Marian Gawalewicz

DWIE BAŚNIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SYNOWIE LAOKOONA.

JAK SIĘ GŁUPI JANEK KOCHAŁ.

DWIE BAŚNIE

Gawalewicz Marian

SYNOWIE LAOKOONA.

Skręcił w grabową aleję parku, która spływała wolno ku zacisznej kotlinie, otoczonej gąszczem krzewów; od ziemi podnosił się już zmrok, jak rosnąca powódź cieniów, — w górze równe, czyste, złoto-seledynowe niebo świeciło jeszcze gasnącemi blaskami zachodu, a na niem rysowały się ostro kontury starych drzew, z rozpaczliwie podniesionemi konarami, niby widma przerażone czemś jeszcze okropniejszem od nich.

Poczerniałe i zasępione cyprysy tuliły się do siebie w zbite gromady i zdawały się podejrzliwie zaglądać z cienia, który je coraz szczelniej okrywał.

Z trawnika spłowiałego już pod chłodnym jesiennym oddechem, strzelały w górę tuje, jak ciemne płomienie i wytryskały zielone fontanny palm, kładąc na powietrzu swe olbrzymie, wachlarzowate liście, niby potworne dłonie o wielu palcach, które drgały lekko, jak wysunięte ręce lunatyków.

U podnórza drzew i krzewów rdzawiły się smugi i plamy wśród schnących traw; tworzyły je kępy zwiędłych liści, któremi z suchym szelestem poruszał wieczorny wietrzyk, czając się przy samej ziemi.

Od czasu do czasu, to krwawe, to bursztynowe łzy spadały cicho i zwolna z pochylonych gałęzi; drzewa płakały pożółkłemi liśćmi nad swą jesienną dolą.

W powietrzu był chłód i wiała wilgoć wieczornej rosy.

Pustka i głusza zalegały ustronie; wszystko dokoła zdawało się pogrążać w ciężki sen, w rezygnacyę, w bezgraniczną apatyę.

Smętek natury odbijał jeszcze bardziej od tego bladego uśmiechu nieba, które żegnało się z odchodzącem słońcem i jak kochanka przy rozstaniu zdawało się szeptać w rozkosznem rozmarzeniu:

— Do jutra!...

Na tle ciemnego gąszczu drzew i krzaków bieliły się posągi; stało ich pięć w półkolu, martwych, zimnych, nieruchomych,— od wielu lat zostawionych tu w zapomnieniu i poniewierce.

Stary park opustoszał dawno i zdziczał.

Po zarosłych jego ścieżkach nie przechadzał sią już nikt, oprócz niego jednego, marzyciela i poety, który od zgiełku miasta, od mrowiska ludzi, od nudnej, szarej powszedniości życia, uciekał w tę samotnię i szukał w niej ciszy, spokoju i równowagi.

Szukał i znachodził.

W tym zielonym labiryncie ścieżek i alei, w bluszczem i powojami zarosłych altanach, na omszałych, kamiennych ławkach, zaklęsłych w ziemię, na brzegu sadzawki, rzęsą pokrytej, toczył ten kłębek Adryadny, zwity z włókien swoich myśli i serca.

Kiedy się czuł sam-na-sam z Bogiem i naturą, było mu tak, jakby duszę skąpał w oceanie i spłukał z niej wszystko, co ziemskie, co małe, co brudne; cały kurz i całą pleśń życia otrząsał z siebie.

Szronem wieku pokryte skronie rozchmurzały się i błyszczały pogodą, wracała mu młodość promienna zapałem i wiarą w dawne ideały ; zwisłe ramiona podnosił znowu, jakby chciał uścisk dać całemu światu i z braterskim pocałunkiem na ustach wracać do ludzi.

Melancholia jesieni stroiła mu duszę łagodną tęsknotą i kołysała do marzeń.

Wieczorną porą schodził codzień na godzinę dumania przez długą aleję grabową w kotlinę, między blade posągi wśród myrtów i palm, siadał na ławce darniowej, splatał ręce na kolanie i przyglądał się bladym marmurowym postaciom, dopóki jak fantastyczne cienie nie rozpłynęły się zupełnie w mroku przed jego oczyma.

U wstępu w to uroczysko przystawał przed bosko piękną postacią Apollina Belwederskiego na granitowej podstawie, podnosił oczy ku chmurnemu Olimpijczykowi, i witał go, jak żywą osobę pozdrowieniem:

— Salve!...

Dumny bóg światła i pieśni nie raczył jednak nigdy spojrzeć na śmiertelnika; patrzał przed siebie wyzywająco i tryumfalnie, w wyciągniętej ręce trzymając głowę Meduzy, jak gdyby od tylu wieków nie istniało dlań nic, oprócz wrogów szturmujących do jego delfickiej świątyni.

Z gracyą wytwornego patrycyusza, przerzucił chlamydę przez lewe ramię i czarodziejską głową w wężowym wianku raził nieprzyjaciół, powstrzymując ich śmiertelnym pociskiem jej oczu.

„Salve!" poety nie wzruszało go wcale, nie dochodziło nawet do jego boskich uszu, zakrytych pod kobiecemi,bujnemi kędziorami włosów.

Klasycznie piękny w tej bezczelnej nagości bogów olimpijskich, która podziwem broniła tłum od zgorszenia, stał zapatrzony w daliobojętny na wszystko, co go otaczało.

Zdawało się nawet, że umyślnie odwraca! głowę od tej najcudniejszej z kalek całego świata, a czarującej wdziękami swemi, boskością kształtów i oblicza — Wenery Milońskiej, która również na piedestale z granitu stałą w półkolu naprzeciw niego, lekko pochylona, jakby sięgnąć pragnęła po marmurowe ramiona, które jej wandalizm czasu utrącił przez zawiść, by zniszczyć nieśmiertelne arcydzieło geniuszu ludzkiego.

Pomiędzy tą parą skamieniałych bóstw starej Hellady, na druidycznym ołtarzu z głazów omszałych i zczerniałych od dawna, dźwigała się pod osłoną wierzb płaczących olbrzymia grupa Laokoona, — tragedya w marmur zaklęta.

Boleści pełna i grozy, i rozpaczliwego wysiłku od wieków, i boskiej kary, i przemocy okrutnej, szarpała się z daremnem wytężeniem wszystkich muskułów ta Homerowa trójca ofiar, duszonych żywcem w splotach węży, poszczutych na nią przez mściwego Apollina.

Może i dlatego zwycięski bóg odwracał głowę w przeciwną stronę, aby nie patrzeć na odwieczną męczarnię swojego kapłana, który rodakom w oblężonej Troi odradzał wtoczenie zdradzieckiego konia z ukrytą w wnętrzu zasadzką; może nie miał więcej serca pastwić się widokiem ofiary, na którą nasłał węże z głębi morza, aby go schwyciły przy ołtarzu wraz z dwoma synami i zgniotły na śmierć w swych okrutnych uściskach.

