszy swojego męża bez życia, zaszlochała najokropniej: "O bodaj zdechł ten Niemiec, co mi tyle kłopotu narobił." — "Jaki Niemiec?" pytają goście. — "A jużcić ten Niemiec od jakiegoś pana Rycysława."

Kiwają głowami, opowiadają, jak znaleźli trupa przy rozwalonym mostku, a kobieta na to: "Mówiłam mojemu, idź, szukaj Niemca, co się z dzieckiem zagnieździł do nas; jemu nie pomogło, jeno swoją głową rozebrał mostek, by zatrzymał pocztę, bo ona przywiozła do domu to nieszczęście." — Konduktor przypomina sobie historję kobiety z dzieckiem, którą złożył u drogowego i rzekł: "Znam tych ludzi, nie sposób, aby tu przyjść mieli celem dopełnienia morderstwa na mężu waszym." — "Może moje pieniądze? wolałabym nie słychać o pieniądzach, nie pracowaliśmy co prawda na nie, przyszły nam darmo, ale!..."

"Opowiedz no kobieto, bo nas interesuje twoja mowa." — "Mnie to zaś nie interesuje, kiedy męża zabili, mówiłam mu nieraz, nie łakom się na pieniądze, ogłoś, jemu nie pomogło. Oj ja biedna nieszczęśliwa."

— Chcieli wydobyć z kobiety jakie zeznanie, ale gdzie tam, ona tylko szlochała, i odpowiadała: "Nie wróci się już nic na świecie, kiedy mój mąż nie żyje." — Kłopot! — Konduktor jednak nie mógł czekać dłużej, kazał tylko zawołać wójta, powiedział mu, aby dał znać do sędziego i proboszcza o zaszłym wypadku, celem dalszego śledztwa za zbrodnią. Sam pojechał pocztą dalej.

— Przyjechawszy do domu, opowiedział o zaszłym fakcie i udał się czem rychlej do państwa Ratysławów.

Ratysław porządkował właśnie wówczas mieszkanie na wsi, mieszcząc się w oficynie. Konduktor przybył doń, pytając na wstępie: "Gdzie też pański ekonom?"

— "Finnan?" odpowiada Ratysław pytająco, "o siadaj no pan. Ot widzisz, wszystkie graty jeszcze nierozpakowane, dopiero wyprzętują pokoje w dworze; wpuść tylko Niemca, zaraz on wprowadzi cywilizację swoją, przeistoczy mieszkanie, powyrzuca statuy polskie, zawapni na ścianach malowidła. Tak panie! Dużo o tem mówić. Cóż pan powie? abym się pozbył człeka, który kontraktowo siedział u mnie, dałem mu jeden folwark za darmo, bo trudno, wyrachował mi pretensji 12. 000 za zawód. Zgodziłem go bowiem na lat 12, a tu dopiero trzeci rok mija, zmuszony byłem opuścić miasto, i znowu wynieść się swoim kosztem na wieś. Niech tam, szczęśliwszy co daje, niżeli co bierze. — Pracowałem uczciwie, dostawszy po ojcu wioski, gospodarowałem przykupiwszy trzy folwarki. Cóż robić, dałem darmo jeden, bo widać Niemiec rodził się pod taką gwiazda, aby brał za darmo."

"Panie Ratysławie dobrodzieju, czy wiadomo panu, że żona Firmana wyjechała do kąpiel?" — "Widzi pan, i na tę podróż dałem jej moich pieniędzy." — "Ona miała przygodę, powiła w Eilwagenie." — "Nie mi nie wiadomo, musieliście wozić za darmo?" — Konduktor się ośmiał: "Jeszcze gorzej, bom ją ulokował u dróżnika..." — "Pewno ona tam była za darmo, bo ta kobieta skomli zawsze." — "To nic panie, tylko że dróżnik nieżywy, znaleźliśmy go na gościńcu, a żona jego świadczy, że miała wielkie pieniądze." — "Tak? więc może za darmo przeszły do kieszeni Firmanki?" — "Nie twierdzę, jeno mam ją w podejrzeniu."

"Kobiety umieją się maskować, mój panie, jeżeli ona przyswoiła sobie coś cudzego za darmo, ręczę, kamień woda, nie dojdziecie z nią do końca. Mam ja sam żonę, mogę powiedzieć dobrą, moralną, wierną, uczciwą, a przecie przemądrza mnie we wszystkiem, nieraz na opak. Radziłem się jej, czy mam przyjmować Niemca do służby? Przytaknęła argumentem: Niemcy dobrymi agronomami. Sprzeciwiałem się nieco, twierdząc: Gdyby

Niemcy doskonalej gospodarowali, nie kupowaliby od nas produktów, więc my w tym względzie więcej rozumiemy. Gdzie tam, kobieta mnie przemądrzyła, bo kogóż one nie przemądrza, wszak i djabeł się ich lęka. Nie czytał to pan o Twardowskim, jak sprzedawał djabłu duszę i kładł mu kondycje: aby ukręcił bat z piasku, konia przewlókł przez iglane ucho, korzec maku rozsianego po roli pozbierał, by Wisłę wypił a nie puścił wody z siebie, by wszystkie pieniądze po całym świecie pozbierał i wpakował wszystkie do cielęcej torby. Na wszystko przystał i obowiązał się, że wykona; ale gdy mu na ostatku położył kondycję: Musisz z moją żoną rok mieszkać, abyście się nie kłócili, — uciekł szatan mówiąc: Nie chcę takiej duszy. — I dopóki ja kierowałem się własnym rozumem, były pieniążki, kupowało się folwarki. Teraz jak moja Jmość zarząd odebrała, przybył mi nowy herb de longis, a z nim kłopotu mój panie!"

Pani Jmość słuchała tej rozmowy w przyległym pokoju; ostatnie słysząc słowa, przyszła zapyrzona, ani się ukłoniła konduktorowi, ignorując tego człowieka, tylko wycedziła: "Nie masz to własnego księdza, abyś się spowiadał przed nim, nie przed świeckim, jeszcze do tego służbistą rządowym!" A obróciwszy się do konduktora rzekła: "Aspan szuka Firmanów, z łaski mego męża dziś panami na Woli, nie pracując, mają dziś ładną wioskę, to sztuka! A mówiłam mężowi: nie przyjmuj oficjalisty za kontraktem, tylko ustnem. Nie chciał mi wierzyć, Niemiec się obwarował, narobił pretensyj, które go uczyniły dziedzicem. Mąż też tak wyjdzie z adwokatem."

"Co Jmość mówisz?" oburzył się Ratysław, "ze żydami się zgodzę bez pośrednictwa adwokata." — "Ba, rychło wczas. Adwokat napisał już duplikę, doprowadzi do repliki, a pan Ratysław postradać może kamienicę." — "Fiu! moja Jmość, nie tędy go wiedli, na przekonanie poszlij no po Abramka, pokażę ja światu, co umiem." — "Oj zaraz! Abramek roi tam w głowie." — "Kiedy nie Abramek, więc niech będzie Firmanek; słyszysz, nań pada podejrzenie o zamordowanie dróżnika." — "Co się tyczy tej potwarzy, przeczę. Lolka by na to nie zezwoliła, znam ją, jak z jednej strony skąpa, tak znowu z drugiej pobożna, a on ciepłe piwko względem małżonki, więc tu sęk."

"Pani dobrodziejko, wszystkie okoliczności przemawiają za tem, " przerywa konduktor. — "Być może, bo jesteśmy ludźmi, jednak na mój kobiecy rozum spróbuję mego argumentu, aby panów przekonać o nicości twierdzenia." — Jejmość krzyknęła na lokaja, on przychodzi. "Idź no mi do Firmanów, niech zaraz przyjeżdżają, ale zaraz, rozumiesz?" — "A jak ich w domu nie ma?" — "Poszukaj ich." — "Ajak nie będą chcieli?" — "Idź mazgaju z twoją perswazją; muszą tu przybyć oboje."

Lokaj skrobie się po głowie: "Niech mi Jmość każe najtwardszą robotę, wykonam, a do nich nie pójdę, bobym oberwał za darmo." — "Co znowu?" — "Jmość, proszę mnie uwolnić, bo tak. Jak Firman wyfirmaczył Wolę i tam się miał przeprowadzić, zrobiłem mu hokus pokus, zdechło mu sztuk dwadzieścioro; on wie, bo mu złe doniosły języki, przystraja się na mnie, ja też nie głupi, abym szedł, gdzie parzy. "

Pani usłyszawszy o tym despekcie, wyszła na podwórze, zawołała włodarza z parobkami, lokaj dostał oblewanych nahajów dwadzieścia. Krzyczał na rany boskie, nic nie pomogło. Pan z konduktorem śmiali się, dodając: "Wszędziewściupski, dobrze mu tak, niepotrzebnie porwał żydom rezolucję i ztąd zawiązała się między mną a adwokatem awantura." — Te słowa słyszał lokaj, ściskał zęby na plagi, ale jak wstał, krzyknął: "Panie, popamięta mnie Firman i Abramek, ja dostałem za darmo, im się także za darmo oberwie."

"No, no, nie odgrażaj, bo od dziś dnia nie jesteś moim sługą, tylko poddanym, należącym pod jurysdykcję mandatarjusza, który cię będzie miał na oku. Co Firman miał z panem, lokajowi za się, rozumiesz?" — Dziedziczka niekontenta z krnąbrności sługi, krzyknęła: "Jeżeli mi nie pójdziesz a nieprzyprowadzisz Firmanów, drugi raz nasmaruję ci batami grzbiet cały. Musisz!" i tupła nogą. — Lokaj w tarapatach, aby uniknąć dalszej egzekucji, rzekł pokornie: "pójdę."

I poszedł. Na drodze przemyśluje: "co tu robić? oberwałem za darmo, gotowym narazić się na drugą datkę." Tak medytując, spotyka żebraka. Przypatruje się żebrak, a wyczytawszy w twarzy lokaja zmartwienie, zapytuje: "Cóżeś tak smutny, lokajku?" — "Ej dziadku, ty bierzesz za darmo, opłaci się przynajmniej, mnie się znaczy także jałmużna za darmo, ale bym ją chętnie darował komu." — "To ją wezmę," mówi żebrak. — "Z największą chęcią odstępuję. Idź no na Woię, powiedz panu i pani, niech zaraz przyjeżdżają do państwa Ratysławów, bo znowu otrzymają coś darmo.

Z pewnością dostaniesz poczesne za donos, bo słychać, że oni pokradli wielkie pieniądze, oberwie się im koza za darmo." — Dziad się przypatrzył: "Doprawdy?" — "Tak a nie inaczej, tylko trzymaj język za zębami, abyś nie wypowiedział niepotrzebnie słów ostatnich, ja cię tu poczekam."

Dziad poszedł na Wolę. Z kim się tylko spotkał na drodze, opowiada do ucha: Firmany pokradli wielkie pieniądze. Rozgłosili to ludzie w momencie po wsi i zanieśli do dworu, szeptając o tem czeladzi. Zaufańsza służąca przychodzi do pani i mówi: "Gdyby się pani nie pogniewała, powiem com słyszała." — "Powiedz bez ogródki Hanulko." — "Słyszałam mowę, że państwo pokradli wielkie w świecie pieniądze." — "Kto mówił?" pyta przerażona Firmanowa. — "Mówił dziadek we wsi."

Po chwili stanął żebrak na progu: "Pochwalony!" — Firmanka zobaczywszy żebraka, porwała patelnię i okłada biedaka: "Ty bajczarzu przeklęty, a komu ja pokradła pieniądze? Ja ci tu dam!" — Żebrak się przeląkł: "Pani, to nie ja, tylko od państwa dziedziców wyszła ta mowa, mówił mi lokaj, abyście tam do sprawy przyjechali." — "Nie może być," rzecze Firmanowa, "znam państwo z najlepszej strony, nigdyby się potwarza. nie plamili, wy dziady zmówiliście sobie coś podobnego we wsi." Zawołała polowego i nakazała, aby odprowadził żebraka do sędziego, niech go zamknie za potwarz rzuconą; dziad tedy doi kozę za darmo.

Tymczasem lokaj dowiedziawszy się o fatalizmie z dziadem, zwątpił o miłosierdziu, że mu dziedziczka przebaczy, przyszedł tedy do domu i rzuca się pani do nóg błagając o przebaczenie. — Dziedziczka pyta: "o co ci chodzi, co zaszło?" — Lokaj jęczy: "Firmany nie przyjadą, przelękli się okropnie, bo na złodzieju czapka gore." — W tej pozycji zastają przybywający Firmanowie panią i lokaja. Dziedziczka się zmięszała, nie lubiła bardzo Firmanów, i rozmyśla, czy się odezwać do nich albo nie. Lokaj zaś zobaczywszy ich, wstaje: "No, powiedzcie państwo, co tam poplótł żebrak, żeście złodzieje nieprawda?" — "A zkąd my," odzywa się Firmanowa, "przychodzimy do takiej potwarzy? Żebrak mówił, że tu z dworu wyszła infamja. Nie prosiliśmy, aby nam spuszczali państwo Wolę, trzeba było wrócić stratę, obeszlibyśmy się byli bez tej daremnizny." Ratysławowa rozgniewana na taką impertynencję dawnego sługi: "Co!" krzyknęła, "jeszcze macie się wymawiać, kiedy tu jest świadek, żeście zamordowali dróżnika i skradli pieniądze!" Wpada do pokoju: "Mężu, Firmany tu, zatrzymaj ich, niech zrobi z niemi sędzia porządek. Firmanowie wchodzą do pokoju, ani się witają ze znajomym konduktorem, tylko wprost wymawiają dziedzicowi: "Pięknie to, rzucać nam w oczy kalumnję!" — Eatysław wstał, wskazał na konduktora: "świadek." — Konduktor rzekł: "Państwo! fakt dokonany, dróżnika zamordowano, a na was pada podejrzenie."

"O rany!" wykrzyknęła Firmanka, "jakież nieszczęście zaprowadziło mnie do tego domu! Słuchaj mężu, ażaliż nie odjechaliśmy razem oboje i zostawili żywych oboje? Dziesięć razy przysięgnę, że tak było." — "W trwodze można przysięgać się na wszystkich świętych, lecz wobec dokonanego faktu taka przysięga będzie tylko potwierdzeniem co zaszło." — "A więc pan chcesz, abyśmy się dostali niewinnie do więzienia?" — "Czy za darmo wątpię, prędzej za pieniądze." — "Jabym jeszcze płaciła za kryminał! co sobie pan myśli?" — Konduktor się uśmiechnął: "z honorem byłoby dla państwa, siedzieć w kryminale za darmo."

"Wróć mi pan honor, cofnij słowo," wykrzykła rozpalona kobieta: "Ja krwawo pracuję, co mam, dorobiłam się temi rękami!" i pokazuje palce pod nos konduktorowi; on się więcej śmieje, — a Katysławowa pomrukuje; "śliczna praca, trzy lata ekonomować i wieś dostać, hm!" — Firmanka wpada w większy żal i krzyczy płaczliwym tonem: "Za darmo przyszliśmy tu do tego kraju, obiecywano nam złote góry, miód i mleko, a tu masz gorzką pracę! Cóż mi z tego, żem się w czepcu rodziła i zachowała mi go matka jako talisman szczęścia człowieczego, kiedy mnie to szczęście omija! Nie lepsza odemnie taka drożniczka, co ma wór pieniędzy za darmo, bo on znalazł pod mostem, a ja cóżem znalazła? łzy, strapienie i szkaradną potwarz, żem złodziejka!"

Ratysław popatrzył się na konduktora, on mruknął: "Jest nić, ciągmy dalej." Te słowa wymówiwszy wyszedł, w godzinę wrócił z mandatarjuszem dziedzica. Mandatarjusz wlepił oczy do Firmanki, klepiąc ją po ramieniu: "Proszę z sobą obojga Ichmościów, zamknąć was muszę z powodu — bo jesteście poszlakowani jako zbrodniarze." — Krzyk się stał okropny. —

III.

Kto się cieszy kredytem, świat się z niego śmieje,
Zwrot zjedzonego chleba pono bez nadzieje!

W hotelu miejskim siedziało przy stoliku trzech mężczyzn, dwóch tliło cygara, puszczając dymy wysoko ponad głowę, a trzeci co chwilka wyjmował z kieszeni zegarek i patrzył się nań, nareszcie rzekł: "No stoi słowo?" — "Panie!" odzywają się naraz dwa głosy, "nie cofamy się, pieniądze na kaucję mamy, a nikt psuć nie śmie, zresztą żydów nie będzie, bo szabas." — "Panowie! est modus in rebus, trzeba umieć za sobą chodzić, jakem chciał, tak się stało; licytacja wypadła na święta żydowskie. Jednakowoż obawiałem się, żyd w dwóch czapkach chodzi i dwojako myśli; pretensje ponabywałem, to prawda, ale zawsze obawiałem się solidarności żydowskiej: wszyscy za jednego! rozumiecie?" — "Kamienica piękna," odzywają się głosy, "czy też właściciel nie nadstawi kogo za siebie, hę?" — "Jestem pewnym że nie, nie ma grosza, ani przyjaciół."

"Jak to, Ratysław bez przyjaciół?" — "Mówię wam otwarcie; szlachcic, dopóki słynie z gościnności, ma przyjaciół; jak mu braknie i w kredycie szuka takowych, przepadł." — "Nie może być, aby tak zacnego obywatela drudzy opuszczali." — "Każdy sobie rzepkę skrobie, rok 1846 podkopał mienie naszej szlachty, o niej rzec mogę: verte caput. Za to wy mieszczanie upośledzeni wyjdziecie na wierzch, dla was otworzy się teraz świat nowy, jak stan średni podnosić się zacznie." — Mieszczanie wstrząsnęli ramionami i milczeli. — "No, nie mam słusznie?" — "Jak dąb spadnie," mówi jeden mieszczanin, "nie zapędzą się po dębiankę knury." — "Argument nienaturalny, panowie, Polska szlachecka upadła, zacznie się ludowa."

"Nam panie do polityki nic, bo nam ona chleba nie da, rozmaitość musi być w narodzie, skoro ją spostrzegamy w naturze; stany były i będą. Nam chodzi dzisiaj o interes, byłeś pan dotrzymał słowa, a my nie mitrężyli za darmo, bo nam czas drogi." — "Com wyrzekł, będzie z pewnością, 10 procent kaucyjnego kapitału macie odemnie, skoro staniecie na licytacji i notabene nie podwyższycie zgoła nic nademnie." — "Czy nam pan da naprzód?" — "Po akcyi." — "Pamiętajże pan, teraz trzy kwadranse na 10tą, punkt o 10tej licytacja, chodźmy." — "Po licytacji proszę panów na śniadanie za darmo." — "Dobrze panie."

I wszyscy trzej idą do gmachu magistratnalnego, tam bowiem miała się odbyć licytacja kamienicy pana Ratysława, w której dotychczas mieścił się adwokat za darmo.

W biurze prezydenta miasta siedział sam pryncypał, a obok niego na krześle znany nam Firman; mówili sobie o stosunkach społecznych, gdy zapukano do drzwi. Prezydent krzyknął z niemiecka: herein; drzwi się otwierają, wchodzi dwóch mieszczan i młody adwokat. Prezydent wstał, popatrzył się na mieszczan, a zobaczywszy adwokata, wycedził przeciągle sycząco: "Cieszy mnie, że śliczny pan mecenas tutaj, właśnieśmy mówili z panem Firmanem, czy też będzie pan mecenas na licytacji, bo podobno nabył pretensji na tę karnienicę niemało." — "A kto panu burmistrzowi mówił?" , zapytał adwokat. — Burmistrz wskazując na gościa, rzekł: "pan Firman" — "No moi panowie, jesteśmy tu sami swoi," mówi adwokat, "wyrzucano mi, żem za darmo dotychczas siedział w kamienicy; otóż pokażę światu przeciwnie, przekonałem żydów, że się za darmo będą procesowali i na mojem stanie."

"Jakto panie mecenasie, za darmo by się procesowali o kamienicę, kiedy ona wypisana na rzecz dłużników na licytację?" — "Żydzi nie obliżą ani na makowe ziarnko, powiedziałem im wyraźnie: w pierwszej instancji wygraliście; przy replice postawiłem warunek, ponieważ ta suma ciąży na kamienicy, pozwala się ją sprzedać, lecz wyżej nominalnej wartości. Żydzi się zgodzili, niżej szacunkowej wartości kamienica sprzedaną nie będzie, bo wiedzą, że na podobną kamienicę amatorów znajdzie się wielu. Ot, cóżem winien, że sąd wypisał akuratnie dzień licytacji na święta żydowskie? ja tedy chcąc ratować pana Ratysława, mimo gniewu na mnie, sprzedam tę kamienicę o jeden reński nad nominalną wartość, a żydom przepadnie pretensja." — "Więc będą poszukiwali na wiosce," mówi prezydent. — "Broń Boże, pretensja zaintabulowana na kamienicy, nie wolno ją przenosić na wioskę."

Prezes rzecze: "Wątpię, z tego wyniknie proces długi, ale mniejsza o to. Mam nakaz moi panowie zlicytowania kamienicy pana Ratysława w mieście, wyżej ceny szacunkowej, więc nim przystąpimy do tego aktu, pytam, kto z panów składa wadjum?" — Dwóch mieszczan wyjmuje pugilaresy, i kładą na stole pieniądze.

— "A pan mecenas nie licytuje?" — "Może by mi zarzucono stronnictwo, odstępuję panom mieszczanom." — Firman wstaje: Ja panie prezydencie trzecim licytantem," i wyjmuje pugilares i kładzie. — Mecenas popatrzył się na niego z najokropniejszem podziwieniem: "I pan śmie licytować swego dobroczyńcę? Za darmo pan otrzymałeś od niego wioskę! Niechno pan pozwoli ze mną, coś mu powiem."

Obaj wyszli, jeden z mieszczan za nimi. Tymczasem czeka na chwile prezydent i rozmawia z mieszczaninem: "Będziesz to miał na tyle pieniędzy, aby po licytacji złożyć całkowitą sumę?" — "Ja oprócz wadjum nie potaebuję żadnej sumy." — "Jak to? za darmo przecie nie dam kamienicy! bo nie wolno jej sprzedać inaczej, tylko wyżej ceny szacunkowej." — "Tyle pieniędzy będę miał." — "Wątpię, chyba panu musiał podsunąć adwokat. Czy na jego korzyść licytujecie?" — "Panie prezydencie! my za darmo licytujemy." — "Jak to? więc mam słusznie, adwokat wam dał pieniędzy?"

