Władysław Syrokomla

DWIE GAWĘDY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SPOWIEDŹ PANA KORSAKA.

PAN MAREK W PIEKLE

DWIE GAWĘDY

Syrokomla Władysław

Spowiedź Pana Korsaka Chorążego płockiego.

Osnowę do obecnej gawędy, podała nam tradycya zapisana u Niesieckiego, o Kazimierzu Korsaku Chorążym Potockim za Zygmunta III *), którąśmy powtórzyli wiernie, korzystając jeno z tej swobody jaką ma sztuka — wchodzenia w głąb' charakterów działających osób, domyślania się przyczyn tam, gdzie podanie zapisało tylko skutki — słowem tchnienia myślą i duchem na dany wypadek.

Ludzka jest rzecz błądzić, chrześcijańska uznać błąd i naprawić go o ile siła:— grzech przeciw społeczności, powinien być odpokutowany w sposób korzystny dla tejże społeczności : te są ideje obecnej naszej gawędy.Korsaka naszego radzibyśmy aby porównano z Chodyką **), dla podobieństwa sytuacyi, a zarazem dla różnicy jaka leży w leciech i stanowisku społecznem obu pokutników. Myślobu jest jedna.

WKorsaku nadto chcieliśmy rozwinąć myśl,którąśmy po razy kilka w pismach naszych rzucili, że przy całem upośledzeniu ludu wiejskiego w dawnej Polsce — religija stając pomiędzy nim a szlachtą, przeważnie wpływała na złagodzenie doli kmiotka, niezabezpieczonej żadną cywilną ustawą. W prawach naznaczano tylko cenę za głowę zabitego kmiotka:— więchy już sądzić, że zabójstwa były powszechne.— Przecież lak nie było: bo szczerzej niż my dzisiaj brano do serca Zakon Pański, a prawo miłości bliźniego stanowi zasadniczy punkt tego Zakonu. Statut uzupełniał sięEwangelią.

Co do oddania barw, charakterów, osób i głębi ich uczuć, słowem, co do artystycznego obrobienia przedmiotu— liczymy, jak zwykle, więcej na pobłażanie czytelnika, niż na naszą udolność.

Wł. S....

*) Obacz Herbarz Polski, wydanie Bobrowicza Tom V. str. 243, 244. 
**) Obacz Gawędy i rymy ulotne, Wilno u Zawadzkiego,1853.

SPOWIEDŹ PANA KORSAKA.

I.

Xiądz Dominik Podolec — jak ze skryptów widzę —

Był Jezuitą w Krożach, w Połocku i w Rydze ;

Nie nazbyt tęga głowa, lecz poczciwa dusza,

Cały wiek przekołatał w stopniu socyusza.

Lekce go ważą bracia i starszyzna cała

Począwszy od Rektora aż do Jenerała;

On z wesołem obliczem, w wytartej czamarze,

Bez szemrania był wszystkiem, co starszyzna każe:

Ogrodnikiem na lato, szafarzem na zimę,

Uczył Sintaxim w Krożach, w Nieświeżu Infimę,

Słowem , mimo przykrości, mimo wszystkie ciernie,

On wszędzie szedł ochoczo , działał prawowiernie,

Nie śmiejąc się gdy wesół, nią płacząc gdy boli,

Nosił w prostocie ducha sukienkę Lojoli.

Jużci — grzech mu zaprzeczyć, że dusza pobożna,

Lecz jak mówił xiądz Rektor : „Gorliwszym być można:

„To jakoś do wziętości u ludu pomaga,

Modląc sią wznosić oczy jak święty Gonzaga.

Niezgorszy jesteś mówca, ale prostak z Waści,

A kiedy się polszczyzna łaciną namaści,

Zaraz mówią słuchacze:— to mi erudyta!

Figura retoryczna aż za serce chwyta!

A Waść co? gdy spowiadasz, to naród się ciśnie,

Ale to dla zakonu idzie bezkorzystnie.

Widząc, że już na serce działa skrucha święta,

Czyś zyskał choć jednego w świecie penitenta,

Coby tknięty do gruntu twojemi przestrogi

Uczynił Zakonowi zapis choć ubogi?

Jaka nam z ciebie korzyść? i pociecha jaka?"

Tak bywało xiądz Rektor spowiada prostaka,

A biedny xiądz Dominik kłania się z pokorą,

I przyrzeka poprawę — lecz mu nie szło sporo.

Jużto.... co miał pod sercem to gadał bezwzględnie,

Gdy mówił świętą prawdę, to aż ucho więdnie,

Kiedy usiadł za kratkę, to wszelki wzgląd znika,

Pokutnik popamięta ojca Dominika;

Czy to ubogi rolnik, czy szlachcic z Waszmości,

Sto pacierzy odprawi, sto piątków odpości.

Xiądz nie wyłudzał ofiar namową figlarną,

Lecz po prostu nazywał co biało, co czarno;

Niepamiętny na względy, co komu należą,

Zajazdy zwał rozbojem, processa kradzieżą;

Każdego we łzach skruchy tak skąpał przykładnie,

Że grzesznik popamięta nim w grzechy upadnie —

Wiedzieli o tem dobrze i wielcy i mali,

Nie wiem czy go lubili, ale szanowali.

Tak bez żadnych godności, z dziwaczną naturą ,

Dokołatał w klasztorze lat sześćdziesiąt z górą;

Wiek już zbielił mu głowę i przytępił oczy,—

Lecz starzec do roboty jak młodzik ochoczy,

Gdzie się potrzeba udać — nim drudzy pośpieszą,

Rusza ojciec Dominik, a najczęściej pieszo,

(Bo tak już uradzili zakonni ojcowie,

Że staremu przechadzka posłuży na zdrowie).

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Raz na takiej podróży, przed samą już nocą,

Szedł stary xiądz Dominik: — a dokąd i po co?

O tem milczy kronika, z której powieść bierzem —

Szedł zajęty myślami, czy świętym pacierzem,

Chciał zrobić jeszcze milę o wieczornym chłodzie,

A potem zanocować w jakowej gospodzie,

A jutro do podróży nim słońce zaświta. —

Droga szła między bujne pszenice i żyta,

Przez groblę aż pod krzyżyk" i pod uschłe drzewo;

Na prawo były pola, a  wioska na lewo.

Z wioski go dolatywał rozgwar niedaleki,

I wionął rzeźwy chłodek z jeziora czy rzeki,

Aż przypomniał Wirgila stary Jezuita,

I powietrze wioskowe z upojeniem chwyta,

By starą pierś odmłodzić.

Wtem  opodal krzyża

Ujrzał, że jakaś postać k' niemu się przybliża:

Bieży co siły starczą jakiś dziad wioskowy,

Słomiany mu kapelusz ulatuje z głowy,

Lecz stary nie uważa — znać ból tego człeka,

Bo ręce załamuje i krzyczy z daleka:

„Xięże ! pośpieszaj!.. prędzej ! bież co siła zmoże!

Kona mój syn jedyny... o Boże mój, Boże !

Gdzie tam syn?!— to mój anioł i zawsze i wszędzie —

Dla rodzonego ojca żaden syn nie będzie

Czem ten człowiek był dla mnie,.. w miłości, w posłudze;

Bo proszę Jegomości — to jest dziecko cudze,

Lecz kochał mię , pracował, ach! pracował szczerze!

Pan Bóg go przysłał do nas — i Pan Bóg go bierze,

Taki młody... a wszelka nadzieja stracona....

Prędzej... prędzej... Jegomość! bo może już kona,

Bo go kaszel suchotny do reszty zakrztusi,

A biedne jego serce przygnębiać coś musi!.."

Tak woła stary wieśniak, piersi nie oszczędza,

I pada rozpaczliwie tuż przy nogach xiędza —

„Prędzej śpiesz go rozgrzeszyć,.. bo życie ucieka!