— Cierpię! — zdawał się wołać wśród syku potwornych gadzin kamienny starzec, wygięty kurczowo, jakby mu każda kość z stawów wyskoczyć miała i każdy muskuł pęknąć od wysiłku. — Cierpię!... Zeusie, czy słyszysz?...

A krzyk ten od wieków kamieniał mu na otwartych ustach, wykrzywionych okropnym bólem i nie ulatał w niebo, ale głuchnął, jakby dla większej kary męczennika.

Z pomiędzy mirtów i palm wychylona, okaleczała bogini piękna i miłości, urocza Wenus Milońska bez ramion, spoglądała z wyrazem miłosierdzia i zadumy w stronę nieszczęsnego ojca z synami, szamoczącego się nadarmo w uścisku dwóch gadów i przemawiała doń spojrzeniem czułej kobiecości:

— Wytrwaj jeszcze, nie bluźnij, ufaj w zmiłowanie bogów!...

Kilka kroków opodal padał z broczącą raną. w piersi inny bohater, cichy, smutny, zrezygnowany, wpatrzony w piasek cyrkowej areny, — umierający gladyator z pokorą niewolnika w obroży.

Pochyli! głowę i upadł na ziemię, czekając już tylko łaskawej śmierci, która wyzwala ze wszelkiej niewoli.

Dzikie bluszcze i powoje oplotły podstawę, na której spoczywał i wspinały się, pełzając po kamieniu, jakby swemi listkami chciały zatamować mu krew, sączącą się z zranionej piersi.

On tylko brwi ściągnął, oczy przymknął, wargi skrzywił bolesnym skurczem i ostatniemi myślami wlókł się do dalekiej ojczyzny, której nigdy już ujrzeć nie miał.

— Nigdy więcej! — zdały się drgać mu na ustach wyrazy, jedne z najsmutniejszych i z najcięższych w języku ludzkim i wyglądał w tej nędzy i zgnębieniu, jak gdyby go powalił miecz ale one przydeptały i przygniotły do ziemi ostatnią i beznadziejną boleścią.

Za konającym gladyatorem stał jeszcze jeden posąg, a raczej szczątek posągu, ale imponujący, jatko wcielenie samej siły, bezwiednej, wielkiej, materyalnej, uśpionej w olbrzymich mistrzowsko wyrzeźbionych mięśniach, w kościach wielkoluda, w barkach potężnych, zgiętych od pracy i dźwigania ciężarów, w rozmiarach klatki piersiowej, w całym owym wspaniałym tułowiu Herkulesa, jakby dla ironii wieków... pozbawionego kończyn i głowy.

Na podziw świata pozostał tylko kadłub, któremu pokolenie pigmejów przyglądać się dziś może bez lęku i grozy, przeciągać śmiało dłonią po zgiętym krzyżu i wspinając się na palcach, klepać gruby, zwierzęcy kark ubezwładnionego półboga.

Przed dziesięcioma jeszcze wiekami marmurowy Herkules wyglądał inaczej i nie wydawał się pewnie tak bezpiecznym, gdy miał żylaste ręce, oparte o maczugę, i nogi jak toczone kolumny, i kark nieuszkodzony, i głowę na karku.

Czas pokonał wszystko, zmógł i Herkulesa; z postaci ludzkiej zrobił fragment, symbol, alegoryę, uplastycznioną przenośnię, przy której... „sunt lacrimae rerum".

Kamienie także płaczą na swój sposób.

Tors Herkulesa nie ustępował w swym tragizmie ani konającemu Gladyatorowi, ani Wenerze Milonskiej, ani Laokoonowi nawet; czyż bo nie tragizm to istotny: być Herkulesem bez rąk bez nóg, bez głowy?.. mieć sklepioną pierś, jak pancerz kowany, a w tej piersi serce jeszcze bijące, a w tem sercu i dumę, i pragnienia, i porywy do czynu, i poczucie swej smutnej doli, i przeczucia przyszłości, i pamięć przeszłości, a siedzieć tak, jak kłoda, nieruchomie, bezczynnie, bezużytecznie, gdy mogłoby się być półbogiem, olbrzymem, a jest się tylko wspaniałym szczątkiem całego niegdyś posągu ?...

W starym parku greckie antyki ustawione za świetniejszych czasów w półkolu, wyglądały teraz, jak widma Olympu i Hellady, na wygnaniu. Pięć największych arcydzieł klasycznej rzeźby, któremi od wieków, od ich wydobycia z pod ruin pogańskiego świata powtórnie na słońce Boże, zachwycały się całe pokolenia znawców, miłośników piękna i czcicieli twórczego geniuszu, pięć istnych pereł sztuki, wygrzebanych z rumowiska zwalonych świątyń, termów, teatrów, i patrycyuszowskich willi, marniało w zarosłym chwastami i gąszczem zakątku magnackiej niegdyś fortuny.

I wobec tego, w marmur wkutego ducha innych epok, innych ludzi, innego świata, jedyna żywa dusza samotnika i poety, błądzącego jesienią po ścieżkach ogrodu, stawała ze czcią. podziwem i zachwyceniem.

Rozmawiała w takich chwilach martwa przeszłość z żywą teraźniejszością.

Niekiedy, jak dziś właśnie, w tej głuchej ciszy wieczoru, w tych kontrastach cieni w dole i poblasku w górze, panował jakiś dziwny nastrój tajemniczości; białe posągi we wnękach ciemnej zieleni drzew i krzewów, wydawały się jakieś większe, bardziej majestatyczne, bardziej uroczyste.

Wiała z nich dziwna powaga i jakaś godność nieziemskich istot, podniosła czarem nieśmiertelnego piękna.

Poeta wolnym krokiem przechadzał się pod posągami w tem klasycznem półkolu i wodząc okiem po antykach, przypominał sobie galerye Kapitolu, Watykanu, sale Louvr'u, te skarbce sztuki, w których przed laty napawał oczy i duszę widokiem tych samych dzieł greckiego dłuta w oryginale.

Zmęczony przechadzką, usiadł na darniowej ławce, wzrok zawiesił na grupie Laokoona i dumał.

Spadały mu na serce wspomnienia dawnych lat, jak te złote, zeschłe listki z gałęzi drzew, cicho, zwolna, a nagle i niespodzianie, to ztej. to z owej strony.

Przypomniał sobie, jak młodzieńcem jeszcze będąc, wpatrywał się w tego samego Laokoona w Watykańskiem Muzeum i czuł w nim jakiś niedociągnięty ton tragicznego pathosu w tym ruchu siłacza, który prawą ręką, wzniesioną ponad głowę, odrywał z siebie grube cielsko węża, gniotące mu barki.

Wydawał mu się w tej pozie cyrkowego atlety niedosyć wielkim bohaterem bólu i rozpaczy, cierpiał na tym fizycznym wysiłku ogólny efekt postaci, która miała wyrażać najwyższą męczarnię, nie tylko ciała, ale i ducha w beznadziejnej walce z przemocą.