— "Ani grosza, mamy własne." — "Czyż można za darmo własnemi pieniądzmi licytować, nie rozumiem!"

"Dlaczego nie? adwokat żeniąc się, nie miał nic, aby zamydlić oczy teściowi, poświadczyliśmy, że ma własną kamienicę. On też ożeniwszy się myślał, że dostanie majątek gruby, tymczasem teść dawny bankrut zrobił deficytu nad wartość swego majątku; adwokat ożenił się tedy za darmo." — "Ha, ha!" śmieje się prezydent. — "Nie koniec na tem, panie prezydencie; adwokat przyrzekł, że za darmo będzie prowadził proces z żydami panu Ratysławowi, teraz żydzi doprowadzili do licytacji, trzeba kamienicę nie żydom, ale Ratysławowi dać za darmo; więc my zlicytujemy, oddamy kamienicę właścicielowi." — "A wasze pieniądze czy za darmo przepadną, hę?" — "Bynajmniej, adwokat dał nam rachunek wartości tej kamienicy."

Wyjmuje papier z kieszeni i pokazuje: "1. Cegły 100. 000 zrobili włościanie i wypalili za darmo. 2. Kamieni przywieźli 100 sąg za darmo. 3. Majster murarski murował kierując ludźmi za darmo. 4. Cieśle pobili dach za darmo. 5. Ślusarze robili za darmo. 6. Stolarze za darmo. 7. Wapno wypalili za darmo; — a zatem za darmo ma pan Ratysław kamienicę. My ją zlicytujemy wyżej ceny szacunkowej o 1 reński, otrzymaliśmy go z rąk adwokata za darmo, oddamy kamienicę za darmo."

Prezydent się śmieje; na to wchodzi adwokat z mieszczaninem drugim i Firmanem. Prezydent rzecze: "No panowie dziesiąta godzina, ja muszę przystąpić do aktu licytacji." — "Dobrze panie prezydencie," odzywa się Firman. — "Czy za darmo będziemy licytowali?" śmieje się prezydent. — "Być może," mówi Firman, "tylko ja odstępuję od licytacji." — "A to dlaczego?" — "Czy za darmo pan odstępujesz?" — "Nieinaczej." — "Reszta panów przystępuje do niej?" — "Tak jest." — "Kiedy was dwóch, a trzeba najmniej trzech licytantów. " — "Pan mecenas przystępuje." — "Czy za darmo?" pyta prezydent. — Mecenas poczerwieniał, co zobaczywszy Firman, wyszedł. — "To jest dopiero szczwany lis," odzywa się adwokat.

Prezydent woła: "panowie, złóżcie teraz wadjum. Cena szacunkowa kamienicy 20. 000 razem z ogrodem; 10% wadjum." — "Mylna cena, panie prezydencie," mówi mieszczanin, "ja mam rachunek, wiele pana Ratysława kosztuje kamienica." Wyjmuje: "proszę czytać." — Adwokat się śmieje. — Prezydent czyta jak wyżej, na ostatku podpis samego Ratysława: "Oj panowie!" krzyknął głosem podniesionym, "kiedy tak, więc za darmo dziś licytacja, ten rachunek pójdzie do sądu, dziś niema nic na wy kpiny!" Kłania się, "licytacja skończona, moi panowie, licytowaliście za darmo, tak nie idzie."

Licytanci wyszli. Mieszczanie mówią: "kiepsko wykierował pan mecenas, za darmośmy przyszli." — "A ja gorzej wyszedłem jak wy, bo 800 reńskich przepadło. Nauczę ja tego oszusta." — "Jak to panie, Firman coś pomachlarzył?" — "Uwaźcie, wyrabiałem mu akt pożyczki na dobra, zgodził się ze mną za 800 florenów, gdy przyszło do nieszczęsnej licytacji, przystąpił i chciał licytować kamienicę. Naturalnie pieniądze ma, bo pożyczkę otrzymał właśnie dnia dzisiejszego; ja przyobiecałem Ratysławom prowadzenie procesu za darmo, prosiłem tedy Firmana, niech nie psuje interesu; on przystaje pod warunkiem, abym zmazał pretensję za wyrobienie kredytu. — Przenosząc dobro sławy i honoru nad pieniądze, dałem mu rękę, nie żądam nic, aby tylko odstąpił od licytacji. Dał mi rękę, poszedł precz, licytacja się nie udała, a ja za darmo wyrobiłem kredyt; czy słyszał kto!? Oczywiście sprzyja szczęście temu człowiekowi, za darmo przyszedł do wioski, za darmo otrzymał kredyt, bodaj się kiedy za darmo nie dostał do kozy."

Mieszczanie się śmiali. — "Ej chodźcie panowie, ta rzecz mnie truje, zalejemy robaka pod Kogutkiem."

I poszli wszyscy trzej pod Kogutka. — Stary izraelita w atłasowej jupicy i bobrowej czapie świątalnie ubrany, zdjął czapę kłaniając się adwokatowi i rzekł: "Pan adwokat łaskawy przecie raz przyszedł do mnie, a mam wyborne wino stare, jeszcze z roku jedynastego." — "Daj no, daj buteleczkę na moje zmartwienie." — "Pan mecenas ma zmartwienie, a niedawno się ożenił, to zmartwienie, hę, taką ładną panią ma, jakiej niema drugiej w mieście!" — "Co tam żona, kiepsko idą interesa." — "Interesów pan nie ma? ja nastręczę dobry interes, pan zarobi, aj waj, dużo pieniądzowi"

"Nie wiesz to Srulu, teraz nastały czasy za darmo, a nie za pieniądze. Szlachta nie ma nic, zrujnowana, chłop bizon i tak goły, jedni żydkowie mają pieniądze, a ci nie dadzą nic utargować." — "Pan ma w rękach dobry interes, jeno pan za twardy, niech pan zmięknie, moje dzieci wynagrodzą sowicie." — Adwokat się spojrzał na Srula: " Czy pańska może córka za Abramkiem od Ratysława?" — "Rodzona pierwiastka moja." — "Nie wiedziałem."

"Siadajcież panowie, zaraz panom posłużę." — Wyszedł i przyniósł butelkę starego wina, dał trzy kieliszki, nalał i prosi: "Panowie pokosztujcie, jakie to delikatesy." — W samej istocie wino było stare, wytrawne, ale mu się nie śniło o roku jedynastym; dosyć, że porozgrzewało członki gościom i rozwiązało języki.

Cechmistrz z przeproszeniem szewski, podkierzył sobie czuprynę, przystąpił do adwokata, nadstawia się jakby do pocałunku, a ten się odsuwa, pytając: "co pan sobie życzysz?" — "Ja sobie życzę, abyś pan w moim mieszkał domu, mam obszerny podwórzec, na jednej stronie pokoi trzy, kuchnia, spiżarnia, strych, piwnica, bo jak kamienicę kupią żydzi, gdzie się podziejesz? My się już pogodzimy." — "Ba, za darmo, a płacić z 300 reńskich lub więcej, to różnica." — "Jak padnie, może być i darmo, jeno niech się pan podejmie wykręcić mi syna od wojska także darmo."

"Ej co się pan ze szewcem wdaje," mruczy żyd, "mój zięć da panu mieszkanie za darmo, jeno niech pan stanie w obronie jego, a nie przeciw, jak teraz; na co pana żałować, on i tak ma wieś, to mu wystarczy." — "Abramek wygra i tak bezemnie," mówi adwokat. — Srul się uśmiechnął: "panie łaskawy, ja pana rozumiem, nie o tem mowa, mamy na pniaczku z Firmanem, tym krętem, co go trudno złapać w interesie."

— "Przynieś no jeszcze tego wina, a potem opowiesz." Żyd pobiegł do piwnicy, goście się śmiali. Cechmistrz mówi: "czy za darmo wypijemy?" — "Takie czasy nastały panie cechmistrzu, " mówi adwokat, a żyd już z butelką w ręku, nalewa do kieliszków: "proszę!"

— "Kiedy nas pan Srul prosi, więc pijmy," mówi cechmistrz, "bo to będzie za darmo, nieprawda Srulu?" — "Mniejsza o to, jeźli tylko smakuje panu adwokatowi?"

"Mówże tedy Srulu, co chcesz od pana męczynasa?" wycedził cechmistrz. — "Pan męczy nas wysłucha. Oto z tym Firmanem nie może mój zięć nic poskurać. Jak był ekonomem u pana Ratysława, brał wszystko, co dom potrzebuje, na kredyt u mego zięcia. On sobie pisał i pisał, myśląc, wezmę sobie razem. Tymczasem Firman dostał wieś za darmo, pan Ratysław pożyczył u zięcia pieniędzy, został tedy bez grosza; upomina się, oddaj! A ten znowu pokazuje mu rachunek dziwaczny, że mu zniżył propinację na lat 6 o 3000 reńskich, że mu sprzedał pszenicę o 1 reński taniej, co czyni także parę set; więc mówi, kwita ze zjedzonego chleba. Jakaż pociecha z takiego kredytu? Pokazuje się, że chce wykpić za darmo; co to jest ? Zięć mi mówił, co było to nie jest, nie pisze się w rejestr, żeby pan Ratysław o tem nie wiedział; ale pan męczynas potrafi taką sztukę, aby się za darmo ten oszust dostał do kozy, bo tego za wiele. "

"Dziś panu nic nie powiem stanowczego, " mówi adwokat, "ten interes potrzebuje namysłu i rozwagi; przyjdź pan do mnie jutro, pomówimy. Teraz zabierzmy się do domu, wieleż winienem za wino i przekąskę?" — "Zgoła nic, " mówi Srul, "dziś za darmo, jutro będzie za pieniądze." — "Mieszczanie się roześmiali, "a więc chodźmy, " i poszli wszyscy do domów swoich z sławnej licytacji.

IV.

Komu fortuna zabłyśnie w południe,

Niech jej nie ufa, bo ona ułudnie

Jak mara jaka z rąk jego wyleci,

A bogacz taki, kościami zaświeci!

Włościanin galicyjski należy pod względem kultury jeszcze do ciemnych narodów. Gdzie leży przyczyna zaniedbania jego, nie pytajmy dziś, bo go zapisała wielkiemi głoskami już historją. Naród uciśniony, zaniedbany, sam sobie zostawiony, nie wyrobił sobie nawet pojęcia o poszanowaniu cudzej własności, skoro sam nic nie miał, jeno był zależnym od surduta. Nienawidził też to ubranie i czynił mu na każdym kroku psoty, słowem, stał się szkodnikiem wyższych stanów.

Ratysław należał do bogatszej szlachty, wszyscy mówili: to pan ciepły, tam są w dzbanach pieniądze. Trudno się ukryć przed sługami, aby skarbów pańskich nie widzieli, a ci rozbębnią przed swoimi, malując w jaskrawych kolorach ich wielkość do cudownej potęgi. — Matka Ratysława przeczuwała, że gdzieś nieboszczykowie zachowali byli skarby za czasu Konfederaków; poczyniła tedy poszukiwania w ten sposób, że przestawiała dwór cały, rujnując wszystko domostwo i piwnice. W samej istocie rozbierając mury piwnic, natrafili robotnicy na garnek, co nie uszło uwagi samej Jmości. Kazała sobie zanieść przykryty miedziak przez lokaja do pokoju, tam rozbiła przykrywę i wysypały się czerwieńce; aby zaś przed familją ukryła rozeszła wieść o znalezionym skarbie, pokazała garnek i w nim trochę miedzianych pieniędzy. Familja uwierzyła będąc spokojną, ale lud wiejski opowiadał sobie wieczorami gawędząc, o zaklętym skarbie we dworze, który się pokazał i zniknął, bo pani nieostrożnie niosąc ten skarb, zaklęła.

Skąpa kobieta schowała skarb w garderobie, cieszyła się z niego kukając doń pokrom oczy; aż tu naraz zbladła, skarbu niema. To przygnębiło kobietę do ostatniego, że ją na marach wynieśli. — Nie żałowała rodzina skąpej matki, bo mogła była dopomódz niejednemu, a tak wszystko przepadło. Zapomniano nawet o owym zaklętym skarbie, bo Ratysław się ożenił, miał liczną familję i doczekał się wnuków. "Właśnie w owej chwili, kiedy mandataryusz pozwał Firmanów do siebie z powodu poszlaków kradzieży i zabójstwa, przychodzi do dworu stary leśny. "Cóż mi powiesz siwoszu," pyta Ratysław, "sprzedałeś tam co, hę?"

"Do woli Bożej, dosyć się rzucili ludziska na kupią, mam tu drobnych za pościółkę, uzbiera się do pół kopy reńskich." — "A toś mi zuch, siadaj no sobie, Jmość mi pojechała do miasta, zwaliły się kłopoty, niepotrzebnie zaciągnąłem dług u żydów, oni narobili pretensyj, przedrzeźniałem się z nimi, iż im nie zapłacę, a tu masz proces i niepotrzebne wydatki. I cóżeś ty tam słyszał, co tam ludzie teraz? Splamiły się bestje tym rabunkiem na szlacheckie mienie, ale im wszystko kością stanie w gardle." — "Ej panie dziedzicu, źle słychać!" — "Ba, znowu się ruszają?"

"Przecie zakazane z cyrkułu, pan wie o tem; ale byłem u Abramka, siedzę w kącie, przychodzi tam dwóch podróżnych, kazali sobie dać wódki, obzierają się, jeden wyjmuje sakwę i daje czerwieńca. Nie widziałem tylko raz w życiu takie pieniądze; a zkądby chłop przyszedł do takich pieniędzy, jeno musiał dostać gdzieś darmo." — "Śliczne darmo, ukradł rabuś," mówi Ratysław, "poznałbyś tych ludzi?" — "W samo południe." — "Wiesz co, idź no do Abramka a wywiedz się, co to za jedni i zkąd, tylko nieznacznie, rozumiesz?" — "No, no, potrafię ja temu, pan mi nie potrzebuje nic dawać za to, zrobię darmo."

Leśny poszedł, jak go nie widać, tak nie widać. Ratysław czekał więcej na żonę, niżeli na chłopskie bajki, ona tymczasem przyjechała. Obsypał jej ręce pocałunkami na przywitanie, bo spostrzegł na jej obliczu zadowolenie. "Powiedzno mi Jmość, czy zlicytowali kamienicę? Dałem adwokatowi rachunek, ale nie wiem, czyby się wobec prawa utrzymał." — "Za darmo była licytacja." — "Nie mówże!" — "Istotnie." — "Aj to mnie orznął mecenas." — "Bynajmniej, nie było licytacji, mówił mi pan prezydent, odwleczona."

"Chwałaż ci, uzbieramy pieniędzy, zaspokoimy żydów, a wyniesiemy się do miasta, tu na wsi jakoś duszno człowiekowi, odzwyczajony od kłopotów gospodarskich. Wiesz co, miałem tu gościa; poczciwe Łukasisko przyszło, przyniosło parę reńskich z lasu, a przytem opowiedział mi nowinę, że jacyś nieznajomi chłopi zmieniali dukaty u Abramka; posłałem go na zwiady." — "Co tam żydowi wpadnie w gardło, to kropla wody do studni, nie wywie on się nic od tego skrytego żyda, co strzyże i goli." — "Słuszna wprawdzie uwaga, moja Jmość, ale niekiedy wpadnie się na trop, że i żyda wyposzlakuje, jak wyposzlakowali Firmanów, co nam tyle krwi napsuli. " — "Słyszałam w mieście, Firmany zaciągnęły kredyt, a mając pieniądze wyślizną się sędziom, bo złotem naładowany osieł przelezie przez iglaną dziurę. Mandatarjusz nasz Niemiec, Firmany pochodzą z Niemców, pozna swój swego." — "Nie przeczę, ale sama infamja, siedzieli w kozie, wystarczy na zdyskredytowanie ich imienia, co mnie cieszy, a tem więcej uraduje, żeby sobie posiedzieli za darmo."

Przychodzi leśny, śmieje się. Ratysław zobaczywszy go, krzyknął: "masz nić?" — "Jest panie z kłębkiem, chłopiska się upoili i leżą bezprzytomni, jeno chrapią." — "Biegaj mi do sędziego, aby ich natychmiast aresztował. Tylko nie mów nic, jakie masz na nich podejrzenie, powiedz, pan dziedzic nakazał i koniec." — Mandatarjusz posłuszny woli chlebodawcy, nakazał policjanowi, by przyprowadził do aresztu dwóch obcych pijanych z domu Abramka. Ten także posłuszny rozkazowi, nie mogąc nic poradzić z pijanymi, bo się przewracali, przywiózł ich na wozie, zwalił do aresztu: Oni się tam wytrzeźwią, jeno przez noc w takiej wilgoci przeleżą."

Mandatarjusz przybiegł sam do Ratysławów, zapytuje o przyczynie aresztowania. — "Będzie na czas, kiedy pijani, z nimi nie można przedsiębrać indagowania, i tak nie uciekną, ale możeś ich pan umieścił razem z Firmanami?" — "Firmani co innego, ich panie łaskawy nie można więzić jak prostych ludzi, jako intabulowani właściciele należą pod cyrkuł." — "Więc pan ich nie wsadziłeś do kozy?" — "Na kozę będzie dosyć czasu, tyłkom napisał indagacyjny protokół. Notabene, zaprzeczyli wszystko i udowodnili, że w czasie zaszłej śmierci dróżnika byli w domu; około mil dwadzieścia niepodobna dopuścić się zbrodni i tej samej nocy wrócić do domu; tam musiały zajść inne okoliczności, sam świadek konduktor twierdzi, iż znaleźli na szosie wóz derką przykryty, zaprząguięty parą końmi.

Corpus delicti nie lada, po nim dojdą do kłębka, czyj wóz, czyje konie, kto jechał, dlaczego zniknął."

"Ach panie, ten fakt mnie martwi okropnie, Firman powinien siedzieć w kozie, choćby za darmo; czybyś pan tego nie uczynił?" — "Musiałbym się oprzeć albo na fakcie, albo na pozorach, a tu ostatnich niema." — "Właśnie są, moja żona będąc w mieście, spotkała się z adwokatem; z okrutnemi czułościami i żalami wyjechał przed nią na Firmanów, pożyczkę im wyrobił, za co mu obiecali 800 florenów. Firman szczwany lis wiedział o licytacji mej kamienicy, pojechał jako licytant, adwokat się zląkł, że popsuje interes, prosi go, by odstąpił, a ten niecnota założył pretekst darowizny tych 800 reniów. Adwokat tedy za darmo wyrabiał kredyt, słyszałeś?" — "Nie zły pozór, bo nie wolno brać łapówek przy licytacji czyhając na niekorzyść poszkodowanego; adwokat się tego nie zaprze z pewnością, pan dobrodziej niech wniesie zażalenie przez mandatarjat do cyrkułu, ja wtedy na mocy species facti zaaresztuję Firmana, potem go puszczę na rozkaz cyrkułu, ale mu ani djabeł nie odejmie tego, bo będzie siedział za darmo. — Lecz panie dobrodzieju chodzi mi o dwóch ptaszków, których kazałeś aresztować, czy popełnili crimen grave, czy tylko jaką burdę?"

"Powiedz mi mój sędzio," rzekł Ratysław,"jakie może mieć chłop prosty pieniądze?" — Mandatarjusz popatrzył się na dziedzica: "Chłop pieniądze?" wycedził i po małym namyśle dodał: "takie może mieć, jakie zarobi." — "Dobrze, ale jakież zarobi?" — "Dziwne zapytanie! Jakiemi pan płaci w lesie i przy dworze, takie zarobi, bo do obcej wsi na zarobek nie pójdzie, gdyż mu nie wolno; zarobi tedy czeskie, krajcary walutowe, końmi cwancygiery." — "Tak sądzisz?" — "Nieinaczej, prosto z mostu, jakie pytanie, taka odpowiedź."

"A dukaty może mieć chłop?" — "Chyba jak ukradnie," ośmial się sędzia. — "Właśnie ci są podejrzani o rabunek, bo zmieniali dukaty u mego Abramka i kazałem ich aresztować." — "Najsłuszniej, zaraz rozpocznę indagację, po dziesiątym razie przyzna się każdy." — "Choćbyś i sto wpakował, dojdź mi, zkąd mają dukaty; musieli ukraść, bo chłopu dukatów nikt nie skredytuje, to raz; za pracę nikt dukatami nie płaci, w handlu jarmarcznym nie kursują dukaty, a zatem pewnik że je ukradli."

"Zatem opuszczę pana dobrodzieja a pobiegnę na tę indagację, tymczasem pan napisze zażalenie na Firmana względem przekupstwa lieytantow." — "O sędzio! w takie supliki się nie wdaję, od czegóż miałbym mandatarjusza? Napisz aspan sam, ja tylko podpiszę." — "Przepraszam pana dobrodzieja, wszystko uskutecznię według wzoru." — "Notabene, żebyś mi zaaresztował Firmanów a conto skargi." — "Nie zapomnę."

Mandataryusz odszedł, aplikował zaraz aresztantom po 10 bizoniów, chłopy się przyznają, że dostali po dukacie od Firmanów. Na mocy tego zeznania zaaresztował zaraz mandatar Firmanów oboje; leci do Ratysława: "Wie pan dobrodziej, oboje Firmany w kozie, ale nie za darmo." — "Czy się przyznali, że popsuli interes licytacyjny?" — "Jeszcze gorzej panie łaskawy." —

"Więc mnie to martwi, wolałbym, aby za darmo siedzieli w areszcie, bo toby im dopaliło do ostatka; jeżeli zaś poddali się winie, są zbrodniarzami, i gotowi mi potem dokrupić do ostatniego."

"Sa motorami zbrodni podpalania, dali bowiem ludziom po dukacie, aby wykonali ten szkaradny akt ich złości." — "Nie może być!" — "Przyznali się już po dziesiątym razie." — "Czy się nie zaprą?" — "Nie śmią, bobym powtórzył medycynę." — "Niechże ich tu pan przyprowadzi, abyś wobec mnie napisał ich zeznanie." — "Dobrze." — Po niedługiej chwili przyprowadził mandatarjusz okutych dwóch chłopów do dworu. — "Co wy za jedni?" pyta Ratysław. — "Jesteśmy owczarze, pasterze owiec." — "Co wyście tu robili, he?"