Moja chata przy drodze... ot widać z daleka...

Widać... goreje w oknie światło od łuczywa....

Mój Boże!., on tam jęczy, on tam dogorywa!"

III.

Takiej rozpaczy czarodziejska władza —

Xiądz Jezuita spojrzał na ognisko,

I jednym skokiem już przez rów przesadza,

Bieży przez mokrej łąki grzęzawisko,

Zda się, że starzec zolbrzymiał na sile —

Zkąd taka lekkość i oddechu tyle?

Aż stary wieśniak zawołał przelękły

Patrząc na xiędza: "Stój, stary junacze!

Tożby się piersi młodzieńcze rozpękły —

Jak on przez pole poorane skacze!

W człowieku taka nie może być siła,

Toć chyba Pan Bóg Anioła przysyła !"

Tymczasem kapłan odmłodzony prawie

Wchodzi do chaty w pobożnej otusze:

Tam młody wieśniak na szerokiej ławie

Jęczy i Bogu poleca swą duszę;

Przy nim niewiasta płacząca boleśnie

Trzyma gromnicę i wywodzi pieśnię.

Lecz konający przy blasku łuczywy

Gdy ujrzał xiędza — wzrok mu się rozżarza;

Podniósł się z ławy, a rumieniec żywy

Przebiegł po żółtem obliczu Łazarza;

I głosem drżącym, co z pod serca płynie,

Powitał xiędza... aż się ten przelęknie,

O cudo!.., wieśniak mówi po łacinie,

Mówi z zapałem, poprawnie i pięknie.

IV.

„Na smutnej życia mojego drodze

Drugi raz, Ojcze, ciebie znachodzę.

Czuję nadzieję w sercu tajemną,

Ze łaska Boża czuwa nade mną.

Możoś zapomniał jako przed laty

Dziecko zbrodnicze zbytkiem zepsute

Skazał na ostrą, ciężką pokutę;

Dzisiaj przychodzisz do wiejskiej chaty

Przypomnieć życia mego koleje,

Obaczyć co się z sumieniem dzieje,

I w Miłosierdziu, co granic niema,

Rozgrzeszyć ciężką zbrodnię Kaima.

Pokutę twoją w szlachetnej pysze

Miałem za twardą, dziką, dziwaczną.

Lecz tu modlitwa , praca, zacisze,

Przyniosły duszy pociechę znaczną;
Już w sercu czuję niebieską radość,

Czuję przy sobie stróża Anioła.

Łzy moich oczu, pot mego czoła

Czyżby już Bogu uczynił zadość

Za moją zbrodnię? — Powiedz mi, xięże,

Czy mię rozgrzeszysz w samej istocie?

A wszelką bojaźń śmierci zwyciężę,

Umrę jak Dyzma łotr na Golgocie,

Którego ciężkie sumienia rany

Uleczył Chrystus ukrzyżowany."

V.

Tak mówił konający — a starej kobiecie

Łzy leją się po licach, głos tamują żale —

„Och! biedny, biedny Kuźma ! on w gorączce plecie,

Gada świętą łaciną jakby xiądz we mszale.

Wkrótce stanie przed Bogiem, gdzie my wszyscy staniem:

Boże! ulżyj tej duszy przytomnym skonaniem!"

Tak mówiła niewiasta zawodząc w rozpaczy,

I starzec wszedł do chaty i załamał ręce.

„Matko — rzekł Jezuita — chory nie majaczy,

Pozwólcie, ja mu chwilę rozmowy poświęcę;

W stygnących jego piersiach snadź Duch mówi Boży,

Dajcie niech przed kapłanem sumieme otworzy."

Więc kmiotkowie poklękli i patrzą ciekawie,

Tłumem do progu chaty zeszli się sąsiedzi,

Xiądz u głowy chorego zasiadłszy na ławie,

Przeżegnał go — odmówił modlitwę spowiedzi;

Młodzieniec podniosł głowę orzeźwion widocznie,

I znowu po łacinie tak mówić doń pocznie:

VI.

„Przez całeś twoje życie, miłościwy xięże,

Wyrzucał z piersi ludzkich robactwa i węże,

Grzech albo zbrodnię tajoną;

Więc nie dziw, żeś grzesznika nie poznał w tej chwili ;

Czy cię pamięć zawodzi, czy mój ubior myli,

Nie przypominasz mię pono.

Lecz pomnisz, kiedy w kraju plądrowali Szwedzi,

A rycerstwo przed wojną biegło do spowiedzi,

Znając, że w bójce śmierć czeka;

Wtedy — tutaj na Litwie — przypominasz może,

Jak przed kratką młodzieniec w pancernym ubiorze

Wyznał, że zabił człowieka.

Ja byłem tym zbrodniarzem co na zgubę dąży,

Młody Kazimierz Korsak Potocki Chorąży,

Pan mnogich zbiorów i włości ;

Rozhukany w szlacheckich rówienników kole,

Nie znałem żadnych granic na moje swawole,

Ani wędzidła dzikości.

Poszargawszy uczucia szlachetne i piękne,

Wierząc, że kędy zechcę, gdzie groszem zabrzęknę,

Żadna przeciwność nieznana.

Lecąc przez namiętności szerokie bezdroże,

Pokochałem w mej wiosce jedno dziewczę hoże ,

Grzeszną miłością szatana.

Ale któżby uwierzył? (o wstyd i sromota!)

Mimo czułe zaklęcia, mimo góry złota,

Dziewicze serce jak skała;

Nad hojne obietnice, nad pańskie namowy,

Droższym był pięknej Hannie parobczak wioskowy,

Którego dawno kochała.

Więc piekielne w mych piersiach wylęgły się jędze;

Jakto!... jedno pacholę....jeden chłop w siermiędze

Ma mi zawadzać w rachubie?

Albo musi ustąpić, lub biada mu, biada!

Przysięgam na mój pałasz, na herb prapradziada,

Współzawodnika zagubię!

W duszy zbrodniczy zamiar dojrzewa pomału.

Raz.... było to na łowach.... na sam cel wystrzału

On stanął przed okiem mojem;

Dłoń mi drgnęła ku strzelbie, i za kurek cisnę,

I niby od niechcenia, w piersi nienawistne

Gruchnąłem ostrym nabojem....

Padł... zawołał ratunku, lecz ratunek próżny...

A ludzie powiedzieli, że był nieostrożny,

Że snuł się gdy strzelać pora,

I pogrzebli przy drodze śmiertelne ostatki ;

A to był syn jedyny u ojca, u matki,

Jedyna chaty podpora.

Po nim nieszczęsna matka i kochanka płaczą,

Ojciec młodego pana przeklinał z rozpaczą —

Lecz co umarło nie wskrześnie.

A zabójca już nie miał spokoju na ziemi,

Bo mię widmo wieśniaka z pierśmi skrwawionomi

Ściga na jawie i we śnie.

Czy spełniam wpośród uczty biesiadne koleje,

Stary węgrzyn w kielichu szumi, czerwienieje —

Krwią trąci kielich i wino;

Czy w tańcu, kędy dziewy i młodzieńcy świetni —

Słyszę w wesołych tonach skrzypicy i fletni

Boleśną rozpacz matczyną.

Zamiast w męczarniach duszy konać niespokojnie,

Szedłem zbrodniczą głowę położyć na wojnie ;

A gdym się szarpał w tym stanie,

Przyszedł rozkaz hetmański wśród bojowej chwili,

Aby wszyscy pancerni spowiedź odprawili —

Tam cię poznałem, kapłanie.

VII.

„Powiedziałeś mi wtedy:— pomnę każcie słowo:

— Nie dosyć gorzkim żalem, pokutą surową

Błagać o przebaczenie miłosierne Nieba;

Za ten grzech naprzód ludzkość przebłagać potrzeba.