W tym ruchu szamotanie się z olbrzymim gadem sprawiało wrażenie jedynie cielesnej walki; siła mierzyła się z siłą.

—To niepodobna — mówił sobie wówczas —aby ta trójca genialnych artystów, która tworzyła takie arcydzieło, mogła tak pobłądzić w pojęciu i wykonaniu głównej figury Laokoona i dać mu gest tak mało wyrazisty, tak pospolity.

Snuło mu się po głowie podejrzenie, że ci, którzy uszkodzoną grupę, po jej wygrzebaniu z ziemi uzupełniali, zepsuli pierwotny pomysł, okazali zamało domyślności i odczucia grozy w postaci nieszczęsnego ojca, wijącego się wraz z dwoma synami w wężowych uściskach; nie zrozumieli głównej intencyi pierwszych twórców i obniżyli swą rzemieślniczą poprawką genialną pomysłowość artystów.

W kilka lat później domysły jego się sprawdziły; znalazł dowody niezaprzeczone, iż w pierwotnej swej formie Laokoon nie miał prawej ręki wyciągniętej w górę z pierścieniem wężowego cielska w zaciśniętych palcach, ale chwytał się z gestem wstrząsającej nawet Zeusa rozpaczy za tył głowy, jak czynią ludzie w najwyższym bólu i przerażeniu.

Z porównania rozmaitych szczątków tej samej grupy w kopiach na starych płaskorzeźbach i! malowidłach pompejańskich, przekonał się, iż przypuszczenia jego instynktowe były słuszne,

Uczuwał potem nieraz ochotę pojechać do Rzymu i popełnić czyn wandalizmu, odtrącić tę fałszywie przyprawioną rękę Laokoonowi i kazać ją zgodnie z pierwotnym pomysłem uzupełnić na własny koszt.

Nie doszło jednak nigdy do tego; powstrzymywała go myśl skandalu, którym się obawiał stanąć w obronie geniuszu twórczego w sztuce.

Tak samo gorszyły go pomysły pigmejów, gramolących się ku boskim ramionom Wenery Milońskiej, aby dolepić olimpijskiej kalece odkruszone ręce.

Oburzał się na niezręcznych rekonstruktorów, którzy wysilali swe mózgi, by odgadnąć tajemnicę jej ruchu i chcieli z posągowej, czystej i wspaniałej w swej piękności bogini, zrobić jakąś zalotnicę nowszych czasów, przyglądającej się swoim wdziękom w zwierciedle polerowanej tarczy, lub kazali drugiem ramieniem obejmować jej Aresa, jak kochance romansującej w oczach całego tłumu ze zbrojnym bogiem wojny.

Przeczucie mu mówiło inaczej; jego zmysł estetyczny raziły takie poziome pomysły uzupełnienia klasycznego posągu, któremu przypadek dodał jakiejś melancholijnej poezyi i symboliki,

Ta bogini miłości i piękna, bez armion, nie zdolna więcej do uśmiechu, i pieszczoty, pozbawiona raz na zawsze możności przyciśnienia kogokolwiek z bogów czy ziemian do swego cudnego łona, przez to kalectwo swoje właśnie nabierała jakiejś idealniejszej, wyższej, szlachetniejszej cechy, uduchowiała się bardziej, odrzucała myśl ziemskiej uciechy i rozkoszy, z cudnie pięknej kobiety stawała się jakby jej abstrakcyą.

To kalectwo posągu nadawało mu w jego oczach więcej uroku i więcej poezyi; kochał tę Wenus miłością czystą i wznioślejszą nie tylko uczuciem rozmiłowanego w sztuce estety, ale sercem idealisty.

Zadumana jej twarz o klasycznych rysach wydawała mu się powleczoną smutkiem nieziemskim niebianki, która z wyżyn swoich spogląda na ten padół nędzy ludzkiej, daremnych pragnień i bezsilnych pożądań, a nie może wyciągnąć do niego rąk swoich z uściskiem, nie może zawołać do serc spragnionych miłości:

— Pójdźcie w objęcia moje!... dam wam rozkosz upojenia i ukołyszę w snach uroczych o niebie.

Ilekroć w swych rozmyślaniach wieczornych patrzał na boginię bez ramion, układały mu się myśli w jakiś pean natchniony; często wstawał z darniowej ławki, szedł do jej posągu, obejmował marmurowe stopy smutnej niebianki i przyciskał do nich skroń, jakby z czcią, jakby z współczuciem, jakby z pocieszeniem.

A wtedy zdawało mu się, że martwy, zimny marmur rozgrzewa się w jego objęciu, że pod klasycznie sfalowaną szatą, co od bioder okrywała boginię, poczuwa ciepło ludzkiego ciała, i że te nogi drżą leciutko, jakby wstydliwie usunąć się chciały skromnym ruchem dziewicy czystej i nietkniętej, a z ust jej spada cichy szept:

— Odstąp!... nie kalaj mnie nawet dotknięciem, synu ziemi!...

Dziś twarz bogini o zapadającym zmroku wydawała mu się posępniejszą i tajemniczą.

Spoglądał na nią i pytał niemal z czułością kochanka:

— Co tobie, pani?...

Ale boska Wenus patrzała z większem, niż zwykle zajęciem w stronę Laokoona, i głuchszą zdawała się być na wszystko, co ją otaczało.

W powietrzu była taka cisza, że słyszało się niemal łzy wieczornej rosy, spadające na liście, zeschłe, zaścielające murawę u podnóża drzew.

Poeta siedział nieporuszony, jakby go onieśmielała cała natura i ten melancholijny nastrój jesiennego wieczoru, i ta obecność białych postaci z przed dwóch tysięcy lat i ten zmrok tajemniczy, w którym tonęły już po wierzchołki najwyższe drzewa starego parku.

Jakaś senność i rozmarzenie przymykały mu powieki.

Przez chwilę, niby mgła, zasłoniła mu oczy, odstąpiła go świadomość rzeczywistości, pochylił głowę i czekał, — czekał choćby szmeru, któryby był znakiem życia.

Obudził go dźwięk...

Ocknął się, spojrzał przed siebie i zadrżał,

Przez gałęzie drzew, jak przez szpary podartej zasłony, wybryznęły srebrne promienie księżyca i wylały się na podniesioną głowę Apollina...

Struga srebrnego światła opływała spokojnie zwoje bujnych włosów, skronie i oblicze olimpijskiego boga, podczas gdy reszta postaci tonęła jeszcze w cieniu.

Tak świecą szczyty lodowców o rannej zorzy, kiedy noc powoli ściąga swą ciemną zasłonę z gór niebotycznych...

To miękkie, łagodne, dobre światło księżyca, jak pieściwa dłoń, kładło się na marmurowej głowie Apollina i nadawało jej przejrzystość alabastru; twarz jego wydawała się teraz więcej natchnioną, bielmo posągowych oczu nabierało blasku i świeciło coraz żywszem spojrzeniem, usta stroiły się niebiańskim uśmiechem, a w miarę, jak księżyc muskał swymi promieniami klasyczną postać Olimpijczyka, kamień tracił swoją martwotę i twardość, rozmiękał, pulchniał, i w żywe ciało się zamieniał.