"Ot panoczku, za językiem wszędy człek trafi. W naszych stronach przebywała pani Firmanka, jam ich odwoził, nie dali mi nic, konie wprawdzie mam za darmo, bom ich dostał za żoną, wóz także, ale abym pana odwoził za darmo, niema potrzeby; więc myślę sobie, pójdź ze mną szwagrze, zaapelujemy obaj, abym dostał co za tę furmankę. Przyszedłszy do nich, co prawda nie grzech, dali nam po jednym żółtym pieniądzu, pokłoniliśmy się, wracamy wesoło, i wstąpiliśmy do żyda, człek bez wódki w drodze nie obejdzie się. Wypiliśmy po jednym pole, i dałem jednego dukata żydowi, by mi wydał resztę. Żyd się ucieszył, poczęstował nas po drugim pole, my kazali po trzecim, po czwartym, aż my polegli i przywieźli nas do aresztu. Wyspaliśmy się, ale pieniędzy niema; żyd nam tedy skradł dukaty."

"Cóż dalej?" — "A tyle nam dali, żeśmy nic nie jedli i po 10 kijów dostali, za co i po co? chyba za darmo!" — "Lis co mówi? hę?" — "Panie, jest w zwyczaju puścić lisa, gdy nie można wskórać; lecz tego by z nas żaden nie zrobił, mamy sumienie."

Ratysław się obejrzał na mandatarjusza; — ten znów popatrzył się ostro delikwentom: "Nie zapierajcie się, Firman nie za darmo dał wam dukaty; on w gniewie z tutejszym dziedzicem, wyście umyślnie przyszli, aby do dworu naszego puścić lisa." — "Miejże pan sędzia rozum, ani my znali waszego pana, ani nam coś złego zrobił; Firmany co innego, oni najedli i napili w naszej wsi za darmo, wywiozłem ich za darmo, a my biedni ludzie; cóż pocznie sobie teraz nasza drożnikowa, zabili jej męża, zabrali pieniądze." — "Któż taki?"

"Albo my też wiemy, kogo się czepiać? Przecież wiemy, że drożniczka miała dukaty, teraz Firman płaci dukatami, jakoś się to na jedno schodzi, czyli nie przeszły z jednego miejsca piechotą na drugie." — "Poznalibyście te dukaty?" — "Czemu nie?" — "Zaprowadź ich pan sędzia do Abramka, niech dukaty zmienione pokaże, potem trzeba zrobić u Firmanów rewizję. "

Sędzia poszedł do Abramka z juhasami, nakazując, by dał klucze od komory, szaf i kufrów. Żyd na wstępie zgłupiał, wszyscy domownicy potruchleli. Mandatar otwiera i rewiduje; znalazł starej daty pierścionki, na których wyryte były wyrazy po łacinie wewnątrz: Salva me uxor mea; to jest: zbaw mnie żono moja; a na drugim rok 1794. — "Zkąd to masz?" pyta, żyda. — "Kupiłem." — "Kupiłem," powtarza sędzia, "wykpiłem, ukradłem... a pieniądze gdzie masz?" — "Ja pieniędzy nie mam."

"Dukaty gdzie, któreś zmienił tym chłopom?" — "Ja dukaty? a zkądby chłopi przyszli do dukatów?" — "My tu zmienili za wódkę dwa dukaty," mówią chłopi głośno. — "Takich rzeczy nie trzymam, zmieniłem w mieście i dał na okowitę." — Mandataryusz pokiwał głową: "otwieraj no Abramku dalej."

Otworzył zamknięte cztery skrzynie. W każdej było pełno rupieci różnego kalibru, w jednej tylko garnek miedziany przykryty i obwiązany, a w nim pełno dukatów. — Sędzia zaraz skonfiskował ten garnek i przynosi go do dworu na pokaz nowego odkrycia.

"Dalipan, osobliwszy garnek Mościdzieju," wykrzyknął Ratysław; "Jmość pójdź no a przypatrz się, jaką niespodziankę przyniósł nasz sędzia." — Jmość przyszła, żegna się: "I nie poznałeś tego garnka? jakeśmy się pobrali! wszak go dziadzio pokazał raz i od tego czasu zniknął. " — "Więc te pieniądze będą nasze skarby skradzione, hej, hej! Sędzio, tyś nam złoty, skarb się znalazł w chwili największej potrzeby. Oto nas pikują żydzi do ostatniego, przecie ich teraz zaspokoimy."

"Co się panu śni! jakie zagodzenie? ze złodziejami się godzić? a zkąd racja! I Abramka i zięcia i wszystkich powinowatych jego wpakuję do aresztu, nie zobaczą prędko jasności boskiej, niech sobie posiedzą z rok za darmo, a potem zacznę z niemi dopiero indagację." — "Teraz panie sędzio, trzeba nam się wywiedzieć, zkąd ma Firman dukaty, czyli nie zmaczał palca w tej sprawie?" — "Hola," fuknęła Jmość, "Abranikowi doszło pewno 90, my za rok gotujemy się do złotego wesela, a Firmany dawno u nas? Wszak się zgodził na lat dwanaście, po pięciu -latach pozbyłeś się go darowizną Woli; możnaż przypuszczać, aby z Abramkiem kradł naszemu dziadzi dukaty? gdzież rozum?"

Ratysław patrzy się na żonę: "Jmość ma rację, prawda." — Wstał, otworzył pokrywę garnka, wyjął parę dukatów, pokazuje juhasom: "Poznacie wy te pieniądze, czy takie dał wam Firman?" — "Panie," krzyczą chłopi, "przysięgniemy na wełnę, takuteńkie, te same." — "Nie plećcie," mówi pani, "wy się na dukatach znacie jak wół na drzwiach malowanych; w nocy każda krowa czarna, czy prawda?" — Chłopi się skrobią po głowie, a pani mówi: "Obydwaście ciemni, nie umiecie czytać ani pisać, a moi panowie umieją, niechże przeczytają napisy i daty na tych pieniądzach."

"A Jmość nas kompromituje," szepnął Ratysław; "akurat, napis jest: 1773, ha ha! to ptaszek stary, z czasów Marji Teresy, he, on pamięta pierwszy rozbiór Polski, lecz nie stanowi argumentu, aby go Firmany nie posiadali." — "Nie sprzeczam się z tobą," rzekła Jmość, "tylko sam wiesz, że skarb zaginął dawno, a Firmany tegocześni." — "Niech będzie, moja Jmość, człek na starość odmłodnieje, skoro zaświeciła w samo południe fortuna; chciałbym tylko wiedzieć, czy moi nieprzyjaciele posiadają takiej samej daty czerwieńce." — "Wnet się dowiemy, panie dobrodzieju; ja jadę exoffo i zrobię rewizję u Firmanów," i pojechał.

Na Woli został się karbownik, sługa wierny Firmanów, bo mu bardzo dobrze wynagradzali za każdą czynność i przysługę. On miał klucze powierzone od pokoi, piwnicy i strychu; siedząc w oficynie nosił je zawsze koło siebie, a w nocy kładł pod głowę. Mandatarjusz przyjechawszy na rewizję, pyta karbowego o klucze. On mówi: "mam panie, tylko mi ich z ręku dać nie wolno, ani też otwierać komu, dopóki państwo nie przyjadą; ale się komuś zmiele za fałszywe posądzenie państwa, zdaje mi się, że konduktor pocztowy posiedzi sobie w kryminale."

Mandatarjusz widząc, że ma z człekiem wtajemniczonym w interesa pańskie do czynienia, obraca w dobroć: "Mój karbowniku, mnie do tego nic, czy winni lub niewinni, ja muszę przedsiębrać rewizję w tym domu." — "Panu mówię," rzecze ostro karbownik,"za darmo! ja kluczy nie dam, a jeżeli rozważysz drzwi, będę miał świadków za rozbój taki." — "Wszystko jedno, drzwi wyważyć!" mówi do policjana. — "Cóż pan chce szukać?" powiada karbownik, "powiedz pan prawdę." — "Chcę znaleść pieniądze." — "Hehe, jak powiedziałem, że za darmo, tak, istotna prawda. Odemknę, szukaj wszędzie." — Poodmykał, zrewidowano wszędzie, każdy gracik, pieniędzy w domu ani grosza.

Karbownik się śmieje: "Kiepsko się pan wybrał na szukanie pieniędzy, przyszły one tu, wiem o tem, bo pan pożyczył kilka tysięcy, sam mi mówił, bo był w chęci kupienia kamienicy w mieście, ale skoro jeździł; i nie było kupna, odwiózł je napowrót; daremne były zabiegi o pożyczkę, bo nie przyniosły pieniądze żadnej korzyści." — "Nie widziałeś tu jakich obcych ludzi?" — "Było dwóch, z dalekich stron, kędy pani bawiła i tam się jej przydarzył wypadek kobiecy. Ona tedy tym ludziom dała po dukacie, i poszli sobie precz; uśmiałem się przy tej sposobności z głupiego ludu, bo przyszedłszy mówili, że pana za darmo odwieźli; pan im mówi, ja wam też daję po dukacie za darmo. A za furmankę czy też pan co niedorzuci? pyta chłop; pan odpowiada: Wszak mówicie, żeście mnie odwieźli za darmo. Nie zapieram, tak jest, za darmo wiozłem, ale za furmankę przecie co. Zgniewał się tedy pan i wyrzucił podobnych głupców."

Mandatarjusz odjechał z kwaśna miną, opowiada o daremnej rewizji Ratysławowi, a ten wykrzyknął: "Więc za darmo Firmany w kozie? w to mi graj!" — "Ba, ale na mnie się skrupi, niech mnie oskarży do cyrkułu, gotowi mnie odsunąć." — "Nie turbuj się, ja w tem, dukaty mam, tylko żyda trzymaj, a z Firmanami sobie poradzimy teraz. Aby się historją mej kamienicy skończyła prędzej, pojadę zaraz do miasta." I odjechali oboje z żoną.

V.

Nie ufaj nigdy prostaczkom, oni dwulicowi;
Za grosz lub kawał chleba sekret on wypowie!

Najwięcej podobno mamy na świecie protegowanych. Każdy stan niemi się posługuje. Szczęście też zależy od szukania protekcji. Niekiedy bagatela służy za podwalinę do protekcji, często stosunki pieniężne, a najczęściej miłosne; rzadko zaś bohaterstwo i cnota znajdują protektorów, bo oko zazdrosne umie częstokroć rzucać ciemne światło na nie, a tak zasłużeni nie znajdują w świecie protekcji.

Teresia, żona dróżnika, była niegdyś służącą wycierającą wszystkie kąty w mieście. Rzadko kiedy zagrzała na miejscu miesiąc jeden, bo z natury była burzliwego temperamentu, niezgadzającego się z jej zewnętrzną postacią. Kto jej nie znał, zachwycał się pięknością tej dziewczyny; rzeźka, obrotna, do tego piękna, że mimo woli zaczepiali ją mężczyźni, by się jej przypatrzyć, z nią pomówić i podziwiać wysilenie się natury na to cudo kobiece. Przeciwnie płeć niewieścia odwracała od niej swoje oblicze, z powodu przywar, któremi nasiąkła nie wiedzieć odkąd, bo rodziców i krewnych miała poczciwych ludzi. Nie przyznawali się też krewni do ładnej Teresi, a mówili półgębkiem: ona ma smołę w rękach, co zobaczy, to się jej ręki uchwyci, przylepi. Słowem, Teresa była pierwszej klasy złodziejką, a tem więcej bali się jej wszyscy, bo nigdy nie można było pochwycić ją na gorącym uczynku. Za to szczególne miała usposobienie do pomocy drugim; ani się tam która ze sług spodziewała w jakim wypadku poratunku jakiego, a tu spada jak bomba czy pieniądz, czy chusta, czy żywność, czy też nowy obowiązek za protekcją Teresi. — Dziwny temperament i usposobienie.

Razu pewnego dostała się do służby u państwa drogowych, nazwanych u nas z niemiecka wegmajstrami. Pani wegmajstrowa była czystej krwi Ślązaczką, kobieta pracowita, wzorowa, bogobojna, uczciwa, on zaś Niemiec umiejący trochę po morawsku, zresztą kosmopolitą: gdzie dobrze, tam ojczyzna, gdzie zysk i interes, tam szczęście. Mimo tych różniących się usposobień żony i męża, żyli oboje w małżeńskiej zgodzie, i dożyli błogosławieństwa w trzech córeczkach. Na ostatnią mruczał mężulko: "same babi," — ale trudna przeciw woli Bożej mruczeć; dziecię było najpiękniejsze, udobruchany ojciec, chcąc znów uzyskać większe zaufanie żonki, pojechał umyślnie i kupił podarunek, złote kolczyki dla małżonki. Świecidełkami wnet kobietę upieści, radowała się siedmią radościami kobiecemi z tej niespodzianki, i na pierwsze święto założyła tę pysznotę. Poszlą do kościoła, aby widzieli drudzy, jakie ma cacka; tymczasem jednak nikt się jej nie spytał o nowe zausznice, i przyszła nie w humorze. Męża nie było w domu, bo się swoim zwyczajem wyniósł na szklankę piwa, którą lubił łyknąć przed obiadem.

Teresia widząc kwaśny humor swej pani, rzekła: "Pani tak ładnie w tych kolczykach, dawniej takich nie miała." — "Widzisz Teresiu, jak mnie mąż kocha, kupił mi złote kolczyki, gdybyś i ty poszła za mąż, nosiłabyś takie, bo będąc ładną, byłoby ci do twarzy." — "Mnie się tam już za mąż nie trafi, ktoby mnie chciał," odpowie Teresia. — "Czemu nie? jeno bądź dobrą, wyswatam cię z pewnością." — Teresia ucałowała rękę swej pani na znak podziękowania.

Niedługo trwało, pani sięga do komody, kolczyków niema, — zbladła. "Rany! gdzie one są?" lamentuje, "nikt do nas nie chodzi." — Teresia się zarumieniła, zapewniając: "oj pani nie widziałam ich." — Wegmajsterka kazała bębnić w mieście, aby wrócił kto zgubę. Słuchają, śmieją się: "Niech nie trzyma Tereski, dobrze jej tak." — Mąż nareszcie dowiaduje się o Teresi, jakie ona ma przywary, nalega na służącą, aby oddała kolczyki; ona się sumiętuje: "nie wzięłam." Przyszło do egzekucji najprzód pięścią, a potem łasicą, — nareszcie oddał złodziejkę na policję, tam druga odbywa się egzekucja. Teresia się swoim zwyczajem nie przyznaje, świadka niema, po kilku tygodniach wypuszczają Teresie.

Tymczasem staje się niespodzianka, sama pani wegmajstrowa posyła po nią, ona bez gniewu idzie, zastaje wysokiego mężczyznę w domu drógmistrzów, a na wstępie oświadcza jej pani: "będziesz miała męża moja Teres, boś cierpiała za darmo; mąż mój przyjął go za dróżnika pod warunkiem, żeby się z tobą żenił. Łukasz zezwala i przyobiecuje wszystko za moje kolczyki, które się znalazły." — Dziwne swaty. — Teresia się znów uśmiechnęła, przypatrzyła narzeczonemu, i za niedługo odbyło się wesele. Nikt się nie pytał, gdzie się znalazły kolczyki, owszem zatajano tę materję, o której jeno wiedział mały pastuszyna.

Ksiądz proboszcz miał u siebie kuzynę, osobę chcącą błyszczeć nad inne, a udzielał jej skąpo grosza; jej dochody osobiste składały się tylko z pozostałego od potrzeb domowych mleka i kurzego owocu, które spieniężała chowając grosz osobno. Za mały pieniądz chciała zawsze kupić wiele, kupowała też różne fatałaszki tylko od przechodzących Rotschildów, noszących całe kramy pod jedną suknią. Widząc u drógmistrzowej nowe kolczyki, zapragnęła nabyć podobnych, i zapytała kramarza, czyby jej nie sprowadził coś podobnego. — Żyd dla grosza zrobi ofiarę. Jak przyobiecał, tak przyniósł; ona mu zapłaciła, nieszczęście chciało w przytomności pastucha. Bojąc się księdza, zakazała jemu, by się nie ważył powiedzieć księdzu, bo mu jeść nie da i wygoni na cztery wiatry. Podała mu kromkę chleba z masłem jako zadatek dotrzymania sekretu. Tak było czas niejaki.

Ksiądz proboszcz żył z drógmistrzami, u nich bywał i słyszał narzekanie na sługę, że ukradła kolczyki. Pewnego zaś razu wszedł do pokoiku kuzyny wczas rano, by mu nastroiła bieliznę, bo miał wyjechać na parę dni; ona się też właśnie była ubrała w nowe kolczyki, przezierała w lustrze, jak pięknie jej z niemi do twarzy. Nie było czasu odpiąć takowych, bo ksiądz wszedł niespodziewanie i zobaczył. — "A ty skąd kupiłaś te kolczyki, może od złodzieja; wszakże takie same ukradziono drógmistrzowej?" — Kuzyna zaskoczona utraciła języczek w gębie; on nalega: "oddaj". — Ona odpina, daje mu do ręki; ksiądz porwał, złośliwy poszedł, prawie też pastuch przynosi mu bóty, jeden oczyszczony, a drugi nie; porwał ten nieczyszczony i dalej smaruje go cholewą: "ty nicponiu nie masz miejsca". Chłopak w strachu krzyczy: "he, obiecała mi kromkę chleba, abym nic nie mówił, a teraz mnie gonią". — "Co takiego?" pyta proboszcz. — "A dyć panna kupiła kolczyki, czy nie wiem". — "Pst! niecnoto, nie mów nic;" wyjmuje z kieszeni parę groszy, "nieodpędzę cię, nie mówże, bobyś oberwał, idź, oczyść czemprędzej te bóty".

Po chwili zebrał się proboszcz pobiegł do drógmistrzów, oddaje kolczyki w sekrecie, mówiąc: "znalazły się, nie potrzebujecie państwo o tem wiedzieć". — Drógmistrzowie dorozumiewali się czegoś innego i zamilkli; mówili sami między sobą: "niewinnieśmy Teresie posądzili", i ten sposób posłużył jej do zamęzcia. —

Teresa jednak nie przestała swego rzemiosła; będąc drożniczką, wpoiła te same zasady do męża i podszepnęła mu: "Ksiądz musi mieć grosz gruby, wartałoby mu przepłoszyć kabzę". — Zły duch opanował Łukasza, chodził na plebanję, nosił podarunki, wkradał się do łaski proboszcza, był lubianym i na jego wstawienie się, niejednemu poszedł interes gładko.

Naraz się rozgłosiło: okradli proboszcza. Sam Łukaszek z Teresią poszli z kondolencją, upłakali, uszlochali się nad nieszczęściem. Wszelkie poszukiwania były nadaremne, aż do chwili, kiedy zabito Łukaszka, a Teresa desperując, wołała: "zabili mi go, wzięli pieniążki, mędo przyszły, mędo poszły". — Wszystkim było dziwno, skąd Łukaszkowie przyszli do wielkich pieniędzy, kiedy taki dróżnik, mając niewielką zapłatę ani wystarczającą na utrzymanie, przytem chłopców posyłał do szkoły do miasta i płacił od nich.

Sędzia indagując fakt morderstwa, nie miał innego poszlaku, jeno parę koni, wózek i derkę. Nikt w okolicy nie znał takich koni. Stanęło na tem, że rabusie musieli być ze stron dalekich. Twierdzenie Teresi o Firmanach, nabierało wagi, ale też żal kobiety za utraconym majątkiem nie uszedł także postrzeżenia. Sędzia powoli indagując Teresie, pytał o początkach jej życia i powodzenia; ona zmiarkowała, co się święci, zaczęła cofać swoje dawne twierdzenia, wymawiając się, że się dorobili z mężem, co mogli, a to wszystko zabrali Firmany. — Nić była do kłębka, że i Teresa należy do podejrzanych, lecz nić ta znikała w gmatwaninie, bo nadeszły właśnie papiery o Firmanach, że siedzą w kozie. Sędzia nie wiedział tedy, co tu począć, złożył protokoły na niejaki czas ad akta; "niech się odleżą," śmiał się, "mam teraz indagować zadarmo, lepiej nic".

Teresa poszła zatem do domu i przemyśluje. Przemyślna kobieta, wzięła coś miodu z sobą, idzie do księdza proboszcza, by się pożaliła nad stanem opłakanym. Na nieszczęście nie zastaje dobrodzieja, jeno kuzynę. Zasiadły sobie kobiety, częstują się kawusią, rozpuściły swoje buzie i mówią o wszystkiem i jedna myśl nasuwa drugą, jeden interes przypomina dziesięć. Nareszcie mówi ośmielona kuzyna: "No Teresiu, wyswatałam cię raz, ale po drugi raz nie przydarzy się coś podobnego".

"Jak to, w imię ojca, mnie pani drógmistrzowa wyswatała, do śmierci nie zapomnę tego". — "Zginęły drógmistrzowej kolczyki". — "Zginęły, mnie niewinnie posądzali." — "Znalazła je". — "Oj wiem o tem, pokazywała mi, że je znalazła." — "Ot widzisz, to są moje własne, drógmistrzowa nabyła je zadarmo, ksiądz głupstwo zrobił, niewyrozumiał sprawy, a teraz się wstydzi". — "Nie wiedziałam o tem", mówi Teresa, "to mnie dziwi, Ciekawam, gdzie się podziały jej własne". — "Nad tem sama debatuję", odpowie kuzyna, "i cieszyłabym się, gdyby się odkryła jakim sposobem tajemnica".

"Postaram się", rzekła Teresa, "o wykrycie, miałam bowiem w podejrzeniu drógmistrza, że on dla swej pokątnicy wywlókł, i kto wie czy nie mam racji". — "Tak, więc on by należał do niewiernych małżonków?" —

"Każdy niewierny, zdaje mi się, niech tylko ma zazdrosną żonę, a ona do pierwszych należy, więc mogła sobie zrazić męża, rzecz naturalna. Ot i ja byłam wierną ich sługą, a zrazili mnie ku sobie fałszywem posądzeniem. Pewno i panna wuja nie kocha, skoro on sknera, woli dopuścić, żeby złodzieje zabrali, niż krewna". — "Istotnie moja Teresko".

"Ale nie śmiałam się też zapytać, jakie pieniądze pokradli Jegomości?" — "Były dukaty, talary i cwancygiery. Mam ich parę, to Teresi pokażę". — "Cie, cie", zadziwiła się Tereska, "pomurzane, muszą być stare". — "Jest tu napisane na jednym talarze 1794, więc ma lat parę, mało widział światła, bo jeszcze nie zdarty". — Teresa wzięła do ręki talara, ogląda. — "Podoba się moja Teresiu? tylko mi dotrzej do tajemnicy moich kolczyków, które darmo nosi drógmistrzowa, dam ci tego talara darmo". — "Ej pani, samemu nudno żyć człowiekowi, przyzwyczaiłam się do pary". — "Więc masz drugiego, dotrzymaj tylko słowa".