Nic tu pokutna włosień, nic szaty pielgrzymie,

Nie w Siedmiogórnym Rzymie , nie w Jerozolimie,

Zadosyć - uczynienia chce kościelna władza;

Tam tylko gdzie zgrzeszyłeś niech się grzech zagładzą.

Nie powiem: odejdź w Panu! zgładzona twa wina,
Dopóki stary ojciec mordercę przeklina:

Patrzaj — tam jęczy starzec na wiejskim zagonie,

Pot ze krwią pomieszany oblewa mu skronie;

Już go tam wyręczała synowska posługa ,

Zniedołężniały starzec odwyknął od pługa ;

Dzisiaj daremnie liczy na siłę zdradliwą,

Woły go nie słuchają i pług idzie krzywo ;

Pada dziad siwobrody w trudach i boleści,

Już go syn nie zastąpi, ni wnuk nie popieści.

Tyś niebaczny morderco, za jednym wystrzałem

Zamordował rodzinę i z jej szczęściem całem,

Ojcaś przywiódł do nędzy, matkę do rozpaczy,

I mniemasz, że ci Pan Bóg tak łacno przebaczy?

O! choćbyś progi świątyń porozbijał głową;

Choćbyś jadł tylko piasek i trawę surową,

Choćbyś poszedł do Rzymu i boso i pieszo ,

Nie rozgrzeszę cię pierwiej aż oni rozgrzeszą.

Zrzuć ten pancerny ubiór, co na tobie błyska,

Zapomnij szlacheckiego herbu i nazwiska,

Wdziej włosiana siermięgę jaką noszą chłopi,

Przepasaj twoje biodra powrozem z konopi,

A pójdź do twojej wioski, dziedzicu bogaty,

Na służbę wyrobniczą do sierocej chaty,

Tam straconego syna zastępując szczerze,

Poświęć całą usilność sosze i siekierze;

A gdy po długich leciech, po mozolnej pracy,

Przyznają cię za syna zgrzybiali wieśniacy,

Wtenczas upadniesz do nóg i matki i ojca,

Wyznając, żeś ich dziedzic, żeś syna zabójca,

A gdy grzech i pokutę uznają przytomni,

Gdy ci ojciec przebaczy, gdy matka zapomni,

Wtedy w kratę spowiedzi zapukasz swobodnie,

A ja w Imię Chrystusa odpuszczę ci zbrodnie.'

VIII.

Skruszon odszedłem od krat spowiedzi,

Ale w obozie pierzchnęła skrucha.

Xiądz, myślę sobie , Bóg wie co bredzi,

Któż tam dziwaka usłucha?

Tylkoby ze mnie, z mego nazwiska

Był w całem wojsku cel pośmiewiska;

Tożby się śmieli jeźdni i pieszy,

Wszyscy Sarmaci, wszyscy Litwini!

Szlachcic zazwyczaj orężno grzeszy—

Niechże orężno pokutę czyni.

A za występek ja zbrodniarz młody

Będę Niebiosom czynić zadosyć ,

Suszyć do śmierci piątki i środy

I włosiennicę drócianą nosić.

Kiedy błyszczącą przywdzienę zbroję,

Nikt nie odgadnie, nikt nie wybada,

Że robak żalu żre piersi moje,

Że ostry bodziec ciało przejada:

Bo czyż koniecznie zbawi mi duszę

Wioskowa chata, gruba sukmana!—

Szlachcie przechodzić na plebejusze —

Pokuta dziwna i niesłychana!"

IX.

„Tak mniemałem złagodzić zbyt ostrą pokutę,

Nie zniżyć się do gminu , a udręczać ciało ;

Ale serce rozpaczą i zbrodnią zatrute

Trwożliwie w piersiach pukało.

I bladłem kiedy sygnał do boju posłyszę,

Że tu przyjdzie położyć potępioną głowę;

Czy w wesołej gromadzie szumią towarzysze,

Ja słyszę jęki grobowe.

W nocy pragnąłbym zasnąć, lecz próżne nadzieje,

Choć zda się, unużyła całodzienna praca;

I marzyłem, że trunkiem frasunek zaleję,

Lecz wino w krew się obraca.

A gdy stoję na czatach w polu czy na łące

I słyszę pieśń żniwiarzów swobodną i błogą,

To mi serce tak bije, że aż ręce drżące

Włóczni utrzymać nie mogą.

A kiedy pęka serce — gdy się myśl rozmarza, ..

Rzucam włócznię i polem jak szalony pędzę,

I zazdrościłem szczęściu wiejskiego żniwiarza

W jego wełnianej siermiędze.

Tom się. karmił nadzieją, że pychę zwyciężę

I szlachecki złotogłów na sukmanę zmienię ;

To przeklinałem ciebie, miłościwy xięże,

Żeś mi rozdrażnił sumienie.

X.

W takich męczarniach raz mi się zdarza

Otrzymać rozkaz regimentarza,

Bym we sto koni wyruszył — zblizka

Rozpoznać Szwedzkie obozowiska.

Ruszam pod wieczor — i w tejże chwili

Moi pancerni Szweda złowili;

Nuż go się pytać — a on nas mami,

Że jego wojsko gdzieś za górami,

Gdzieś za rzekami, w niewielkiej sile

Ztąd obozuje o cztery mile.

A więc z powziętej radzi pogłoski

Idziemy na noc do blizkiej wioski;

Tam w dymnej chacie, na wiązce siana

Usnęła nieco głowa znękana.

Alić nad rankiem, gdy jeszcze ciemno ,

Sygnał bojowy zagrał nademną.;

Budzę się , zrywam, przywdziewam odzież ;

Szwedzi już w wiosce, a nasza młodzież

Już się uciera, słyszę z oddali,

Kopije kruszy i z rusznic pali.

Rzucani się na koń , daję rozkazy,

Lecz siły Szedzkie o dziesięć razy

Większe od naszych.

Ale w rozpaczy

Żaden z pancernych tego nie baczy,

Lecz na kark wrogom wali się szczerze

I szyki łamie i jeńce bierze.

I zaczem oboz usłyszał cały

Nasze sygnały, nasze wystrzały,

Nim dobiegł Hetman z posiłki swemi—

Już trupy Szwedzkie legły na ziemi;

Reszta pierzchając pali w kopyta,

Już piękna jutrznia na niebie świta:

Spojrzę na siebie — cóż to ? mój Boże!

Zamiast w pancernym błyszczeć ubiorze,

Zbudzony ze snu bojowym strzałem,

Prostą siermięgę, chłopską przywdziałem,

I w tej siermiędze — syty zdobyczy

Zyskałem piękny laur bojowniczy.

XI.

Gdy nasi pieją pieśnię pośród bojowiska,

Gdy mi Hetman dziękuje i k sercu przyciska,

Ja upadłem — i ziemię uderzając czołem,

W głębi mojego ducha rozmyślać począłem:

Czy trafem się przywdziała wieśniacza sukmana,

Czy może palcem Bożym dobitnie wskazana,

Bym poświęcony pracom, obleczon w pokorę,

Potłumił straszne piekło, co mi w piersiach gore.

Och ! dotąd cóż sny moje? co moje czuwanie?

Jeden, wciąż jeden widok dręczy nieprzerwanie:

W lesie skrwawiony wieśniak na sosnowej kłodzie,

Konającym spojrzeniem aż mię nawskróś bodzie;

Świszcze krew z jego piersi, oczy mu zalewa;

Ojciec, matka, kochanka, skupieni u drzewa

Jęczą grobowym głosem — ja słyszę ich żale

W pluchotaniu jeziora, w bojowym sygnale,

Słyszę go w dziennym gwarze i w nocnej zaciszy,

I w hulackiej piosence moich towarzyszy.

Bóg was żegnaj obozy i zwycięztwa moje!