Cud Galatei iścił się po raz wtóry pod czarem Pigmaliona — księżyca.

Marmurowy Apollo ożywał zwolna...

Z wyciągniętej ręki wypadła mu głowa Meduzy, a zamiast niej błysnęła kryształowemi strunami złota lutnia, którą powolnym ruchem zbliżył ku piersi i lekkiem dotknięciem palców wydobył z niej ciche jeszcze, czarowne dźwięki, które nagłym dreszczem przejęły inne posągi.

Pod wszechmocnem zaklęciem mistrza i boga, tajemnicze jakieś prądy przeniknęły powietrze...

Każdy ton pojedyńczy z kryształowych strun jego lutni rozpływał się w akordy, nabrzmiewał słodką harmonią i jakby wypełniał przestrzeń dźwięcznemi falami.

Drżało i wzbierało powietrze spokojną dźwięków powodzią.

Apollo grał, majestatycznym ruchem zwracając głowę ku innym posągom, których przedtem wzrok jego unikał.

Coraz silniej dźwięczały struny lutni, coraz jaśniejszym blaskiem świeciły oczy boga, pieśni, coraz więcej życia i natchnienia biło z tej marmurowej przed chwią posltaci.

Fale dźwięków i fale światła płynęły od niego w ciemną przestrzeń i rozlewały jakiś ożywczy czar,— tajemniczy, boski, czar twórczy, któremu nawet martwe kamienie oprzeć się nie mogły, — Orfeuszowy czar zaklętej lutni.

Struny śpiewały, a święty ogień rozpalał coraz mocniej źrenice boga pieśni, geniusza nieśmiertelnej poezyi.

I stał się cud jeszcze większy:

Apollo otworzył usta, i głosem, jakiego ziemia nigdy nie słyszała, od którego rozkosznym dreszczem zachwytu zadrżało cale przestworze, zaśpiewał.

Z boskich ust jego płynęły słowa:

Zaklęciem pieśni,

Stań się i wskrześnij

Przez dźwięki, blask i woń —

Wiosny nektarem,

Poezyi czarem

Czuj, żyj i płoń!...

I martwym życie,

Zwiędłym rozkwicie,

Żywym nadzieję dzwoń,

Rzuć skry co świecą,

I miłość niecą,

Czuj, żyj i płoń!...

W świeże wawrzyny

Strój dzielne czyny,

Stal serca, duszę, dłoń—

Zaklęciem pieśni,

Stań się i wskrześnij,

Czuj, żyj i płoń!...

Z chwilą, gdy posąg Apollina zajął się blaskiem od księżycowych promieni, w cieniach gąszczu przyświecać, opalizować zaczęły i inne postacie kamienne, martwe dotąd i nieruchome.

Pod czarem jego głosu i pieśni ożywały kolejno na swoich granitowych podstawach.

Najpierw podniosło się westchnieniem łono Wenery Milońskiej i jakby zbudzona ze snu kamiennego bogini wdzięków i miłości drgnęła, wyprostowała swą kibić cudowną i zwróciła swą niebiańskim uśmiechem opromienioną twarz ku umierającemu Gladyatorowi, który napróżno próbował dźwignąć się z ziemi i jęknął boleśnie:

— O!.. o!...

Szczątki swych śnieżnych ramion podniosła potem w górę, jakby się skarżyć chciała bogom na Olympie, a księżyc zaczął całować te okaleczałe ramiona i przyczepił do nich snopy srebrnych promieni, że błyszczały, jak kryształ.

Wzbierając światłem, rosły.

— Czuj, żyj i płoń! — śpiewał Apollo.

— Kochaj! — szepnęły po raz pierwszy usta bogini, a w powietrzu zapachniało kwiatami, zwiędłe liście z murawy zerwały się, jak chmura złotych motyli i fruwać zaczęły nad ziemią, drzewa i konary szmaragdową przybrały barwę, a w gąszczu odezwały się słowiki.

Jesień zmieniła się na wiosnę.

— Kochaj! — powtórzyła Wenus po raz wtóry silniejszym głosem i z wezbranej piersi po raz trzeci wyrwało się słowo, również pełne boskiego czaru, jak pieśń Apollina.

— Kochaj!...

A ramiona Wenery, splecione z księżycowych promieni, rosły podczas tego, zaokrąglały się i przedłużały, wzniesione w górę, jakby miały jednym uściskiem objąć ziemię całą i niebo.

Szeroka, sklepiona pierś Herkulesa oddychała ciężko i głęboko; olbrzymi tors zagrał wszystkiemi muskularni, jak u żywego siłacza, który zbyt długo z wytężeniem pochylał się pod wielkim ciężarem i z zapartym tchem dźwigać go musiał.

Ogromny, atletyczny tułów bez głowy i bez kończyn czerpał w siebie powietrze spragnionemi od wieków płucami; siedział jednak ciężko i nieruchomie na swoim głazie, z wygiętemi plecami spracowanego chłopa i dyszał...

Jedna grupa Laokoona tylko, jakby zakamieniała w bólu i rozpaczy, opętana w wężowe cielska, pozostała jeszcze nieczuła na głos pieśni i miłości; nie ustępowała z niej martwota.

Zdawało się, że śmiertelny lęk i groza trzymają starego ojca z synami w takiej uwięzi, że wszyscy trzej obawiają się drgnąć, aby nie zbudzić gadów i nie rozjuszyć na nowo okrutnych bestyj, które się wpiły w ich ciała.

Bez znaku życia wyprężona postać starca wznosiła się pomiędzy obu miodziankami, tylko oczy miłosiernie patrzały w niebo i wołały nieśmiało, beznadziejnie:

— Ratunku!...

A w kamiennych tych oczach zaświeciły łzy.

Laokoon płakał.

Strasznie spoglądały te załzawione bielma, zachodzące mgłą śmierci; z rozwartych boleśnie ust wychodził zgrzyt zaciskanych zębów, a chrzęst gniecionych kości świadczył o milcząco znoszonej torturze.

Podejrzliwie błyskały ślepia gadów, jakby w obawie, by im kto łupu nie spróbował odebrać.

Paszcze ich krwi chciwe, czychały, gotowe ugryźć w najboleśniejsze miejsce, jak naciągnięte liny zaciskały się w węzeł, wpijały w ciało, i nasłuchywały z okrucieństwem dusicieli, czy biją jeszcze serca w zgniecionych piersiach ich ofiar.

Nieszczęsna trójca Laokoonidów ani drgnęła.

Wtedy bóg pieśni z lewej, a bogini miłości z prawej strony porozumieli się wzrokiem i oboje spłynęli lekko ze swoich piedestałów na ziemię, jak dwa świetlane obłoki bez szelestu i szmeru.