Teresa ucałowała obie dłonie pannie kuzynie, poszła zadowolona. Wstępuje po drodze do sędziego, zastawszy samego w kancelarji, wtyka mu do ręki talarka. "Panie sędzio! o chłopa mi tyle nie chodzi, bo tego ziela dosyć, można go suszyć na słońcu, nieboszczyk nie wstanie, prawda, ale talarków szkoda, mówię panu, takie samuteńkie jak ten, a były między niemi czerwone, wierutna szkoda, dostałabym jeszcze młodego męża, gdy się tylko wynajdą,". — Sędzia się uśmiechnął, obziera talarek, "hm," mruknął sobie, zawołał policjana i rzekł: "wsadź tę kobietę do kozy!"

Teresa się zadziwiła: "Co, pan mnie za talarka do aresztu daje, albo ja to kradła, nieboszczyk kradł, niech sobie siedzi". — To zeznanie uderzyło sędziego, zapytał nagle: "więc on proboszczowi skradł pieniądze?" — "Jużcić on, ja przysięgnę na krucyfiks, żem się nieruszyła na krok z domu". — Sędzia napisał to zeznanie, wsadził i tak Tereskę do kaźni, a sam pobiegł na plebanję. Prawie zastał księdza przy obiedzie.

"Witam", rzecze proboszcz, "siadaj z nami panie sędzio, powiem ci nowinę". — "Ja wiem lepszą". — "Ejże, pan nie byłeś nigdzie, a ja co dopiero przyjechałem, we Wiedniu rewolucja". — "Co mnie Wiedeń obchodzi, Niemcy zamało napili się piwa i chcieliby wypić więcej, oni tam się ze rządem pogodzą, znam ich dobrze; mnie więcej obchodzą pieniądze", wyjmuje z kieszeni, pokazuje talara proboszczowi, "pozna go proboszcz?" — Proboszcz się przypatruje: "czy on wabikiem do zbrodni?" — "Tak jest, przyznała się, że takie same ukradziono". — "Kto taki?" — "Sławna Teresa Łukaszowa, mąż jej ukradł proboszczowi pieniądze", i sędzia opowiada to jej zeznanie słowo w słowo.

Kuzyna wtrąca się: "Aj, chyba cud, bom ja dała ten talarek Teresi, która wychodząc, pochwaliła się przed naszym pastuchem, że dostała talara za darmo; a on przychodzi, rzuca mi kromkę chleba daną na śniadanie słowy: "niechże sobie pani weźmie chleb, ja Teresce łeb za darmo skręcę!" i poszedł. — "Zawołajże go," mówi proboszcz. — Panna wybiegła i po chwili wchodzi krępy gapowaty pastuch. — "Słuchajno," mówi proboszcz, "wyrzekłeś, że za darmo skręcisz łeb Teresce Łukaszowej".

"Jużcić, kiedy pani daje jej talarki, a mnie nie, to ja jej tu bal sprawię. Mówiła mi, odejdź od księdza, a będziesz służył u drógmistrzów, obydwoje tam służyć będziemy, bom wdowa, ożenię się z tobą, zabierzemy drógmistrzom pieniądze i będziemy żyli za nie". — "Tak ci mówiła?" — "A tak". — "No widzisz, masz odemnie talarka", mówi sędzia, "jeno mów dalej co wiesz". — "Wiem ja jeszcze więcej," śmieje się pastuch. — "Ciekawym," mówi sędzia, "dostaniesz drugiego talarka". — "Drógmistrz chodzi do pani sędziny i dał jej złote kólczyki".

Sędzia zbladł, proboszcz z kuzyna się uśmiechają, pastuch patrzy raz na sędziego, drugi raz na proboszcza, sam się uśmiecha. — "Skąd ty to wiesz?" mówi sędzia. — "Albo mi nie mówiła wasza pasterka Julka, pani sędzina dała jej kromkę chleba, aby nic nie mówiła". — Był to ciężki orzech do zgryzenia, sędzia utracił humor, proboszcz kazał pastuchowi, aby poszedł do bydła; zaczęli się śmiać. — Proboszcz przyniósł nareszcie starszego węgrzyna, nalał kielichy: "Zapijmy tę niemiłą sprawę, panie sędzio, bo i ja dałem kolczyki zadarmo!"

Sędzia się wpatrzył w dobrodzieja, a kuzyna przerywa: "tak, tak panie sędzio! Wujcio także stroi kopyrczaki do drógmistrzowej, bo jej zaniósł moje kólczyki za darmo", i opowiada całe zajście. — Sędzia parsknął: "habeo sotium doloris". — "Prawdziwie wstyd mnie, że zaszła taka pomyłka, " mówi proboszcz; "nie wiem co z tym fantem robić?" — "No my tu wyjdziemy cało, jeno wypuszczę Teresie, a państwo ją namówicie, aby przyjęła służbę u drógmistrzów". — "Panie, a moje pieniądze?" — "Te nie uciekną, jeżeli mamy klucz do nich". — "By tylko nie były daremne pańskie przypuszczenia". — "Ja się już znam na tych interesach, paulatim summa petuntur". I odszedł sędzia.

VI.

Nie ufajże w własne siły,
By cię raz nie opuściły;
Nieraz w ciele niedołęgi
Znajduje się rozum tęgi.

Pan mecenas przewracał wszystkie kodeksy o lichwie, smażył sobie mózgownicę nad dupliką. Słowo honoru nie dało mu spać. "Co by świat powiedział, gdybym ja przegrał? Skończona karjera! Muszę wygrać, kamienica będzie moją, bo pan Ratysław tyle będzie posiadał ambicji, że mi ją odstąpi; cóż mu po niej!" Taki monolog prowadził, chodził po pokoju, pomuskiwał wąsa, a nie wiedział, że jego sługa podsłuchuje i szepce także sam do siebie: "albo to prawda!" — Adwokat wziął do rąk papiery, czyta cicho, mruczy, nareszcie zebrał się, odchodzi, mówiąc do służącego: "Jeżeliby mnie kto szukał, powiedz, poszedł do forum, rozumiesz?"

"A żeby też żyd jaki, cóż mu powiem?" — "Wszystko jedno". — "Nie wszystko jedno, bo pan robi panu za darmo, a żyd dałby pieniądze". — "Co tobie wchodzić w takie sprawy, ani waż mi się jakiego faktorstwa, bo cię zaraz odpędzę". — "Cóż to panu szkodzi, jeżeliby kto coś ofiarował za darmo". — "Znam ja się na żydowskich ofiarach, ani się waż jakiej propozycyi". — Sługa jeszcze coś bełkotał, lecz adwokat zaparł drzwi za sobą i wyszedł.

W samej istocie przybyli goście; pan Ratysław zjawił się do adwokata, nie zastawszy go mówi: "Idź no mi po pana mecenasa, niech zaraz przychodzi, ja tu jestem". — Sługa udaje, że nie wie gdzie pan poszedł, rzekł tedy: "Albo ja wiem gdzie go szukać? gdybym wiedział, czy nagła sprawa, wartałoby latać za nim, ale Jaśnie pan nic nie mówi, latać niewarto za darmo". — "Zatytułowałbym cię inaczej, ale przebaczam twej symplicji; żebyś sobie zamiast długich uszów nabył większej mózgownicy, byłoby z tobą lepiej". — "He, he, " kiwnął ręką sługa, "nie wytykaj mi Jasny pan samopłacyji, wytknąłbym mu darmopłacyję".

Ratysław się ośmiał: "Skądże asan wiesz o mej darmopłacyji?" — "Oh! wróble śpiewają na dachu, że Jasny pan płaci darmo żydom, adwokatom, rozdaje wioski darmojadom, na mój chłopski rozum darmo do niczego nie doprowadzi. Jasny pan powinien coś darmo zyskać, a nie tracić". — "Nie w ciemięś bity!" — "Nie znałem ojca ani matki, oni mnie w pieluchach odumarli, nie bili mnie też, Jasny panie, jeno mnie się bieda nabiła i nauczyła rozumu. Ot mówią, że adwokat to najmądrzejszy człek na świecie, a tak głupio popisał pańskie interesa, że Jasny pan przegrał ze żydami".

"Skądże ty wiesz o jego koncepcie?" — "Człek się kręci, sprząta po pokoju i uważa, bo mój pan taki ma zwyczaj, że co napisze, czyta głośno i poprawia". — "I cóżeś uważał?" — "Któż tak pisze: pożyczone 3000 reńskich, od nich dał 500, to straszna lichwa". — "W samej istocie, że straszna lichwa". — "Straszna i niestraszna, bo można pożyczyć 3000 na 30 lat, a czy 500 będzie straszną lichwą? hę?" — "Masz rację, powinien był napisać: za 3 miesiące wydarł 500 od 3000". — "Rozumie się, i na mocy tego przegrał w pierwszej instancji". — "Ba, ale teraz w replice wyrazi i złapie żydów".

"Jasny panie, powiem mu taką gadkę. Dwie myszy latały po łanie pszenicy, jedna jadła i do tego jeszcze do jamy nosiła, a druga się z niej śmieje: na co ci tego ? Odpowiada pierwsza: przyda się żer na zimę. Nie wiedziałam o tem, że to można schować na zimę; ja także będę zbierała i chowała; a tymczasem nie zbierała nic, jeno myśli: pracuj mucio na mnie. Myszka się spracowała i zachorowała; przylatuje przyjaciółka na doradę, i radzi: wiesz ty co, jest tu jeden, co bardzo leczy dobrze myszki, idź no do niego. Myszka idzie z ochotą do kota, on ją przyjmuje, o ty biedna myszko, łapnął i połknął; a druga myszka się z niej śmieje, bo zabrała po niej, co nazbierała pszenicy i miała na zimę".

"Pijesz widzę do mnie, mając mnie za tę myszkę, co się dała złapać kotowi. Ale nic z tego, ja kota odgonię tym sposobem, że się zgodzę z wierzycielami i uniknę procesu". — "Gdyby się darmo Jasny pan pozbył, to jeszcze, ale płacić taką lichwę, nie honor; przecie Jasny pan powinien mieć więcej rozumu, niżeli prosty żyd, który do żadnych szkół nie chodził". — "Znowuś mnie asan kopnął". — "Zachowajże mnie od tej zniewagi Boże, szanuję Jasnego pana, i mówię na mój głupi rozum, że żyda trzeba złapać, aby pożyczka była za darmo". — "Kiedyś taki mądry to powiedz".

"Mądrości się nie uczyłem, ani umiem czytać księgi, ale sobie tak myślę w głowie: kiedy żyd frant, czemuż nie może być pan nim. Adwokat zataił czas krótki, który stanowi o lichwie; pan zawezwie żyda i spyta: na jak długoś mi ty pożyczył? Powie: na krótko; nie dam ci, bo niewolno; powie: na długo; nie dam ci, bom ja chciał na krótko". — "Nic tam na wykręty aspanku, rzetelność zdobi szlachcica, jeno gawiedź trudni się wykrętami. Oddam dług, bom pożyczył, na żyda zaś są inne finty".

Lokaj pokręcił głową: "pójdę szukać mego pana," i poszedł. Lecz poszedł zamiast szukania adwokata, do dłużnika żyda, i mówi mu: "Smułku! źle słychać". — "Co takiego?" — "Mój pan mi mówił, że pójdziesz do kryminału; twój wspólnik już siedzi". — "Aj waj, co mówisz, niemoże być". — "Istna prawda, jabym ci doradził, ale..." — "No mów, kochanku, ja ci nie chcę za darmo". — "Właśniebym ci proponował, żebyś za darmo zrobił, to będziesz cały".

"Mój kochany powiedz mi, co ten adwokat myśli?" — "On źle myśli". — "Aj waj, źle myśli". — "Nie inaczej, mówię prawdę, z adwokatem nie ma już rady, jeno jeszcze jedna, ale... " — "No powiedz, " głaszcze go po głowie. — "Dasz mi rękę, że za darmo?" — "Nie rozumiem". — "To i ja nie rozumiem, " i chce odchodzić. — "Mój kochany, powiedz mi prawdę". — "Dasz rękę, powtarzam, że za darmo?" — "Ny, dam, jeno niech nie będę w kryminale".

"Zaczekajno, muszę iść, bo tam czeka gość, a adwokata nie ma w domu". — "Kto taki?" — "Koniecznie ci wiedzieć? Gość, co cię wpakuje, rozumiesz?" — "Mandatar czy konduktor?" — "I ten, i ten, i jeszcze jeden". — Lokaj odchodzi, żyd go łapie: "Słuchaj, co chcesz, wszystko ci zrobię za darmo, wróć się no Mikołajku. Surę dajno wódki".

Mikołaj się szarpie chcąc odejść; żyd go trzyma: "mów, dam ci wszystko, a co ten konduktor sobie myśli! po co gadać, na co pleść niepotrzebne rzeczy". — "Jużeś Smulku w łapce, a nikt cię nie wyrwie z niej, jeno pan Ratysław". — "On mi winien pieniądze, rozumiesz, niech mi to zrobi, daruję procent, poczekam pieniędzy, powiedz mu Mikołajku". — "Dasz rękę?" — "Nie jednę, jeno obie". — "Więc dobrze, ale powiedzno mi, jak to było?"

"Głupstwo się stało mój Mikołajku, ja niewinny, jak siedem słońców, prawdę ci mówię, jeno człek się lęka, bom niepotrzebnie pojechał z Abramkiem; on mi mówił, zarobimy, a my stracili konie i wóz. Jedziemy gościńcem, nietrzeba ci mówić, bo chcieliśmy przed szabasem zajechać na dzień, ciemno się zrobiło, naraz konie wpadły na dziurawy most. Furman krzyczy: ratuj! My się poprzelękali, a tu wylatuje chłop, stój! poczta stój! Co chcesz chłopie, my nie poczta, jeno żydzi. Oj nieszczęście, żeście wpadli! Pomaga nas ratować, wyciągli konie, jednego, potem drugiego. On krzyczy: nie spodziewałem się, że wy pojedziecie, jeno żeby tu wpadła poczta. Toś ty rabuś! mówimy wszyscy, a on podnosi kół żelazny: co wy Niemcy! jak machnie, byłby nas zabił, jeno nasz parobek tęgi wyrwał mu z ręki i machnął go po za ucho; zwalił się do rowu, jeno zacharczał. Popraw mu Bartek! krzyczymy. Bartek poprawia, on krzyczy: dam wam wszystkie pieniądze, mam w domu zakopane w komorze. Bartek! mówimy, daj mu po trzeci raz. On go łup, a tu trąbka pocztarska zagrała. My w nogi na bok do krzaków, zostawiliśmy Konie".

"A cóż się stało z pieniądzmi?" — "Bagatela, nie wartało, ale wiesz Mikołaju, żeby tego konduktora wszyscy wzięli na męki Moskale, że on poznał moje konie. Niech mu zatka gębę pan Ratysław, za darmo pożyczka jego będzie". — "Dobrze Smulku, jeno mi jeszcze powiedz o tych pieniądzach". — "Ej Mikołajku innym razem, napij się wódki, nie zapłacisz nic, daję darmo". — Mikołaj utarł usta, ścisnął żydowi rękę: "Czekaj, nie chodź nigdzie, ja tu przyjdę z panem Ratysławem, on czeka," i poszedł.

Ratysław nudzi się: ani adwokata, ani sługi. Snują mu się po głowie różne myśli: "sprytny sługa," mruczy sobie, — a Mikołaj wtem wchodzi i śmieje się: "nie powiedziałem panie łaskawy, że chłopski rozum także coś potrafi?" — "Ciekawym". — "Ho ho! jak mi się, poszczęściło, anim się spodziewał, będzie pożyczka za darmo, a i Smulko posiedzi sobie," i Mikołaj opowiada, jak zagadnął Smulka, a co się wykrywa. — "Mój ty aspanku, chodźmy do Smulka". — "Nie, Jasny panie, Smulko musi szukać pana, a nie pan jego; siedź pan, nadejdzie pewno mój pryncypał, trzy godziny już bawi, on akuratny, nie zatrzymuje się nigdy". — "Dobrze, opowiemy mu o nowem odkryciu". — "A to znowu, sekret musi być między nami, ho ho!" i grozi Ratysławowi.

Adwokat wrócił, i na zdziwienie swoje zastaje gościa, kłania się, ściska ręce potrójnie: "Pan dobrodziej przecie łaskaw, mówię pod słowem honoru, pracuję za darmo, proces wprawdzie trudny, alem podał w duplice argumenta obciążające, pan wygra, jeno notabene niech się pan nie zraża, żeby przeforsowali żydzi duplikę, bo replika pokaże, iż pańska sprawa czysta jak słońce". — "Mecenasie, ja do zgody jak ryba do wody". — "Ani murmur, cobyś pan zrobił, żebyś się zgodził!" — "Ja się zgodzę za darmo". — "Albo pan dobrodziej rodziłeś się pod nieszczęsną płanetą, żebyś wszystko rozdawał darmo? Żyda się nauczy rozumu". — "Niechże mi go pan każe zawołać". — "Broń Boże!" — "Ale ja proszę". — "No chyba chcesz mu pan za darmo dać takie sumy". — "Niechże pan poszle".

"Nolenti non fit injuria," mruczy adwokat, "pożałuje pan. Mikołaju idź mi po Smula, niech zaraz przychodzi". — Mikołaj poszedł. — Adwokat się odzywa: "ale przynajmniej pan nie traktuj ze żydem, tylko pozwól, abym ja mówił". — "Pozwalam, niech pan mówi z nim wprzódy, ja potem". — "Dobrze, ale bez podpisu mego nie można się zgadzać ze żydami". — "I na to przystaję".

Smul wszedł z Mikołajem; ostatni wlepił wzrok do Ratysława i zdala trzyma palec na ustach, stojąc za żydem. — "Smulu!" rzecze adwokat, "tyś pożyczył panu Ratysławowi 3000." — "Pożyczyłem." — "Dał ci procentu 500, prawda?" — "Ja procentu od pana Ratysława nie żądam, ja pożyczyłem za darmo." — "Co pleciesz?" — "Mówię prawdę, ręka rękę myje, pan Ratysław mi nie zrobi krzywdy. — A więc moja duplika posłana dziś za darmo. — Jużcić darmo panie adwokacie, mówi Smul. — Adwokat machnął ręką, obrócił się do Ratysława: "Trzeba się w czepcu rodzić; znowu do żyda: podpiszesz się na to? — "Czemu nie."

Adwokat zrobił akt zgody i podpisali go wszyscy. Żydowi się trzęsła ręka, obziera się na Mikołaja, on mruga nań. Smul myśląc, że są wszyscy w porozumieniu zatajenia jego sprawy, rzekł: "panowie teraz powiedzą konduktorowi, niech nie plecie głupstwa na mnie, że poznał moje konie; kiedy już siedzi pan Firman za darmo, niech siedzi, wszak otrzymał za darmo wieś, niech się przesiedzi w kryminale także za darmo," i uśmiechnął się żydzisko. — Adwokat spojrzał na Ratysława: "pan wie o tej tajemnicy?" — "Co dopierom się dowiedział od Mikołaja". — "A ty skąd się dowiedziałeś?" pyta adwokat służącego. — "Sam Smul mi powiedział, że zabili dróżnika i zrabowali mu jeszcze pieniądze." — Adwokat natychmiast posłał po policję i rabusia żyda zapakowano do ciemnicy.

Po odprowadzeniu żyda, opowiada Mikołaj swojemu pryncypałowi, jak z majaka zażył żyda, a on zamiast odpowiedzi zwierzył się z wypadku, który go wtrącił do kozy. Śmiali się wszyscy, radząc, jakby zatrzeć poszlaki na Firmana rzucone, że on wraz z żoną doi kozę za darmo. Ratysław mówi: "nic nie szkodzi;" adwokat przytakuje, a Mikołaj się wtrąca: "Na mój chłopski rozum, za to samo, że niewinność Firmanów okazuje się przez wykrycie zbrodniarza, niepowinni być niekontenci, iż za darmo siedzieli; niechżebym był nie odkrył Smulka, Firmanowie siedzieliby za podejrzenie, a to już hańbiąca plama. "

"Tylko mój kochany, czy się sprawdzi, że żydzi zabili dróżnika i oni skradli pieniądze?" — "Pan jesteś niewiernym Tomaszem. " — "Jeden świadek, żaden świadek, " mówi adwokat. — "Wszak nas trzech świadków, co mówił Smulek, ja, pan i Jasny pan". — "Tobie raczej było być adwokatem, nie lokajem, " ośmiał się Raty-sław, "idź no jeszcze a dowiedz się, jakim sposobem wykradli pieniądze, czyli kto jeszcze nie był przyczyną?" — Mikołaj kontent, że panom służyć może swoją głową, poszedł uradowany.

VII.

Często same pozory, wygonią cię z obory,
Wyżeną cię i z chatki, wpadniesz w potrzask, do klatki.

Teresa siedziała w kaźni, nie przykrzyła sobie, to jej nie pierwsze; ona była oswojona z podobnem mieszkaniem, jeno zagryzała wargi na mandatarjusza, który ją wsadził, posądzając niewinnie za talarki ukradzione, bo była przeświadczoną, że je dostała za darmo od kuzyny księdza proboszcza. Mandataryusz zaś porozumiawszy się z proboszczem, względem wypuszczenia winowajczyni z aresztu dla przyszłych ich planów, nie chciał ją wprost uwolnić, tylko zakierował tak, aby jej ułatwiono ucieczkę. Kazał odemknąć kaźnie policjanowi i klucze przynieść do siebie. Teresa widziała, jak odmykał, zostawił niezamknięte i poszedł z kluczami. Zrozumiała zaraz, że ten manewer umyślny: "nie pójdę ja wam ztąd," szeptała,"nie takam głupia". Przeszedł jeden dzień i drugi, mandatarjusz pyta policjana: "Jest tam Teresa?" — "Drzwi do aresztu otwarte, ona nie ucieka, jeno siedzi." — "Zawołaj no ją."

Teresa przyszła z zadartą miną. Mandatarjusz się pyta: "Czemuż nie mówiłaś wyraźnie, że ci pani na plebanji darowała dwa talarki, jenoś się jąkała? Nie wiesz to, że przez podobne tłumaczenie się, wpadasz w podejrzenie? przesiedziałaś się za darmo w kozie, samaś sobie winna." — "Panie sędzio, czym się tak nie tłumaczyła?" — "Nie pleć, bełkotałaś coś pod nosem. Idź, podziękuj księdzu proboszczowi, bo on prosił za tobą, abym ci nie czynił krzywdy." — Teresa ani się spodziewała tego zwrotu, ucałowała rękę mandatarjusza i spieszy na plebanję.