Chyba w głuchej pustyni serce uspokoję.

Tak pożegnawszy wojnę i mój tryumf świeży,

Poszedłem pokutować do puszcz Białowieży,

I tam w gęstwini jodeł kędy ścieżka znika

Rozpocząłem surowe życie pustelnika.

XII.

„Jak zbawienie moje witam las ponury —

I w wąwozie leśnym, między dwiema góry,

Pod sosnowym karczem, pod granitu głazem,

Wykopałem dla się grób i chatę razem,

Wysypałem łoże piasczyste, darniowe,

Zawiesiłem nad niem krzyż i trupią głowę.

Tam na twardym żwirze od nocy do rana

Klęcząc na modlitwie krwawiłem kolana;

Od ranka do nocy skulony na ziemi

Jątrzyłem sumienie myślami gorzkiemi;

Za napój z potoku garśćmi wodę biorę,

Gryzę liść brzeziny i dębową korę,

I tak wciąż się modlę i tak ciało dręczę,

Że w tydzień opadły me siły młodzieńcze.

A jednak w modlitwie, w czuwaniu i poście

Nic duch się nie krzepi, otucha nie roście,

Nie zjawia się spokój, ni święta swoboda,

Bo grzech mój za ciężki, bo dusza za młoda ;

Drga serce w torturach wewnętrznej męczarnie,

A myśl rozpaczliwa do głowy się garnie.

O! łatwiej starcowi, łatwiej eremicie

Prowadzić na puszczy bogobojne życie ;

Młodociane serce w inszy takt kołata,

Potrzeba dlań uczuć, potrzeba dlań świata:

Niech dźwiga ciężary, niech trudy pokona,

Niech czyny olbrzymie wykwitną, mu z łona,

A wtenczas jak święty umocni się w wierze,

I wtenczas znaczenia modlitwy nabierze,

I miłość młodzieńcza i święta otucha

I czyn jego ramion i myśl jego ducha.

XIII.

Jam tych prawd nic rozumiał, i mnie się zdawało,

Że chcąc ducha rozwinąć trzeba zgnębić ciało,

Że gdy je całkiem zgnębię, że gdy zamrę w czynie,

Doskonalsza modlitwa z mej piersi popłynie,

Że szatan nie dosięże, gdy od niego stronim.—

Passowałem się z sobą jak święty Hieronim

Na bezludnej pustyni — lecz w tych walkach zgoła

Nie wyszedłem zwyciężcą jak Doktor Kościoła.

Duch mój pada — lepianka cieleśna się kruszy,

Bom nie obliczył zdrowia ni sił mojej duszy;

Usta z głodu zczerniały, pierś pragnieniem gore,

Straciłem w rękach siłę i w nogach podporę,

Gdzie spójrzę, krwawe pręgi latają koło mnie,

Myśl wytężona k'Niebu rwie się bezprzytomnie;

Zapomniałem kto jestem? gdzie jestem i po co?

Tylko głowa cóś marzy, usta cóś bełkocą,

Aż w dzikim szumie lasu sen objął mię złoty,

Utraciłem poczucie mej własnej istoty.

XIV.

Palon gorączką nie pamiętam zgoła

Jak wielo czasu przetrwałem w tym stanie.

Kiedym się ocknął — poglądam dokoła:

Jam w wiejskiej chacie złożony na sianie,

A nad mą głową, czy widzę, czy marzę,

Zwisły dwie ludzkie nieznajome twarze.—

W lnianej odzieży jasnooka dziewa,

Zarumieniona, to naprzemian blada,

Pot mi ociera, do ust napój wlewa,

I patrzy w oczy jakby życia bada.

Półwieczny wieśniak siedzący koło niej ,

Mego oddechu z natężeniem słucha :

Pokiwał głową, podparł się na dłoni,

I buchnął dymem z krótkiego cybucha.

Twarz ogorzała, wąsata, brodata,

Lecz słodki uśmiech po czole mu lata;

Na silnych barkach miał sukmanę siwą,

Borsuczą torbę i przykrycie głowy;

U jego pasa był nóż i krzesiwo

I na rzemieniu kręty róg wołowy.

Patrzę się pilno.... mniemałem, że roję,

Badam, czy żyję — lecz serce kołata,

Chcę mówić — słowa rozległy się moje:

„Kto wy jesteście? i jaka to chata?

Czemu nie jestem w pustelnej pieczarze?

Czym ja przytomny, czy ja we śnie marzę?"

XV.

Rzekł mi: „Ja jestem tutejszy gajowy,

A Wasza Miłość nie wiem kto jesteście.

Leżałeś w lesie bez ducha, bez mowy

Całą godzinę — zagadałeś wreszcie

Cóś bezprzytomnie, niby przy fortecy

Rycerz zajęty bojowem rzemiosłem;

Widząc, żeś chory, wziąłem cię na plecy

I do mej chaty, do córki zaniosłem.

Tutaj na sianie, to spałeś jak drewno,

Toś sobie jakieś przypominał zbrodnie.

Tak między życiem a śmiercią już pewną,

Myśmy was strzegli — całe dwa tygodnie.

A człowiek jakoś na puszczy dalekiej

Zna różne ziółka i kwiatki i trawy,

Wziąłem cię leczyć.... i Pan Bóg łaskawy,

Ot, jakoś proste powiodły się leki.

Kto Waszmość taki, nie pytam się o to,

Boś jeszcze słaby, a mnie czas do dzieła;

Znaczno żeś szlachcic— ej młoda słaboto!

Podziękuj Bogu, że niemoc minęła!"

XVI.

Tak, kędy serca proste, chata cicha, ciepła,

Choroba przemijała a dusza mi krzepła;

Zszedłem z łoża niemocy.— Dni za dniami biega,

I chciałem już opuścić chatę gajowego,

Iść gdzie oczy poniosą na rozstajne szlaki,

Wybrać sobie pustynię albo klasztor jaki,

I tam resztę żywota spędzić na pokucie :

Lecz tu mię zatrzymało wdzięczności poczucie;

On mi życie przywrócił, on czuwał nad chorym,

Grzechby ciężki tak prędko rozstać się z Hrehorym;

Ile ręce umieją, ile siła starczy,

Postanowiłem dzielić ich trud gospodarczy.

A to już była jesień — pomiędzy polany

Pustował w dzikim borze grunt niepoorany,

Bo gajowy pod starość rozleniwiał trochę,

Wolał pieski i strzelbę, niż woły i sochę;

Więc mi przyszła ochota, dziej się Boża wola!

Poorzę mu jak umiem choćby zagon pola,

Przez to szlachecka ręka nie zhańbi się srodze.—

Potem zboże posieję i płotem ogrodzę;

Jesień tu popracuję, a w zimowej dobie

Odejdę, zostawiwszy pamiątkę po sobie.

Jak się rzekło, tak stało — zrazu trudy marne:

Socha była mi ciężka, a woły niekarne,

Niewprawnemi rękami wiedzion pług zębaty,

Kroił ziemię w gzygzaki i w podarte szmaty.

Ale z pracą i na to znalazła się rada;

Już się w równiejsze skiby mój zagon układa,

Oswoiła się ręka z siekierą i z broną,

I grunt mego zasiewu zaruniał zielono;—

A Hrehory i nierad i rad, że mu służę,

Przepraszał mię, szlacheckiej dziwił się naturze,

Wybadywał kto jestem? czy rodem ztąd blizko?

Chciał wiedzieć me przygody i moje nazwisko.

„I na cóż wam — mówiłem — moje straszne dzieje?

Pozwólcie, niech pracuję, niech nie leniwieję,

Niech dla ciebie poświecę me siły młodzieńcze,

Za życie, za czuwanie, za chleb się wywdzięczę!"