Lutnia Apollina brzmiała ciągle zaklęciem:

— Czuj, żyj i płoń!. — a usta Wenery dopełniały je wyrazem:

— Kochaj!...

Głosy ich zlewały się w cudną harmonię majestatycznym krokiem szli z dwóch stron ku Laokoonowi, a węże, poczuwszy ich obecność, zaczęły syczeć.

Jeden z płazów śliną ociekłą paszczę otworzył i jakby go dławiła nienawiść lękiem poskromiona, zasyczał:

— Phoibos!... — drugiemu szczęki zgrzytnęły:

— Aphrodite!...

Po wydłużonych ich ciałach przeszedł falisty dreszcz, jakby połknęły część własnego jadu, ale zaczaiły się znowu i czekały.

Apollo śpiewać przestał i tylko lutnia jego sama dźwięczała żałośnemi tony, litując się niejako nad losem Laokoona.

Boska Wenus załamała dłonie, wpatrzona w łzę, co po obliczu kamiennego starca spływała zwolna, świecąc, jak perła.

Obojga świetlane oblicza przyćmił smutek; nawet bogom wstrząsło się serce od tego widoku.

Nareszcie przemówił pierwszy głosem dobrym i pełnym współczucia wieszczek delficki i mściciel krzywd, Apollo:

— W pieśń zaklnę twoje łzy!

— Łzy twoje zmienię w skry — mówiła Wenus, a słyszący to Gladyator z rozwartą raną w piersi, odwrócił głowę i jęknął ku nim boleśnie:

— A moją krew?

— Zamienię w siew! — odrzekła mu współcześnie para bogów i dłonie podniosła w jego stronę, niby z otuchą i ukojeniem.

Stała się wtedy jakaś wielka, uroczysta cisza, w której głęboki i ciężki oddech z piersi bezgłowego olbrzyma, wydawał się jękliwem westchnieniem niemowy, pragnącego gwałtem się odezwać.

Znać było, że te piersi pracują silniej i że je omal coś, jak wicher szalejący wewnątrz, nie rozsadzi.

Kolos drżał i poruszał się, jakby chciał powstać i zeskoczyć z granitowej podstawy; bez nóg i ramion nie mógł sobie jednak poradzić., chwiał się niezgrabnie i pochylał z boku na bok, ruchem prostaka, co boleje i zawodzi, a słów nie może znaleźć do skargi.

W blasku księżyca, marmurowy przedtem Tors, przybrał teraz barwę bronzu i wyglądał jakby powleczony był śniadą, ogorzałą skórą, pod którą grały przy każdem poruszeniu wspaniałe mięśnie i nabrzmiewały żyły falami zdrowej, świeżej krwi.

W tych ruchach niespokojnych, a niezręcznych, odzywała się widoczna chęć zwrócenia na siebie uwagi bogów-pocieszycieii i wyrażało niby zapytanie:

— A ja?.. a ja?... a ja?... — tylko, że olbrzym bez ust przemówić nie mógł, jeno usiłował stoczyć się pod stopy olimpijskich wielmoży i tarzać się w pyle z niemą prośbą, by i jego losu się ulitowali.

Bogini piękna i miłości zwróciła się jednak ku młodszemu Laokoonidzie i ręką miękką, pieściwą, jak puch łabędzi, dotknęła jego czoła, podczas gdy Apollo dłoń swoją położył na głowie starszemu.

W tej chwili oczy obu ożyły i błysnęły świętym ogniem zapału, śmiertelnie blade policzki skrasił rumieniec; spojrzeli ku ojcu kurczowoo wyprężonemu w gadzinowych więzach i nagle skamieniałe ich serca bić zaczęły...

Wyraz omdlenia i niemocy zniknął z ich twarzy, świadomość krzywdy i grozy ocknęła młodzieńcze dusze, zerwali się, jak osaczone jelonki do skoku i jęli wyszarpywać się z objęć dusicieli, spychać ich ślizgie ciała ze siebie, rozplątywać z nich swoje członki, szamotać i wytężać wszystkie siły, by się wyzwolić i nie poddać grożącej zagubie.

Splątany kłąb ciał ludzkich i wężów począł drgać, wyginać się, kurczyć i rozszerzać, dając okropny widok walki na śmierć i życie; były chwile, w których dwa potwory pomagając sobie, okręcały jak obręczą trójcę swych ofiar i splatając swe głowy, zaciskały się w duszący węzeł na nich.

Niekiedy unosiły wygięte i zgniecione ciała W powietrze, jak wicher, gdy porywa pęki słomy, a potem w błyskawicznych rzutach obie rozżarte jędze ciskały je napowrót na twardy głaz i usiłowały obalić, rozłupać, poszarpać na sztuki.

Wściekłość ich rosła; ślepie błyskały zielono, spienione paszcze szczękały i bryzgały pianą, smukłe cielska pęczniały, to wydłużały się w rozkurczach i skurczach, gwałtownych, a niespodzianych, rozstrzępione języki migały z pomiędzy zębów ostrych i jadowitych, chłepcząc chciwie krew z wygryzionych ran i obdartej skóry Laokoonidów.

Kilka razy udało się starcowi przydeptać je nogą i żylastemi rękoma rozepchać ich łby w dwie strony, tak, by synom dać możność ucieczki, ale gady zarzucały im ogony swe, jak arkan na szyję, chwytały za nogę, obwijały niby pętla wpół i elastycznym ruchem przyciągały znowuż w śmiertelną matnię.

Z duszonej śmierci ojca wyrywał się głos rozpaczy:

— Apollo, ratuj!...— giniemy!

Ale syn Latony i Zeusa podnosił lutnię, jak tarczę nad głową i mówił:

— Wiesz, że światłem tylko i pieśnią walczę!...

— Bogini, pomóż!... — z sil opadamy! — błagali młodzi Laokoonidzi, a Wenus, łamiąc białe ręce, mówiła:

— Miłością tylko zwyciężam !...

Pieśń, światło, miłość, to broń nie na gady; więc walka trwała dalej nierówna, straszna, rozpaczna, bez końca i bez wytchnienia.

— Wytrwajcie! — wzywał jasny bóg, a niebianka wtórzyła mu:

— Wytrwajcie! — a węże powtarzały szyderczo przez zaciśnięte zęby ten wyraz i miotały się jeszcze więcej, z jeszcze większą zajadłością.

Konający gladyator swą broczącą ranę ręką przycisnął i z wysiłkiem dobywszy głosu z rozprutej piersi, zwrócił się ku nim z tem samem hasłem:

— Wytrwajcie! — a potem dłonią zgarnął rozlaną krew swoją jak w czarę, podniósł ku niebu i zbryzgał nią ziemię, złamanym głosem szepcząc:

— Bogowie!... oto z krwi mojej objata... za ich zwycięstwo!