"Witaj Tereso," mówi ks. proboszcz. — "Bóg zapłać, przyszłam podziękować za opiekę nademną; sędzia mnie chciał zjeść, ale przecie poczciwi ludzie pamiętają o mnie." — "Bo też i ty pamiętasz zawsze o mnie, a twój mąż to jeszcze więcej pamiętał." — "Co się tyczy mnie, pamiętam, mówię pod niebem, że pamiętam; ale mój, to tam było tak i sak, lepiej niech odpoczywa, kiej się dostał do pikusa". — "Ej," roześmiał się kapłan, "wszyscy podobno lękamy się tego pikusa, a on nas nie ominie." — "Dobrodziejowi tam łatwiej, niżeli nam grzesznikom, kto ołtarzowi służy, ołtarz mu też pomoże, ale nam inaczej, za darmo wsadzą i siedź, gdybym przynajmniej skradła, nieżal by mi było, ale mój, " zakrztusiła się mówiąc, "oh tak mi ślina skoczyła do piejaka".

Proboszcz się uśmiechnął, zrozumiał on kobietę, że ma na sumieniu zbrodnię i wyślizga się jej słowo odkrycia onejże; nie ciągnął też dalej, by nie zdradziać tajemnicy, jeno zagadnął: "Tereso, tyś bezdzietna?" — "Jako życie" odparła kobieta, "mam żyjących dwóch chłopaków, oni w szkołach". — "Ale chciałem powiedzieć, samotnaś, przykrzy ci się, możebyś chodziła do drogmistrzów, pani się tam przykrzy, on jakoś wylatuje z domu, nie zagrzeje we dnie ani w nocy". — "Ją lubię, poczciwa; on jak Niemiec, da mu kto podarunek, tak długo pamięta, aż go zje, a potem nie zna cię. Dopókim i ja nosiła com mogła, widział mnie; przestałam, ani się popatrzy, " i dodała: "Ale kiedy ks. proboszcz za drogmistrzową stoi, pójdę do niej, ona ma dzieci dużo, tam praca, pomogę jej, nie chcę żadnego wynagrodzenia." — "Tylko nie mów znowu, żem cię tam posłał, rozumiesz?" — "No, no, rozumiem," i poszła kobieta.

Po odejściu Teresy przychodzi sędzia. — "Panie!" krzyknął proboszcz, "klei się, Teresa u drogmistrzów, przez nią możemy coś na korzyść pańską działać". — "Doprawdy, mnie ta nowina zatruwa, nie należę do skrytych, pytałem się żony, czy nie dała powodu do bliższych stosunków z drogmistrzem". — "Jakżeś pan gorąco kąpany, któż słyszał o podobnym postępowaniu, a jak się też wykaże, że niewinna". — "Przeproszę ją". — "Pan widzę ciepłe piwo, możeś nadmienił o kólczykach." — "Jeszcze nie, lecz szukałem wszędzie, żona nie ma podobnych."

"Niech pana nie znam z takim pośpiechem, więc teraz trudna rada działania przez Teresę, bobyśmy się skompromitowali. Mepotrzebnieś ją też wypuścił z każni, gdzież ja poszukam teraz moich pieniędzy?" — "Zamknę ją powtórnie." — "Nie czyń pan jeszcze, czekajmy." — "A jak nam jakiego figla spłata, bo to kobieta kret, wszelkie nasze kombinacje będą daremne." — "Będziemy ją mieli na oku, a przy najmniejszych poszlakach, zawrze się ją do ciemnicy." — Na tych projektach skończyło się.

Teresa nie w ciemię bita, miała swoje projekta, które się rozwijały same za jej sprężyną. Chodziła do drogmistrzów, i podsuwa jemu samemu myśl, by unikał plebanji. Drogmistrz się zadziwił i pyta o przyczynę. Ona mówi: "darmo nic nie mówię". — Drogmistrz stronił tedy od plebanji, chodził tylko do sędziego częściej niżeli zwykle. Sędzia z sędziną wiedzieli o posądzeniu, zachowali się biernie. Tymczasem sędzinę piekły darowane kolczyki, chciała się ich jakim sposobem pozbyć, aby znikło męża jawne na nią podejrzenie. Kogoż tu użyć do tajemnicy, jeno Teresi, ona najsprytniejsza przeprowadzi co zechce. — Woła ją tedy do siebie: "moja Teresiu, daruję ci złote kolczyki, jeno rai wymyśl na drogmistrza co, rozumiesz, bo ten człowiek czepia się naszego domu, a ludzie ludźmi, mają złośliwe języki." — "Paniusiu słyszałam o tem, bo też i na mnie wymyślają obelgi; ksiądz proboszcz nieczysty rzuca najpierw kamień, a sam darował drogmistrzowej kolczyki, pokazywała mi istotnie".

Sędzina kontenta z odkrycia tej tajemnicy, puściła ja w kurs kobiecy; dowiaduje się plebanja o tej infamji, puszcza w kurs znowu o drogmistrzu i sędzinie. — Drógmistrzowa dowiedziawszy się o mężu, puczcza w kurs miłosny stosunek sędziego z kuzyna proboszsza. Teresa widząc, że się te familje na zabój pogniewały, dodaje do tego ognia oliwy, nosi z jednego domu bajki do drugiego, jurzy a jurzy na siebie ludzi, że nietylko u siebie nie bywali, ale wyzywali się poza oczy prostemi wyrazy. W końcu się pokazało, że panie nie nosiły żadna kolczyków, jakie która miała, a mianowicie owych złotych pozbywa się każda darowaniem Teresie za donosy. — Sędzia nie chciał już dochodzić dalej o zgubie proboszcza, bo żona będąc związaną sekretem z Teresą, zaklinała męża, by na złość nie indagował więcej kobiety, mówiąc: "Darmo przyszły pieniążki proboszczowi, poszły darmo." — Proboszcz znowu mając nić zguby swej, urguje do cyrkułu, aby poszukiwano za zbrodniarzami. Cyrkuł urguje mandatarjusza, on robi protokóły dając relację: "wszystko darmo, bo nie ma ani poszlaku ani świadectw".

Taką rezolucję dostaje proboszcz. Związany z sędzią sekretem względem Teresy, gryzie wargi: wszystko darmo, bo nie może występować publicznie bez kompromitacji; usiadł tedy cicho, ani piśnie, niech się dzieje co chce. — W takim stanie będącego nawiedza Teresa. On zły, ankorliwy, wyjeżdża z furją: "Po co tu idziesz złodziejko, niedosyć, żeś mi zabrała pieniądze, ale jeszcze i sławę, spikłaś się z temi Niemcami na mnie, czekaj, wyjedziecie wnet wszyscy, ja wam poradzę".

Kobieta widząc ankor proboszcza dodała jeszcze ognia, udaje się do sędziego i mówi wprost, jak pleban odgraża się drogmistrzowi i sędziemu. — Zawrzała walka zacięta; ci dwaj zbierają, co tylko mogą na proboszcza. Nie występują jednak otwarcie, jeno namawiają parafjan, podsuwając im różne punkta, aby wnieśli zażalenie na swego pasterza. Gmin zwykle ciemny ufa ostrzyżonym głowom, polegając na ich filozofji; nabazgrali tedy punktów 20 na swego pasterza. Przychodzi do podpisów, jeden i drugi się cofa: "podpiszcie sędziego i drogmistrza," mówią otwarcie, "wszak oni na tę skargę nawiedli". — Ale jak podpisać, to podpisać; popodpisywali, że pan sędzia i drogmistrz tak nakazali, i posyłają do cyrkułu. — Naturalnie ztamtąd przyjeżdża komisja, pokazuje skargi proboszczowi wzywając do tłumaczenia się. — Koniec końców, pleban neguje, drogmistrz także, sędzia toż samb, a i gmin nie potwierdza skargi. — Komisja tedy za darmo.

Jednak te pozory dały do mniemania, że na całem coś jest rzeczywistego, bo jakże zarzucać komu, że za darmo daje kolczyki! Zadarmo go kobieta Teresa nie okradła, za darmo sędzia nie milczy, ani się za darmo drogmistrz nie wypiera! Te pozory skłoniły cyrkularną władzę, że uczyniła propozycję plebanowi, aby dla uniknienia niesnasko w, przeniósł się gdzie indziej. — Rzeczywiście znienawidziwszy sobie kwoli intryg to miejsce, proboszcz przeniósł się wkrótce na inne. Tak mu dojechały pozory.

Ten fatalizm nie był tak okropnym, jak go przedstawiano, bo za darmo przyczyniali się drudzy do odwetu, a proboszcz nic a nic nie wiedział. — Konduktor poznawszy konie po uprzęży, twierdził śmiało, że zbrodnię musieli popełnić żydzi. Nie omylił się wcale w rachubie. Konduktor nalegał na sąd, niech śledzi do ostatniego, bo musi być wtajemniczony do tej sprawy Firman, skądby bowiem żydzi dowiedzieli się, że o mil przeszło 20 ma dróżnik pieniądze, tylko kleiły się tak okoliczności: że aspani Firmanowa miała wiadomość o tym skarbie, i musiała udzielić żydom tej wiadomości, oni też chciwi grosza, pojechali i stało się co było ukartowanem.

Zabiegi konduktora były jednak daremne. Żydzi oświadczyli i podpisali się, że pożyczkę zrobili panu Ratysławowi darmo; Ratysław kontent broni ich do ostatniego, nakazując swemu sędziemu przewlekanie sprawy. W takich okolicznościach konduktor nie wiedział innej rady, jeno wyjawić Firmanom co zaszło, że ich niewinnie aresztowali. Sam nie chciał jednak się kompromitować, że jest donosicielem, umyślił tedy działanie przez trzecią osobę. Myśli sobie: pojadę pocztą w tamte strony, zachoruję umyślnie, abym został dni parę, porozumiem się z kobietą wdową, ona tedy poda o śledzenie podejrzanych, przytaczając mnie za świadka.

Stało się, umyślony plan przychodzi do skutku. Konduktor jedzie, zachorował, pozostał, i pyta się o wdowę Łukaszową. — Oberżysta się śmieje: "Coż panu się znowu zachciewa, żeby okradła Waszeci, jak Wielom zrobiła?" — "Nie, ja chcę wyświecić, kto zabił jej męża i skradł pieniądze." — "Wszystko darmo mój panie, nie tacy tu byli jak pan, a z tą babą nic nie skórali; okradła ona tu księdza, okradła drogmistrzów, że im zabrała bieliznę, tylko tyle im zostawiwszy co mieli na sobie; okradła mandatarjusza, i fukła sobie w świat, a nikt jej nie skarży, bo jej każdy używał do domowych plotek i bajek, nią przeprowadzali na się intrygi, zatkane mają teraz pyski, bo jakby ona zaczęła odkrywać ich tajemnice, zafarbowałyby się niejednemu lica. Ostrzegam pana, jeżeli wiesz co, lepiej milcz, bo zaczynać z taką babą, lepiej z psem, jego kijem odżenie, a jej nie, ona ma sposoby, że się uczepi i ssie jak pijawka, dopóki człeka nie skompromituje; mówię, wszystko darmo".

Te słowa zastanowiły konduktora. Medytuje: co tu począć? jej nie ma, za żydami dziedzic stoi, góra na mnie! Wszystko nic, myśli sobie, tylko o Firmanów chodzi! Oni kozę doją darmo, a jak też obrócą się przeciw mnie wszyscy, zginę! — Jedzie nazad, powróciwszy nie zwierza się nikomu z misji. Powoli słyszy: żydzi pogodzili się z panem względem pretensji. Adwokat został właścicielem kamienicy, półgębkiem mówili jedni, że nie dał zgoła nic za nią, ale nikt nie mógł potwierdzić, czy darowana lub nie. — Cicho, spokojnie, jakby makiem zasiał; nawet Firmany wypuszczeni siedzieli znowu na Woli, jakby nie byli posądzeni. — "Co to jest?" pyta swej żony, "że tak ucichło między żydami i dworem?"

"Albo ja też wiem," odpowiada kobieta, "wdałeś się z niemi w niepotrzebne konszachty, oni się tam wszyscy znają między sobą, a prawdziwe przysłowie, że pies psu nie urwie ogona. Dowiaduje się tylko sędzia, czyś przyjechał lub kiedy wrócisz? Dawniej nigdy się nie pytał o ciebie, teraz musi być w tem jakaś przyczyna. — Znowu klin, mówi konduktor, "by mnie co nie spotkało, darmo! wpadłem niepotrzebnie w kłopot przez złych łudzi. — Firmanki się nie lękam," rzecze żona, on gorszy. — Przeciwnie, odparł konduktor, ona wodzi rej i należy do skąpie pierwszej klasy, a takie dla grosza poruszą piekło. — "Tak źle, tak niedobrze, mój mężu, gdybyś się mógł wyśliznąć z tych kłopotów jako z honorem, radabym była okropnie; ale ja tam i Ratysławom nie wierzę, raz przeciw żydom występowali, znów się z nimi pogodzili; oni tak samo zrobią z Firmanami, teraz nastanie między niemi zgoda, a na nas huziu."

"Masz rację, wiesz co, jakżeby się tu dowiedzieć, co Firmany względem nas zamyślają?" — "Moja rada na tem się kończy, bez żyda ani rusz, wszyscy się niemi posługują, to i ty". — "Ot właśnie, abym cię przekonał, że bez żyda się obejdę wcale, pójdę sam." — "Co ty pleciesz," rzekła z przyciskiem zadziwiona żona. — "Zobaczysz, z moim powrotem przekształtują się inaczej interesa; Firmany bowiem wyjadą, jeżeli ich co gniecie, a jak zamilczą, znakiem, że wszystko przykrztusili." — "Pójdziesz darmo mój mężu, Niemców trzeba znać, oni wiedzą dobrze, że się język ma na to, aby co innego nim powiedzieć jak się myśli."

Konduktor mimo perswazji żony poszedł do Firmanów. — Na wstępie zadziwili się oboje i bardzo zimno przyjęli konduktora. Co on uważając rzekł: "Państwo macie mi za złe, żem występował przeciw wam, gdy padło na was podejrzenie o zabójstwo dróżnika, u którego pani odbyła pielgrzymkę do Rzymu". — Co pan sobie myśli i zaczepia żonę o pielgrzymkę do Rzymu? ona protestantka, ja także, nie wierzymy w Rzym wcale, mówi Firman. — Konduktor się uśmiechnął: Nie wiedziałem, że się państwo nie rozumiecie na przenośni. — Właśnie się rozumiemy, odparła Firmanowa, "Ratysław odkupuje od nas Wolą, my się przeniesiemy. — Nie wiedziałem o tem. — A skądże panu ktoś nabajał o pielgrzymce naszej do Rzymu, to taka prawda, jak owo podejrzenie, żeśmy okradli dróżnika. Mówiła mi wprawdzie Łukaszka, że mają pieniądze wielkie, ale co mnie obchodziły te chwalby w chwili tak krytycznej, jaka mi się przydarzyła. "

"Czy też pani nie opowiadała przypadkiem komu o swej przygodzie u drożuikowej?" — "Nie mam zwyczaju chwalić się, ani narzekać, może mój mąż wspomniał komu, niech powie, bo ja zupełnie zamilczałam, byłam bowiem żenowaną. — Nie mówiłem o tym wypadku nikomu, rzecze Firman, jeno Ratysławowi, bo stary ciekawy, zbiera nowiny jak gazeciarz jaki". — A zatem powiem państwu, że daremne wszelkie poszlaki, ciągnie dalej konduktor, "tam kobieta narobiła wszystkim bigosu, okradła proboszcza, drogmistrza, sędziego i urządziła w świat fugę".

Więc my darmo siedzieli oboje w areszcie, ponosząc taki wstyd i niezatartą do dziś dnia plamę! — Moi państwo, i ja darmo wpadł w klatkę, cóż robić!" — Panie konduktorze, my dla wstydu odstępujemy Ratysławowi wioskę, aby się wynieść ztąd za niewinny zarzut, bo wszyscy na nas wreją jak gromada bocianów nad pozostałkiem przez zimę; a cóż my winni? mówię przed Bogiem, że nam historja morderstwa dróżnika niewiadoma".

"Państwo! snadź żydzi Abramek i Smulek i Teresa pozbyli się dróżnika". — "Więc ja niewinny!" krzyknął Firman; "zkąd się pan dowiedziałeś?" — "Jeździłem umyślnie i dotarłem do gniazda. Nikt inny tylko oni". — "Ba," mówi Firman, "Abramek ukradł także skarb po nieboszczykach we dworze, zabrano mu go, niby siedział, wypuścili. Miał wypowiedzianą propinację i znowu na niej siedzi; wszystko zatarte, jakby makiem zasiał, to mnie dziwi". — "Słyszałem i o tem," odzywa się konduktor, "ale nie wierzyłem pogłosce."

"W tem tkwi coś tajemniczego panie konduktorze". — "Mnie się też zdaje". — "Płazem tej historji puszczać nie można." — "Trudna walka lisów z niedźwiedziami". — "Jakiś pan niemądry, pieniądze mam, rzec mogę za darmo, bo wezmę za wieś; cóż mi to szkodzi, żebym utracił połowę, a przecie natrę moim nieprzyjaciołom uszów."

"Z adwokatami trudna sprawa, najbieglejszy ma kamienicę za darmo, on panu za darmo procesu nie będzie prowadził, skoro tak zkolegowany z Ratysławem." — "Ba! znajdzie się frant na franta, byłeś pan tylko był po mej stronie i dostarczył mi dowodów, że żydzi złodzieje, że Ratysław ich broni." — "Bardzo chętnie, jeno mnie pan nie mieszaj do publiki, tylko zachowaj moje incognito. Żydzi dowiedziawszy się, że im bróżdżę, gotowi użyć forsy, a jabym utracił moją służbę, rozumie pan?" — "Najchętniej, tylko mi pan powiedz jak wykryłeś zabójców drożnika?"

"Oto, pojechałem, Teresi nie ma, której szukałem; nie ma tam także proboszcza, ale się pląta pastuch po nim pozostały. Oberżysta mówił mi, jeżeli kto może wiedzieć o Teresi, to nikt inny, tylko ten pastuch. Poszukałem tego nad podziw monstralnego i brzydkiego człowieka, łeb ma pojeżony jak buldog, oczy małe wpadnięte, wargi obwisłe, twarz szeroką, a nos jakby lejek do góry przewrócony, i ten człek eldoradem jej". — Firman skoczył: "tak ładna kobieta zakochała się w takim brzydaku? Być nie może!".

"De gustibus mulierum non disputandum," ośmiał się konduktor. "Dosyć wynalazłem tego człeka i pytam: powiedz mi gdzie ksiądz proboszcz ? Przypatrzył mi się jak niedźwiedź, kiedy budę rozwali, i rzekł: Może i pan należysz do tych, co go ztąd wygnali, hę? ja ci dam! Przytem pogroził mi pięścią, niemniejszą od lwiej łapy. Mówię, żem się wzdrygnął, i odpowiadam mu zaraz: właśnie chcę odkryć jego krzywdzicieli. Kiedy tak, odpowiada mi, słuchaj pan. Ta łotrzyca Tereska, co dawniej za mną szalała, namówiła mnie, abym wykradł klucze proboszczowi. Ja mądry, brałem po jednemu, tak ginęły jeden za drugim, na plebanji kazali sobie robić nowe, a my mieliśmy stare. Gdym uważał, że niebyło pana w domu, a panna poszła do drogmistrzów, bo tak nakręciła Tereska, że ją akuratnie wtenczas zaprosili, przyszedł drożnik, poodmykał; ja tymczasem, mówi pastuch, pilnowałem. Potem stał się rozruch, zginęły pieniądze; mówię Teresi, dajże mi trochę. Ona się przysięga, że nie wie o niczem, bo mąż skąpy, nigdy jej nie daje krajcara. Uwierzyłem, i tak trwało. Przyniosło nieszczęście do niej jakąś panią. ze świata, co się jej przydarzył wypadek niemiły, że z jednej stało się dwoje; przyjechał za nią pan ładny, bo ładny, Tereska mu się uśmiechała, wiedziałem o tem, gdyż mi zależało, aby się do nikogo nie śmiała; byłem tedy zły jak siedem ancychrystów; pilnowałem pod tym domem z wielką pałą. W ten wieczór jakoś nie wyszedł ten panek, bobym go był uśmiercił; lecę do domu, zastałem samego na gościńcu drożnika, który rozbierał most. Myślałem tedy, że on ten most rozbiera, bo tam podeń chowa pieniądze, zaczaiłem się z daleka. Wtem słyszę turkot, przymrużyłem oka i poznałem, jadą żydzi. Naraz stał się krzyk, słyszałem jęk, bitkę, dygotałem jak osika; trąbka trąbi, jedzie poczta, uciekłem ze strachu, przybiegłem na plebanję i na drugi dzień dowiedziałem się, że zabili drożnika".

"Ja tedy," mówi dalej konduktor do Firmana "poznałem konie Abramkowe i wóz. Otóż oni zamordowali z pewnością." — "Więc mnie miał ów pastuch w podejrzeniu o miłosny stosunek z Teresą?" — "Tak twierdził." — "Jak to pozory mylić mogą". — "Relata refero, dowód jest, że żydzi sprawcami śmierci dróżnika, a on sprawcą kradzieży księżych pieniędzy." — "A jak też to znowu będą pozory i daremne nasze zabiegi ?" — "Pan jesteś niedowierzający, prostym ludziom daje się wiarę, oni kłamać nie umieją".

"Więc się spuszczam na pana, a teraz otworzę mu tajemnicę. Najprzód żydów zubożyć do ostatniego, potem Ratysławów, co z nimi trzymają, ich majątek musi być naszym". — "Jakim sposobem?" — "To już na mej głowie, darmo panu nie chcę, sowicie go wynagrodzę, tylko verbum nobile". — "Nie jestem szlachcicem, nie bawię się w szlachetne słowa, jestem prostym Niemcem, żyję dla chleba, i daję słowo moje, jakem Niemiec, że przyczynię masę pozorów do zrujnowania pańskich nieprzyjaciół; ma być im kwaśne, niech będzie jak ocet."

Konduktor po tej wizycie przychodzi do domu, i opowiada żonie, jakie go szczęście spotkało. Kobieta się zamyśliła, i długo nie mogła wydobyć jakiego na te projekta zdania. Nareszcie rzekła: "Wiesz co, byś ty nie wpadł zpod deszczu pod rynnę! Uważaj, byś nie utracił służby, a z nią naszego utrzymania, mamy dzieci, lube kochane, ich los nas więcej obchodzić powinien, niżeli nas samych; cóż one winne, że my ich rodzicami? Radziłabym ci, odsuń się zupełnie od tej sprawy, zwłaszcza iż ona pogmatwana; ja temu i temu nie wierzę, to jakaś niezrozumiała intrygantów liga, oni mają swoje plany, a ty nie daj się używać za proste narzędzie. Co wiesz, wiedz sobie, nie mów nikomu nic, i koniec". — Konduktor usłuchał żony i od tego czasu zamilkł.