Tak zbywałem pytania — a szkodując czasu

Szedłem z sochą na pole, z siekierą do lasu;

I tutaj w pocie czoła wśród modlitwy Bożej,

Och! gdyby spokój ducha byłoby niezgorzej.

XVII.

„Hrehory miał córkę — w wiośnianym dni kwiecie ;

W borowej zaciszy wyrosło to dziecię,

Jak chmielu gałązka, gdy wić się poczyna;

Lękliwa i żwawa jak leśna ptaszyna,

Jak leśny przylaszczek błękitne jej oko —

A duma poważnie — a wzdycha głęboko —

Czuwała przy mojej Łazarza pościeli.

Jak leśna wiewiórka póki się ośmieli,

Od wzroku truchleje, od ręki ucieka,

I znowu ci w oczy pogląda zdaleka,

I znowu się zbliży, i zwolna och! zwolna

Oswoi się z człekiem figlarka swawolna,

Poczyna igraszkę — a czasem gdy łaska

Na ramię ci wskoczy, oblicze pogłaska,

I znowu ucieka, po drzewach się wspina.

Tak samo nieśmiała, pierzchliwa dziewczyna

Wlepiała mi w oczy wzrok pełen rozkoszy;

To cóś ją przynęci, to znowu odpłoszy.

Nie chciałem o serce dobijać się młode ,

I wzrokiem zbrodniarza zatruwać swobodę.

Niewinnych jej dumań.

Bywało gdy święto,

Ja siedząc oparty o kłodę wyciętą,

I z twarzą pochmurną jak dusza skalana,

Modlitwę pokuty zasyłam do Pana:

A ona swobodna jak motyl skrzydlaty,

Wybiega do lasu w jagody, po kwiaty,

Zatrzyma się przy mnie, popatrzy mi w oczy,

I głowę opuści, oblicze zamroczy,

Poduma — i z trwogą aż  cofnie się zbladła,

Jak gdyby głąb' piersi mordercy odgadła.

Bywało z siekiera gdy ręka mi słabnie,

Gdy skiby z pod sochy ścielą się niezgrabnie,

Gdy kosa nierówno uderza po trawie,

Śmieje się dziewczyna i pyta ciekawie:

„Ej Kuźnio! — kto jesteś? i z jakiej ty strony?

Jak starzec posępny, jak szlachcic pieszczony —

Prawdziwe chłopaki to u nas nie tacy:

Ochoczy w zabawie, a dzielni do pracy.

Czy  wiesz co? zapomnij twej wioski dalekiej,

Tu zostań na długo.... na długo, na wieki,

A wtedy obaczysz... odżyjesz w tym lesie:

Tu praca i siłę i zdrowie przyniesie;

Tu będziem pracować, tu będziem się śmieli,

Dla ciebie tu zdrowiej, a dla nas... weselej."

— „Pozostań tu z nami — raz mówił Hrehory—

Ja codzień to gorzej i stary i chory,

I w lesie i w  chacie cóś idzie nieskładnie,

A jak ty odejdziesz i ten ład przepadnie!

Ot ja ci poprostu swe myśli odkryję:

Marya cię lubi — ty lubisz Maryę,

Choć, widzisz... pustota jej trzyma się głowy,

Ty mruczysz - poważnie jak niedźwiedź borowy;

Lecz widzę was dobrze.... czy w polu, czy w chacie,

Wy sami nie wiecie, że wy się kochacie.

Więc przyjdźcie tu do mnie, o zgodę poproście,

Pódziem sie pokłonić we dworze Staroście ,

Wyprawim sowite wesele i tany,

I będziesz mym synem, mój Kuźnio kochany.

Ty strzelasz niezgorzej, widziałem już proby,

A ja ci przekażę myśliwskie sposoby,

I strzelbę żwirówkę, poczciwe narzędzie —

Zostaniesz tu strzelcem... i dobrze ci będzie."

XVIII.

Tak mi mówił Hrehory— a jam zdrętwiał cały,

Uśmiechnąłem się niby, i łzy się polały,

I w głąb' mojego serca zajrzałem z obawą:

Och, jam kochał Maryę !— Ale któż dał prawo

Temu posiadać szczęście niewinne młodziana,

Czyja przeszłość zbrodnicza a dusza skalana?

Jam zatruł cudze szczęście — ach! tam w mojej włości

Płynęła krew niewinna, płyną łzy żałości!

Tam, gdzie syna kmiecego zgładziłem ze świata,

Ojciec, matka, przeklestwy do Niebios kołata;

Gdy na mnie piorun Boży gotują ich żale,

Jażbym tutaj o szczęściu śmiał myśleć zuchwale?

Nie... ucieknę! ucieknę do mojego sioła ,

Jak mi kapłan rozkazał, jak sumienie wola.

Rzucę herbowną pychę... o dosyć jej, dosyć!

Dziś umiem, dzięki Bogu, i orać i kosić,

Już zapomnę, żem rycerz herbowny, bogaty,

Zastąpię starym kmieciom podporę ich chaty...

Och! i tego zamało gwoli ich pocieszę:

Zastąpię wyrobnika — lecz syna nie wskrzeszę!

XIX.

Gdy takie myśli Bóg we mnie budzi,

W nocy uciekłem od dobrych ludzi,

Wyszedłem z lasu, choć poniewoli;

A serce bije, a dusza boli:

Bo w lesie szczęście moje zostawa;

Ale ofiara wielkie ma prawa.

Widzę przed sobą, widzę zaiste

Drogi cierniste i krzemieniste —

Lecz nawet z bolu jęknąć nie mogę.

O ! któryś odbył krzyżową drogę,

Na mojej drodze wzmocnij mię, Chryste,

Na szczyt Golgoty!— nierówna miara:

Bo tam za ludzkość święta Ofiara,

Tam był Miłości przykład jedyny,

Tu jeno własnej zgładzenie winy.

Że sercu ciężko? och, to rzecz błaha!

Przeklęstwo temu, kto się zawaha!

Kto swą powinność spełnić się zlęknie,

Kto pod ciężarem krzyża zastęknie!

XX.

Tak świętej powinności przejęty zapałom,

Do rodzinnego sioła pieszo wędrowałem;

Z kijem, z torbą obszedłem okoliczne strony,

Niby żebrak roboty i chleba spragniony.

Zwiedziłem dom ojczysty — co zmian w krótkiej chwili!

Nowy dworzec postarzał, rodzice nie żyli,

Moja siostra władała i dworem i siołem;

O mnie mówili ludzie, że w boju zginąłem;

Młodszy mój brat przed Królem stanąwszy przytomnie,

Chorążowstwo Połockie odziedziczył po mnie.

W domu ojców nie zgadli, kto snadź ten ubogi,

Własny brytan myśliwski szarpnął mię za nogi,

A nawet mnie nie poznał ni z twarzy, ni z mowy

Stary szafarz — mój niegdyś luzak obozowy;

On popatrzał mi w oczy, na twarz, na łachmany,

Podał mi chleb razowy i szeląg miedziany,

I westchnął stary kamrat pancernego znaku:

„Za duszę Kaźmierzową pomódl się żebraku !"

Rzekł, i odszedł powoli.

O strono domowa!

Więc tu jeszcze któśkolwiek moją pamięć chowa!

Ale nikt mię nie poznał — czy twarz moja blada?

Czy czarna gęsta broda, co na piersi spada?

Nie odgadli żebraka w progach jego domu,

A jam się nie dał poznać nikomu.... nikomu.

XXI.

„Poszedłem do mej wioski— co tu zmian mój Boże!

Jedną chatę wzniesiono a druga się wali.—

Siadłem w izbie karczemnej, przy progu, w pokorze;

Był to wieczor, a ludzie z pola powracali.

I zaszło tutaj kilku starych gospodarzy:

Jeden z kosą, ów z cepem — usiedli za stołem.

I jeden do drugiego przepija i gwarzy;

Ja pilno słuchać począłem,

I zadrżałem: bom poznał starego Marcina,

Któregom osierocił w moje dni junacze;

Dziad postarzał, posiwiał, garbić się poczyna,

Oczy mu krwią zabiegły, znać, że często płacze.

On przy czarce, przy lulce, w kole towarzyszy,

Rozpłakał się, gdy staro opowiadał dzieje:

„Ej kumie Mikołaju ! Bóg widzi i słyszy,

Co ja codzień wycierpię, co ja łez wyleję!

Ej, Pan Kazimierz Korsak, niech Bóg nie pamięta,

Pokrzywdził mię...wyplenił mój ród na tej ziemi —

Ot, kumie! jużbym dotąd piastował wnuczęta,

Jużbym dziś, wyręczony rękami młódszemi,

Wypoczywał na starość i cieszył się dziatwą. —

O stare moje lata! o doloż ma licha!

W lat sześćdziesiąt pracować... nie łatwo , nie łatwo!

Czoło z potu, a oko od łez nie wysycha...

Hej , panie gospodarzu! gorzałki przynieście!

Wypiję, to mię jakoś orzeźwi, odmłodzi.

Możebym rozżalony przeklinał nareszcie

Zabójcę mego dziecka — a to się nie godzi;

Już i tak on skarany za zbrodnicze dzieła,

Poszedł rachunek z Jankiem odprawić do grobu,

Jednego i drugiego kula nieminęła;

Niechże Bóg nad duszami zlituje się obu!

Kumie, w ręce Waszmości! czarkę jeszcze wzniosę

Na szczęśliwe skonanie!"— Stary wypił szczerze;

Wstał, zarzucił na plecy swe grabie i kosę

I powlokł się do domu szeptając pacierze.

XXII.

„Śladem za nim poszedłem aż do jego chat

Ja, dziedzic włości bogaty,

I niby to zdaleka przechodzień, sierota,

Zakołatałem we wrota;

I prosiłem ze łzami, by starzy  kmiotkowie

Dali przytułek mej głowie:

„Ja mam silne ramiona i serce ochocze,

Ja was staraniem otoczę,

Ja się pracą wywdzięczę za przytułek w chacie,

Wszakże wy syna nie macie,

I ja jestem sierota — wy dla mnie na świecie

Ojcem i matką będziecie.

Ja ujmę w młodsze ręce twoją starcze sochę!

A chleba i strawy trochę,

Trochę czułego serca niech litość przeznacza

Dla nieszczęsnego tułacza."

Tak mówiłem — prostota i łza moja szczera

Poczciwe serca otwiera.

Popłakali się starzy, ofiarę przyjęli,

Siedliśmy za stół weseli;

A przy skromnej wieczerzy wieśniaczka zgrzybiała

Kiedy mię synem nazwała,

Uczułem taką radość, taki spokój żywy,

I byłem taki szczęśliwy,

Jakby sam Bóg zawołał kojąc me rozpacze:

„Kaimie, ja ci przebaczę!"

XXIII.

„Już siódmy rok się kończy jako u nich żyję,

Jarzmo pracy rolniczej włożywszy na szyję.

Razem z duchem ofiary wzmagała się siła

I chatnia gospodarka w mych rękach odżyła.

Potem mojego czoła zlewałem zagony,

I rodził grunt starannie z chwastów wypleniony;

Pracowałem i ręką i sercem i głową,

Pobudowałem chatę i stodołę nową.

Ani na dworne miedze, ni na swoje pole,

Nigdy bywało ojcu ruszyć nie pozwolę;

Nigdy bywało matce praca nie dobodzie,

Nie przyszło żąć na niwie, lub kopać w ogrodzie.

Jam pracował za wszystkich ile siła zmoże;

Odbierałem obelgi i chłosty we dworze,

Bo nikt się nie domyślał z całego tu grona,

Ani dworski starosta, ni siostra rodzona,

Żem ja brat zaginiony, żem dziedzic ich włości.

Takem się ja za zbrodnię wypłacał ludzkości;

Tak, Ojcze Spowiedniku! wedle twojej myśli

Założoną pokutę spełniłem najściślej:

Widziałem wełnianą odzież jako noszą chłopi,

Przepasałem me biodra powrozem z konopi.

We własnej mojej wiosce ja dziedzic bogaty,

Szedłem za wyrobnika do sierocej chaty,

I rodzicom ich syna zastępując szczerze,

Poświęciłem się cały sosze i siekierze.

Oto po siedmiu leciech, po mozolnej pracy,

Przyznali mię za syna zgrzybiali wieśniacy,

Oto ci całe życie wyznaję swobodnie,

Xięże! w Imię Chrystusa odpuszczaj mi zbrodnie !

Czuję, że życie moje chwilami się liczy:

Piersi moje osuszył kaszel suchotniczy,

Słowa, któremi moje otwieram ci rany,

To ostatni wysiłek piersi skołatanej.

Nikomu nie powiadaj, kto jestem, kto byłem;

Srodze pokutowałem, bo srodze zgrzeszyłem;

Tu niemasz bohaterstwa ni wielkiej zasługi —

Gdybym żył drugie życie, jeszczebym raz drugi

Odbył taką pokutę w pokorze i skrusze,..

O Boże, chciej przygarnąć bolejącą duszę !.."

XXIV.

Chory przestał już mówić — a ciekawa rzesza

Pogląda nań z boleścią ściskając ramiona —

Spowiednik rozgrzeszenia modlitwę pośpiesza

Dopóki Łazarz nie skona.

Ale jeszcze nie skonał, jeszcze się porusza,

Kaszlnął krwią, podniósł oczy i cichemi słowy:

„Ojcze!... matko!... przebaczcie!..." i już jego dusza

Stoi przed sądem Jehowy.

Z duszą jego jęk starców poleciał ku Niebu;

Zapłakali sąsiedzi, których dzielił pracę,

Jezuita spłakany wywiódł pieśń pogrzebu:

O requiescat in pace!

XXV.

Kazimierz Korsak śpi w wiejskiej mogiłe

W chłopskiej sukmanie — a jak tego życzy,

Jego ród pański i poświęceń tyle,

Wszystko ukryte w ciszy tajemniczej.

Tylko Podolec dla przyszłej pamięci

Rzecz całą, w aktach zapisał w klasztorze,

I stary Marcin domyślał się może,

Bo gada z sobą i głową cóś kręci,

I na mogiłę, chodzi co poranka

Kędy dwa groby i Kuźmy i Janka.

I wkrótce ludzie wykopali zblizka

Dla dwojga starców piaszczyste mogiły.—

Zielskiem zarosły cztery grobowiska,

I cztery krzyże z latami zegniły.

W wiosce czas jakiś gadano jedynie

O młodym Kuźmie, co przybył w te strony,

I jakby cudem Bożym nawiedzony

Ostatnią spowiedź odbył po łacinie.

XXVI.

Może w końcu gawędy ciekawi jesteście,

Co z Hrehorym? co z Maryą stało się nareszcie?

Czy w lesie gdzie pracował, gdzie przeżył niemało,

Jakiekolwiek wspomnienie po Kuźmie zostało?

Och zostało wspomnienie !... tu od chaty blizko,

Mchem borowym porosłe proste grobowisko;

I w sercu Hrehorego niezgojona rana,

I w starych jego oczach łza nieprzepłakana,—

Jak woda co z pod góry wyciska się z cicha,

Spada jeno kroplami, ale nie wysycha.

Gdy Kuźma zginął z chaty, był popłoch niemały,

Mniemano, że go zwierze w lesie rozszarpały,

Mniemano, że na puszczy zabłąkał się może,

Lub że biedny utonął w pobliskiem jeziorze.