A jakby przelana krew wojownika za świętą sprawę miała moc czarów, wionęły z niej jakieś dziwne opary w powietrze i świeżą moc zaniosły omdlewającym znów Laokoonidom.

Skrzepiły się ich dłonie i zmężnieli znowu odwagą.

Głos starca uderzył ponownie skargą ku niebu:

— Bogi! przecz się znęcacie nademną?... dość waszej klątwy!...

A powietrze zadrżało innym głosem tajemniczym, potężnym, lecz zgłuszonym, jakby szedł z wielkiej oddali i echem leciał przez wiek cały:

— Nie klątwa, to, lecz kara za twe winy!.. Cierp jeszcze!...

— Jeszcze?... o bogi! — wydarł się krzyk przerażenia — giniemy!

Głos brzmiał, jak gromy w głębiach wulkanu:

— Nie bluźnij!... zginąć ci nie sądzono, boś dotąd żyw, — żyć będziesz!... Miej wiarę i wytrwanie, byś się odrodził w walce przez cierpienie. Gdy ducha złamiesz, gdy wiarę stracisz, gdy zwątpisz o samym sobie — zginiesz!... Laokoonidów rodzie, wytrwaj!... — Mówi do ciebie nie zagłady bóg, lecz sprawiedliwości!

Po słowach tych zrobiła się cisza wielka i przejmująca drżeniem całe przestworze; nawet węże łby opuściły i schowały je w pierścieniach swego ciała, zaprzestawszy na chwilę daremnych zapasów.

Zmrużone ślepia przygasły złośliwemi błyski; zdyszane i zmęczone walką zdawały się wypoczywać, zbierając siły do nowych harców.

Starzec spętany gadami, drżące dłonie złożył sobie na pochylonej głowie i rozmyślał, rozważając słowa tajemniczej wyroczni.

Z dwóch stron przytulili się doń synowie i szeptali z czułością:

— Ufaj, ojcze!... myśmy niewinni, nad nami bóstwo się zlituje. Ufaj, my przy tobie!

I jakby w tej chwili wypoczynku wstąpiła w nich moc i wiara Tytanów, wsparli się wzajem całą siłą, schwycili oburącz żywe pęta, które im nogi opasywały, ścisnęli je nagle i jednym ruchem z okrzykiem radości i tryumfu wyrwali się z wężowych splotów, a zanim zbudzone gady łby swoje zdołały rozwinąć z pierścieni i rzucić się za zdobyczą, co im się wymykała, obaj młodzieńcy chyżo jak strzały odskoczyli daleko i schronili się za swoich bogów opiekuńczych.

Oba potwory wspięły się w górę i zawisły, jak pnie wysokich sosen, a paszcze na długich szyjach wyciągały przed siebie z sykiem groźnym i wściekłym, gotowe rzucić się i szarpać.

Zdumione się zdawały tą śmiałością swych ofiar i nie dowierzając własnym ślepiom, patrzały na nie nienawistnym i mściwym wzrokiem.

A pod grozą tych dwóch ciemiężców swoich, Laokoon na widok synów wyzwolonych, zapomniał nagle o sobie i własnym losie, tylko ramiona wzniósł do góry, blaskiem podziwu, zachwytu, radości ojcowskiej rozpromieniło mu się oblicze i po raz pierwszy od wieków uśmiech szczęścia wypogodził mu twarz; chciał krzyknąć z pełnej piersi, ale głos uwiązł mu w gardle i łzami zdławiony, zdołał tylko usta poruszać szeptem :

— Bogi!.. Bogi!... cześć wara... za wolność moich... dzieci!...

A szept ten, pomimo syku węży unoszących zębate paszcze nad jego głową, płynął ja!; cichy dym ofiary z ołtarza, dziękczynieniem w górę... w górę, ku niebu przez głębie nocne, przez fale księżycowych blasków, przez gwiaździste przestworza...

I wpatrzony w niebo oczyma, starzec zapomniał o przebytych torturach i nowej grożącej mu męczarni — modlił się sercem przepełnionem wdzięcznością dla bogów, widział tylko synów swych wolnych i zostawiony sam jeden wężom na pastwę, przestał myśleć o własnej niedoli.

Wyraz przerażenia i rozpaczy zniknął z jego twarzy, duszę zbolałą olśniło szczęście, stał z wzniesionemi w górę ramionami, jak kapłan przy ołtarzu, głową chwiał ku nieśmiertelnym bogom, nie mogąc znaleźć słów na dziękczynienie i między temi dwoma świecznikami z gadów, które błyskały ku niemu ślepiami zielonemi, białym zębem, ostrym jak kolce, spragnionym językiem, migotliwym jak płomyk, stał wyprostowany, tryumfujący, dumny tą laską nieba i tym cudem, który się nad synami jego dokonał.

Tymczasem obaj Laokoonidzi, pochyleni do kolan swych bóztw opiekuńczych, składali im hołd należny i mówili do Apollina:

— Daj nam natchnienie, skrzep nas pieśnią, nieśmiertelną! — a do Wenery:

— Daj nam miłość, mocniejszą od śmierci!..

Pójdziemy szukać wybawienia dla ojca.

A bogowie kładli im dłonie na głowach i dotykali ich skroni, które od tego dotknięcia świeciły, jakby na nich gwiazdy zostały, gwiazdy wiecznej młodości, zapału i wiary.

Objęli się braterskiem ramieniem i spletli ręce swoje.

Poczuli w sobie siłę, co ważyć się gotowa na wszystko, ufna, że musi zwyciężać, że musi osiągnąć, co zamierzy, że musi zdobyć, czego pragnie.

W tej chwili wężom urosły smocze łby i grzywy czerwone i stały się jeszcze straszniejsze; niby dwie błyskawice rzuciły się naprzód, by schwycić mogły obu młodzieńców, lecz ich dosięgnąć nie mogły, uczepione u nóg Laokoona.

Padły tylko piersią na ziemię, jak dwie maczugi, co ciosu unikły, i ziemia jękła, a one rozciągnięte dyszały, nie mogąc się podnieść i wiły się w prochu, szczerząc ku sobie zęby z wściekłości i urągając sobie wzrokiem bazyliszków.

Laokoon stał w miejscu, jak wrosły w głaz, i trzymał się ołtarza, przy którym go potwory Posejdona pochwyciły; wytężał wszystkie swe siły, by się nie dać z miejsca pociągnąć.

Trwoga go znowu ogarniała o dzieci.

Ale węże zdawały się uspakajać, ostygać w swej zajadłości; chytrość patrzała im z oczu zmrużonych, niby sennością i znużeniem, lecz bacznie śledziły poruszenie obu Laokoonidów i podejrzliwie nie spuszczały z nich oczu ani na chwilę.

Poczołgały się tylko bliżej do starca i oplotły mu zsiniałe nogi jeszcze mocniej, aby nawet drgnąć nie mógł.

Widząc to, młodszy z braci, rozrzewnił się i szepnął:

— Wróćmy!... on cierpi tam za nas wszystkich.