VIII.

Kto na szczęściu swem buduje,

Niecił tej prawdy szuka:

Szczęście sam człowiek zepsuje,

Gdy weń ciągle puka.

Ratysław uspokoiwszy się z wierzycielami, do tego otrzymawszy napowrót dawną Wolę, uśmiechnął się sam do siebie. Mówił do żony: "Nie nadarmom się w czepcu rodził, fortunka mnie nie opuszcza. Wiesz Imość co: jedźmy sobie za granicę. Młodość moją przepędziłem można mówić, darmo; inni tego rodzaju ludzie zwiedzali piękne kraje, nabawili się w wysokich towarzystwach, choć utracili trochę majątku, nieżal im umierać, przecie żyli na świecie. Ja czegoż użyłem! W gimnazjum męczyli mnie łaciną i niemczyzną, wyszedłem; objąłem gospodarstwo, zostałem hreczkosiejem, zasiedziałem się z tobą i nie widzieliśmy też z młodości chyba sami siebie; czyż to nie ma innych przyjemności na świecie? Właśnie czytam teraz dzieło, które mi pożyczył adwokat, "Tajemnice Paryża." Ani mi się śniło, że gałganiarz więcej ma oleju w głowie i o nim piszą księgi, a o Ratysławie zgoła nic..."

"Kiedym za młodu nie widziała Paryża, i na starość niewarto; lepiej schowajmy te pieniądze dla wnucząt." — "Wszystkiego nie skonsumuję, niepodobna, zresztą jeszcze przyzbieramy, a kiedy się Imości moja propozycja nie podoba, pojadę sam." — "Na to nie pozwolę." — "Na starość nie zrobisz mi Imość nieprzyjemności, abyśmy się gniewali, albo abym wlazł drugi raz pod pantofel, kiedym się pod nim zasiedział. Wolność wodziła prym w Polsce, a zatem ja jako szlachcic chcę być wolnym." — "I ja także chcę być wolną, a nie jechać za granicę, która mi się nie podoba. Takie książki, jakie teraz czytasz, warto aby je spalono, same głupstwa, intrygi, mordy, fe!" — "He, he, moja Imość, gdybym był dawniej czytywał te księgi, anibym był minuty nie siedział na wsi; w mieście dopiero życie, notabene, nie w takiem nudnem jak nasze cyrkularne, gdzie ani teatru, ani opery, ani widowisk, ani koncertów nie ma, chyba jak dwaj pijacy pohulaczą po dziesiątej godzinie i zawrą ich do kozy, a nazajutrz wyrypie im policjan pamiętne, to koncert miast naszych."

"Niechże ci się Ratysławie nie zachciewa pokusy, bo kto biesa szuka, biesa znajdzie." — "Moja Imość, verbum nobile, pojadę, najpierw do Wiednia, a potem do Włoch, abym raz w życiu mojem widział morze. " — "Gdybyś mi dał słowo, że pojedziesz do Rzymu, pojechałabym chętnie z tobą, bo widzieć stolicę chrześciaństwa, gród wielkich dzieł sztuki, mogiły bohaterów cnoty, warto!" — "A więc wygrałem," mówi Ratysław. "pojedziemy," i pocałował swoją połowicę w dwa paluszki u prawej ręki, nie zapominając dawnych umizgów, na tem bowiem zasadzały się największe afekta małżeńskie zaraz z młodości.

Pani krzątała się koło bielizny, pakowała w kufry i walizy, pan zaś pisał dyspozycje na pół roku dla ekonoma, leśnego i wszystkiej służby. Mandatarjusza swego także zawołał i naradza się z nim co ma czynić w razie, jeżeliby potrzebował przesyłki pieniędzy. Powoli za parę dni było wszystko gotowem. Oboje państwo siedli do karety i żegnani przez domowników pojechali swobodnie. Niedaleko zawiózł ich powóz własny, tylko do stacji pocztowej. Najęli sobie szybkowóz czyli Eilwagen, i prosto jechali do Wiednia.

Stary Polus, akuratny, człek do tego rzetelny i wierzący każdemu, najął we Wiedniu fijakra, który miał zawieść jego i rzeczy do porządnego hotelu, a ponieważ nie miał w domu w używaniu niemczyzny, więc sobie i zapomniał dużo wyrazów. Mówi tedy do fijakra: führen sie mich zum edelsten Gasthaus. — Ba, wiedeńczyk rozumiejąc, że wiezie jakiegoś księcia, który żąda najporządniejszego hotelu, zawozi go do najwspanialszego, a tem samem do najdroższego, gdzie wysiadują sami magnaci, książęta. Ho, ho! Ratysław zobaczywszy taką służbę i pokoje z konfortem światowym, uśmiecha się do żony: "Imość, co? ha? jest u nas który kościół wspanialszy?" — Tu dopiero zaczyna się wesołe życie. Fagasy lokaje nadskakują, tytułują: Herr Graf, (panie hrabio). — Ratysław odpowiada: "nie jestem hrabią;" — poprawia się lokaj i mówi: "książę!" — Ratysław łamie niemczyzną: "moja matka pochodziła z kniaziów ruskich," — wszyscy lokaje tedy sypią tytuły książęce, nadskakują do znudzenia,

Przesiedzieli tydzień cały; jeżdżą, aby zobaczyli Wiednia osobliwości; Ratysław sypie wszędzie grosze za każdą usługę, mówiąc do żony: "Niewiedziałem, że te niemczyska takie potulne i ugrzecznione, trzeba im dać, niech pamiętają polskiego szlachcica." — Nasyciwszy się widokiem Wiednia, nabrali chętki zwiedzenia Włoch. Ratysław rachuje się z kieszenią, ma 1000 reńskich, woła tedy gospodarza, niech zrobi rachunek, wiele za pobyt się należy. O dziwo! niechce oczom wierzyć; narachowano mu 700 guldenków srebrem. "Za co?" pyta zdziwiony. — "Książę sobie zająłnajpiękniejsze salony, jeszcze się pyta za co!" — "Jam żaden książe, tylko ubogi szlachcic polski, mnie będziecie zdzierali?" — "Wszystko jedno panie łaskawy, kto najmuje ten płaci." — Ratysław w targ; niemcy pomiarkowali, że ktoś wywiódł w pole polskiego szlachcica, śmieją się półgębkiem, ale mówią na serjo: "Zapłać pan." — Ratysław oszołomiony tą grzecznością, wyjmuje pieniądze: "Niech was piorun trzaśnie, za darmo tyle wydrzecie odemnie pieniędzy;" płaci sumę mówiąc do żony: "A to nas oskubli, okąpali, popamiętamy niemców. Jedźmy żono nazad, niemam tylko 300, oniby i to za dwa dni zebrali."

"Ma być kwaśne, mężu, niech będzie jak ocet; wydaliśmy więcej, wydamy mniej, spytajmy o hotel tańszy, jak najtańszy, zatrzymamy się, tymczasem poszlemy po pieniądze do domu, a kiedym się ofiarowała do Rzymu, niezmiernę postanowienia." — "Masz rację, i ja się ofiarował widzieć morze." — Po wielkich kłopotach wynieśli się na Leopoldstadt do taniej oberży. Ratysław napisał do ekonoma, aby sprzedał co tylko jest do spieniężenia i posłał 1000 reńskich.

List przyszedł na czwarty dzień, przywiózł go Abramek będący na poczcie po swoim interesie. Poznał on pismo dziedzica, a jako żyd ciekawy, nie posłał listu do dworu, jeno poniósł go sam. Przemyślny żyd wiedział dobrze, czem ujmie ekonoma, zaniosł mu dobrej anyżówki baryłeczkę na podarunek. Ekonom przyjął i pyta zaraz: "Może Abramku masz do mnie interes jaki?" — "Zgoła nie, mówię prawdę, wiem, że pan lubi anyżówkę, przyniosłem, ale zarazem i list z Wiednia od dziedzica i oddaję."

Ekonom rozpieczętować czyta: "A do sto bizonów, słyszysz Abramku, oskubali dziedzica, zapłacił za pobyt w hotelu 700." — "Ślicznie," ośmiał się żyd, "ma pieniądze." — "Gdzietam! wymietli wszystkie szkatułki i ledwie nazbierali tysiąc." — "A dukaty stare?" — "Dukaty przyszły z Panem Jezusem, poszły z Matką boską." — "Nierozumiem." — "Krewniaki się zjechały, jak posłyszeli o skarbach, każdemu zatkaj czuja, i nie ma." — "Ślicznie." — "Gdzie tam ślicznie, pisze mi dziedzic, poślij pieniądzy, bo jedziemy do Włoch, a tu nie ma."

"Nie wie to pan, że kredyt większy pan niżeli pieniądze ? Ratysławowi pożyczy każdy, jeno piśnie." — "Więc dajże parę tysięcy." — "Ja? skąd? nie wie pan, żebym był nieżył, gdyby nie pieniądze, wydałem darmo do grosza, cóż robić." — "Więc naraj mi kogo." — "Pan Firman wziął gotówki 20. 000, może pożyczyć." — "Dobrześ powiedział, tylko nie mam odwagi zrobić propozycję jego żonie; kobieta z piekła, skąpa, przeszła wszystkich żydów w sknerstwie, a tuby wypadało zaciągnąć na mały procent." — "Doradzę panu, nie mów nic samej pani, tylko jemu pod sekretem." — "Ba! alboż on ma krajcar na swoją stronę?" — "Tak źle tak niedobrze, gdybym miał pożyczyłbym natychmiast i to bez pretensji, no pomówię sam z Firmanem." — "Z nieba byś spadł Abramku, pan i tak nie będzie wiedział, dam ci do browaru owsa 10, jęczmienia tyleż za darmo."

Żyd zatarł sobie ręce i idzie do Firmanów, którzy jeszcze dosiadywali na Woli; opowiedział interes, o co chodzi. Firman się zagapił, otwierając usta, jak polip jaki na żer, rychło li sam mu wpadnie. — "Pan pożyczy 3 tysiące, a napiszemy na wekslu 4. " — "Lękam się." — "Ach, nastręczam dobry interes, a pan mnie nie rozumie. Ekonom ciepły, wiem o tem, jeno udaje, że nie ma nic; pożycz pan jemu, on wystawi weksel." — "Na czemże go będę patrzył? czy żyrujesz go?"

Żyd myśli, nareszcie rzekł: "Już wiem, jak będzie dobrze, i tego i tego złapiemy. Namówię ekonoma niech odpisze panu: nie mogę dostać pieniędzy na pańskie imię, chcą tu pożyczyć mnie, ale musi ktoś zaręczyć; więc pan dziedzic niech przyszłe blankiet na weksel z podpisem swoim, że ręczy. Ekonom podpisze weksel na swoje imię, i będziemy mieli dwóch na wędce. " — "Ani słowa, koncept niepośledni, próbuj, ja dam 3 tysiące."

Żyd mówi dalej: "ja panu nastręczę wszystko za darmo, ekonom ma tu ładny kawałek łąki, który kupił od chłopa, niechże ją da panu zadarmo, a ja będę płacił z niej panu. Co zaś ta łąka rocznie przynosi, niech sobie ekonom wpakuje do sumy wekslowej i koniec." — "Nie zła myśl, idź Abram, proponuj, przystanę na pożyczkę, niech dziedzic ręczy." — Żyd pobiegł, opowiada wszystkie myśli ekonomowi, który kontent, pisze do dziedzica: będą pieniążki, tylko niech pan dziedzic przysyła podpisane żyro na wekslowych blankietach.

Uleciało dni dziesięć, nim listy tam i napowrót się skrzyżowały. Ratysław gonił w Wiedniu ostatkami, podpisał kilka blankietów wekslowych i odsyła natychmiast w dobroduszności i czystej wierze. — Żyd się zjawia, opatruje blankiety podpisane przez dziedzica, uśmiechnął się: "No, teraz tyś dziedzicem, gdybyś tylko chciał być nim." — "Jak to?" pyta ekonom zdziwiony. — "No tak: na wekslu można napisać sumę 50 tysięcy, bo za nią dziedzic ręczy; jemu poślesz, co ci się będzie podobało, a on przepadł." — "Ej Abramie tegobym nie uczynił, panisko dobre aż miło. Idź do Firmana, pożycz 3 tysiące, a ja sam procent zapłacę, rozumiesz, bo mi pana żal, że go tak w Wiedniu oszwabili."

Uśmiechnął się żyd: "pan ma u dziedzica łaski, co dobry to dobry; zażartowałem tylko. Niechże mi pan podpisze weksle na jaką sumę." — "Jużcić trzy tysiące żąda, na tyle napiszę." — "Nie, radziłbym, daj pan weksle, sani Firman wpisze, wiele da, własną ręką, a to najlepszy dowód będzie." — "Masz rację, on się swego pisma nie zaprze."

Ekonom podpisał dwa weksle nie wyrażając na nich sumy, dał żydowi, ten porwał, poszedł, za niedługi czas przyniósł trzy tysiące, mówiąc: "odeślij zaraz, państwo się ucieszą." — "A weksle gdzie?" pyta ekonom. — "Przecie panu nie odda weksli Firman, on je potrzyma tak długo, aż dług zostanie uiszczonym." — "Bez procentu pożyczane, czy z procentem?" — "Ktoby od pana brał procent." — "Więc ja wam dam co przecie za tę wysługę; cóżby tu?"

"Jeżeli pańska łaska, pozwolicie mi łąki, bo nie mam pastwiska." — "I owszem, łąka mnie kosztuje tylko 200 reńskich, za darmo paście, ile się wam bydła podoba." — "Daj mi też pan cedułkę na te słowa, że mi wolno tam paść, boby polowy robił mi przykrości, a ja mu pokażę, że mi wolno." — "Dobrze Abramku;" siadł i napisał: "Abrainkowi pozwalam za darmo paść na mej łące bydło jak sam chce." — Żyd złapał kartkę, jeno mu się zaiskrzyły oczy. I tak trwało czas jakiś.

Ratysław jeździł sobie po Włoszech, podziwiał cuda natury i dzieła klasycznej sztuki; żona zaś zachwycała się kościołami, bo co raz to wspanialsze przed oczy się nasuwały. W Rzymie zamieszkali czas dłuższy, i ztąd piszą do ulubionego ekonoma: posyłaj tylko pieniędzy, ile możności złota, bo to tylko w wiecznem mieście kursuje. — Ekonom znowu smaży sobie głowę, a nie mogąc wymyślić dukatów, udawał się zawsze do pośrednika Abramka, by nastręczył sumkę pożądaną. Już teraz przyszedł na domysł: "Na co mi się podpisywać na wekslach, razem uczynił to głupstwo, niech się sam dziedzic podpisuje." Dziedzic też posyłał podpisane przez się weksle, opiewające na pewne sumy, zawsze kładąc nacisk na żądanie: "Staraj się ile możności pożyczać bez procentu." — Ekonom odpisywał: "Dotąd było darmo na imię moje, dziś ustało, tylko żądają pieniędzy." — I tak się obaj pocieszali biorąc obcy grosz, a podpisując weksle w nadziei przyszłej spłaty.

Gdy się już państwo Ratysławowie namodlili we Włoszech do sytości, a ekonom tylko tyle posłał, ile wystarczyło na drogę, — powracają do rodzinnej chatki. — Wszystko im nie w smak. Mieszkanie nazywali niedogodnem, czeladź głupią, poddanych zacofanymi, towarzystwo sąsiedzkie nudnem; kościół im za trywialny, potrawy za pospolite, ubiory bez gustu; słowem nastał niesmak w życiu zepsuty obczyzną. Pani grymasiła:, ja się nudzę;" — pan toż samo. Znowu im się w głowie roi, aby wyjechali za granicę. Cóż kiedy kieszeń pusta. — Żona proponuje sprzedaż majętności, Raty sław się waha. — Koniec końców, żona przemogła: "sprzedajmy, wystarczy nam procent od kapitału do śmierci, a żyć będziemy za granicą."

Pierwszym doradzcę był adwokat, udali się tedy doń, niech poszuka kupca, i traktuje z nim na wolną rękę. Mecenas kontent, zresztą pamiętny dobrodziejstwa, że mu się dostała ładna na własność kamienica, którą odstąpił mu wspaniałomyślny klient, zacierał ręce: "Panie dobrodzieju, słowem honoru ręczę, za darmo sprzedam, nic sobie nie rachuję, zanadto mam łaskawości od wielmożnych państwa dobrodziejstwa. Teraz dobra podskoczyły w górę, sprzeda się. Prusacy dopłacają, zwłaszcza gdzie lasy, a pańskie zakonserwowane jeszcze." Lecz zapytał śmiejącą robiąc minkę: "I cóż skłania państwo do sprzedaży swej majętności? Czy przypadkiem nie dłużki jakie?"

"Będzie tam jakaś bagatelka od Firmanów, oni się tu zgłoszą, pan się z nimi porozumie, i zapłaci rządowy procent, bo oni nibyto za darmo dali mi na podróż, ale ręka rękę myje, nie trzeba panu mówić, darmo umarło; zresztą mam nad parweniuszami litość, niech się dorobią. Lecz nie o to tu chodzi mecenasie, chcę wyjechać za granicę celem poratowania umysłu i zdrowia, gospodarstwo się sprzykrzyło i nie rentuje, mam obowiązek spłacenia moim wnukom trzeciej części wartości mej majętności; dwie mi wystarczą, rachuję na żonę i siebie do śmierci." — "Bardzo dobrze, że wiem wszystkie pańskie dyspozycje, pan mi może będzie łaskaw udzielić plenipotencję celem zawarcia kontraktu." — "I owszem, dam jak najobszerniejszą, tylko niech mecenas się spieszy, byśmy mogli wyjechać wkrótce."

Adwokat otrzymawszy nieograniczoną plenipotencję na sprzedaż majętności Ratysława, ogłosił zaraz konkurs na kupno w gazetach zagranicznych. Zgłosiło się niebawem dwóch Prusaków i jeden żyd. Targ w targ, adwokat robi ugodę wstępną, i głosi formalnie w gazecie urzędowej, aby się zgłaszali, kto ma jakie pretensje na tych dobrach. — Zgłasza się żydek z Brodów z wekslami. Adwokat się patrzy. Istotnie podpis Ratysława, suma 10. 000. — Za kilka dni przychodzi drugi żydek z wekslami, suma 10. 000. — Po mału przychodzi Firman, mam sumę 3000, i znowu 3000, tudzież gwarantowane 4000 przez ekonoma, ze żyrem pana Ratysława, a skoro dziś nie ma ekonom nie, więc ja patrzę żyranta. — Adwokat spisuje wszystkie długi wynoszące 30 tysięcy; trzecia część dla familji wynosi 15, więc 45 razem. Lecz Prusaki zgodzili tylko za 40, więc by jeszcze brakowało 5 tysięcy do umorzenia deficytu. Po takim porachunku pasywów, jedzie do Ratysława.

Tymczasem tu zastaje inną scenę. Włościanie mający po parędziesiąt reńskich popożyczali bez procentu ekonomowi żądającemu, bo im tenże poobiecywał różne ulgi. Dowiedziawszy się, że dziedzic sprzedaje swoją majętność, pobiegli do niego, by zafantował ekonoma za ich pieniądze. — Ratysław przywołał ekonoma. Ten nie zapiera, mówiąc: "pożyczyłem, ale nie dla siebie, tylko dla pana dziedzica." — Dziedzic przeczy, mówiąc: "Nie kazywałem pożyczać dla mnie u poddanych, wy sobie go patrzcie." — "A no panie, na czemże go popatrzemy, nie ma nic, jeno ścieżkę przez wieś. " — "Przecie kupił ładną łąkę." — "Ho ho, już ją Abramek posiada, ma kwitek na nią."

Ratysław rozgniewał się na włodarza. W tem wchodzi mecenas, ani się witając, ani zważając na stojących, krzyknął: "Panie! nacóżeś tyle długów narobił, że przewyższają cenę kupna, i mnie pan przytem narażasz na nieprzyjemności pańskich wierzycieli." — "Co pan mecenas mówisz? parę tysięcy to długi?" — Niecierpliwy adwokat wyjmuje spis i pokazuje: "na wiosce cięży 45 tysięcy, a za nią dają 40. " — "Jakto?" skoczył Ratysław, "pan śmiesz mi zarzucać oszustwo! sam jesteś widzę oszustem, za darmobyś chciał wykpić odemnie wioskę, jak wykpiłeś kamienicę, znamy się na farbowanych lisach. Zrzucam moją plenipotencję, anihiluję, oszustwo."

Adwokat uciekł jak wściekły, rzucił papierami i ową plenipotencją. Włościanie słysząc o długach pańskich, zaczęli krakać jednogłośnie: "Widzisz panie dziedzicu, okpiwałeś świat, teraz pójdziesz na psie ścieżki gwizdać; zapłać nam nasze pieniądze, nie patrzemy ekonoma." — Ratysław stał w płomieniach wstydu i rozpaczy, co się to podziało.

Po tej scenie zaczęły się procesa; żydzi za weksle, Firman także o swoje, ekonom o swoje, a i chłopi wnieśli skargę o swoje. Ratysław bez przyjaciół, wikłał się z początku jak mógł, ale trudno przebić mur głową.

Na grubą skalę ukartowane przez propinatora i Firmana oszustwo doprowadziło do sprzedaży wioski, wyrzucenia poczciwego szlachcica z własności, przy której sposobności umarła mu nerwowa małżonka, nie mogąc przenieść tego ciosu. On zaś ogłoszony za marnotrawnika, jakoby na wojażach przehulał majętność swoją, nie znalazł współczucia, wyniósł się z Galicji, aż w Krakowie znalazł przytułek, żyjąc z dobroczynności. Słowem, z zamożnego obywatela stał się na starość żebrakiem, żywiąc się z łaski cudzej darmo.

IX.

Często zniewierana cnota
Otworzy swe szczodre wrota,
Pokaże czyste swe serce,
Które było w poniewierce!