Hrehory wzywał ludzi, błąkał się po kniei,

Wołał — i w róg wołowy trąbił po kolei,

Lecz na całe wołanie, na odpowiedź całą,

Tylko w sosnach borowe echo odhukało,

Hrehory przestał szukać,..

A biedna Marya

Rozpaczliwem wołaniem wciąż niebo przebija,

„ Kuźmo! Kuźmo! gdzie jesteś!" wola w puszczę głuchą,

Tamuje oddech w piersi i natęża ucho,

Kędy echem pustynia odezwie się dzika,

Ona biegnie w tę stronę — i znowu wykrzyka,

A gdy w jęku i biegu opuszcza ją siła,

Głos gdy drętwiał, a usta spiekota paliła,

Ona tchem gorączkowym chcąc orzeźwić łono,

Przypada w dzikie chwasty i trawę zieloną;

I zrywa się, i bieży obłąkane dziecię,

„Kuźmo! Kuźmo gdzie jesteś ? odezwij się przęcię!"
Przedziera się przez chwasty, to jęczy to klęka,

Modli się padłszy na twarz — aż łzami przesieka

Mech borowy, i ziemia wilgotna i trawa,—

A z ziemi chłodem wionie — lżej sercu się zdawa.

Po czterech dniach, upadła w boleści i trudzie,

O trzy mile od chaty znaleźli ją ludzie:

Zbladły lica na których kwitł rumieniec żywy,
W rękach ściśnięte kwiaty i dzikie pokrzywy;

Mniemali że umarła, bo blada i milczy,

Tylko w błękitnych oczach— blask dziki jak wilczy

Migoce, zdradza życie co już gasnąć zacznie,

A poczerniałe usta coś szepcą dziwacznie.

Przysłuchali się ludzie: och znajome słowo!

Dziewczyna śni wesele, śpiewa pieśń godową,

Że niby - to ją Kuźma po imieniu woła,

Że niby - to ją drużki wiodą do kościoła.

XXVII.

„Słonko niedzielne świeci,

Świeci jasną pogodą —

Ojcze błogosław dzieci!

Już mię do ślubu wiodą.

Na dworze gości roje —

Tam i lubego zoczę,

Drużki, wy siostry moje,

Spieszcie mi pleść warkocze!

Kieruj pod cmentarz konie:

Pod cmentarz drużbo miły!

Ja matce się pokłonię,

Przeżegna mię z mogiły!

Z ruty zielony wianek

Na moją głowę włoży,—

Ej Kuźmo, piękny ranek

Piękną nam dolę wróży.

Ej śpieszcie lasem, błonią,

Bo droga nam daleka!

W kościele dawno dzwonią,

Xiądz przed ołtarzem czeka!"

XXVIII.

Tak szepcząc, jęcząc piosnkę — skonała po chwili,

Struchleli dobrzy ludzie co świadkami byli;

A piejąc Anioł Pański drużyną gromadną,

Ojcu odnoszą zgubę i na ławic kładną.—

Stary ojciec nie płakał, tylko ruszał głową,

Milcząc wyciosał mary i trumnę jodłową;

Wykopał sążeń jamy na jej trumnę drobną,

A xiędzu dał na dzwony i na mszę żałobną,

I garść piasku nasypał dziewczęciu na oczy;

Grób ją z lubym zjednoczył — czyż Pan Bóg zjednoczy?

Lipiec 1853.
Borejkowszczyzna.

PAN MAREK W PIEKLE

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Ten Marek — słuchaj Jegomość Dobrodziej —

Jak się nazywał i z kogo się rodzi,

Jakiego herbu używał w sygnecie,

Nic nie wiadomo — a świat różnie plecie.

Lecz był to szlachcic — mimo szlachty braci,

Z wielkim się domem jakoś koligaci,

Nie już po mieczu doszedł parenteli,

Lecz się poplątał więzami z kądzieli.

Co mu tak serce próżnością rozłechce,

Że z drobną szlachtą i gadać już nie chce;

Szlacheckie dwory omijając zdala,

Jeno się pany możnemi przechwala.

Zamiast zajadać z dziatkami i żoną

Szlachecki barszczyk ze schabą wędzoną,

I pijać piwko co się w kuflu pieni,

Pan Marek wzdycha do pańskiej pieczeni,

I do ukłonów stare kości zgina

By spijać męty pańskiego węgrzyna.

Na chudej szkapce, z szabelką u pasa,

Z zamku do zamku ustawicznie hasa:

Tam pan kasztelan wyprawuje gody,

Tam imieniny pana Wojewody.

Gdzie brat choruje, tam go ani proście,

On spieszy leczyć ogary Staroście;

Dopieroż patrzaj jak wyciąga szyję

I jasnym panom prawi oracye,

Jak ich wywodzi od dziada, pradziada,

Jak submittuje i do stóp się składa —

A jasne pany, zwyczajnie jak pany,

Szlacheckim plecom aie skąpią swej ściany,

Rzekomo szlachtę przyjmują z rozkoszą,

Na szarym końcu do stołu poproszą,,

Tam przypochlebiaj , znoś urągowiska,

A przed sejmikiem pan za to uściska,

A na sejmiku swojej sprawie gwoli

Łeb na szablicę nadstawie pozwoli;

Oberwiesz kresę, to ją znoś w pokorze —

Panie Jakóbie! czyż nieprawda może?

III.

Już - to po prawdzie, gdy się człek obliczy,

My szlachta lubim ten chleb służebniczy,

Radziśmy w pańskiej ujarzmiać się sosze,

Ten mniej, ten więcej, a wszyscy po trosze.

Ale pan Marek w pochlebstwa ferworze

Uboższych nie miał za stworzenie Boże;

Tylko w gospodzie, przy szlachcie poziomej

Lubił wyliczać senatorskie domy,

Z któremi mimo dziurawej opończy,

Albo przyjaźnią, albo krwią się łączy,

Z któremi żyje tak za - panie - bracie

Jakby sam krzesło zasiadał w senacie.

Pan Marek ginął, ciesząc się że ginie,

Przyjmował pany w ubogiej wioszczynie,

Rad gdy zapasy grosza i spiżarnie

Zjadały pańskie pachołki i psiarnie;

A nigdy w imię braterskiej równości

Kowieńskim lipcem nie uraczał gości.

Jeno nie bacząc, staje czy nie staje,

Sprowadzał z Węgier kosztowne tokaje,

I (co podanie wiarogodne ręczy)

Jakby w kościele palił wosk jarzęczy.

Kominek doma był prawie nieznany,

Wstyd przy ognisku biesiadować z pany.

A głupie zdanie — od świecy jarzęcej

Kominek światła i ciepła ma więcej.

A kiedy buchnie, zahuczy wystrzeli,

Ludzie chcąc niechcąc muszą być weseli;

Zwłaszcza gdy wtórzy do ognia wybuchu

Brzęk szklanic miły szlacheckiemu uchu,

Rodzą się dumki, gawędki, przezdrowle!

Panie Jakóbie! czyja prawdę mówię?

IV.

Prawda? więc jeszcze brząknijmy w puharek!

Co ja mówiłem?... otóż to!., pan Marek,

Lekce szlacheckie poważając rzesze

Czepia się panów i ku ich pociesze

Nie szczędzi karku, trzosa i oręża,

Odłuża wioskę, zdrowie nadweręża;

Przyszła choroba — po krótkiej chorobie

Umarł nieborak i położon w grobie.

Tu nikt nie płakał u grzesznego ciała,

A tam się — dusza do piekieł dostała;

Czy mówiąc grzeczniej (jeśli taka wola)

Poszła na święte Elizejskie pola.

Tam się ognisko niezgasłe rozpala,

Męki Danaid, Syzyfa, Tantala,

Obaczył Marek z przerażoną twarzą.

Ale iż głupców tak srodze nie karzą,

Więc go strażnicza dopuściła władza

Gdzie orszak zmarłych cieniów się przechadza.

A był to ogród cienisty, szeroki,

Zawierał gruntu trzy lub cztery włoki,

A kędy lasek, czy kwiecista łąka

Gromada cieniów swobodnie się błąka.

Nie jeden z cieni stając przy sąsiedzie

Macha rękami — snadź rozhowor wiedzie;

Ciała nie widać, lecz kędy cień głowy

Gwar się rozlega poważnej rozmowy.

Pan Marek myśli: „Ha! tu jak na ziemi

Człek się nagada, będzie żyć ze swemi,

Jeno potrzeba po dworsku i gładko

Z jakich się panów połączyć gromadką.

Ot, kilka cieniów toczy się jak płynie,—

Znaczno po minie, znaczno po czuprynie,

Co to za ptaszki i jakie ich pierze:

Wojewodowie, Hetmany, Kanclerze!

Jeden cień mówi — ho! poznaję z mowy,

To pan Wendeński starosta grodowy!"

Pomyślał Marek i bieży doń prosto:

Powolne służby dostojny Starosto!"

I cień swej ręki — jak za dawnej chwili

Do cienia kolan Starosty uchyli;

Lecz się Starosta nie odkłonil wzajem,

Tylko zachrząknął pańskim obyczajem,

I odszedł dalej nachmurzywszy lica,

Jakby nie widział i nie znał szlachcica.

„Dzisiaj Starosta w niedobrym humorze!

Ot, pan Kasztelan — przywita się może;"

Pomyślał Marek, i przed cieniem stanie:

„Powolne służby, Mości Kasztelanie!"

I cień swej ręki, jak za dawnej chwili,

Do cienia kolan kasztelańskich chyli;

Ale i tutaj nadaremna praca:

Kasztelan spójrzał i wstecz się odwraca.

Więc Marek dalej — wciąż snuje się dalej,

To Wojewodzie powitanie pali,

To Hetmanowi swój afekt wymierza,

To się przysunie do pana Kanclerza,

Aż łamie ręce — nadaremna rada

Bo żaden z panów i słowa nie gada,

Choć między sobą, gdy się w kółko zgarną,

To słychać śmiechy i rozmowę gwarną.

Simili gaudent— każdy równej głowie —

Panie Jakóbie! czy to złe przysłowie?

V.

Marek w rozpaczy — boć to męka szczera,

Język się gwałtem gawędki napiera,

I wszyscy gwarzą, i wszystkim tak błogo,

On nie ma słowa wyrzec do nikogo.

„No,— myśli sobie — po takiej nauce,

Już ja do panów nie rychło powrócę.

Ot tam pod cieniem cedrów i oliwy

Szlachecki sejmik — ale jaki żywy!

Jaki gwarliwy! po zakroju znaczno,

Że zaraz bić się i zapijać zaczną.

Do szlachty, Marku! do swoich podążym:

Tu Cześnik żwawo rozprawia z Chorążym,

Wojski ze Skarbnym do bitwy stanęli,

Już się krzyżują cienie karabeli,

A Rejent znaczno już cięty potrosze

Woła do szlachty: uciszcie sie proszę!

Oto pan Miecznik naprzeciw mnie kroczy.

Czołem Mieczniku!"— rzekł Marek ochoczy.

Ale Ensifer — zkąd taka niełaska?

Wąsa zakręcił, czuprynę pogłaska,

I rusza dalej nasrożywszy lica,

Jakby nie widział, nic słyszał szlachcica,

Czegoś nie wesół — niech sobie się złości.

„Panie Rotmistrzu, mój pokłon waszmości!"

Zawołał Marek; ale próżna praca,

Rotmistrz pomruknął i wstecz się odwraca.

Więc Marek dalej — wciąż snuje się dalej —

Czy go nie widzą? czy go nie poznali?

Kogo powita, do kogo zawoła

Wszyscy od Marka odwracają czoła ,

Kogo chce ścisnąć — wymyka się ręka,

Napróżno woła, zaklina, uklęka

I błaga cieniów: „Szlachcicowie mili!

Byście choć słówko przemówić raczyli,

Przyjmijcie brata, nie karzcie surowo!"

Lecz cienie tylko potrząsają głową;

A gdy upada, gdy do nóg się ściele,

Oni wzgardliwie brzęczą w karabele.

Ot jak mu płacą — i dobra zapłata:

Bo kto się hardo wymykał od brata,

Niechaj na zawsze odrzucon zostanie.—

Panie Jakóbie! czy to słuszne zdanie?

VI.

—„Niech licho bierze szlachtę od Waszeci,

Na złość herbownym przystanę do kmieci!"

Zawołał Marek już zły co się zowie.—

Tam wedle zdroju siedzieli kmiotkowie.

Kiwa cóś głową pracowita tłuszcza,

I z krótkich lulek dym kłębem wypuszcza.

A cienie gwarzą: „Ej, panie sąsiedzie!

Bóg raczy wiedzieć jak dziatwie się wiedzie,

Za naszych czasów głód pukał do chatek,

Na święty Marcin i czynsz i podatek,

A grunt jałowy nie użyżnić pracą,

Boże, mój Boże, czemż oni wypłacą!?"

Tak sobie gwarzą ubodzy włościanie.

Gdy się pan Marek zbliżył niespodzianie.

Ale na widok pańskiego kontusza

Cała gromada z miejsca się porusza,

Kłania się nizko przed obliczem pana

I wstecz ucieka jakby rozegnana.

Bo widzisz Aspan, że chłopska gromada

Sercem ze szlachtą dzielić się nie rada,

Wie żeśmy o nich nie wielce ciekawi,

Czy złe, czy dobre, w głębi serca dławi.

Bo taki narów już mają ludziska:

Trzeba zasłużyć nim ufność się zyska,

Współczucie bywa współczucia zapłatą.—

Panie Jakóbie! a co Waszeć na to ?

VII.

Marek zębami aż zazgrzytał wściekle,

Dalej a dalej snuje się po piekle,

Od chłopskiej ciżby ucieka na stronę,

Gdzie chodzą pany Jaśnie Oświecone.

Gdy jasne pany gadać z nim nie raczą,

Znowu się kryje za ciżbę wieśniaczą,

A kiedy kmiotki uciekają przed nim

Idzie się kłamać szlachcicom sąsiednim;

Lecz odepchnięty od szlachty i kmieci

Nanowo panom swe służby zaleci.

Gdy tak się snuje od grona do grona,

Mijają lata, wieczność nieskończona,

Wszyscy się cieszą ze swemi w gawędzie,

A Marek wiecznie pokutować będzie

Od wszystkich spotkan szmerem pośmiewiska,

Nikt go nie pozna, ręki nie uściska,

Żaden go z braci nie uzna za brata.—

Panie Jakóbie! czy słuszna zapłata?

VIII.

Pewna pobożna niewiasta w klasztorze,

Miewając we śnie objawienia Boże,

Między innemi widziała w zachwycie

Marka po śmierci opłakane życie;—

Jako na siostrę zakonną przystało,

Słowo do słowa historyę całą

Spowiednikowi wyznała przy kratce,

Potem do ucha przełożonej matce,

Potem siostrzycom— przez usta niewieście

O Marku w Piekle zagadali w mieście

I w całym kraju; a na tej osnowie

Pomiędzy ludźmi powstało przysłowie:

Że kto się snuje od kąta do kąta

Mówią: jak Marek po piekle się pląta."
Ludziom śmiech tylko — niech śmieją się zdrowi.

A tam boleśno, boleśno Markowi

Wyspołecznienie od swoich ponosić.

Ej, u nas takich grzeszników jest dosyć!

Niech Bóg im chętkę pochlebstwa odbierze —

Panie Jakóbie! zmówmy trzy pacierze.

Dnia 22 grudnia
1853 r.

KONIEC