Starszy zaś głową tylko potrząsnął, i zaczął rozglądać się w koło, jakby szukał pomocy, a dojrzawszy rannego gladyatora który leżał na swoim mieczu, poskoczył ku niemu chyżo i zawołał :

— Daj mi swą broń!

Konający omdlałym ruchem ręki powstrzymał go i odparł:

— Napróżno! — napróżno, młodzieńcze!... rękojeść złamana... ostrze w kałuży krwi mojej rdza zjadła. Swe bohaterskie powstrzymaj zapały, mieczem i siłą nic nie zdziałasz więcej!... padniesz zwalczony, jak ja padłem, bracie. Szkoda twych młodych lat i krwi młodej szkoda. Za słabyś jeszcze, by w zapasy chodzić z siłą przemocy, nie łudź się daremnie. Patrz, oto konam ze śmiertelnej rany i skonać trudno z myślą, żem zwalczony!... Szyję obroża ściska niewolnika i gdybym sznur ten mógł zedrzeć choć z karku, skonałbym łacniej, bo bez hańby piętna!.. Szarpać się w więzach, by mocniej cisnęły — próżny trud... po co przymnażać cierpienia?

Słuchał go starszy Laokoonida i ręce załamał, a brwi mu się ściągnęły posępnie i oczyma wodził ku ojcu pod strażą gadów splecionych, to ku bóztwom, jak gdyby u nich rady i wskazówki szukał, to ku bratu, który z zwieszoną głową czekał od niego hasła.

Opodal wzdychał tors olbrzyma...

I była chwila długiej ciszy, ale dziwnie uroczystej, boskiej, w której z nieba idzie objawienie, gdy wielki głos wyroczni ma się odezwać.

Apollo rękę wyciągnął i przemówił:

— Spojrzyj, Laokoonido!

Oczy młodziana poszły w kierunku świetlanej dłoni i dostrzegły ogromny tułów Herkulesa. który mu bóg wskazywał.

— Widzę! — rzekł, czekając dalszych słów olimpijskiego wieszczka.

— Siła całego ludu w tym torsie zamknięta —mówił dalej Apollo,— oto go zlewam mojem światłem; przypatrz się jaka moc i potęga w tych barkach i piersi, zobacz tę wspaniałą budowę ramion, z których nemejskie lwy wyrwać by się nie mogły, te mięśnie, zdolne dusić w kolebce jeszcze węże i rozgniatać łby Cerbera, ten kark Atlasa, który żywe dziki udźwignąć może, te kute lędźwie, których siła rozjuszonych byków nie przeprze!... Patrz i podziwiaj!... Co za moc, co za siła, co za potęga!... Idź, przyłóż ucho do tej szerokiej piersi i posłuchaj! Młodzian wypełnił polecenie boga.

— I cóż?... co słyszysz?

— Dziecięce serce zda się bije w piersi — odrzekł Laokoonida, zdumiony swem odkryciem.

— Słuchaj jeszcze!

— Słyszę głos ludzki, co niby śpiewa, a niby się skarży.

— Słuchaj dalej!

— Słyszę oddech, co szumi jak wiatr na gór wierzchołkach... Zda mi się, że mu zaciasno w tych ogromnych piersiach i że one pękną, gdy nie odetchną swobodniej.

— Słuchaj i lituj się losu olbrzyma, skazanego na martwotę i milczenie! — zabrzmiał głos boga i lutnia dźwięknęła cichym akordem, od którego w piersi siłacza echa zagrały.

— To brat twojej niedoli — mówił dalej Apollo, — obejmij go miłośnie, podeprzyj, pomóż mu powstać!...

Młodzian słuchał i patrzał, ale głosu boga pojąć nie umiał.

— Jakżeż to uczynię ? — odważył się zapytać; — bez nóg jest i bez ramion, i bez głowy.

— Ale żywie dusza w tem ciele!...

Tu podeszła ku niemu bogini i wiodąc młodszego Laokoonidę za rękę, odezwała się z macierzyńską słodyczą:

— Ukochaj go!

A obaj młodzieńcy idąc za jej głosem, przypadli do tej piersi wielkoluda, objęli go wspólnie ramieniem i tulili się do niego ze słowami:

— Biedny nasz bracie!... litujemy się nad twym losem.

A pierś olbrzyma drgnęła, jakby rozrzewnieniem i wdzięcznością zapłynęło w niej dziecięce serce.

Z daleka patrzał na to stary rodzic i ręce podnosił z błogosławieństwem w stronę synów.

Konający Gladyator na ten widok dźwignął się z ziemi, ku której coraz bardziej niemoc go pochylała i rozjaśnił swe dobre, łagodne, smutne oczy, zachodzące mu mgłą, wsparł się na obu rękach, drżących z osłabienia i mówił:

— Nie bójcie się teraz!... macie oparcie, macie siłę przy sobie... Herakles z wami!.. Miłość i siłą to dwie potęgi, — złączone razem, wszystko zwyciężą, bo podbiją ducha wpierw, niż ciało... Największa moc, co się z miłości rodzi!...

Ale dwaj bracia Laokoonidzi zwrócili ku. niemu głowę i rzekli:

— Cóż nam po nim?... Fatum mu wrogie; toż widzisz, że spętało go srożej, niż nas, bo mu odebrało zdolność ruchu i myśli i samowiedzy, i możność działania. Wieki tak przetrwał bezczynnie i wieki jeszcze pozostać musi żyjącą bryłą. Cóż za ochrona w nim dla nas, jakaż pomoc dla ojca naszego ? Nieszczęsny jest, jak my, skazany na cierpienia i bezbronny przez swe okrutne kalectwo.

I zaczęli biadać nad nim i nad sobą.

Apollo jednak uciszył ich odrazu dźwiękiem strun kryształowych i odezwał się głosem mistrza i przyjaciela zarazem:

— Porzućcie żale!... Próżny trud wyrzekać tak bezczynnie.

Oni zaś wyrzekali dalej:

— O bogi, bogi!... sprawcie cud, bo przyjdzie zginąć marnie...

— Cudu wołacie, cudu wciąż? — przerwał już surowiej bóg światła i pieśni — toż cud ten w waszej mocy!... Prometejowy zmarniał ród, gdy się ratować chce przez cud, a w rękach jego gaśnie skradziony bogom ogień z nieb. Nieszczęsne ludzkie plemię! praojciec twój z Olympu sfer skradł bogom tajemnicę i Zeusa twórczą błyskawicę na ciemną przyniósł ziemię. Toż z z martwych brył, dobywał sił i życia zdrój w nie wlewał, a wy? wy żywą macie pierś z bijącem sercem w łonie, olbrzyma pierś, Herakla pierś i opuszczacie dłonie?... I nie widzicie,ślepi wy, co zrobić wam należy, by taki siłacz objął was, jak brat ramiony swemi, osłonił, poparł, głowę wzniósł i z bryły tej w olbrzyma wzrósł i stanął na swej ziemi?... Przejrzyjcież!... praca czeka was, co wieków godna cześci, a w niej wybawcza cudów moc, na przyszły czas się mieści!....