Wróćmy do dwóch osobistości, drogmistrza i pani mandatarjuszowej nazwanej sędziną, których posądzano o jakieś tajniki skryte, właściwe wszystkim ludziom na świecie. Czy rzeczywiście tak było, dowodów jasnych nie było; sędzia nie przypuszczał, a proboszcz najgorzej wyszedł na tem, że z jego domu miała wyśliznąć się potwarz podobna, za którą odpokutował, bo się wynosić musiał swoim kosztem o mil kilkanaście. Żegali też nań: pozbyliśmy się bajczarza; a osobliwie czyniły to kobiety, jakiemi były interesowana drogmistrzowa i sędzina. — Trudno uwierzyć, a przecież powtarzają, że góra z górą się nie zejdzie, człowiek z drugim niespodzianie zasię. Drogmistrz pomanipulował coś na swoją korzyść z budowaniem mostów, i wypowiedział mu rząd służbę. Jak niepyszny wyniósł się i on swoim kosztem, siedział na bruku; przeżyło się zapasy, nastały krytyczne chwile. Żona desperowała: "cóż wysiedzisz, przecie się rusz, szukaj miejsca, bo trudno aby te dziatki poumierały z głodu." — Jak niepyszny idzie w świat. Wędrowni schodzą się na drodze, w oberżach, karczmach, na- noclegach, i jakoś zaraz jeden drugiego poznaje i z nim sympatyzuje.

Zanocował on przy gościńcu głównym w odludnem karczmisku. Koło północka puka ktoś; służąca żydowska wstała, i puściła. — "Dajno mi wódki," mówi przychodzień. — "Ja nie mam wódki, zamknięta, gospodarz spi w alkierzu, tam wziął klucze z sobą." — "A więc go obudź i daj mi wódki, bo mi zimno dokucza." — Służąca zapaliła kaganiec; podróżny spojrzał na ziemię: "a tu kto spi?" — "Jakiś podróżny." — "Więc mnie cieszy, żem nie sam. Wstań no człeku!" — Śpiący podniósł głowę, przypatrzył się, i zatulił twarz płaszczem. — "Wstań, napijemy się wódki, bo zimno." — "Napiłem się dosyć biedy," rzekł leżący, "jeszczebym tu wódką ją ogrzewał." — "Głupiś, ja więcej miał jak ty, a wszystko djabli wzięli."

Drogmistrz nie mógł się ognać natrętnikowi, usiadł na pościeli; podróiny mu się przypatruje: "poznajesz mnie?" — Drogmistrz mówi: "Nie chwyta mi się myśl podobnej fizjonomji." — "Ej co o fizjonomjach masz mówić, gdyby tu przyszła Teresia, poznałbyś ja w sam raz." — Ta mowa uderzyła drogmistrza okropnie, samo wspomnienie o tej złodziejce napawało go wstrętem; udał jednak, że nie rozumie i pyta: "Jaka Teresa? Marja Teresa dawno w grobie". — "Nie udawaj filucie, ona nieraz wspomina o tobie: dobry to chłop ten drogmistrz, on rozdawał kolczyki!"

"Z kimże mam honor mówienia." — "Honor dziś za nic, mój drogmistrzu; powiedz mi, czy jedziesz, czy idziesz piechotą?" — "Kto nie ma koni, własnemi się ciałodźwigami posługuje." — "Na toś zjechał?" — "Cóż robić, taki los!" — Ergo habeo socium doloris; czy nie jesteś drogmistrzem już?" — "Drogmistrzem zawsze jestem, bo mam kwalifikację, tylko nie mam stanowiska." — "Aha, i ja jestem zawsze dziedzicem, tylko nie mam gtanowiska. Nie turbuj się nic, napij się wódki, Teresia zawsze zuch kobieta."

Drogmistrz sobie suszy pamięć, aby sobie przywołać do niej obraz podobnego człeka; ani rusz, nie idzie. Historja o Teresi drażni go, bo poczęści ta kobieta była przyczyną jego moralnego upadku, rzekł tedy: "no, powiedz no mi, co za jeden jesteś, bo cię sobie nie przypominam wcale." — "Ot widzisz, ja jestem wszystkim na świecie, co zemnie chcesz mieć. Byłem małżonkiem, dziś spi moja połowica; byłem ekonomem, dziś mierzę krokami tylko ziemię, nie troszcząc się o uprawę wcale. Byłem dziedzicem, dziś odziedziczyłem kozę; byłem stręczycielem, dziś stręczą mnie samego, bym uszedł tylko za darmo; byłem kapitalistą, dziś zkapitulowałem z majątku. Czy niedosyć?" — "A zkądże się znasz z Teresia?" — "Teresia ci w głowie? aspanku, co ładna to ładna, gdyby nie ona, jużby mi byli śpiewali bębnami requiem, ale ona nie darmo ma siwe oczy, czarne brwi i coś jeszcze." — "Może serce?" — "No co się tyczy serca, nie nazwę go tkliwem, zimnem, ani gorącem; ono sobie siedzi mocno w tęgiej piersi i wabi z fantazją co się spodoba, a jak zadecyduje, to musisz posiadać, i nawet kolczyki od drogmistrza dostanie." — "Pleciesz w świat." — "Mój kochany nie pletę, nie, jeno mówię jasno, jak jasnowidzący."

"I kimże jesteś, powiedz mi przecie?" — "Jestem głosem wołającego na puszczy: Używaj świata, bo na koniec zostaniesz żebrakiem, odbiorą ci majątek, żonę, zdrowie, wsadzą do kryminału, abyś tam oślepł, zgnił, by cię zjadły szczury; pytaj się: za co? Sumienie ci powie: za darmo, bo pokolenie semickie oszuka i okradnie cię do ostatniej koszuli, a jeszcze sądy za niem, że żydzi ponoszą krzywdy." — "Nie pleć." — "Mój poczciwy drogmistrzu nie pletę ja, nie. Ot widzisz, byłem raz u ciebie, kiedy moja żona powiła dziecię w drodze, i ulokowano ją u twego dróżnika; prosiłem cię, abyś miał pieczę o tych ludziach, co dali przytułek nieszczęśliwej." — "Pan Firman?"

"Nie jestem panem, widzisz, jestem żebrakiem, tułaczem, utraciłem wszystko przez matactwa żydów, którzy hajrem sobie zrobili, aby tępić chrześciańskie plemię. Szeroka to historją mego życia, szeroka, bodaj jej nikt nie opiewał literami boleści. Patrz, nie mam nic, oprócz tych gałganów na sobie, które świecą dziurami, a i tego mi świat brzydki zazdrości, wymawia: czemuż nie rzucisz tych łachmanów, a nie sprawisz lepszych, wszak wy dziady zbieracie krocie! Lecz zapijmy tę sprawę mój drogmistrzu." Nalał kielich, wychylił, podaje drogmistrzowi, a on też powtórzył za kolegą kielich po kielichu.

"I gdzież idziesz?" pyta drogmistrz. — "Powiedz mi raczej, dokąd ty?" — "Ja chcę odwiedzić poczciwego księdza, co był razem z nami, a nieszczęsne nieporozumienie wygnało go; pozory zmartwiły człeka, że ledwie życiem nie przypłacił, a ja, przyznaję się, także włożyłem niepotrzebne drewienko do tego ognia." — "Więc chodźmy razem/może i moja osobistość nie zrazi go, a co dwa języki mogą, to nie jeden." — "I owszem, chodźmy," i wynieśli się z szynkowni.

Pod lipami około kościoła siedział sobie sędziwy kapłan, trzymając w ręku jakąś księgę. Mała psina łasiła się koło niego, naraz odskoczyła i zaczęła głosić, bo się przybliżało dwóch mężczyzn. Proboszcz obtarł sobie okulary i patrzy się na przychodniów. Poznał zaraz drograistrza, wstał z ławki i wyrzekł podniesionym głosem: "A kogoż ja też widzę; pan drogmistrz! Cóż też tu pan w tych stronach robi?" — Miły ton kapłana rozrzewnił drogmistrza, który bierze rękę księdza i chce całować. Ksiądz odrywa: "Co pan robi?"

"Księże proboszczu, przyszedłem na przeprosiny, żem go też skrzywdził mą potwarzą.." — "Ja się nie gniewam panie, ani mi na myśli dawne dzieje; Bóg mnie pobłogosławił spokojem, parafją, dobrą, ludem nadwiślańskim uczciwym. Siadaj no pan na tej ławeczce przy mnie, a powiesz co tam u was nowego." — "Księże proboszczu, najprzód przedstawiam mu mego towarzysza, nieszczęśliwego człowieka, pana Firmana." — "Przypominam sobie podobne nazwisko, ale jak ono mi się głowy uczepiło, nie znajduję dziś wątku." — "Wszak to ojciec tego dziecka, o którem tyle narobiło się hałasu, że się nie u drożnika, jeno na wozie urodziło."

"To pan miał te przygody ? Oh co ja sam miał korowodów od tej kobiety, żem zapisał dziecko pod numerem drożnika. Widzicież panowie, do dziś dnia nie wyjaśniona historja morderstwa drożnika. Żona podobno uciekła w świat, była to złodziejka pierwszej klasy; tak złe samo się ukarało." — "Jeszcze nie, księże proboszczu, dopiero kara nastąpić musi, bo inaczej wyrzekłbym, że nie ma Boga!" — "Nie bluźnij pan, fe! Zapewne dla tego tak licho koło niego, że nie wierzysz w sprawiedliwość Boską." — "Księże proboszczu, wierzę w nią mocno, bom na sobie doświadczył jej ciężkiej ręki." — "Powiedz no pan, posłuży mi to za naukę." — "Ot widzi dobrodziej, boli gardło śpiewać darmo." — Ksiądz się uśmiechnął: "Panowie zfatygowani, a może i żołądek woła, rozumiem. Ja też niegrzeczny, żem zaraz nie prosił na przekąskę, więc darujcie, proszę teraz do mej chaty".

Wszyscy poszli, posilili się, a Firman zaczął: "Gdybym był słuchał nauk mego rodzica, że praca uszczęśliwia, a lenistwo gubi, nie widziałby mnie ksiądz dobrodziej w takim kostjumie, co się tylko żebracy w nim prezentują. Wyszedłszy z pod rodzinnej strzechy z Czech, wandrowałem jak drudzy do Galicji, bo wszyscy chwalili chleb polski. W samej istocie, umiejąc praktyczny zarząd gospodarstwa, przyjęto mnie najprzód za prowentowego pisarza, a widząc dziedzic, że więcej rozumiem od ekonoma, awansował mnie za niedługo na włodarza.

Pracowałem silnie, bez narzekania, czuwałem we dnie i w nocy nad dobrem mego pana, i rzec mogę, powodziło mi się sowicie, niebrakowało mi jeno drugiej połowicy człowieczeństwa, bez której tęskno żyć na świecie. Pojechałem do swoich, zaraz mi wyszukali od ręki narzeczoną, przywiozłem i cieszyłem się okropnie, bo też była piękną, a dotego przywiązaną i pracowitą, jakich tutaj rzadko widać. Trzymając Gazetę Lwowską, wyczytałem, że pan Ratysław potrzebuje rządcy za kontraktem z sowitą nagrodą. Pojechałem tedy. W drodze nocując wypytywałem się o konduitę tego pana i najpochlebniejsze słyszałem o nim pochwały. Przyjechawszy na miejsce zaprezentowałem się. Dobroduszny dziedzic przyjął mnie suto i nakazał, żebym tylko rekomendacyjne przedstawił świadectwo, to otrzymam z pewnością posadę. Ukontentowany jadę, opowiadam żonie, ona mi na to: wiesz co, obwaruj się dobrze kontraktem, w razie niedotrzymania możesz uzyskać parę tysięcy za darmo. Ta myśl zwodniczej Ewy uczepiła mi się jak pijawka głowy, pojechałem z świadectwami, piszę kontrakt zgodny, między innemi wrażam punkt: że w razie niedotrzymania kontraktu przez lat 12, ma mi dziedzic wrócić wszystkie koszta utraty przez wszystkie lata. Tak było lat parę, nareszcie zrabowali dziedzica, zrujnowali budynki, on zaciąga pożyczkę, wikła się, a mnie nie płaci. Ja tedy do procesu. Adwokat mi wyrachował rocznej straty na 2500 reńskich, przez 12 lat czyni 30 tysięcy. Oh myślałem, żem w niebie. Dziedzic aby się pozbyć kłopotu, odstąpił mi w tej sumie folwark, prawda nietyle oszacowany, ale ja myśląc, że zostanę dziedzicem za darmo, przyjąłem, i odtąd nie trudniłem się już niczem, coby było połączone z pracą, tylko przemyśliwałem, jakby gdzie co wykręcić za darmo. Żona moja przejęła się więcej tą ideą, pierwszym jej losem była podróż za darmo, ująwszy sobie konduktora znajomego, i odbyła także podróż do Rzymu, a drożnik chował ją za darmo."

"Ha ha," ośmiał się ksiądz, "co ja słyszę." — "Ja też," mówił dalej przybysz, "pojechałem po żonę, przyznam się, jakoś bez pretensyj znalazłem sympatję u drożnikowej." — "Więc się pan zakochał także za darmo?" — "Cóż robić było, kobieta przemówiła do mnie oczyma i tak rozumiałem tę mowę, że mi zaufała i powierzyła swój skarb, anim się spodziewał, że parę tysięcy przywiozę do siebie za darmo."

Proboszcz wstał z krzesła, kiwa głową: "Więc u pana moje pieniądze?" — "Czy to były pańskie?" — "Wszak dowiedziono, że mi je skradli drożnikowie!" — "Nie brałem udziału proboszczu, świadczę się niebem, za darmo wlazły same do mej kieszeni." — "Cóż dalej? i potrafiłeś zmarnować tyle?"

"Niechże mi ksiądz nie przerywa. Mając gruby grosz i wioskę, byłem jeszcze niekontent z mego losu, tak, jak opuchły, co ma większe pragnienie do wody, ja nabrałem ochoty, abym gromadził więcej. Przyszedł do mnie żyd z interesem, że się nastręcza pożyczka za grube procenta, w paru latach można zdubeltować kapitały. Namyślam się, parę tysięcy dubeltować, na mnie za mało, wioska nie odrzuca wiele, to martwy kapitał; podsunąłem mu myśl, niech proponuje dziedzicowi, że mu odsprzedam Wolę za 20 tysięcy. Szlachcie targ w targ, nazbierał pieniędzy, gdzie? to mnie nie obchodziło; sprzedałem i zabrałem jak lód 20. 000. Taki grosz warta się dubeltować. Żyd mi otwiera sekret, że pan Ratysław potrzebuje na podróże pieniędzy. Ha ha, pomyślałem sobie, jak on zakosztuje w podróżach, za moje 20 tysięcy osiędę na całym jego majątku. Pożyczyłem tedy przez ręce żyda pieniędzy. Tymczasem słyszę, że we wsi przechowuje się kobieta, która chce się widzieć ze mną na osobności. Serce mi skoczyło, wiedziałem zaraz że Teresia, Przez cały dzień odganiałem od siebie tę myśl pokusy, aby jej nie oddać pieniędzy, ale przychodzi ona do mnie. Żona ją wita z otwartemi rękami, mieści u siebie; ona zostaje dni parę, i nastaje w mej duszy przemiana, nabieram wstrętu do żony. Kto złego szuka, złe znajdzie; zawierzyłem syrenie, że nie kocham już żony; pewnego dnia, moja żona trupem w łóżku, — umarła, pochowałem ją. W czasie pogrzebu zostawiłem w domu Teresie, przychodzę, a tu Teresi nie ma, moja szkatuła do reszty pusta, nawet mi weksle zabrała. Szukaj wiatru po świecie!"

"Co też pan mówi?" — "Mówię jak było, zostałem bez grosza, do tego poszlakowany, bo żyd nie spał, jeno czuwał nademną, a konduktor rozgłosił, żem rabusiem razem ze żydami. Nie trwało dwa dni, pojmano mnie i wsadzono do ciemnego lochu, żaby ogryzały mi nogi, szczury szczypały, wołałem śmierci, ona nie przychodzi," i zamilkł, długo nie mogąc mówić słowa. "Tymczasem," rzekł dalej, "uprzątnięto się z majątkiem pana Ratysława, moje weksle porozdzielali między się żydzi, spiknęli się, i sprzedali ten majątek; dziedzic wyszedł o kiju żebraczym ze swej wioski."

"Dla Boga! co za dzieje! i cóż dalej?" — "Schowajmy na dzień jutrzejszy, mój poczciwy proboszczu, widzę, że masz nademną litość, a dalej przekonasz się o mej niewinności. " — I odłożyła się pogadanka na później.

X.

Rachuj zawsze twoje kroki,
Bo na nie wyjdą wyroki.

Konduktor dowiedziawszy się, że żydzi byli sprawcami mordu dróżnika, szukał sposobu, jak już wiemy, aby nietylko ich ukarano, ale także wspólników, bo mu ów pastuch od proboszcza wyjawił, że mu dawali duży papier z dwiema okami, by tylko usmiercił drożnika. To zeznanie nie było mu jednak dostatecznem, mimo że poznał wózek i konie Abramka. Myślał sobie zawsze: zkądby Abramek przyszedł na domysł jechania omal więcej 20 mil na rabunek? On musiał od kogoś wiedzieć, że drożnik ma pieniądze. — Temi myślami ciągle zajęty, doprowadził nawet do tego, że był jak wiemy u Firmanów, mając ich w podejrzeniu, że oni będąc u drożników wiedzieli o fortunie, i kto wie czy nie należą do spółki.

Ta myśl utwierdziła jego podejrzenie tem więcej, gdy mu sam Firman oświadczył: "najprzód żydów zubożyć, a potem Ratysławów." — Konduktor jednak bojąc się takich lwów, aby go nie zjedli, siedział teraz cicho. Lecz widząc, że Ratysławom sprzedali dobra i dziedzic sam poszedł na tułactwo, nabrał i on odwagi: "Teraz, albo nigdy! Żydzi więżą Firmana, ona nagle umarła, co to jest?" — Rusza wszystkiemi konceptami, kto tu główną odgrywa rolę! "Moja głowa," myśli sobie, "za pusta na takie rzeczy, potrzeba mi rzecznika, ten kosztuje, a ja nie mam!"

Ale tonący brzytwy się chwyta. Konduktor więc mówi do siebie: "abym sobie nie miał do wyrzucenia, żem zaspał sprawę, pójdę do adwokata Ernesta." — Idzie tedy i opowiada wszystkie okoliczności całej sprawy słowo w słowo. — Adwokat wysłuchał, kręci głową: "Mój panie," rzecze mu, "nim tłusty zdradnie, chudy zdechnie. Sprawa wprawdzie do wygrania, ale któż poniesie koszta?" — "Mnie panie mecenasie niestać, " odpowiada konduktor. — "Dobra rada więcej niż złoto, niechże pan wywiaduje się od mandatarjusza, za co wsadzon Firman do kaźni, i opowie mi przyczynę."

Konduktor wiedząc, że mandatarjusz z żydami jedną kość gryzą, nie pytał się samego dominikalnego reprezentanta, tylko ugłaskał winem jego pisarza, a ten mu szepnął: "Firman dopóty będzie siedział, dopóki nie zjedzą mu wszystkich pieniędzy, aby się nie miał czem bronić". — Z tą nowiną leci do adwokata. — "Tak to?" mówi adwokat, "więc teraz panu wyrobię za darmo podanie do kryminału wprost, niech zjedzie komisja celem zbadania aktów mandatara, ale incognito." — Jak wyrzekł tak się stało.

Przyjeżdża sędzia śledczy, rewiduje najprzód areszta, znajduje Firmana pogryzionego od szczurów, i pyta o akt oskarżenia. Mandatarjusz kręci. — Widząc sędzia śledczy, że tu są rzeczywiste fałsze sprawy, zacytował przed się Abramka, kazał okuć w dyby. Żyd tkliwy na podobne pęta i niespodziankę, szlocha: "panie co to jest, za co ja siedzę?" — "Dowiesz się wkrótce, jeno cię trochę pogryzą szczury jak Firmana."

"Co ja winien panie sędzio, wszak mi pan mandatar kazał zniszczyć Ratysława przez weksle, czemu jego nie kujesz?" — "Za mało bratku, jeszcze tu mamy dwie śmierci do skonstatowania, śmierć żony Firmana i śmierć drożnika Łukaszka. " — "O tem nic nie wiem," mówi żyd. — "Powiesz ty bratku, jeno cię szczury trochę pocałują, " i kazał zaprowadzić do tej samej dziury.

Tej samej nocy zapaliły się areszta i sędziówka, ledwie z niej pouciekali mieszkańce. Dnia następnego nie było aktów, jeno popioły. — Sędzia kryminalny został bez papieru, wszystkie bowiem jego rzeczy i papiery się popaliły. Żyd Abramek zadusił się od dymu, daremna już z nim indagacja. Mandatarjusz dostał pomięszania zmysłów, bo mu się cały majątek spalił, zostały nagie żona i siedmioro dzieci.

Kto tę zbrodnię popełnił? pytano wszędzie. — Czy Firman? Jego niewinność wykrywa policjan, bo mówi: ani na krok nie wyszedł z mej izby. — A no trudna rada, mówili sobie; ukarali się sami widać zbrodniarze. — Sędzia śledczy odjechał, a mandatarjusza zawieźli do domu warjatów. Firman tedy obdarty wyszedł i chodził po okolicy jako żebrak, aż się spotkał z drogmistrzem i opowiada u proboszcza swojego życia wątek.

Proboszcz wieczorem był niespokojny, czuwał nad gośćmi, nie dowierzając, po co mogli przywlec się dwa włóczęgi, czyli oni nie spiskują na jego mienie. — Nakazał tedy, aby czeladź nie spała, pilnowała na podworzu, i łapała każdego, kto się tylko nawinie nieznajomy. Proboszcz sam nie spał nic, zamknięty w przyległym pokoiku czuwał na każdy oddech chrapiących gości. Stróż trąbił koło kościoła, parobcy gwizdali około stodół; hola po połnocku proboszcz usłyszał kaszlanie. Wyszedł z łóżka, wdział czemprędzej bóty i szlafrok na siebie, obwinął chustką szyję, wsadził czapkę i powoli zbliżył się do drzwi.

Zakaszlało znów głęboko; proboszcz słyszy mówiącego Firmana: "Spisz ty?" — Drogmistrz odpowiada: "gdzietam spię, ta trąba koło kościoła jeno huczy, wybiłem się ze snu, zresztą ma człek różne na głowie." — "Ej co tam, wybij sobie wszystko z głowy jak ja, najlepiej będzie." — "Jakże tu wybić sobie, kiedy mam dziatki, uczciwą żonę, żal mi ich okropnie, a tu człowiek nierozważny dał się namówić do podłoty, i sam potem wpadł w klamkę."

"Przecież nikogoś nie zabił, ja co innego, udusiłem żonę, a myślisz, że mi jej nieżal było? Za darmo mnie szczury nie gryzły, znosiłem karę i znosić ją będę do śmierci." — "Bój się Boga, a miałeś ty serce! i śmiałeś mówić przed kapłanem, żeś niewinny?" — "Jakże mu powiem, głupiś. Księdza trzeba ująć, może co da." — "Dobre człeczysko, ani słowa, nie nadużywałbym jednak jego dobroci, anibym śmiał wyciągać rękę do pokrzywdzonego odemnie." — "Głupiś, ostrzelasz się ze wszystkiem na świecie jak ja; Tereska mnie nauczyła."

"Niepleć mi o twej Teresce, to łotr baba, złodziej, ona niejednemu przyczyniła się do zguby." — "Ale ładna, wiesz co, jak mnie oczarowała, tak dla niej wszystko ponoszę, wierzę w nią i bez niej żyćbym nie mógł." — "Gdzież ona jest?" — "Ba, ona moim stróżem aniołem, co mi nakazuje, ja wykonuję, i mówię ci, ślepo wykonuję." — "No gdzież ona?" — "Ona tę samą trąbę słyszy, co i ja i ty." — "Nie pleć, przecie nie na plebanji. " — "A tyś myślał, że nie?"

"Bój się Boga, żeby ona temu poczciwcowi co złego nie uczyniła." — "Jakiś mi tam i ty poczciwy, ona ma większą głowę niżeli ty; ja zawsze idę naprzód, ona za mną, mnie kontroluje; poprzysięgła, że będziemy zmiatali tych, co mają dużo pieniędzy. Ten ksiądz wielki skąpiec, on tu ma grosz, " i zakaszlał.

Słysząc te słowa ksiądz, potrupiał, dygotały mu członki. Zapalił świecę i powoli wynosj się na drugą stronę, do kuchni czeladniej. Obudził kucharkę i przy niej śpiącą służącą. "Byłaście która wczoraj wieczór u pani na folwarku?" — "Była Baśka," odpowiada kucharka. — "Niebyło tam kogo?" — "Jakaś przyszła kobieta, i pani się z nią bardzo witała." — "Zawołaj no mi Mikołaja, ale cichutko otwórz okno." — "On w stajni, to nie usłyszy." — "Więc wyskocz przez okno, obudź go, niech tu zaraz przychodzi."

Dziewka skoczyła przez okno, utknęła, i zawołała: "oh dla Boga!" — Zerwali się na ten głos drogmistrz i Firman. Firman otwarł okno i wyskoczył, a drogmistrz został. — Proboszcz ze świecą idzie przez sień, odmyka; dziewka krzyczy: "dla Boga!" — "Cóż ci Basiu?" — "Wbiłam sobie coś do nogi, okropnie mnie boli." — Drogmistrz chciał iść do drzwi, rusza klamką, zamknięte; biegnie do drugich prowadzących do sypialni proboszcza, zamknięte. Otwiera i on okno, wyskakuje, na nieszczęście zwichnął nogę i krzyczy: "gwałtu!"

Mikołaj parobek przyleciał, bo się obudził, stróż co trąbił także, parobcy strzegący stodół prosto sunęli przez płoty i znaleźli się wszyscy razem. Zobaczywszy obcego jęczącego w ogrodzie, myśleli, że to ów złodziej uciekał przez okno, porwali kije i smarują: "my ci tu złodzieju damy gwałtu!" — Drogmistrz krzyczy: "nie bijcie, ja nic nie winien, tylko tamten!" — a ci go jeszcze tężej smarują: "nie kradnij!"

Nad ranem dopiero wytłumaczyła się groźna sytuacja, jak proboszcz wyjawił drogmistrzowi, co słyszał, a tenże każde zatwierdził słowo. — "Proboszczu, ale mnie to daremnie zbili, nie czuję kości." — "Nie turbuj się mój kochany, jeno wynajdźmy tych łotrów, gdzie oni są. Uważ sobie, Tereska nocowała u mej kuzynki, a ten łotr u mnie, więc oboje byliśmy wystawieni pod nóż tym zbrodniarzom. Krzyk dziewki pobudził wszystkich; głos ten rozniósł się do wsi, posłyszeli na folwarku parobcy, że na plebanji coś się święci, wszystko stanęło na nogi; moja siostrzenica wyleciała wołając, co takiego, i przybiegła ze Staszkiem, a szelma Teresia czmychnęła tymczasem; uszło jej darmo. Uważ sobie, dwom zbrodniarzom się upiekło, bo by byli wsadzeni do ciemnicy za samo zeznanie, com słyszał w nocy! A teraz wszystko daremne."

"Gdziebym się był spodziewał, że Firman do tego doprowadzi zapomnienia się na świecie." — "Mój drogmistrza, cóż ślepa namiętność kobiety nie może! już go zwabiła, oni oboje będą brnęli, aż przyjdzie ostatnia dopełniona miarka, i zginą na szubienicy." — "Gdzie tam, gdzie, takim obieżyświatom najlepiej się powodzi." — "Co też pan mówisz, on obszargany, utracił wstyd, znosi głód, zimno i niewygody, bo przestał być człowiekiem, jeno zezwierzęciał, ona wyuzdana do ostatniej kropli, dziś pije i żre jak ma, a tydzień liże ochłapy, i to pan nazywasz szczęściem? Wszak to już kara za miarkę zbrodni. Lecz jak bądź, tak bądź, dam znać do rządu, aby śledzili za takiemi złoczyńcami, i pana zacytuję za świadka."

"Proboszczu, lękam się czegoś tych ludzi okropnie, lepiej zamilcz me imię, ja chcę dostać gdzie kawałek chleba, którym utracił przez mą winę, stało się, ale żałuję mocno i proszę, doradź mi, gdzieby tu dostać można jakiej służby, niech będzie jakąbądź, za leśniczego, pisarza, ekonoma, nawet polowego, przyjmę, bo mi żal okropnie żony i dzieci." — Probosz się zamyślił, nareszcie rzekł: "Mam folwark, jeżeli byś przyjął u mnie przytułek, najchętniej." — "Oj Dobrodzieju! jakiemże czołem popatrzę na ciebie, kiedym własną ręką pisał na cię potwarze." — "Rachuj zawsze twoje kroki, bo na nie wyjdą wyroki, pamiętajże, a przyjeżdżaj z twemi niewiniątkami do mnie, bo wiem, jak się to jeść chce."

Drogmistrz nie mógł utulić żalu i radości, otarł sobie łzę, bo proboszcz nie chciał nawet podać mu do uściśnięnia ręki. Uspokojony odjechał już furmanką najętą przez proboszcza po żonę i dziatki, i wszyscy przyjechali do nowego dobrodzieja na mieszkanie, które im tenże dał jako przytułek darmo, mówiąc nieraz do drogmistrza: "pan będzie teraz jadł chleb darmo, bo też niemało kii dostał pod mojemi oknami za darmo."

XI.

Darmo wołać: ratuj Panie!
Gdy się czyn już nie odstanie. —
Kula nie zna miłosierdzia,
Cmentarz tę prawdę potwierdza. —

Na krawędzi lasu stał domek schludny; zabudowania gospodarcze obszerne, wszędzie płotami ogrodzone, znamionowały zamożność gospodarza. W samej istocie żył tu Marcin Przywłoka, nazwany tak z powodu, że na to miejsce obsadził dziedzic dawnemi czasy obcego przybysza, i ztąd tę familję nazywali przywłokami. Lecz był to człowiek pracowity, miał żonę i dzieci kilkoro. Najstarszy syn Stach już służył trochę przy wojsku, ale będąc prywatdynerem u pułkownika, umiał go tak ująć za serce, że mu dopomógł wysunąć się z militaryzmu; nie kosztowało to ojca ani grosza, a zobaczył syna, o którym powątpiewał, czy wróci kiedy, bo zawrzała wojna w Italji. Młodsze dziatki były drobiazgami, oprócz dziewczyny Urszulki, która już ze sierpem latała na zarobek. Marcin siewał dużo żyta, na żytniskach tatarki i rzepy; ten podwójny zbiór pomnażał mu fortuny, bo chował wieprzów dużo, i za knurki brał świeży grosz na jarmarkach. Przytem Marcin był także dygnitarzem przy kościele, bractwo kościelne obrało go starszym, on nosił klucz od skrzyni i skarbony, sam też dawał na składki zawsze podwójnie, za co go wyszczególniał proboszcz publicznie.

W jesieni nastały słoty, czas brzydki, dżdżysty, nieużyty, przeszkadzający zbiorom otaw, tatarki, ziemniaków i rzepy. Marcin poskrobywał się po głowie mówiąc do żony: "Jak to Teklusio będzie? rzepa widzę będzie zimowała." — "Proś Pana Boga, aby przemienił," odpowiada żona, "jak Bóg da, tak będzie, my go ta nie przemądrzemy. Cobym radziła, to jest, abyście przecie w nocy zazierali do kartofli i rzepy, bom wczoraj szła tamtędy i widziałam zryte. Nasza trzoda zawarta, chyba żeby obce podchodziły." — "Moja Teklusio, ja tego nie zrobię, abym po nocach pilnował; mamy dzieci, niech one postawią budę i pilnują." — "Stach z Urszulką mogą iść i tam pilnować," mówi żona. — "Jakbyś mi z gęby wyjęła te same słowa," rzekł mąż i woła na Urszulkę, która w drugiej izbie szyła jakieś perkale.

Urszulką posłuszna przychodzi: "Cóż tatuś powie?" — "Ot widzisz moje dziecko, uradziliśmy, abyście ze Stachem pilnowali kartofli i rzepy." — "Za nic w świecie, mój tatusiu!" — "A ja każę i cóż?" — "Ja się boję, bo tak ludzie mówią, że lata po lesie jakaś pokutnica." — "Pleć baju pleć, umarli nie wstają." — "Ale duchy chodzą mój tatusiu, zwłaszcza te co na pokucie." — "I któż ci naplótł tych banialuków?" — "Nie widziałam sama, ale od Szymka mówili, że widzieli postać białą, co się wznosiła aż po nad las, jeno przefurkła, a powstał szum i wiatry okropne, co zrywało dachy. Wszak przedwczoraj sam tatuś mówił, chyba się kto obwiesił i niesą duszę do piekła, co tak szumi i łamie las okropnie." — "No to cię uwolnię Urszulko, ale Stacha nie uwolnię, on był żołnierzem, pewno się nie boi; Zawołaj no go."

Urszulka zawołała brata, który przyszedł i stoi. "Stachu, boisz się ty w nocy?" — "A czegobym się bał ?" — "Więc idź, zrób budę i będziesz nocował przy rzepie." — "Jako życie, sam nigdy." — "A to znowu, żołnierz i boisz się strachów." — "Strachów się nie boję, ale dzika lękam się okropnie. Byliśmy w Steiermarku z panem pułkownikiem na polowaniu, jak strzelił na dzika, nie trafił, tak dzik prosto na niego; szczęście, że była w pobliskości jodła, on uchwycił się tejże i sunął dalej w górę, dzik zaczął gryść drzewo, co dopiero spostrzegli strzelcy, przybliżyli się i tam go zaprali, ważyła poczwara pięć cetnarów. W lesie przywlekła się zkądś samura, wodzi pięcioro i okrutny odyniec z niemi. Te psotniki muszą podchodzić do rzepy, bo okropnie skopane, zryte i znać racie."

"Nie masz to strzelby, żebyś się zataił przy rogu lasu i jak pójdą, strzelił do nich." — "Ba, czy one takie głupie, aby wtenczas szły, jak ja będę czatował; zwierz ma wąch daleki, poczuje i wraca; dopiero wtenczas, gdy wiatr przeciwny, można nań natrafić i to trudno." — "Nie mądryś, gdybyś mi pokazał, jak się nabija i strzela, pójdę sam i zabiję go, rozumiesz." — "Wolno ojcu, i owszem nabiję, będę z ojcem razem, ale byłby ósmy cud świata, żeby tatuś zabił odyńca." — "Co wy młodziki wiecie."

Wieczór poszli ojciec z synem na krawędź lasu, usiedli przed rogatą sosną, na przypadek jeżeliby suwał na nich odyniec, prędzej na nią wylezą. Czekają spokojnie, księżyc pokazał swe oblicze, lecz schował się poza chmury; spokój był, tylko szumiały wody. Syn szepce ojcu: "Tato, mnie się zdaje, że w ziemniakach coś się rusza." — Stary przymruża oka, patrzy: "I mnie się zdaje. Daj strzelbę." — "Ej tato niebezpieczno, bo jak tatuś nie trafi, on sunie na nas." — "Daj, nie pytaj nic." — Stach podaje strzelbę, mówiąc: "mierz ojcze niżej o łokieć, jak się rusza, to trafisz, inaczej poleci ponad głową." — Stary pierwszy raz w życiu mierzył, spuścił kurek, rozgłos się stał — a w ziemniakach krzyknęło: "Dla Boga!"

Marcin się przeląkł okropnie. Stach krzyknął: "co też ojciec zrobił, postrzelił człowieka." — Obaj idą do ziemniaków, tu leży jakaś kobieta i jęczy. — "Coś ty za jedna?" — "Oj Marcinie, jak Bóg chce ukarać, to złego na człeka poszle." — "Szymonowa! co wam się stało? nie wstydziliście się chodzić na nasze ziemniaki?" — "Marcinku, dla Boga, zanieście mnie do domu, bo mi krew z boku bucha."

Chłopi wzięli na ręce kobietę i zanieśli do własnego domu. Nastało narzekanie: "Co za nieszczęście! co za nieszczęście!" — "Oj nieszczęście," krzyczy Szymonowa, "bom nie poszła na wasze ziemniaki, jenom szła przez ziemniaki, bo bliżej. Przywlekły się dwaj włóczęgi i koniecznie zachciało się im pijatyki; nikt nie chciał iść po to skaranie, aż na mnie padło. Trzeba życiem przypłacić, bo mi nabój wjechał prosto w bok." Powstał lament okropny, wszystka familja pobudzona szlochała. Dali znać do Szymona, ztamtąd przybiegły dzieci, nuż powstał krzyk okropny. — Kobieta dogorywała, chce widzieć jeszcze męża, jego nie ma. Skończyła nareszcie mizerne życie.

Marcin zafrasowany zeżółkł z przerażenia, sam już idzie do proboszcza celem pogrzebu, oddając się za winowajcę. Proboszcz wysłuchał żalów kmiotka: "No Marcinie, jakieś dopuszczenie Boskie i nic więcej. Ja od was żadnych pieniędzy nie biorę, ona miała męża, niech on tu przychodzi, a z wami sąd zrobi protokoły, poprawicie sumieniem, jak się stało, ani wam z głowy włos nie spadnie."

Marcin poszedł zawsze zafrasowany; szuka Szymona, pyta, gdzie on się podział ? Jego nie ma w domu, ani też tych dwóch włóczęgów. — Wraca do proboszcza, tam zastał mandatarjusza, dwóch lekarzy, słowem komisję sądową tego wypadku. Opowiada im jak zaszło co było, co mówiła kobieta; a proboszsz na to: "Zapewne moi panowie, Firman z tą łotrzycą byli u Szymona i pojmali go z sobą, by za pomocą jego znowu jaki kąt dla zbrodni otworzyli. Dziwna rzecz panowie, że też nikt nie łapie tych zbrodniarzy. "

Lekarz się odzywa: "któż ich złapie, nam się niepokażą, a pospólstwu rozdają, co ukradną i zrabują, ono ich zataja." — "Wszystko być może," mówi proboszsz, "ale byłby czas położenia tamy temu łotrowstwu." — Pochowano kobietę, poszlaki padły na Szymona, że coś knuje z łotrami; tak stało czas jakiś.

Po kilku latach proboszcz miał interes do miasta; zawołał do siebie włodarza z folwarku, byłego drogmistrza i mówi: "Proszę, abyś mi towarzyszył, we dwóch jakoś śmielej, a zwłaszcza na Kazimierzu krakowskim. Żydów tam pejsatych bez liku, a każdy szarpie na swą stronę." — "Bardzo dobrze," odpowiada włodarz, "dam jednemu i drugiemu szturkańca, i pozbędziemy się natrętników."

Pojechali tedy, przeprowadzili się przez Wisłę pod Tyńcem, i jadą na rogatkę Zwierzyniecką. Przy gościńcu koło fosy siedzi sobie siwutki mężczyzna, dosyć schludnie ubrany, broda po pas zupełnie biała, na nosie wielkie srebrem kute grube okulary; trzyma księgę starą i szepce coś na niej. — "Stań no!" krzyknął proboszcz na furmana, "dam ubogiemu jałmużnę." Wyjął kilka groszy i mówi do fornala: "zanieś temu dziadkowi." — Fornal wraca, daje starcowi do ręki mówiąc głośno: "Naż wam dziadku." — Staruszek się otrząsł: "Mylisz się mój kochany, jam nie żebrakiem przy drodze, oddaj te pieniądze twemu panu."

Proboszcz dosłyszał, obziera się na wozie, i krzyczy: "Przepraszam, mocno przepraszam, żem uchybił, wracam honor, pozory tak mylą człowieka." — Staruszek wstał, biegnie dosyć krzepko ku wozowi: "Z kimże mam honor mówić?" zapytuje. — "Jestem proboszczem od Zatora." — "A tak? ksiądz miałeś mnie za żebraka?" — "Tak panie łaskawy." — "Oj byłem nim, przyznam się, dosyć chleba zjadłem za darmo z rąk dobroczynności, nie zapieram się tego, ale nad niewinnym przecie sprawiedliwość świeci. Duża to historja, moi panowie, dosyć żem otrzymał znaczną sumę z mych dóbr, która mi teraz wystarczy, a jakby złapano jeszcze łotrów mej krzywdy, to mi wydadzą resztę, bom ofiarował 5 tysięcy na wykrycie zbrodniarzy." — "Jakże też godne imię pana dobrodzieja?" — "Ratysław, mój księże, ów osławiony przez złe języki bankrut."

Drogmistrz zeskoczył z wózka, ksiądz także. — "Pan dobrodziej naszym socius doloris, i nas te same pokrzywdziły osoby co i jego!" i opowiadają nawiasem w krótkości. — Ratysław uścisnął ręce obom: "Panowie, czy fatalizm, czy przeznaczenie człowieka do wszystkich sprośnych czynów, a to bez najmniejszej przyczyny, czyli za darmo; Firman był moją prawą ręką, lubiłem go, pochyliło się na mnie drzewo, on zaczął korzystać z czyjego upadku, i od tej chwili jakby go kto zaczarował, grabi wszędzie za darmo, morduje za nic; uchodzi mu bezkarnie, nie wiem dlaczego."

Goście opowiadają mu ostatni wypadek śmierci najniewinniejszej. Ratysław się zacudował: "Więc i śmierć z ręki tego człowieka za darmo. Pójdźcież panowie, proszę do mego mieszkania, może trzy rozumy coś więcej wymyślą, niżeli jeden." — I wszyscy trzej poszli na Piasek, bo tam było mieszkanie Ratysława.

Weszli do kamienicy, i tam Ratysław gości ich u siebie, co trwało nad godzinę. Furman stał przed kamienicą. Proboszcz wychodzi doń, bo ich prosił Ratysław na obiad, i mówi furmanowi: "Zajedziesz do hotelu. A gdzież nasze rzeczy, torba, płaszcze?" — "Wyszła z kamienicy kobieta i kazała mi dać rzeczy, że je do pokoju zaniesie." — Proboszcz się wraca, pyta Ratysława, czy ma służącą, kucharkę. — "Nie, mój proboszczu, mam przy sobie wnuczkę i wnuka, obydwoje chodzą do szkoły, a z traktjerni przynosi mi posługaczka jedzenie, nie trzymam tedy niepotrzebnej służby." — "Ktoś zniósł moje rzeczy do kamienicy, jakaś kobieta." — "Tu w kamienicy nie ma kobiet prostych, jest kilka pań, mają służące, ja się zapytam," i wyszedł.

Po długiej chwili wraca, zatarł ręce: "Fatalizm, moi panowie, jakaś amazonka zabrała, przeszła przez kamienicę, przepadło. Prawdziwie bardzo mi niemiło, że takie nieszczęście państwa spotkało; gdyby nie przeszła na Kazimierz, jeszczeby można być pewnym, że się złapie, ale jak prosto poniosła do żydów, kamień woda." — Wyszedł proboszcz do furmana i pyta, jak ta kobieta wyglądała. On opisuje: "śniadej twarzy, jakby schorowana lub przepita, za nią szedł wysoki mężczyzna licho ubrany, ale się cofnął."

Wraca proboszcz do pokoju: "Co ma wisieć, nie utonie; nie okradła mnie w domu, znalazła mnie tutaj. Firman z Teresią zabrali torbę, kilkaset reńskich przepadło." — "Cóż czynić moi panowie, wszak to istna plaga z tych ludzi?" — "Mnie się zdaje, dać znać do policji," mówi drogmistrz. — "Za darmo panie! policja takich sfinksów nie złapie." — "A któż ich złapie?" pyta proboszcz. — "Tylko równy im, dziad włóczęga, utracjusz, lub pauper krakowski." — "Ma pan rację, że swój swego najprędzej znajdzie." — "Jabym już ofiarował parę set reńskich," mówi drogmistrz.

Proboszcz się roześmiał: "Pan już za darmo." — "Ja," rzekł Ratysław,"odłożyłem 5000, a policja nic."

— "Ej panowie," mówi znowu proboszcz, "kto wie, czy go nie dostaniemy za darmo, bo to hasło życia jego. Drogmistrz posiada bowiem sekret na szczury, i prosili go, aby jednemu państwu użyczył tego lekarstwa." — "W samej istocie," przytaknął drogmistrz,"zrobiłem gomółek sześć, jeżeli otworzą gdzie w skrytości moją torbę, a chwycą się tych gomółek, może ich będziemy mieli za darmo..."

Dnia następnego rozgłosiło się, że pod Wawelem koło Smoczej jamy znaleziono dwóch trupów. Posłyszał to Ratysław, przyniosły mu tę nowinę wnuczki z miasta. Prawie przyszli doń dwaj wczorajsi goście, on im opowiada. Biegną, pytają w policji: "Tak jest; — zawieziono ich do kliniki celem sekcji." — Pobiegli tamże rzeczywiście poznali Firmana i Teresię — Ratysław krzyknął: "Zadarmoście się tu dostali!" i opowiada wszystkie ich życia przygody. Uczniowie słysząc wykrzyknęli: "A więc sekcja za darmo," i porznęli na kawałki trupów, przekonawszy się, że zostali potruci. —

KONIEC.