Laokoonidom, gdy tych natchnionych słów boga słuchali, rozjaśniło się oblicze, znać było, że pojmowali myśl olimpijskiego wieszczka, zrozumieli treść boskiej rady; serca im zapłonęły, oczy zaświeciły zapałem, dusze pragnieniem wielkiego dzieła wezbrały i zmężnieli tą myślą.

Poczuli się z krwi i ducha Prometejskiego rodu.

Wtedy młodszy rzekł do starszego:

— Bracie, podzielmy pracę; ty zajmij się głową, ja mu ramiona przyprawię. Gea, co wszystkim tworom życia i wzrostu udziela, pomoże nam i użyczy materyału, a Wenus opiekuńcza pobłogosławi nowym Pygma!ionom. Do pracy, bracie — do pracy!

— Do pracy! — powtórzył starszy z okrzykiem zapału i obaj ku ojcu spojrzeli, jakby mu. otuchę i nadzieję posłali wzrokiem.

On stal i wznosił tylko ciągle ręce w górę z modlitwą na ustach, a węże mu u nóg się skręcały i podnosiły łby zdumione, lękliwe czegoś i niespokojne.

Spoglądały na młodych Laokoonidów podejrzliwie i śledziły ich ruchy; widziały, jak przypadli do ziemi, i z spulchnionego rosą jej łona jęli wygrzebywać pełne garście, a ziemia ta, jakby sama garnęła się w ich dłonie, jakby wiedziała i czuła do czego ma służyć!

Brali ją oburącz i nieśli do Heraklesowego torsu, nakładali na gruby kark, formowali z niej głowę, jak rzeźbiarze, gdy posąg z gliny lepią.

Jeden nadawał tej głowie kształty, drugi formował ramiona.

Powoli, coraz wyraźniej wypuklały się rysy, sklepiała czaszka wielkoluda, wyżłabiały części oblicza, występował na nim wyraz ludzkiej twarzy, tylko grubej jeszcze, bez oczu i bez ust.

A drugi brat formował żylaste, potężne ramiona, dostosowując ich rozmiary do olbrzymiego tułowiu, który spoczywał na swej podstawie z granitu i nie poruszał się, by tej pracy nie przeszkodzić.

Znój operlał czoła Laokoonidów, ale nie ustawali ani na chwilę, schylając się do ziemi, to wspinając w górę, wytężając wszystkie siły około swego dzieła.

A Apollo w tej pracy przyświecał im oczyma. Wenus tchem swoim rozgrzewała powietrze, z rozgrzebanej ziemi szły zapachy polnych kwiatów, leśnych konwalii, macierzanki i świeżego siana, zupełnie jak na pokosach w wiosenne wieczory.

Jakaś łagodna, miła woń sielskości unosiła się w przestrzeni i rzeźwiące tchy roznosiła dokoła; Laokoonidom praca szła raźno.

Zapominali, oddani całą duszą swemu dziełu, że opodal czychała jeszcze groza, i niebezpieczeństwo, i strach, i zaguba...

Pracowali z nadzieją w laskę bogów i w przyszłość pomyślniejszą.

A pod ich rękoma wypełniały się kształty

Heraklesa, który miał stać się ich sprzymierzeńcem, ich obroną i pomocą.

Życie utajone w tułowiu olbrzyma przenikało martwą glinę, która narastała w ciało; potężny kark począł już głową swoją poruszać, fale krwi gorącej podpływały w nią coraz mocniej, zabarwiały policzki, tętniły w skroniach, — w ogromnej czaszce budziła się myśl i samowiedza.

Wreszcie olbrzymowi otwarły się oczy i przejrzał.

Jakaś dziecięca prostota i naiwność wyjrzały z tych oczu, które niby ze snu ocknione dziwowały się ciekawie wszystkiemu, rozglądały z niedowierzaniem dokoła i piły światło, mrugając powiekami, dopóki ośmielone i wzwyczajone do nowego widoku nie nabrały bystrości i nie zaświeciły rozumem.

Wtedy jakaś błoga radość rozlała się po twarzy olbrzyma; spojrzał na swe ramiona, przedłużające się z każdą chwilą pod rękoma Laokoonidów i wyprężył na nich muskuły, jak człowiek, który się pragnie przekonać, czy nie zdrętwiały, czy posiada jeszcze dawną siłę, a w jej poczuciu uśmiecha się do siebie i nabiera pewności i odwagi.

Uśmiech poruszył usta Heraklesa i pierwsze wyrazy, któremi przemówił, były:

— Sława bogom!

Zaczerpnął w ogromne piersi oddechu, przeciągnął się, wyprostował swe bary i z dumą przyglądał się swoim muskułom, jakby się własnej sile dziwował, a potem, ku dwom braciom, zajętym przy jego rękach i nogach, by miał czem pracować i na czem stanąć mocno, pochylił głowę, i wdzięcznym wzrokiem patrzał na ich robotę.

Bóg pieśni i natchnienia uderzył w struny swej lutni, bogini miłości dłonie kładła na głowach strudzonych Laokoonidów, zagrzewając ich do pracy, umierający Gladyator wsparł się na łokciach i patrzał ku nim wysilonym wzrokiem, a usta mu się poruszały niemal szeptem.

W oddali stał spętany wężami Laokoon, modlił się i błogosławiąc synom, czekał... czekał... i płakał łzami ojcowskiego szczęścia.

Chłodny wiatr powiał po drzewach starego parku i skrzypnęły obnażone gałęzie. Poeta drgnął.

Płacząca brzoza nad darniową ławką rzuciła nań garścią zwiędłych liści i wyrwała go ze snów na jawie.

Spojrzał dokoła siebie zdziwiony.

Była już noc, kotlinę zapełniały gęste mroki i cienie, któremi otulone posągi stały znów martwe, ciche i milczące, bez głów, bez ramion, szczątki wspaniałych dzieł, które wandalizm wieków pokruszył.

Przez gałęzie grabowej alei przeświecał księżyc...

Cmentarna cisza zalegała stary park, tylko wiatr od czasu do czasu zaszeleścił w suchych liściach i zaszumiał tęskno, smętnie w gąszczu i jakby zdławiony łzami jęk, głuchnął za chwilę.

Poeta wracał z wieczornych dumań i rozmyślał nad tem, co mu się zdawało widzieć tak wyraźnie na jawie, a księżyc szedł przed nim, oświecał mu drogę, wśród zarosłych ścieżek, zaglądał w oczy i jakby pytał:

— No i cóż?.. kazałem kamieniom przemówić do ciebie, marmurowe antyki ożyły i czarodziejską prawiły ci bajkę. Zadowolony jesteś, poeto?...

Wrzesień 1897

Koniec wersji demonstracyjnej.

JAK SIĘ GŁUPI JANEK KOCHAŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej