Ignacy Matuszewski

DYABEŁ W POEZYI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

Księga I.

I.

II.

Księga II.

I.

II.

III.

Księga III.

Księga IV.

I.

II.

Księga V.

Księga VI.

DYABEŁ W POEZYI

historia i psychologia postaci uosabiających zło w literaturze pięknej wszystkich narodów i wieków : studium literacko-porównawcze

Matuszewski Ignacy

Es ist ein altes Buch zu blättern:
Vom Harz bis Hellas — alles Yettern.
(Mefistofeles w Fauście Goethego cz. II).

WSTĘP.

Świat fantazyi, zarówno jak i świat rzeczywisty, podlega pewnym prawom: powstaje, rozwija się i przeobraża według stałych zasad, a należące do niego istoty, podobnie jak ludzie i narody ziemskie, posiadają swoję, a raczej swoje historye. Dzieje tego fantastycznego świata, zamknięte w różnych mytologiach, podaniach, pieśniach, poematach i t. p., są bardzo bogate i tworzą jeden z ważniejszych rozdziałów w olbrzymiej księdze umysłowości ludzkiej, do której pokolenie po pokoleniu składało przez ciąg wieków swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty... "

Z rozdziału tego spróbujemy odczytać tylko kilka kartek, dotyczących życia i rozwoju jednego z najciekawszych i najpotężniejszych tworów nadzmysłowej krainy, a mianowicie: szatana.

Szatan — nazwy tej używamy tu w znaczeniu najogólniejszem, jako synonimu wszelkiej personifikacyi zła — szatan odegrał niepoślednią rolę w dziejach cywilizacyi ludzkiej: historya jego jest więc tak obszerna, że wyczerpujące jej przedstawienie zajęłoby kilka tomów; w obecnem studyum zajmiemy się jedynie historyą szatana w literaturze pięknej, dotykając innych dziedzin o tyle tylko, o ile to będzie niezbędnem dla jasności wykładu.

Kto-by więc pragnął się zaznajomić bliżej z dogmatyezno-religijną stroną kwestyi, zechce udać się do dzieł teologów i historyków religii; my bowiem nie będziemy rozbierali tutaj wewnętrznej istoty złego, lecz sprobujemy przedstawić w jakie kształty konkretne wyobraźnia poetów i narodów ubierała to pojęcie w różnych epokach i na różnych punktach globu ziemskiego.

* * *

Właściwą ojczyzną szatana jest dziedzina wierzeń religijnych; tam-to pojawił się on przed wiekami jako antyteza stwórcy i zbawiciela, jako burzliwy ferment, niedający ludzkości drzemać spokojnie. Z tych poważnych regionów atoli ruchliwa i zuchwała fantazya, artystów przeciągnęła go rychło w tęczową krainę poezyi, gdzie też uzyskał zupełne prawo obywatelstwa.

Początkowo, jak w poematach staroindyjskich, lub mysteryach średniowiecznych, działo się to z wiedzą i zezwoleniem stróżów wiary; później, jak u Dantego i Miltona, obywając się bez tej kontroli, dbano jednakże o zgodność z dogmatami panującego kościoła; w końcu wreszcie, jak u poetów XVIII i XIX wieku, uosobienie zła, przerodziło się w jeden z tysiąca wieloznacznych symbolów, któremi posługiwano się dla celów najrozmaitszych.

Każdy więc poeta, odbiegając mniej lub więcej daleko od granic zakreślonych przez tradycyę, inaczej sobie postać szatana wyobrażał, oraz inaczej ją uplastyczniał. Przedstawić w krótkości dzieje i fazy tej filozoficzno-estetycznej ewolucyi: oto cel i zadanie niniejszego zarysu.

W celu zapobieżenia możliwym a nieuzasadnionym zarzutom, oświadczamy z góry, że zajmiemy się wyłącznie literaturą artystyczną, uwzgłędniając poezyę ludową tylko jako skarbnicę, zkąd niektórzy autorowie czerpali motywy i tematy do swoich utworów.

Podania ludowe są nietylko poematami, ale i mytami, i dlatego należałoby do ich badania zastosować inną metodę krytyczną, niżeli do dzieł o charakterze czysto literackim: rozbiór więc obu tych rodzajów twórczości w jednej i tej samej książce zmąciłby prawdopodobnie jasność wykładu.

Licząc się wiec z "mytologią" ludową, tak samo jak się liczyć będziemy z mytologiami Greków, Rzymian, Hindów i t. p., całą uwagę naszę jednak skupimy na pracach, noszących na sobie wyraźne piętno indywidualności swych twórców.

Począwszy od epok najdawniejszych, przebiegniemy piśmiennictwa wszystkich narodów, zatrzymując się dłużej na literaturze "Wieków Średnich, Odrodzenia i Reformacyi, oraz początku wieku XIX — te bowiem okresy wydały najwybitniejsze typy demonów.

Koniec naszego stulecia, aczkolwiek nie zrodził żadnego tytana piekieł, zajął jednak względem satanizmu stanowisko tak oryginalne, że musieliśmy poświęcić analizie utworów demonicznych epoki współczesnej specyalną księgę.

W następnej części rozebraliśmy szczegółowo nieliczne i niewybitne postaci sataniczne poetów polskich i zakończyliśmy pracę naszę próbą skreślenia praw, według których przebiegała ewolucya typów dyabelskich w dziejach literatury pięknej całego świata.

* * *

Historyę dyabła opracowywano już niejednokrotnie; zawsze jednak zajmowano się albo stroną teologiczno-filozoficzną, albo cywilizacyjno-społeczną, zaniedbując zupełnie prawie poezyę i estetykę demonizmu. To też, zabierając się do napisania niniejszego studyum, a nie mogąc się oprzeć na poprzednikach., musieliśmy sami nietylko obrabiać, ale i gromadzić materyał, niezawsze łatwo dostępny, a przeważnie mało ogółowi znany.

W obecnem wydaniu staraliśmy się nietylko zwiększyć summę faktów, lecz przedewszystkiem rozszerzyć i przerobić teoretyczną część książki, uwydatnić związek przyczynowy pomiędzy pojedyńczemi zjawiskami, oraz wykazać w jaki sposób oddziaływały na nie zwroty w dziejach umysłowości różnych narodów i wieków.

Jeżeli zapytamy teraz o cel utylitarny podobnych przedsięwzięć literackich, to odpowiedź bedzie brzmiała: każda dokładna monografia porównawczo-historyczna jest przyczynkiem wzbogacającym naszę znajomość psychologii wszechludzkiej.

Taką monografię pragnęliśmy stworzyć; czyśmy sie dobrze wywiązali z trudnego zadania — niech osądzi krytyka i czytelnicy.

Księga I.

UOSOBIENIE ZŁA W POEZYI LUDÓW NIECHRZEŚCIAŃSKICH.

I.

PRZEGLĄD FIGUR DEMONICZNYCH W PIŚMIENNIETWACH LUDÓW WYZNAJĄCYCH POLITEIZM.

Dualizm religijny u dzikich. — Fragmenty literatury akkadyjskiej i assyryjsko - babilońskiej. — Myty egipskie. — Hymny, legendy, epopeje i dramaty indyjskie. — Od Zoroastra i Zend - Awesty do "Księgi królów" Firdusiego. — Demonizm w poezyi Grecyi i Rzymu.

Kiedy człowiek pierwotny zaczął się zastanawiać nad zagadką stworzenia, musiało go przedewszystkiem uderzyć, najpierw w świecie fizycznym, a znacznie później i w moralnym, przeciwieństwo dwóch, wrogich sobie żywiołów: ciemności i światła, zła i dobra, prawdy i kłamstwa. Ponieważ tak zasadniczo różne rzeczy nie mogły napozór z jednego wypływać źródła, ludzie więc przypisywali ich początek istotom wyższym, stworzonym najczęściej na obraz i podobieństwo swoje, zowiąc jednę z nich bogiem dobra, drugą — bogiem zła.

Dualizm ten zarysowuje się mniej lub więcej jaskrawo we wszystkich prawie mytologiach.

Nie trudno go się doszukać i u dzikich współczesnych, którzy, jak twierdzi Lubbock i Tylor, czczą nawet niekiedy złego ducha więcej, aniżeli dobrego, a to w myśl dowcipnej i praktycznej zasady, że dobry i bez modłów nikomu krzywdy nie czyni*).

W słynnym poetyczno - etnograficznym zbiorze Herdera p. t. "Głosy ludów w pieśniach" znajdujemy następujący charakterystyczny hymn Madagaskarczyków: "Zanhar i Niang stworzyli świat. Zanharze, do ciebie modłów swoich zwracać nie będziemy; o cóż mamy dobrego boga prosić? Gniew Nianga uspokoić należy.

"Niangu, zły i potężny duchu, nie daj grzmotowi nad naszemi głowami huczeć; zabroń morzu przerywać brzegi nasze; oszczędzaj rosnące owoce; nie wypalaj kwitnącego ryżu; nie otwieraj łona niewiast naszych w dni nieszczęśliwe i nie zmuszaj matki, by nadzieję swojej starości w nurtach morza topiła!

"Niangu! nie niszcz dobrodziejstw Zanhara! Ty panujesz nad złymi; ich liczba dość już jest wielką: nie męcz więc dobrych!''**).

W religiach ludów starożytnych dualizm przejawia się w sposób najrozmaitszy: już to w kilku wyodrębnionych jednostkach mytycznych, już też zróżniczkowany w całe szeregi łaskawych geniuszów, z jednej, a złośliwych larw i straszydeł, z drugiej strony. Odpowiednio do tego kształtuje się i literatura demonologiczna każdego narodu.

U pierwotnych mieszkańców Mezopotamii, np., znanych w nauce dzisiejszej pod mianem Akkadów, większa część odcyfrowanych dotąd ułamków piśmiennictwa, poświęcona jest opisom działania złych duchów, albo magicznym formułom zaklęć, przypominającym bardzo dokładnie nasze ludowe zamawiania uroków. Cóż robią te demony akkadyjskie?

Z kraju do kraju przebiegają,

Niewolnicy odejmują możność zostania matka,

Kobietę wolną z domu, gdzie dzieci porodziła, wydalają,

Dziecię z domu ojca wypędzają...

Gołębiom trafie do gniazda przeszkadzają.

Ptakom w locie skrzydła plączą,

Jaskółki zewnątrz gniazda w przepaści topią,

Wolu biją, jagnię biją...

Naturę tych złośliwych istot określa inny tekst w sposób następujący:

Nie są to mężczyźni, nie są to kobiety...

Żon nie znają, dzieci nic mają.

Nie wiedzą, co jest porządek dobry, co jest miłosierdzie.

Ni próśb, ni modłów nie słuchają;

Są jakoby robactwo, mnożące się po górach;

Z siodeł strącają podróżnych, drogę obsiadają... ***)

Dlaczego są takimi i do jakich celów zmierza ich działanie? o tem z ułamków literatury akkadyjskioj czegoś dokładnego dowiedzieć się trudno.

Jak się zdaje jednak demonologia Akkadów była bardzo bogatą i ułożoną w systemat hierarchiczny. Istniał tam cały świat duchów, posiadających wyraźnie rozgraniczone atrybucye i stanowiska.

Na szczycie drabiny znajdowały się geniusze wyższego rzędu (po akkadyjsku mas, albo lamma — kolos: po asyryjsku sed albo lamas).

O tych najmniej doszło do nas wiadomości.

Lepiej znamy niższe stopnie hierarchii, t. zw. U tuków, którzy się rozpadają na następujące rodzaje: Alal (niszczyciel, po asyryjsku Alu), Gigim, Ekim (niewyjaśniony dotąd), Tclal, Gallu — wojownik, oraz Maskim, po asyryjsku rabiz — t. j. "ten, który stawia zasadzki''.

Tych ostatnich było siedmiu; przebywali w głębi ziemi i mogli wywoływać wielkie przewroty w świecie całym (trzęsienia ziemi i t. p. ). Zwalczano ich zaklęciami i wzywano pomocy bogów dobrych, którzy zwyciężali i krępowali złośliwych Maskimów.

Wierzono również w opętanie i leczono je, podobnie jak i inne choroby, za pomocą talizmanów, egzorcyzmów i formuł magicznych.

Niechaj wychodzą duchy złe.

Niech sio borykają z sobą!

Duch dobry, kolos życzliwy

Niechaj wejdzie w ciało! ****)

Prócz tego znano larwy, upiory, widma i strachy (Uruku, Rapgantnechab-Achchani, Rapganmea-Labassu, Rapganme - Labarlu ); dalej inkuby i sukuby ( po akkad. Gelal i Kirl-gelal; po asyryjsku: Lil i Lilit); oraz duchy domowe ( Kicl-udda-karru, po asyryjsku ardat ).

Słowem nie brakło u ludów Akkadyjskich żadnego ze znanych nam typów demonicznych.

Duchom złym przeciwstawiano dobre, ale dualizm ten miał charakter czysto fizyczny, nie moralny. Duchy dobre były to duchy pożyteczne, duchy złe — duchy szkodliwe i dokuczliwe. Kwestya dobra metafizyczne- go. dobra, do którego należałoby dążyć dla niego same- go — nie istniała tam wcale, a tem samem nie mogło istnieć pojęcie zła bezwględnego, będącego negacyą wszelkich aspiracyi idealnych.

Napływowy żywioł semicki, który zawładnął powoli ziemią Akkadów, przejął od nich nietylko pismo klinowe, lecz i wiarę w złe i dobre duchy, oraz w magiczną potęgę zaklęć. To jednak, co u Akkadów było prawdziwym kultem, stało się u Babilończyków i Asyryjczyków rodzajem pod-religii, rytuałem czarodziejskoteurgicznym, czyli magią.

Jest to pierwszy wyraźny przejaw nierzadkiego w dziejach ludzkości procesu assymilacyi pojęć religijnych jednego narodu przez naród drugi, przy współczesnem obniżeniu etyczno-filozoficznego i hierarchicznego poziomu przyswojonych tworów mytycznych. Po kilkudziesięciu wiekach spotkamy się z podobnym faktem w Europie, gdzie spaczone wierzenia pogańskie pokutują dotąd w legendach, klechdach i przesądach ludowych.

Ponad przejęła od turańskich Akkadów demonomanią, posiadającą jeszcze silne zabarwienie animistyczne, istniała w Babilonie i Assyryi inna, wyższa znacznie religia, oparta na uwielbieniu sił przyrody, a zwłaszcza światła i ciepła, oraz ich głównych źródeł: słońca i wszystkich błyszczących ciał niebieskich.

Religia ta, spokrewniona blizko z wiarą Fenicyan, oraz wielu drobniejszych plemion semickich, widziała w naturze przedewszystkiem stronę czynną i bierną, zapładniającą i rodzącą, męzką i żeńską: dlatego też dualizm fizyologiczny, płciowy, przeważał tam nad dualizmem etycznym, nie zacierając go jednak w zupełności. Każdemu bogu odpowiadała tam prawie zawsze jakaś bogini, a niezależnie od tego wszelkie z tych bóstw występowało w podwójnym charakterze: raz jako siła dobroczynna (np. ciepło słoneczne na wiosnę), drugi raz znowu jako siła szkodliwa (niszczące upały letnie).

Brak dokumentów literackich nie pozwolił dotąd wyrobić sobie jasno określonego pojęcia o psychologiczno-poetycznym charakterze tej rodziny bogów.

Odczytane dotąd teksty klinowe zawierają kilka ułamków treści epicznej. z których dowiadujemy się, że bogowie i bohaterowie zwalczali tam jakieś potwory, a między innemi Tiamata, oraz Bula, czyli "pożeracza", karmiącego się ciałem pięknych dziewcząt dopóty, póki go Said, syn Izdubara, nie zabił ( Perseusz i Andromeda! ).

Najciekawszym dla nas fragmentem jest zstąpienie bogini Istary ( Wenus babilońska, czczona także przez Fenicyan pod imieniem Astarty) do piekieł, by stamtąd wydostać zmarłego kochanka, Tuziego ( Adonis! ). Uderzającą jest tutaj pewna, naturalnie, bardzo wierzchowna, analogia, nietylko treści, ale i formy, pomiędzy tą pra-historyczną legendą a- "Komedyą boską" Dantego.

Do ziemi, skąd się nie wraca, odległej, do kraju zniszczenia

Istar, córka bogini Sin, chęci swoje zwróciła...

Do przybytku, do którego się wchodzi, lecz z którego się już nic wychodzi,

Na ścieżkę, która prowadzi wprzód, lecz którą się nic wraca,

Do gmachu, który światła jest pozbawiony,

Do miejsca, gdzie kurz jest pokarmem, a błoto pożywieniem,

Gdzie nigdzie światło nie zabłyśnie, gdzie się wśród ciemności pozostaje

A cienie, jakby ptaki, cisną się pod sklepieniem...

Komuż po przeczytaniu tego wymownego określenia przybytku śmierci nie przyjdzie na myśl słynny napis, wyryty ręką śpiewaka Beatryczy nad bramą piekielną i zakończony ponurem:

Lasciate ogni speranza, voi ch'ejitrate!...

*) Słynnem jest plemię Jezidów, czyli czcicieli dyabła, przebywające w Irak-Adżemy, na- północy Mezopotamii. Opert sądzi, że religia ich jest odłamem Parsizmu, spaczonym o tyle, że zamiast Ormuzda cześć odbiera Aryman, ktory się z czasem wywdzięczy swoim wiernym.

**) Porów, tę samą pieśń w Talvi: "Versuch einer geschichtl. Charakter, des Volkliedes". — W Australii Zachodniej istnieje plemię wierzące, że świat stworzył bóg dobry, Motogon, o którego się nie troszczą, bojąc się natomiast strasznie boga złego, Sienga. Tylor sądzi, że tylko tak "praktycznie" pojmowany dualizm jest wierzeniem rodzimem ludów niecywilizowanych; pierwiastki etyczne w pojmowaniu różnicy pomiędzy złem a dobrem dostały się do mytologii dzikich wskutek zetknięcia się z chrystyanizniem. (Cywilizacya pierwot, II rozdz. XVII).

***) Przekłady te wzięte są w większej części z pięknego studyum, Ignacego Radlińskiego o "Literaturze babilońsko-asyryjskiej" stanowiącego część "Dziejów lit. powsz. " ( Warszawa, Lewental ).

****) Szczegóły te zaczerpnęliśmy z dzieł Lonormanta "La Magie choz les Chakleens" (1874) i "La divination chez les Chaldeens" (1875). Por. także Maspero "Hist. anc. des pcuples. de l'Orient. "

* * *

Niewiele więcej materyału dostarcza nam i ciemna jeszcze dotąd mytologia, oraz niezbadana dokładnie literatura egipska.

Zło posiadało w krainie nadnilowej wybitnego przedstawiciela w osobie Tyfona-Seta (Tobhu-Sit).

Set należał właściwie do najstarszych bogów Egiptu, był jednym z królów dynastyi "boskiej", zlawszy się atoli w epoce najazdu Hykszów z ich bogiem narodowym, Sutechem (Sutchu, w jednę osobę, został, po wypędzeniu ciemiężycieli, strącony z wyżyn egipskiego Olimpu i reprezentował odtąd nietylko szkodliwe siły natury, lecz zarazem i wszystko, co było obcem, cudzoziemskiem, nie-egipskiem. Był to więc nietylko bóg zły, ale i anti-narodowy. Wszystko, co pochodziło z za słonego morza, lub też z palących piasków pustyni, było dziełem Tyfona-Seta, z którym walczył Hor, syn i mściciel zamordowanego Usirego, boga światła i słońca (zgr. Ozyrys).

Mamy tu znowu wypadek poniżenia, "satanizacyi" dobrego pierwotnie bóstwa, dlatego, że je czcił naród wrogi.

Wogóle, w większości religii zło zdaje się nie. posiadać własnego, rodzimego początku, lecz jest jakby zepsuciem, upadkiem tego, co było pierwiastkowo dobrem. Tyfon, podły morderca Ozyrysa, był przecie jego rodzonym bratem (Diodor Sycylijski I, 21)!

Sławna "Księga umarłych."*) mówi o walkach, jakie dusza musi prowadzić po śmierci z potworami podległemi Tyfonowi. Pomocy w tej walce dostarczały formuły rytuału pogrzebowego oraz talizmany, zawieszane na mumiach. Wogóle jednak duchy złe odgrywały, jak się zdaje, w mytologii i magii egipskiej mniejszą, niż u Akkadów i Chaldejczyków, rolę.

* * *

Piśmiennictwo i mytologia egipska nie zawierają co do kwestyi pochodzenia i natury zła dostatecznych danych; o wiele bogatszą i wdzięczniejszą pod tym względem jest literatura indyjska, nad którą zatrzymamy się cokolwiek dłużej.

Hindowie. jak się słusznie któryś z uczonych wyraził, więcej dbali o historyę i genealogię bogów, aniżeli o swoje własne kroniki: dlatego też żywioł religijny przygniata w ich literaturze wszelkie inne pierwiastki. Chcąc więc zrozumieć; arcydzieła i typy piśmiennictwa Hindów, należy poznać koniecznie mytologię tego narodu.

Mytologla ta nie zawsze była tak zawikłana i dziwaczna, jak obecnie. Niegdyś — świadczą o tem najstarsze księgi religijne Hindów, Wedy — prawdopodobnie przed opuszczeniem pierwotnych siedzib aryjskiego plemienia w Azyi środkowej, olimp indyjski nie bardzo się różnił od olimpu greckiego.

Na czele bogów stał Indra. Zeus hinduski, pan niebios, powietrza i piorunów; obok niego widzimy Agniego (ogień), oraz całe grono bogów niższych, reprezentujących pewne dobroczynne siły przyrody, albo też będących poprostu uosobieniem epitetów głównego bóstwa.

Bogowie ci (Suras) walczą w powietrzu pod wodzą Indry z demonami (Asuras, szkodliwe potęgi natury), którym przewodzą Ahi i Vritra (smok, wąż), trzymający na uwięzi krowy niebieskie (obłoki), brzemienne życiodajnym deszczem.

Walki te, będące prostem odźwierciedleniem ważnych dla rolnika i pasterza procesów meteorologicznych, nie wyczerpują działalności Indry, który nietylko, jak Herakles, Apollon, Sygfryd, Feridun i Krak, zabija szkodliwe potwory i smoki powietrzne, lecz "razi swym gromem ze Wschodu, Zachodu, Południa i Północy niegodziwe duchy nocne (Rakszasas), co w kształcie puszczyków, psów, wilków, sępów, ponurych ptaków wieczoru i bestyi bezbożnych przestraszają duszę w ciemności, lub też starają się przerywać i kalać ofiary święte". (Hymny Wed).

Nietrudno dopatrzeć się tu obrazu światła, rozpraszającego ponure mroki nocy, którym animistyczna fantazya ludu nadała kształt widm i straszydeł.

Skłonny do spekulacyi, umysł Hindów nie poprzestał na stworzeniu sobie bóstw opiekuńczych, lecz pragnął sięgnąć dalej, i dociec przyczyny przyczyn, której zarówno ludzie, jak i bogowie, oraz demony byt swój zawdzięczają.

W komentarzach do Wed, t. zw. Upaniszadach, spotykamy już ślady panteizmu, tej nawskroś aryjskiej doktryny, nierozdzielającej stworzenia od stwórcy i utożsamiającej subjekt z objektem, jaźń z niejaźnią. Tai swam asi— tyś jest tem, czyli ty i świat stanowicie jedność — do tej prostej formuły da się sprowadzić nietylko stara filozofia wedantyczna, ale i cały fantastyczny, dziki, wybujały jak zwrotnikowa przyroda, politeizm późniejszego neobramanizmu (hinduizmu).

Wszystko, co tylko istnieje, nie wyłączając demonów i bogów, to tylko forma przejściowa, jednej pierwotnej substancyi "Jest jeden wieczny myśliciel, lecz myśli, które on snuje, nie są wieczne: jest on jeden, a spełnia żądze wielu'' — głosi KathaUpaniszada.

Tym myślicielem, który "myśli" świat — był dla jednych Indra, dla innych Agni, których później zdetronizował Brahma, będący w "Prawie Manu" tylko manifestacyą jakiegoś pierwiastku, pozbawionego form i atrybutów (Brahm, Parabrahm — w rodzaju nijakim: Atman).

"Prawo Manu" atoli powstało już po opuszczeniu wspólnej kolebki Aryów i po zawojowaniu półwyspu indyjskiego, zamieszkanego przez ludy półdzikie, w części semiekiego (Kuszyci), w części zaś turańskiego pochodzenia**). Zetknięcie się z niższemi, pogardzanemi rasami wywołało z jednej strony surowy podział na kasty czysto i nieczyste, z drugiej zaś — wzbogaciło pierwotny panteon aryjski nowemi bóstwami, którym hołdował i tubylcy, słabsi kulturą, ale zato potężni liczbą.

Bóstwa te (Rama, Kryszna, Siwa) zlały się początkowo, jak to bywa zwykle, z podrzędnemi figurami bogów wedyckich***), a dopiero znacznie później zepchnęły dawną dynastyę władców nieba na stanowisko wasalów. Stało się to prawdopodobnie pod wpływem rozwoju buddyzmu, który, występując w imię sprawiedliwości i współczucia dla, wszystkich istot żyjących, pragnął naprzód złamać teokratyczną potęgę braminów i skruszyć żelazne szranki kast.

Podobne demokratyczne hasło musiało znaleść silny oddźwięk w massach; zagrożeni przedstawiciele teokracyi przeto zaczęli kokietować tłumy, wysuwając na pierwszy plan zmodyfikowane odpowiednio postacie starych, popularnych bogów ludowych. Krwawy Siwa, podobny do fenickiego Molocha, oraz łagodny i dobroczynny Wisznu, którego za, pomocą doktryny "awatarów", to jest wcieleń, uczłowieczono i połączono z bohaterskiemi figurami Kryszny, Ramy, a nawet samego Buddy — dwa te bóstwa zajęły w neobramanizmie dominujące stanowisko i utworzyły pospołu z dawnym Brahmą słynną "Trimrurt" czyli trójcę indyjską.

Tym sposobem liczna rodzina bogów indyjskich utworzyła jakby piramidę, na której szczycie znajdował się nieokreślony absolut — Brahm; poniżej stała "Trimurti", wyobrażająca trzy fazy bytu: początek, trwanie i zanik, pod nią zaś 8 bogów kosmicznych, (lokapala— strażnicy świata), walczących po dawnemu pod berłem Indry z wrogiemi światłu i życiu siłami przyrody.

Każdy z tych bogów, ulegając wpływowi bujnej zwrotnikowej przyrody, wydzielił z siebie żeńską połowę (Sakti: energia płodna); przestrzeń zaś pomiędzy niebem a ziemią wypełniły miliony jestestw różnej potęgi i wartości.

Zło wśród nich było reprezentowane głównie przez wspomnianych wyżej Asurów i Danawów wedyckich, których zwalczał Indra, a niekiedy i Wisznu****), oraz Rakszasów, czczących groźnego Siwe.

Sam Siwa, aczkolwiek opiekuje się demonami i uosabia zniszczenie, śmierć, a niekiedy i karę, nie może być uważany za bóstwo bezwzględnie złe, przypominające szatana; Bóg ten bowiem, oraz jedna z żon jego, ohydna Kali-Durga, patronka dusicieli (thugów) i czarowników, umie nietylko niszczyć, ale i tworzyć.

W każdem życiu tkwi przecież zarodek śmierci, śmierć zaś jest podstawą nowego życia: dlatego też jednem z godeł Siwy jest Lingam (Phallus)! Panteistyczna fantazya braminów potrafiła przeobrazić krwawego i wstrętnego bóżka dzikich autochtonów w głęboki symbol znikomości bytu realnego, za którego zmiennemi formami kryje się jednak jakaś nieznikoma i twórcza siła.

"Chroń mnie od złego— czytamy w jednym z hymnów siwaickich - ty. coś jest współcześnie płodnością i jałowością, atomem niedostrzegalnym, co przebywa w łonie rozkładających się żywiołów, istoto jedyna ciał uorganizowanych".

Ponieważ każda sekta uważała swego boga za ową ukrytą siłę twórczą (Brahm), w słynnej przeto pieśni " Mahimna Stawa" poeta odzywa się do Siwy:

"Twoje ogrody, zabójco miłości*****) to cmentarze; Pisacze (upiory) stanowią twoję świtę, różaniec z czaszek trupich — oto twój wieniec; usposobienie twoje jest ponure, jak i imię twoje! Tyś jednak jest najwyższą rozkoszą tych, którzy cię wzywają, o, łask szafarzu! Tyś jest słońcem, tyś jest niebem i ziemią, tyś jest duszą powszechną! Chwała ci, coś jest najmniejszym (atom), chwała ci, coś jest największym (nieskończoność)" i t. p.

W słynnym metafizycznym epizodzie "Maha-bharaty" p. t. "Bhagawad Gita" czytamy o Wisznu toż samo innemi wypowiedziane słowami. Drugi jednak epizod wspomnianej epopei religijnej, będącej messyadą indyjską, godzi te sprzeczności w sposób niezmiernie prosty i najzupełniej zgodny z monistycznym charakterem bramanizmu.

Bóg "święty" (Bagawad), Wisznu, walczy pod postacią Kryszny z bogiem wielkim (Maha-dewa), Siwą; ziemia skarży się na to przed Brahmą, który godzi potężnych, przeciwników:

"Jaki cel ma twoja walka z Kryszną - rzekł Brahma do Rudry (epitet Siwy)? -- Czyż nie wiesz, że Kryszna jest drugim tobą? I wtedy Rudra uznał swą tożsamość z Kryszną i Brahmą; i praojciec światów, oraz dwa bóstwa, będące wrogami przez chwilę, zlewają się w jedno, Hari-Hara, formę odwieczną, niemającą początku, środka ani końca".

*) Rozbiór "Księgi umarłych znajdą czytelnicy w książce Dr Ochorowieza p. t. Wiedza tajemna w Egipcie. ( 1898 ). Porów. Maspero 1. c.

**) Sa to hypotezy Lassena, Eksteina i Lenormanta. Porów. także Max Müller "Origine et developpement do la religion, etudies a la lumiere des religions de l''Inde"; Schroeder "Indiens Literatur und Cultur in historischer Entwickelung"; Lahor "Histoirc de la Litterature Hiudoue"; Spiegel "Die arische Periode".

***) Siwa utożsamił się z Rudrą, ojcem wichrów; nazwa ta pozostała mu do dziś dnia, jako epitet. Wisznu — było to początkowo (w Wodach) tylko jedno z imion słońca; w "Prawie Manu" niema go jeszcze pomiędzy większymi bogami; dopiero w wielkich epopejach występuje na pierwszy plan jako Rama i Kryszna.

****) W dodatku do poematu Maha-bharata, — Harivansie, Wisznu, jako Kryszna, zabija 800, 000 Danawów, Detyów i innych demonów kosmicznych, odpowiadających tytanom i gigantom mytologii greckiej.

*****) Siwa, jako bóg zniszczenia, jest opiekunem ascetów, umartwiających ciało i sam gorliwie się oddaje praktykom pokutniczym; kiedy więc raz, figlarny bóg miłości, Karna, amor indyjski, ośmielił się mu w tem przeszkodzić, Siwa spalił go na popiół swym wzrokiem. Ta przejrzysta allegorya nie wymaga komentarza.

* * *

Rzecz prosta, że w takim systemacie niema i nie mogło być miejsca na zło bezwzględne i jego uosobienia. Istniało tylko zło uważane jako stan przejściowy, i występowało w poezyi przeważnie w osobach wspomnianych wyżej wasali Siwy, Rakszasów. Z niemi - to walczy głównie bóg Wisznu, wcielając się po kolei (awatar) w różne zwierzęce i ludzkie postaci.

Najwspanialszy kwiat epiki staro-indyjskiej. Ramayana, opiewa właśnie wojnę pomiędzy Bayardem indyjskim, królewiczem Ramą (siódmy "awatar" Wisznu), a dziesięciogłowym i dwudziestorękim potworem, Rawaną, królem Rakszasów.

Porwał on żonę Ramy, piękną i cnotliwą Sitę, i ukrył ją w głębi swego pałacu w Lanka (na wyspie Ceylon): po wielu trudach i zachodach Rama zniweczył wojsko króla demonów, a jego samego zabił, ku wielkiej radości bogów, którym ten potężny olbrzym niemało wyrządził przykrości.

Któż to jest jednak ów Rawami i jego poddani?

W Wodach były to, jakeśmy widzieli, uosobienia grozy mroku, zwalczane przez Indrę. W tej postaci występują, one często w Mahabharacie (Drona Parva), oraz w dramatach indyjskich, błądząc, jak Grule z bajek "1001 nocy", po cmentarzach i pożerając trupy (por. Malati i Madawa, V; Czandakausika, IV).

W Ramayanie głównie epitet" włóczęgów nocnych" przypomina ten upiorowaty charakter Rakszasów; poza tem bowiem są to istoty, nikczemne wprawdzie i potworne, "o długich kłach i brzuchach wydętych", ale uspołecznione już zupełnie. Mają one króla, ministrów, wojsko i t. p., kochają się i żenią pomiędzy sobą, zanoszą modły i składają ofiary bogom, zwłaszcza. Siwie, a nawet oddają się praktykom ascetycznym z równie dobrym skutkiem jak ludzie (np. Marycza, demon anachoreta — diable l'hermite?). Demoniczność ich maluje się głównie w zdolności przybierania ułudnych kształtów, oraz w przyjemności wyrządzania ludziom krzywd i udręczeń.

Są to, jak mówi brat Hawany, Kara, "pyszni i srodzy bohaterowie, mistrze okrucieństwa, których najwyższą rozkoszą jest męczyć wszystkich".

Drugą ich cechę charakterystyczną stanowi kanibalizm. Pożerają oni pokutników, mieszkających w głębi puszcz leśnych. Sam Rawana, pragnąc zmusić Sitę do oddania mu się, powiada: "jeżeli za dwa miesiące nie zostaniesz moją małżonką, kucharze moi pokraja cię w kawałki na śniada n i e dla mnie".

Mamy tu więc do czynienia raczej z jakimś dzikiem, okrutnem plemieniem antropofagów, z jakiemiś dahomejczykami przeszłości, aniżeli z duchami zła, kusicielami pobożnych.

Cała Ramayana była niegdyś zwykłą epopeją wojenną (itihasa), opiewającą zwycięstwa Aryów nad barbarzyńskimi mieszkańcami Cejlonu, którzy oddawali się prawdopodobnie ludożerstwu*). Redakcyą braminów przeduchowiła treść i bohaterów, ale pierwotnych rysów zupełnie nie zatarła. Podając jednak Ranie za awatar boga Wisznu, trzeba było odpowiednio podnieść i Rawanę.

Otóż jedna z interpolacyi (P. I) opowiada nam, że Rawana, król duchów i nocy, doszedł przez praktyki ascetyczne do wielkiej potęgi i wyrobił sobie u Brahmy przywilej, mocą którego żaden bóg, ani żadna. wyższa istota śmierci zadać mu nie mogła. Dumny olbrzym, zaślepiony pychą, nie bał się zwykłych ludzi: zginął więc z ręki Wisznu, który "dla obrony dobrych, a, zguby złych i odnowienia sprawiedliwości" (B. G. ) stał się człowiekiem — Ramą.

Inne legendy i poematy, stosując do Rawany doktrynę metempsychozy, idealizują go jeszcze bardziej. Rawana był niegdyś jednym z odźwiernych na dworze Wisznu; za obrazę dwóch świętych pokutników został, pospołu z towarzyszem, skazany na trzykrotne odrodzenie się w ciałach złych olbrzymów. Pierwszy raz przyszedł na świat jako syn bogini Dity (nocy), okrutny Hiranyaksza, nabroił wiele i poniósł w końcu śmierć, rażony kłami Wisznu, wcielonego w kształty olbrzymiego dzika.

Drugiem wcieleniem duszy grzesznika był właśnie Rawana; trzecie zaś i ostatnie wcielenie pokutującego niebianina spotykamy w "Maha-bharacie" pod postacią olbrzyma. Suspali, z którego ciała, w chwili kiedy Wisznu-Kryszna śmierć mu zadawał, wyskakuje jasny płomyk i wpada do ust boga - zwycięzcy. Płomyk ten — to była dusza olbrzyma, która, ukończywszy cykl pokutniczych wcieleń, zlała się na nowo z bóstwem*)

Takim będzie, według braminów, ostateczny los wszystkiego złego na świecie; zło bowiem to tylko czasowe oddalenie się od głównego i przeczystego źródła bytu.

*) W "Maha-bharacie" wojna domowa Aryów pomiędzy sobą zajmuje plan pierwszy: demony pojawiają się tam bardzo czysto i licznie, ale zawsze jako postacie epizodyczne, gdy w: Ramayanie" cala akcya obraca się właściwie około walk z Rawaną i jego podwładnymi.

* * *

Upadek nie pociągał u Hindów wiecznego potępienia. Każdy duch, wędrując przez szeregi ciał, oczyszczał się wreszcie i powracał na łono bóstwa. Dlatego też piekło indyjskie, pomimo że fantazya Wschodu wyposażyła je we wszelkie okropności, nie sprawia takiego wrażenia, jak" cierpiący gród" Dantego, gdyż nie jest wiecznem, lecz tylko czasowem miejscem pobytu potępieńców. Piekło to zresztą jest pojęciem czystoegzoterycznem, ludowem. Wedy np. o niem nie wspominają wcale.

Dla inteligencyi indyjskiej wiara w metempsychożę, poparta głęboką doktryną k a r my, wystarczała najzupełniej. Karma było to prawo przyczynowości, przeniesione ze świata zjawisk fizycznych w sferę moralno-religijną. i kierujące przechodzeniem dusz. "Każdy akt myśli, słowa lub ciała, względnie do tego, czy jest złym, czy dobrym, przynosi zły lub dobry owoc — w przyszłem wcieleniu".

Karma tłómaczy dostatecznie istnienie zła, bólu i nędzy na świecie; wszystko bowiem, co istnieje, jest skutkiem przeszłości, a przyczyną przyszłości: każdy wiec sam siebie karze, lub nagradza, potępia, lub zbawia. Jeżeli żył cnotliwie, dusza jego odrodzi się w ciele człowieka zdrowego i szczęśliwego: jeżeli grzeszył - to w następnem wcieleniu będzie cierpiał za poprzednie swoje występki. Każde życie jest zapłatą za istnienie dawniejsze i zarodkiem przyszłego.

Prawu karmy podlegają nawet bogowie indyjscy, istoty w gruncie rzeczy równie znikome jak ludzie. Kryszna, np., ginie przypadkiem z ręki myśliwca Giary, w którego ciele zamknięta była dusza Angudy, syna Bali, króla małp, zabitego niegdyś przez Wisznu w awatarze Ramy.

Wszystko, co ślepi ludzie nazywają "przypadkiem", jest urzeczywistnianiem się niezłomnych praw karmy.

Gdzie tak bezwzględnie rządzi surowa, ale sprawiedliwa konieczność, tam niema miejsca, na eschylowskich. Prometeuszów, miltonowskich Szatanów i t. p. tragiczne postaci rokoszan przeciwko istniejącemu porządkowi rzeczy. W literaturze indyjskiej niema w ogóle tragedyi, istnieją tylko dramaty heroiczne (Nataka), w których cnota, zostaje zawsze nagrodzona, występek ukarany.

Wysiłek osobisty mógł przyśpieszyć ewolucyę postępową i złączyć wcześniej ducha, indywidualnego z nieskończonym duchem świata; wszelkie zboczenia atoli z drogi nakreślonej przez odwieczne prawa, opóźniały osiągnięcie tego wzniosłego celu, były zatem zbyteczne i szkodliwe, zarówno dla jednostki, jak i dla ogółu. Wysiłek ów. natury czysto wewnętrznej, polegał jedynie na rozwinięciu w człowieku wiedzy i woli, kosztem ciała i zmysłów**). Wiara w potęgę ascezy, w połączeniu z doktryną transmigracyi i karmy, uniemożliwiała także wszelkie pakty z istotami nadprzyrodzonemi; żaden demon indyjski nie kupiłby od człowieka duszy: niewolnik bowiem nie mógł sprzedawać swego pana. W teraźniejszości kierowała duszą ludzką karma t. j. rezultaty działalności pokoleń wymarłych; przyszłość zaś jej należała do generacyi, mających się dopiero narodzić. Kiedy bohater znanej średniowiecznej legendy Teofilus, chciał posiąść wysoki urząd kościelny, zawarł z dyabłem przymierze i zapłacił mu swoją duszą za pomoc i radę; kiedy król indyjski, Wiswamitra, zapragnął rzeczy niesłychanej, t. j. godności i władzy duchowej bramina, nie prosił o pozwolenie nikogo i z nikim nie paktował, lecz począł się oddawać gorliwie praktykom pokutniczym przez lat tysiące.

I tak było: milczał ciągle i zatrzymał w piersi tchnienie;

I minęło dziesięć wieków, a on wcale nie oddychał.

Wreszcie z głowy pokutnika słup wystrzelił dymu wielki -

I strach przejął troje światów***), oświeconych nowym blaskiem.

Co z postaci Wiswamitry bił dokoła, przyćmiewając

Bogów, świętych, i geniuszów, i demonów liczne ludy.

Wystraszeni bogowie zwracają się do Brakmy o ratunek, gdyż wzrastająca siła. magiczna Wiswamitry grozi ich istnieniu:

Jeśli szybko się nie spełni, czego żąda ten pokutnik,

To trzy światy swoją wolą w niwecz zaraz on obróci:

Dziko szumią morza fale, góry chwieją się w posadach,

Drży krąg ziemski, milkną wichry, słońce traci blaski swoje,

Gdyż od twarzy pokutnika bije światłość stokroć większa.

Zanim zniszczy nas, o, Panie, spełń życzenia jego wszelkie:

Ratuj bogów państwo, Brahnno! zrób, coć każe Wiswamitra.

(Ramayana).

Rozwinąwszy w sobie przez ascezę niesłychaną potęgę woli, mógł więc Wiswamitra zmuszać bogów do spełniania swych życzeń, grożąc im nawet, że w przeciwnym razie stworzy sobie własne niebo i własnych bogów!...

Przerażeni niebianie spełniali zawsze prośby zuchwalca i mianowali go nawet braminem, co się zresztą, według pojęć indyjskich, wielkiemu pokutnikowi słusznie należało jako nagroda za długie wieki szalonych umartwień, i głębokich rozmyślań, które zeń zrobiły jakąś wyższą istotę.

W idealnej i przeduchowionej nawskroś atmosferze bramanizmu nie mógł się zrodzić i rozwinąć taki Teofilus, Twardowski, lub Faust, ani wogóle żaden typ w rodzaju owych średniowiecznych epikurejczyków, co frymarczyli świadomie własnym duchem, oddając go na wieki w niewolę szatańską wzamian za nędzne widmo szczęśliwości ziemskiej.

Hind zbyt długo i usilnie wpatrywał się w bezmierną otchłań nieskończoności, a zarazem zbyt mało cenił dobra doczesne, by go podobne duchobójcze tran-zakcye z potęgami złego nęcić miały.

*) Podobny fakt spotykamy w dramacie Uddandi'ego "Mallika-MaruUii: bohater dramatu zabija demona, który, wyzwolony przez, śmierć z klątwy, co na nim ciążyła, zamienia się w dobrego geniusza (divaya porusza) i oddaje się na usługi swego zabójcy i zbawcy.

**) W przekonaniu Hindów różne praktyki ascetyczne były nietyle pokutą za grzechy, ile raczej metodą «trenowania», rodzajem edukacyi psychiczno-mistycznej. Żyjąc w pewien specyalny sposób, człowiek rozbudzał w sobie drzemiące i ukryte siły duszy, a zwłaszcza wolę, zbliżał się przez to do przedwiecznej, nieosobistej duszy świata i mógł przez nią wywierać wpływ, i to nie tylko na ludzi i materyę, ale i na bogów. Teozofowie współcześni, podzielając wiarę Hindów w tym względzie, propagują doktrynę mystycyzrnu praktycznego, zawartą w starej księdze Patandżalego p. t. "Yoga Sutra". Obecnie pojawiło się nowe wydanie tej księgi, opracowane ad usum Europejczyków: "Yoga Sutra of Patanjali. Translation with Introduction, Appendix and notes etc" Bombay, z funduszów Towarz. Teozof.

***) Niebo, ziemię i otchłań.

* * *

Zresztą, nietylko święty asceta, ale i nikczemny czarownik indyjski, oddany krwawemu kultowi bogini Kali, sam z siebie wydobywał i sam sobie tylko zawdzięczał moc czynienia rzekomych cudów; istoty nad-zmysłowe bowiem muszą w Indyach słuchać ludzi silnej woli, bez względu na ich wartość moralną. (Por. Malati i Madawa V" monolog czarownicy Kapalakundali). Nic dziwnego więc, że najgłówniejszy i najjednolitszy przedstawiciel zła w poezyi indyjskiej, "Rawana", mogąc szkodzić ludziom tylko docześnie, nie wiecznie, na ciele tylko, nie na duchu, nie wzbudza w nas owej demonicznej grozy, jaka wieje od niektórych analogicznych postaci literatury europejskiej.

W "świętej" Ramayanie jeszcze imponuje on jakąś żywiołową potwornością, jakąś tygrysią krwiożerczością i siłą; w później szych utworach atoli, a zwłaszcza w dramatach, ucywilizowawszy się trochę, stracił Rawana nawet ową brutalną wielkość i, występując zawsze prawie jako pyszałkowaty, lecz nieszczęśliwy rywal pięknego i szlachetnego Ramy, zeszedł do śmiesznej roli gburowatego i głupiego, a w dodatku pogardzonego zalotnika. (Por. dramaty: Bala-Ramayana., AnargaRa gava, Janaki-Parinaja, Uttararamakarta. ) * Dla dokładności musimy tu wspomnieć o jednym jeszcze, mniej potężnym, ale ciekawszym dla nas może, typie demona, który występuje w popularnym epizodzie Maha-bharaty, opiewającym dzieje" Nali i Damajanti" Demon ów, imieniem Kali**), również wzgardzony rywal — demony indyjskie są wogóle, jak Asmodeusz biblijny, bardzo kochliwe***). — króla, Nali, czatuje dwanaście lat na sposobność zemsty nad współzawodnikiem, aż wreszcie

Gdy Nala, choć po morzu chodził, modły czynił,

Nie oczyściwszy się wprzód, wszedł weń Kali

(Przekł. Leciejewskiego).

i skłonił go do gry w kości, w którą Nala przegrał swoje? królestwo i mienie. — Mamy tutaj ciekawy przykład kuszenia i opętania, chociaż celem jego jest tylko zemsta osobista, nie zaś chęć szerzenia, zła dla zła samego, jak u dyabłów.

Drugą, niemniej ciekawą, analogię pomiędzy europejskim szatanem a. Kalim dostrzegamy w chwili, kiedy ten wychodzi z ciała Nala i wstępuje w drzewo "Wibhitaka****). Przypomina to naszego ludowego Rokitę, mieszkającego w suchej wierzbie. Na. tem jednak kończy się to, zewnętrzne zresztą tylko, podobieństwo. Środkiem, za którego pomocą wypędzono demona, był jad. jaki zapuścił w ciało Na li król wężow, Karkotaka:

I wyszedł z Nali, w kostek grze biegłego teraz.

Trucizno Karkotaki z paszczy zionąc, Kali;

Trucizno wyzionąwszy, przybrał postać swoje.

Demony indyjskie, których gatunki są bardzo rozliczne, lubią się gnieździć w różnych żywych i martwych przedmiotach i ciałach. Istnieje w literaturze sanskryckiej zbiór baśni, zatytułowany" Wetalapańczawinsiati" t. j." '25 opowiadań Wetali". Otóż Wetala jest to demon, który przebywa w trupie wisielca, a ponieważ trup ten potrzebny jest pewnemu królowi do praktyk czarodziejskich, wiec zdejmuje go z drzewa i niesie na miejsce, gdzie czeka wielki pokutnik, kierujący ceremonią magiczną. Tymczasem Wetala, tkwiący w wisielcu, zaczyna królowi opowiadać ciekawą bajkę i na końcu pyta go: jak należy rozwiązać akcyę. Z chwilą jednak, kiedy król wypowie swoje zdanie, trup mu się wyrywa i wraca na drzewo, na którem wisiał. Procedura, taka powtarza się dwadzieścia pięć razy — i ztąd tytuł zbioru: 25 opowiadań Wetali. Jest to. jak widzimy, bardzo oryginalne, ale nieskończenie dalekie od istotnego satanizmu. Wetala przypomina nasze zmory, topielce, chochliki, koboldy, upiory, ale nie ma nic wspólnego z prawdziwym dyabłem. duchem złym bezwzględnie i bezpowrotnie.

* Por."Ideał Bohaterstwa w dramacie indyjskim* w książce "Swoi i Obcy".

**) Nie należy go mieszać z boginią Kali, żoną Siwy.

***) Rakszasi (dyablica), Surpanaka, siostra Rawany, prześladuje swoją miłością Ranie.

****) Wibhitaka — terminalia bellerica; epizod ten spotkaliśmy tylko w przekl. Boppa; u p.. Leciejewskiego wiersze odnośne są opuszczone.

* * *

Poświęcając literaturze indyjskiej tak rlużo miejsca, uczyniliśmy to ze względu na jej wybitne a zarazem wyjątkowe stanowisko w piśmiennictwie powszechnem. Poezya indyjska jest jedyną, estetyczną przedstawicielką niezmiernie głębokiego i oryginalnego poglądu na świat, poglądu, w którym zasadnicza tożsamość zła i dobra przeprowadzona została z niesłychaną konsekwen-cyą i logiką; żadna z późniejszych doktryn panteistycz-nych nie zaszła tak daleko w szczegółach, ani też, co dla nas w tej chwili ważniejsze, nie wydała tak pięknej i bogatej literatury poetycznej. Absolutne przeciwieństwo doktryn i typów indyjskich spotykamy w religii i poezyi drugiego aryjskiego plemienia, a mianowicie: Persów starożytnych.

U Hindów zło było koniecznym wprawdzie, ale przejściowym objawem realizacja bytu, objawem, którykiedyś, wraz z dobrem, musiał powrócić na łono wiecznego niebytu. U Persów zło nie jest identyczne z dobrem, ale stanowi żywioł zasadniczo od niego różny, zarówno naturą, jak i pochodzeniem. U Hindów Wisznu i Siwa, życie i śmierć — to dwa oblicza tej samej potęgi twórczej: u Persów zaś Ormuzd i Aryman*) —to dwaj zapaśnicy, walczący z sobą od wieków o władzę nad światem; kiedyś zwycięży Ormuzd, ale do tego jeszcze bardzo daleko: tymczasem przeciwnicy mają. siły prawie równe. Światem, o który walczono, była przedewszystkiem ziemia i jej mieszkańcy: człowiek więc stal się osiowym punktem mazdeizmu. Ponieważ choroby, głód, zimno, gady jadowite, drapieżne zwierzęta, owady dokuczliwe, bezużyteczne chwasty, —słowem, wszystko, co przynosiło szkodę zdrowiu, życiu i dobrobytowi człowieka, poczytywali o za dzieło Arymana. gorliwemu czcicielowi Ormuzda przeto nie wystarczały, jak Hindowi. same bierne cnoty: prócz modlitw, czystości i ofiar, jednym z najgłówniejszych obowiązków Irańczyka była praca w najszerszem znaczeniu tego wyrazu. Pracując, wzmacniał on i rozszerzał władzę swego stwórcy i opiekuna, Ormuzda, zadając współcześnie ciosy potędze wspólnego wroga obydwóch, Arymana:

Kiedy ziarno zboża wschodzi, wówczas złe duchy syczą;

Kiedy kiełki wypuszcza, wówczas złe duchy kaszlą;

Kiedy szypułki rosną, wówczas złe duchy płaczą;

Kiedy grube kłosy wychodzą, wówczas zło duchy odlatują.

powiada jeden z ustępów Awesty, tej biblii energicznych i ruchliwych mieszkańców Iranu. Istota Mazdeizmu, jak się zdaje, podlegała w ciągu wieków zmianom wewnętrznym. Zwłaszcza znaczny wpływ na religię Zoroastra wywarł magizm medyjski. który, przystosowawszy się pozornie do religii staroperskiej, wniósł do niej żywioły nowe, turańsko-akkadvj-skiego pochodzenia (Por. Lenorinant "La Magie chez les Chaldéens" str. 192 — 210). "Wiara we współczesne istnienie Ormuzrla i Arymana została i nadal dogmatem wiary, ale nie patrzano już na nich jak na przedstawicieli dwóch różnych potęg i światów, lecz jak na wpływy jednej i tej samej substancyi pierwotnej — "Zerwana-Akarana" (czas bezgraniczny). Tym sposobem na miejsca bezwzględnego dualizmu stanął panteizm, głębszy-może pod względem metafizycznym, ale mniej energiczny i czysty etycznie. Księgi z epoki po - aleksandrowskie j zawierają ową zmodyfikowaną doktrynę, z którą prawdziwi wyznawcy Zend-Awesty walczyli przedtem długo i uporczywie. Daryusz, syn Hystaspa, chwali się w napisach na skałach Behistanu, że, wstąpiwszy na tron, zwyciężył "kłamstwo, wprowadzone przez Maga, Gaumatę, uzurpatora" (PseudoSmerdysa). Zczasem jednak, nie wypierając Zend-Awesty, zdołał się magizm obok niej utrwalić tak, iż miano "maga" stało się synonimem kapłana w Persyi.

*) Ormuzd i Aryman są to uproszczone formy imion, brzmiących w języku zwanym zend: ahura-mazda i angra-mainju; ahura vel asura było w pierwotnym języku aryjskim synonimem bóstw dobrych: po rozpadnięciu się Aryów na różne plemiona i sekty, wyraz ten zatrzymał w języku zend dawne znaczenie, kiedy u Hindów poczęto nim z czasem oznaczać potęgi złe, demoniczne; odwrotnie znowu ogólne miano bogów indyjskich De was (promienni) służyło w Iranie, jako nazwa gatunkowa duchów złych, pomocników Arymana, z którymi walczyli sprzymierzeńcy Ormuzda, Amszaspanty. "Asura" w znaczeniu złego ducha pojawia się poraz pierwszy w Jadżurwedzie. gdy jeszcze w Rigwedzie miano to służyło bogom dobrym, np. Warunie. W Jadżurwedzie świat duchów roz-dwoił się na dobrych, Dewów, i złych, Asurów, walczących z sobą. 

* * *

Oprócz maksym etycznych, hymnów religijnych i liturgicznych przepisów, księgi Zend-Awesty, których przypuszczalnym autorem był Zoroaster (Zaratustra), zawierają mnóstwo legend i opowieści, stanowiących jakby pojedyncze rapsody olbrzymiego mytyczuo-dziejowego eposu Irańczyków. Szczątki te, po wielu, wielu wiekach i po wielu nieudałych próbach*) zostały wreszcie zlane przez genialnego wieszcza w jednę organiczną całość, znaną w dziejach literatury perskiej pod tytułom "Księgi królów" (Szach Nameh). Autor A bul Kas i m Mansur (940 — 1020), obdarzony epitetem rajskiego (Firdusi). wyznawał wprawdzie wiarę Mahometa, żył jednak w epoce, kiedy dynastya Gasnawidów, dążąc do zupełnej niezależności od Kalifatu, popierała wszelkiemi siłami polityczno-narodowe aspiracye Persów i starała się budzie zamiłowanie do legend i tradycyi starożytnych. Chociaż więc w opracowaniu tych podań wpływ islamizmu złagodził może cokolwiek jaskrawość dualizmu mazdejskiego, nie zdołał atoli zatrzeć go zupełnie, i dlatego " Szach Nameh" Firdusiego może być uważane za nieodrodny i prawowity, aczkolwiek spóźniony nieco, wytwór kultury staroirańskiej. Głośny miłośnik i znawca literatury perskiej, Fryderyk Schack, oświadcza wyraźnie we wstępie do swego przekładu "Księgi królów'", że " nietylko jądro, ale i główne zarysy tej epopei są równie stare jaki doktryny religijne księgi "Wendidad" (I część Awesty)" **).

Wiedząc już jaką wartość dla celu poszukiwań naszych posiada ten poetyczny dokument, możemy przystąpić do rozbioru odpowiednich części utworów Firdusiego. Zaraz na wstępie spotykamy niezmiernie charakterystyczny epizod walki dwóch wrogich sobie pierwiastków etycznych, a mianowicie: dobrowolne przechylenie się człowieka na stronę żywiołu złego wzamian za korzyści materyalne. To, co nad Gangesem należało do niemożliwości, staje się w Tranie rzeczą zrozumiałą i prostą. Hind był filozofem i poetą, Pers zaś człowiekiem pracy i czynu: Hind gardził życiem, Irańczyk je cenił. Ideał bohaterów indyjskich, Rama, pędzi życie ascetyczne bohater Szach Nameh. siłacz Rustem, słynie nietylko z odwagi, ale i — z apetytu. Poszanowanie życia i pracy musiało wyrodzić pewien materyalizm praktyczny, pewną cześć dla rzeczy i dóbr doczesnych; od tego zaś do chęci osiągnięcia ich łatwiejszym, choćby nieprawym, sposobem — droga niedaleka! Rycerze irańscy, nawet najznakomitsi, nie gardzą w pojedynkach podstępami wojennemi: wielki Rustem np., nie mogąc po długim boju zwyciężyć królewicza, Isfendiara, zabija go wreszcie zaczarowaną strzałą i ocala tym sposobem pozory swojej sławy rycerskiej, narażając współcześnie na szwank przyszłość pogrobową. Faktów podobnych, świadczących o pewnej przewadze życia materyalnego nad życiem duchowem, można odnaleźć w poemacie Firdusiego sporą garsteczkę. Dodajmy teraz do tych żywiołów wiarę w pozytywne, realne istnienie zła, które, uosobiwszy się w postać silnego władzcy, dąży do zapanowania nad światem: a zrozumiemy, że myśl dobrowolnego sojuszu z Arymanein mogła się łatwo nasunąć wyobraźni Irańczyka.

Już w Zend-Aweście spotykamy ciekawy epizod kuszenia Zoroastra:" Wyrzecz się — powiada do niego Aryman — zakonu świętego, zakonu mazdejskiego, a osiągniesz szczęście, jakie osiągnął już Wadhagna ( ? ), "władca krajów licznych" (Wendidad, Frag. 19).

Prorok Zoroaster, jak wielu późniejszych świętych zesłańców bożych, oparł się, naturalnie, pokusom złego ducha. Inaczej atoli postąpił sobie Zohak, książę arabski, dla którego władza i potęga ziemska posiadały urok nie wysłowiony.

Zły duch Iblis ***) rzekł do niego: "podniosę głowę twoję ponad słońce, ale musisz zawrzeć ze mną przymierze".

I Zohak zawarł przymierze z duchem złym, i, zamordowawszy przy jego pomocy własnego ojca, został królem. Wtedy Iblis, zmieniwszy się w pięknego młodzieńca, wstąpił do służby Zohaka, a chcąc swego sprzymierzeńca zrobić odważnym i silnym, karmił go krwią.

Wreszcie, widząc, że posiada życzliwość władcy, zapragnął złożyć pocałunek na jego ramionach, a uzyskawszy na to pozwolenie, przycisnął dwa razy usta do ramion królewskich i — zniknął. Z miejsc, których dotknęły przeklęte wargi, wyrosły nagle dwa olbrzymie czarne węże. Zohak kazał je obciąć, ale wstrętne gady pojawiły się na nowo. Wtedy Iblis -Aryman, pragnąc zgładzić plemię człowiecze ze świata, przybiera postać lekarza i radzi Zohakowi, żeby pokarmem ze świeżych mózgów ludzkich łagodził wściekłość potworów, wijących się u jego ramion.

Zohak posłuchał tej rady i, zdobywszy władzę nad Iranem, którego króla, Dżemszyda, strącił był poprzednio z tronu, gnębił i mordował przez lat tysiące wyznawców dobrego boga, dopóki młody, szlachetny Feridun, prawnuk zdetronizowanego monarchy, nie położył końca zbrodniom krwiożerczego Fausta z czasów przedhistorycznych.

Zwyciężywszy wężoramiennego potwora, przykuł go Ferydun, z rozkazu anioła Serusza, do skały, w głębi jednej z rozpadlin Demawendu ( "łysa góra'' Persów ).

Tak brzmi prastara historya o pierwszem przymierzu człowieka z szatanem.

Jest ona o wiele poetyczniejsza od wszystkich późniejszych legend analogicznej treści. Tytaniczna postać Zohaka przewyższa nieskończenie marne figurki kleryków i doktorów średniowiecznych, zużywających drogo nabytą potęgę na bawienie gawiedzi jarmarcznej sztukami kuglarskiemi****).

Zohak króluje na tronie świata: Faust wyjeżdża na beczce wina z piwnicy Auerbacha; Zohak, skrępowany łańcuchami przez dzielnego bohatera, rzuca się w głębi pieczary skalistej: Twardowskiego porywają dyabli kominem. W tych charakterystycznych szczegółach przebija się wyraźnie cała wyższość lotnej fantazyi Wschodu nad grubą, ciężką wyobraźnią Północy. Słusznie też powiedział Goethe przez usta Metistofelesa:

Wie man nach Norden weiter kommt.

Da nehmen Russ und Hexen zu!

( Faust, Paralipomena ).

Pomysł przypieczętowania aktu przymierza złowrogim pocałunkiem szatańskim piękniejszy jest również od sławnych cyrografów na "byczej skórze", malujących tak doskonale społeczeństwo, w którem zasuszony jurysta zaczynał już brać górę nad bohaterem, a "litera" górowała na "duchem".

Jakże wspaniałą w swej grozie jest straszliwa współka z wężami, czyniąca Zohaka jednocześnie ofiarą i katem!

Albo owa ohydna" frenofagia", owo rzucanie w wiecznie otwarte, głodne, syczące paszczęki zła żywych mózgów ludzkich!

Wszystkie te rysy, traktowane przez Firdusiego wyłącznie opisowo, tyle posiadają żywotności poetycznej, że pod piórem jakiegoś poety-filozofa mogłyby się dziś jeszcze przerodzić w głębokie i wyraziste symbole różnych procesów psychiczno-społecznych.

Co do samego uosobienia zła w postaci Iblisa, to nie odbiega ono zbytecznie od późniejszych typów. Główna różnica pomiędzy nim a szatanem polega na tem, że celem dążeń Iblisa jest, nie tyle owładnięcie duszą samego Zokaka, ile raczej chęć zrobienia z niego narzędzia zagłady ludzkości, której, jako czcicielki Jasdana*****), nienawidzi.

Poza tem Iblis zachowuje się tak samo jak wszystkie demony: przybiera różne łudzące kształty, zmienia je w razie potrzeby, oszukuje, kłamie i t. p. Ponieważ jednak jest już złym z natury, a nie dopiero przez upadek, niema więc w jego charakterze ani jednego z rysów, które u europejskich typów upadłego archanioła przypominają jego szlachetne pochodzenie.

Wróćmy jednak do poematu. Uwięzienie Zohaka, nie zmieniło skutków grzesznego czynu. Zły duch, zyskawszy raz dostęp na ziemię, nie przestał na niej gospodarzyć. Cała pierwsza, mytyczna część epopei Firdusiego — to opis walki dobra, którego rycerzami są Irańczycy, ze złem, reprezentowanem przez Turańczyków. Walka ta odbywa się na ziemi, ziemskiemi więc toczy się przeważnie środkami. Wpływy nadzmysłowe mniejszą tu, niż w epopejach indyjskich, odgrywają rolę. W pewnych momentach jednak istoty nadprzyrodzone biorą same bezpośredni udział w zapasach ludzkich.

Najbogatszym w podobne epizody jest ustęp o wyprawie Kai Kawusa do Masenderanu, państwa czarowników i czarownic, zostającego pod specyalną opieką Diwów, czyli złych duchów.

Kai Kawus, szach Iranu, dał się nakłonić pokusom Diwa, który, chcąc zgubić króla i państwo, przybrał postać pieśniarza i zaczął opiewać cuda zaczarowanej krainy. Wyprawa, naturalnie, nie powiodła się wcale. Za sprawą złych duchów wojsko zostało wzięte do niewoli, Kai Kawus zaś oślepł zupełnie.

Wtedy przybywa Irańczykom na pomoc bohater, Rustena, i idzie szukać głównego winowajcy, strasznego Diwa, Sefida, jednej z najwybitniejszych, obok Iblisa, figur demonicznych w poemacie. Wszedłszy do jakiegoś ciemnego wąwozu, Rustem rozgląda się dokoła

I widzi ciało podobne do góry,

O czarnej twarzy i grzywiastym karku;

Powierzchnia ziemi zda sie dlań zbyt małą:

To byt Diw, Sefid, ktory, leżąc, drzemał ******).

Obudzony krzykiem Rustema, demon zrywa się

Hełmem i zbroją okryty miedziana;

Głazem olbrzymim machając w powietrzu,

Ku Eustemowi podąża z wściekłością.

Na widok tego potwornego zjawiska, Rustem uczuł strach w sercu; po chwili jednak, odzyskawszy odwagę, rzucił się z mieczem na Diwa i, po długiej a ciężkiej walce, zabił go, a wyjąwszy mu z piersi serce, zabrał je z sobą, by krwią Sefida przywrócić wzrok ociemniałemu królowi.

Chociaż ten groźny wojownik Arymana ginie. z ręki ludzkiej, nie przynosi to wielkiej ujmy jego demonicznej naturze. Rustem bowiem to także nie zwyczajny człowiek, lecz bohater, obdarzony nadprzyrodzoną prawie odwagą i siłą. Swoją drogą zarówno postać Setida jak i wiele pokrewnych traktowana jest przez Firdusiego dość antropomorficznie. Wobec tego jednak, że główną zaletą bohaterów była w Iranie siła fizyczna, poeta nie mógł zbytecznie idealizować demonów, to bowiem uniemożliwiłoby wszelkie bezpośrednie starcie się człowieka z nimi.

W legendach europejskich biją ludzie dyabłów, nie siłą, lecz dowcipem, sprytem i wykrętami prawnemi: Persowie starożytni byli na to zbyt prości i naiwni.

Tenże sam zuchwały Kai Kawus, np., co otrzymał z łaski demonów straszne cięgi w Masenderanie, daje się mimo to znowu skusić Diwowi, przeobrażonemu w postać pięknego młodzieńca, do wyprawy powietrznej przeciwko niebiosom i, ku wielkiej radości Arymana, spada wraz z zaprzężonym w orły wozem na ziemie i łamie sobie kilka żeber. 0 ile więc nie przychodzi do walki na pięści, złe duchy perskie zachowują się zupełnie tak samo, jak ich zachodni współbracia.

Bo też nie mało pierwiastków Parsizmu przeszło do Europy, już to przez pośrednictwo żydów, już też z herezyą Maniego, który, pragnąc utworzyć jakąś powszechną religię, połączył mazdeizm z chrystyanizmem i, ku wielkiemu zmartwieniu St. Augustyna, oraz innych Ojców Kościoła, zakaził swoją synkretyczną doktryną mnóstwo umysłów. Manicheizm przytłumiono wprawdzie, wpływ jego atoli czuć było długo w Europie; najsilniej ujawnił on się pomiędzy XI — XIII wiekiem w doktrynach sekt Bogumiłów, Katharrów i Albigensów, których Inkwizycya Ś-ta tępiła ogniem i mieczem.

*) Za prace poprzedzające, na których Firdusi oparł "Szach Nameh" uważać należy: Bastan-Nameh — tradycye staroperskie zebrano z polecenia Chosroesa Nuszyrwana (531—578 po nar. Chr. ),dalej Chodaj-Nameh Daniszwera (VII w. ), ułożono w części wierszem przez Dakikiego (w. X-y). Większość tych dziel pisana jest,nowym językiem perskim zwanym Pehlewi. Szach Name napisane zostało świeższą odmianą narzecza Parsi, dyalektem Deri.Ardaj Wiraf Nameh nie łączy się z tradycyą epiczną, lecz stanowijakby dopełnienie Awesty. opisujące w formie wizyi (znowu poprzednik Dantego!) podróż po świecie zagrobowym, z wyszczególnieniem kar za różne grzechy i nagród za cnoty.

**) Kiedy Firdusi umarł, miejscowy duchowny mahometański odmówił posługi religijnej spoćcie, który wysławiał czyny czcicieli ognia, t. j. mazdejczyków; anegdota powyższa maluje najlepiej ducha i charakter. " Księgi królów".

***) Tej arabskiej nazwy złego ducha, równoznacznej zresztą zupełnie z imieniem i pojęciem Arymana, użył tutaj Firdusi dlatego może, iż zgodnie z tradycyą zrobił Zohaka cudzoziemcem, Arabem, nie przypuszczając, by bohater irański zdolny był do podobnych grzechów, nawet za cenę korony. Zohak vel Aszadak jest groźnym wężem trójgłowym, Ashi-Dahaka Zend-Awesty, zesłanym przez Arymana na zagładę światu. Zabójca jego, Thretona. zamienił się powoli w Phreduna, z czego powstał Ferydun "Księgi królów" ( por. Schack "Heklensagen des Firdusi" 17 ).

****) Mamy tu, naturalnie, na myśli legendy pierwotne, ludowo, nie zaś ich późniejsze, wyidealizowane, opracowania.

*****) Jasdan — nowoporski synonim Ormuzda, jak Iblis — Arymana.

******) Przy cytatach podajemy zawsze nazwisko tłómacza; brak tej wzmianki oznacza, że przekładu dokonaliśmy sami.

* * *

Wierzenia religijne Persyi stanowią zupełny kontrast z poglądami jej zwycięzkiej przeciwniczki, Grecyi, ktora składała wprawdzie niekiedy ofiary bóstwom złośliwym, nie znała jednak żadnego nadludzkiego wcielenia "zła''. Ten bezwzględny brak dualizmu zbliża cokolwiek zabarwiony panteistycznie politeizm Hellenów do religii ich aryjskich krewniaków z dolin Gangesu i Jamuny.

Mytologia indyjska jednak, stojąc o wiele niżej od greckiej pod względem estetycznym, przewyższa ją znacznie na punkcie filozoficznego symbolizmu.

Dla Hinda istniała tylko nieskończoność: Grek obracał się najchętniej w granicach skończonego, ziemskiego bytu. U Hindów wszystko, nie wyłączając zła, stanowiło emanacyę najwyższego, nietylko nadziemskiego, lecz i nadniebiańskiego jestestwa: u Greków zarówno ludzie jak i bogowie byli ostatecznie dziećmi albo wnukami pra-matki ziemi ( Gei ), która wyłoniła się sama z odwiecznego chaosu. Teogonię i kosmogonię indyjską możnaby nazwać, ze Słowackim, "genezą z ducha" — grecką zaś — "genezą z materyi".

Oba te systematy atoli posiadają jednolitość wewnętrzną, w obu więc. nie było miejsca na dualizm etyczny. Szczyt Olimpu jednak nie górował tak wysoko nad światem, jak niebotyczne wierzchołki Himalajów! Bogowie helleńscy, reprezentujący głównie prawa i potęgi moralne, żyli w większej zażyłości z człowiekiem, niżeli metafizyczno - kosmiczne abstrakcye indyjskie, które, chcąc obcować z ludźmi po ludzku, musiały się dopiero materyalizować i odziewać w szaty cielesne ( awatar ).

Ten poufały stosunek ze światem nadzmysłowym nadał helleńskiej mytologii pewien charakter harmonii i pogody, którą przecudnie określił Musset w swoim ślicznym wstępie do "Roili", zaczynającym się od słów:

Regrettez - vous le temps où le ciel sur la terre

Marchait et respirait dans un peuple de dieux...

a zakończonym minorową nutą żalu nad tem, że smutne "dziś" tak niepodobne jest do wesołego "wczoraj", kiedy-to niebo "chodziło po ziemi wcielone w cały lud bogów... "

Où le monde adorait ce qu'it tue aujourd'hui,

Où quatre mille dienx n'avaient pas un athèe",

Où tont était heureux, excepté Promelhée,

Frère ainé de Satan, qui tomba comme lui —

Musset doskonale odczuł i oddał ogólny charakter jasnego światopoglądu helleńskiego, popełnił atoli w niektórych szczegółach błędy. Myli się poeta, twierdząc, że w Grecyi na cztery tysiące bogów nie było ani jednego ateisty myli się również, nazywając Prometeusza "starszym bratem szatana". Że tkwi w tych postaciach jakiś pierwiastek wspólny — rzecz niewątpliwa; pokrewieństwo atoli nie jest jeszcze tożsamością, ani braterstwem.

Musset, a przed nim i po nim wielu innych patrzyło na szatana przez pryzmat romantyzmu, który miał skłonność do deifikacyi upadłego archanioła i lubił go przeciwstawiać, niby chrześciańskiego Prometeusza, nieubłaganym potęgom niebieskim.

W gruncie rzeczy jednak, poza samym faktem buntu i kary, nic w ortodoksyjnym szatanie nie przypomina helleńskiego męczennika. Szlachetny Tytan nie zgrzeszył i nie upadł, lecz tylko uległ przemocy równych sobie istot nieśmiertelnych, główną zaś pobudką jego czynów była, nie, jak u szatana, nienawiść, lecz miłość ku ludziom.

Czuli to doskonale i rozumieli ci z wielkich poetów, którzy się zetknęli bezpośrednio i blizko z omawianym tutaj problematem. Shelley, który w "Prometeuszu rozpętanym" dał niejako dalszy ciąg eschylosowskiej tragedyi, powiada w przedmowie do swego utworu: "Jedyną postacią fantazyi podobną poniekąd Prometeuszowi jest szatan, ale, zdaniem mojem, Prometeusz uosabia charakter wyższy poetycznie; ponieważ oprócz tego, że koniecznemi stronami jego charakteru są: moc duchowa, wzniosłość, cierpliwa i wytrwała walka z wszechmocnym gwałtem, występuje on wolny od wszelkich skaz nienawiści, zemsty i chciwości władania, które tak wybitnie odejmują sympatyę miltonowskiemu bohaterowi "Raju utraconego''. Tu nasuwa się przed oczy niebezpieczna kazuistyka; Prometeusz tymczasem jest niejako typem najwyższej doskonałości ducha i serca, podniecanym ku arcydobremu i arcyszlachetnemu celowi najczystszemi i najprawdziwszemi pobudkami" ( przekł. F. Jezierskiego ).I przyjaciel Shelley'a, Byron, w ten sam mniej więcej sposób zapatrywał się na stosunek Prometeusza do szatana.To też Lucyper w bajronowskim "Kainie" nie ma nic, prócz kilku zewnętrznych rysów, wspólnego z Prometeuszom, gdyż nie poświęca się bezinteresownie dla ludzi, lecz domaga, się od Kaina hołdów poddańczych i podburza go przeciw Bogu we własnym interesie, pragnie bowiem zyskać sprzymierzeńca i pomocnika w walce ze Stwórcą.

Motywy buntu Lucypera różnią się także biegunowo od pobudek, jakie popchnęły Prometeusza do walki. Pierwszemu idzie przedewszystkiem o władzę nad światem, drugiemu o szczęście ludzi. Lucyper jest potężnym uzurpatorem - egoistą, któremu się nie powiodło dojść do celu swych marzeń, i który, cierpiąc sam na tem, rozumie cierpienia innych, pokrewnych natur, i pragnie z nich wyciągnąć korzyść dla swoich ambitnych planów.

Innym jest Prometeusz.

Dumny, ale bez śladu ambicyi i pychy; silny, ale pełen bezinteresownej litości i spółczucia dla słabszych, za których i przez których cierpi, — rozpoczął Tytan walkę z Zeusem, nie dlatego, by mu odebrać berło, lecz, by ratować nieszczęsne, a umiłowane, plemię ludzkie.

Zaledwie zasiadł Zeus na owym próżnym

Tronie ojcowskim, wnet, jął różne różnym

Bogom rozdzielać dary i urzędy.

Urządził państwo; tylko jego względy

Ludzkie nieszczęsne pominęły plemię.:

Zniszczenie miało być jego udziałem.

Nikt nie sprzeciwiał się, prócz mnie... ja śmiałem!

Że plemię ludzkie w Piekło nie runęło

Spiorunowane, — jest to moje dzieło.

Za to spotkała mnie ta kaźń głęboka,

Bolesna ciału, nieznośna dla oka:

Cierpię przez litość dla śmiertelnych ludzi.

( Przekł. Kaszewskiego ).

Takich słów ani Byron, ani poprzednik jego, Milion, w usta Szatana nie włożyli, gdyż włożyć nie mogli, Szatan bowiem, mówiący w ten sposób, przestałby być Szatanem.

Stosunek Prometeusza do Zeusa nie może się mierzyć ze stosunkiem Lucypera do Boga: Prometeusz jest równy Zeusowi, który z jego pomocą posiadł tron i władzę, Szatan zaś jest skończonem stworzeniem Nieskończonej potęgi, którą zdradził dla celów samolubnych.

W mycie i tragedyi greckiej zarzut niewdzięczności obarcza króla Olimpu, nie jego ofiarę: w legendzie chrześciańskiej i w osnutych na niej dramatach i epopejach niewdzięcznym jest zawsze anioł upadły, który tylko dzięki swej spiżowej nieugiętości, odwadze, energii i rozumowi nabiera pewnych cech sympatycznych i dodatnich, i to bardziej w estetycznem niżeli w etycznem tych terminów znaczeniu.

Czuć i mówić jak Prometeusz mógł tylko geniusz opiekuńczy ludzkości, nie zaś książę ciemności i grzechu!

* * *

Zresztą, zarówno ten jak i wiele innych dysonansów myśli i poezyi greckiej rozwiązuje się harmonijnie: Prometeusz, rozpętany przez Heraklesa, godzi się z Zeusem, któremu przecie sam dopomagał niegdyś do utrzymania władzy, walcząc po jego stronie z tytanami i gigantami.

W postaciach tych bogobórców, strąconych gromem do głębi Tartaru. dopatrywano się także podobieństwa z dyabłem, ale równie niesłusznie.

Tytani i Giganci, przodkowie i krewni Zeusa, wyobrażali owe pierwotne, niesforne wprawdzie i dzikie, nie złe jednak bynajmniej, siły natury, które światły rozum ujął przemocą w karby. Cała ta wojna zresztą odbyła się raz tylko, przed wiekami, i już się prawdopodobnie nie wznowi, kiedy walka Ormuzda z Arymanem i potęg niebieskich z dyabłem trwać będzie do końca świata.

Więcej analogii dopatrzeć można w Hadesie i podwładnych mu bogach piekielnych.

U Homera Hades występuje przedewszystkiem jako władca podziemnego państwa i przedstawiciel śmierci bezlitosnej, ktora dla rozmiłowanego w życiu Greka, optymisty, była czemś najgorszem na świecie, kiedy pessymistą Hind, uznający byt za złudzenie tylko, wzdychał do niej, jak do kochanki....

....... Hades przebłagać się nie da:

To też go ludzie ze wszystkich bogów najwięcej niecierpią.

powiada w IX pieśni śpiewak Iliady. W Odyssei zaś rozmowa Ulissesa z cieniem Pelida daje nam ciekawy komentarz do poglądu Greków na życie pozagrobowe. Jak bóg — powiada do Achillesa Odyssej —

czczony byłeś ty na ziemi

A dziś, będąc w Hadesie, trzęsiesz umarłymi:

Przeto nie masz ty czego na swój zgon narzekać —

Rzekłem. On z odpowiedzią nie dał na się czekać:

— Odyssie! ty chcesz w śmierci znaleźć mi pociechę?

Wolałbym do dzierżawcy iść pod biedną strzechę

Na parobka i w roli grzebać z ciężkim znojem,

Niż tu panować nad tym cieniów marnym rojem!

( prz. Siemieńskiego ).

Prócz cieniów zmarłych przebywały w królestwie Hadesa podwładne mu bogi chtoniczne, pośród których najwięcej dla nas interesu przedstawiają groźne Erynny ( Furye ), boginie zemsty i kary.

Według Hezyoda ( Theodyc. 183 ) zrodziła je ziemia, zapłodniona krwią Uranosa, którego syn jego, Chronos, podstępnie okaleczył. Dlatego też prześladują one głównie ojco - i matkobójców.

W takim charakterze występują te bóstwa we wspaniałej trylogii Eschylosa "Oresteja". Na początku trzeciej części ( Eumenidy ) widzimy je śpiące w świątyni Apollina delfickiego, pod którego opiekę udał się był Orestes, zamordowawszy z rozkazu boga mężobójczą swą matkę, Klitemnestrę. Cień zabitej budzi śpiące mścicielki, które skarżą się gorzko na Apollina za to, że chroni Orestesa przed ich sprawiedliwą karą.

Synu Zeusa, ach! biada, chytrych się chwytasz dróg,

Nas, sędziwe boginie, depczesz ty, młody bóg!

Zbieg, bezbożnik, przeklęty syn jest u ciebie w czci!

Tyś bogiem, a wykradłeś zabójcę matki mi! (142 — 145).

( przekł. Węclewskiego ).

Dopominają się o zbrodniarza jako o swoję własność, one bowiem, "sędziwe boginie", bronią dawnego, matryarchalnego porządku społecznego, który Orestes pogwałcił. Apollo zaś, "młody" namiestnik Zeusa, reprezentuje układ nowy, oparty na władzy patryarchalnej, ojcowskiej, i dlatego - to rozkazał on synowi pomścić śmierć ojca na matce.

Nie mamy tu więc sporu anioła z dyabłem o duszę grzesznika, tylko, jak w "Antygonie" Sofoklesa, starcie dwóch praw, zakończone, nie walką orężną, lecz wyrokiem areopagu. Orestesa sąd uniewinnia połową głosów, groźne zaś boginie piekieł zostają ułagodzone obietnicą wiecznej czci w grodzie ateńskim, któremu, już jako dobroczynne "Eumenidy", błogosławią,.

I znowu, Helleńskim obyczajem, z rozdźwięku powstaje — harmonia!

Eumenidy ujawniają przedewszystkiem charakter nieubłaganych wykonawczyń sprawiedliwości.

Ha! radość sprawiają nam słuszne wyroki.

Bo z czystem kto sercem dłoń czystsi wynurzy.

Nasz mściwy gniew temu da pokój głęboki,

Ten życie przepędzi bez burzy.

Lecz jeśli kto zgrzeszy, jak człowiek ten oto,

I kryje dłoń zbójcza, my, zgasłych świadkowie,

Jawimy się zaraz, mszcząc zbrodni z ochotą,

Aż zgonem swym za krew odpowie! ( 300 — 7 ).

Jak katów na ziemi atoli, pomimo że są potrzebni, ściga pogarda ludzka", tak te "suki Hadesu, zaszczuwające na śmierć zbrodniarza", nie cieszyły się sympatyą bogów i skazane były na wieczne osamotnienie:

I ta nam od powicia dola przeznaczona:

Z nieśmiertelnymi nigdy spotem nie przebywać;

Nikt także nie podziela uczt naszego grona

I białe szaty Moira wzbroniła nam wdziewać! (326 — 9).

W czasach późniejszych, kiedy wiara Greków osłabła, Eurypides sprowadza w swoim "Orestesie" te "dzikie piekieł kapłanki, okropne straszydła" do zwykłych widm wyobraźni, do hallucynacyą dręczących mózg zbrodniarza, zmęczony bezsennością ( 235 — 260 ).

Tenże sani poeta jednak, nieodznaczający się, jak większość sceptyków, konsekwencyą, a lubiący przytem efekty sceniczne, wprowadza, do swego "Heraklesa szalonego" oryginalną postać piekielną, u mianowicie: jędzę szaleństwa, córkę Uranosa i Nocy, Lyssę, która, zmuszona przez Herę do obłąkania umysłu bohaterskiego syna Alknieny, narzeka na los i krytykuje swoich rozkazodawców:

Urząd wśród bogów mam niezazdroszczony

I napadam niechętnie ludzi sobie miłych.

Helios mi świadkiem: czyn ten przeciw woli spełniam,

Gdy Herze muszę służyć koniecznie....

Mówiąc o władcach piekielnych, niepodobna pominąć jedynego panującego bóstwa dawnej dynastyi, królowej nocy i kierowniczki czarodziejskich potęg przyrody, trójlicej Hekaty, której słuchały wszystkie widma mroku ( Empuzy u Greków, Larwy, Manie, Lemury u Rzymian ), a, którą czciły słynne i piękne czarownice starożytności: nieszczęśliwa Medea, przewrotna Cyrce, oraz ohydna nekromantka, Erichto z "Farsalii" Lukana.

Do rzędu istot złośliwych trzeba zaliczyć także i podstępną a niewyjaśnioną dotąd dokładnie Atę,

Córę Diosa najstarszą, co szkodzi ludziom wszelakim,

Zgubna; ona ma nogi leciuchne i wcale się ziemi

Nie dotyka, lecz, owszem, nad ludzi głowami się wznosi,

Żeby im szkodzić; wplątała już niejednego do zguby.

( Ilias, XIX, 91 — 95, tłóm. Popiela ).

Ona tumani i wadzi ludzi z sobą; ona - to, nietylko pogniewała Agamemnona z Achillesem, ale nawet podeszła samego Zeusa w kwestyi pierworodztwa Heraklesa. Za to też gniewny król Olimpu

Zaraz A to pochwycił za jasne sploty warkoczów,

W duszy zrażony do żywa i straszną wykonał przysięgę:

Że do Olimpu już nigdy i niebios o stropio gwiaździstym

Ate napowrót nie wejdzie, co wszystkim szkodę wyrządza.

Tak powiedziawszy, ją strącił z niebieskich wyżyn gwiaździstych.

Dłoni zamachem potężnym — ta spadła na dzielą ludzkości.

( Ilias, XIX, 126,132 ).

W istocie tej, która szerzy zło bez żadnego innego celu nad samą przyjemność dokuczania ludziom i bogom, tkwi rzeczywiście coś .szatańskiego, fakt zaś strącenia jej z niebios na wieki przez najwyższego boga, analogię tę jeszcze powiększa.

Ciekawa ta figura jednak tylko u Homera ma ten mefistofeliczny charakter. Późniejsi poeci nietylko go nie rozwinęli, ale nawet przytłumili, czyniąc z Aty jakąś boginię klątwy, podobną do Nemezydy, oraz do surowych., ale sprawiedliwych Eumenid.

Zeusie, który z pod ziemi mroku,

Na przestępstwo ręki zuchwałej

Zsyłasz z chłostą nierychłą Ate,

Daj za ojca równą zapłatę.

śpiewa w eschylowskich "Choeforach" osierocona .Elektra (w. 391 — 4).

I nic dziwnego: postać, wyobrażająca jakieś zło - absolutne, pozbawione celów dodatnich, nie mogła się utrzymać długo w harmonijnym świecie greckim, gdzie najstraszliwsze potwory i zbrodnie dawały nieraz początek najpiękniejszym, najszlachetniejszym istotom: z posoki ohydnej Meduzy wyskoczył Pegaz skrzydlaty, który dopomógł Bellerofontowi do zgładzenia Chimery; krew zaś rannego Uranosa dała życie nietylko wężowłosym Furyora, ale i uroczej Afrodycie...

* * *

Poezya, rzymska, będąca głównie odbiciem greckiej, nie zawiera nowych żywiołów demonicznych*).

Spotykamy tu też sanie figury, o grubszych tylto, surowszych i gminniejszych rysach.

Ponure "suki sprawiedliwości", Eumenidy, straciły u poetów rzymskich ów szlachetny charakter obronicielek "starego prawa" przeciwko "młodym" bogom, a zeszły do rzędu zwykłych, brutalnych oprawczyń, które dręczą grzeszników w piekle; Wergiliusz w VI księdze "Eneidy" opowiada jak

Mścicielka Tyzyfona zaraz chłosta bicze,

I padalcami ciała udręcza zbrodnicze...

( przekł. Dmochowskiego }.

Owidiusz zaś kreśli w "Ibisie" stokroć okropniejszy obraz czynności Furyi ( 181 — 185 ):

Jedna z nich biczem potężnym bok ci rozplata, byś wyznał Grzechy twe wszystkie, a druga odda twe ciało przecięte Na pastwę żmij i padalców, co żyją w głębi Tartaru; Trzecia do żaru przyłoży twoje oblicze dymiące, etc.

Od tego już niezbyt daleko do katusz piekła

Dantejskiego!

W Hadesie Homera podobnych obrazów nie spotykamy. Wogóle, kury zdają się tam dotykać tylko wielkich bezbożników, jak: Syzyf, co śmierć spętał: Tantal, co kusił potęgę i wiedzę bogów; Iksyon, który pożądał wdzięków Junony; Danaidy i t. p. I tych jednak nie torturują tam furye, lecz oni sami się dręczą wykonywaniem jakiejś bezcelowej roboty (toczenie kamieni na wierzch skały, napełnianie próżnych beczek), lub też niemożnością zaspokojenia żądz i potrzeb cielesnych.

Co prawda, pomiędzy Homerem a Wergilim i Owidyuszem leżą zabarwione mistycyzmem oryentalnym doktryny Platona o nieśmiertelności, transmigracyi, doskonaleniu się i upadku dusz ludzkich. Autor "Eneidy" wyraźnie przecie oświadcza się za doktryną metempsychozy, kładąc w usta Anchizesa opowiadanie o duchach, co piją Letejską wodę,

"aby straciwszy pamięć tego, co się stało,

Wyszły na widok światła przybrać nowe ciało!"

Prócz wymierzania kar grzesznikom Furye rzymskie pełnią także czynność siepaczy w służbie mściwych bogów, a zwłaszcza bogiń. Jedną z tych jędz, Tyzyfonę, co

Na spiżowej zaporze siedząc przed więzieniem,

Węże z włosów żelaznym czesała grzebieniem,

( Ow. IV, 456 j. przekł. Kicińskiego ).

wysyła Juno z głębi otchłani, by obłąkała umysł króla Teb, Atamasa, i żony jego, Inony, za szerzenie kultu Bachusa. Druga, Alekto, której serce okrutne Same przemyślą zdrady, gniewy, wojny smutne ( Eneida VII ). schodzi z polecenia małżonki Jowisza na ziemię, by siać niezgodę pomiędzy ludźmi.

Obie spełniają rozkazy chętnie, pędząc na świat "niby strzały zatrute, niosące cios nieuleczalny"' (Eneida, VII). Żadna z nich nie skarży się, jak Eurypidesowa Lyssa, na swój przykry urząd — i to zbliża je niezmiernie do naszego szatana, chociaż uległość rozkazom bogów i podrzędność stanowisk analogię tę sprowadzają do małych bardzo rozmiarów.

Streszczając teraz wszystko, cośmy powiedzieli o satanicznych pierwiastkach literatury klasycznej, dochodzimy do wniosku, że wiele pojedynczych stron charakteru dyabła miało tam luźne odpowiedniki, których summa jednak nie równoważy wcale ponurej postaci chrześciańskiego szatana, jak zcałkowanie wszystkich władców Olimpu, podległych konieczności, oraz ograniczonych przestrzenią i czasem, nie zdołałoby wytworzyć pojęcia przedwiecznego, swobodnego i nieskończonego Jehowy.

Swoją drogą jednak z chwilą, kiedy zatryumfowała nowa wiara, a religia Rzymian i Greków uznaną została za dzieło piekielne, jej bogowie zaś za dyabłów, wiele, bardzo wiele pojęć mytologicznych wsiąkło do wyobraźni poetów i ludu, by odżyć tam jako atrybuty szatana.

Połowa opisu piekła u Dantego i Tassa oparta jest na zmodyfikowanych reminiscencyach mytologii klasycznej.

*) Wyrazu "demoniczny" używamy tu w znaczeniu wspólczesnem, w starożytności bowiem "dajmon" oznaczał każdą istotę nadzmyslową, pośrednią pomiędzy bogami a ludźmi, i to bez względu na jej wartość etyczną. Były wiec agato - daimony i kako - daimony, t. j. demony dobre i złe.

II.

Szatan w literaturze ludów monoteistycznych.

Księgi starego i nowego Przymierza. — Apokryfy. — Talmud

i Kabbała. — Koran. — Powieści arabskie.

"Nie będziesz miał bogów innych przede mną" — tak brzmiało najpierwsze i najważniejsze przykazanie religii starożytnych Hebreów.

Mówimy umyślnie " starożytnych ", ponieważ później, zwłaszcza po niewoli babilońskiej, oraz rządach perskich i macedońskich, lud izraelski przyswoił sobie mnóstwo pierwiastków nowych, które, nie zmieniając do gruntu wiary przodków, zbrukały jednak jej czystość pierwotną i dały początek rozlicznym spekulacyom uczonych i rabinów. Ze spekulacyi tych wyrosły powoli systematy Talmudu i Kabbały, wywierające do dziś dnia przemożny wpływ na wiarę i charakter rozlicznych sekt żydowskich.

Dla szczerego wyznawcy Mojżesza i Proroków istniał tylko jeden Bóg, Jehowa, czy też, jak go czytają współcześni filologowie, Jahwe, który nietylko sam stworzył świat z niczego, lecz sam także nagradzał i karał swoich czcicieli, obdarzając ich, stosownie do zasług, dobrem lub złem, rozkoszą lub bólem. Tak bezwzględny i surowy monoteizm nie dopuszczał innych samodzielnych potęg, wrogich najwyższemu Bogu.

To też w księgach starego zakonu szatan odgrywa rolę bardzo podrzędną. Jest tam dosyć wzmianek o duchach nieprawości, dyabeł jako indywiduum atoli występuje rzadko. Jeżeli więc krytyk-teolog znajdzie dla siebie w Biblii sporo materyału egzegetycznego, to krytyk-literat, pomijający religijną stronę zła, a badający tylko jego psychologiczno-estetyczne przejawy, nieobfite zbierze w tych księgach żniwo.

Pokazawszy się w trzecim rozdziale Genezy jako słynny wąż-kusiciel, znika szatan na dłuższy czas z horyzontu biblijnego.

Ponieważ tekst nazywa kusiciela wprost wężem "chytrzejszym nad wszystkie zwierzęta polne, które był uczynił Pan", wielu sekciarzy i teologów twierdziło nawet, że pomiędzy nim a potęgami złego niema żadnego związku. Toż samo zdanie wygłosił Byron w przedmowie do "Kaina" i Słowacki w "Liście do Rembowskiego". Ze względu jednak na chytrość słów kusiciela i opłakane skutki jego złośliwych rad, należy przypuścić, że "Geneza" uważa go za cóś więcej niż za zwykłego węża.

W księdze "Mądrości", napisanej znacznie później, bo na jaki wiek przed Nar. Chr., znajdujemy pierwszy ustęp, identyfikujący wyraźnie węża rajskiego z szatanem: "albowiem Bóg stworzył człowieka ku nieskazitelności; ale z nienawiścią dyabelskiej śmierć weszła na świat" (II, 23—24).

Wstrętną postać węża zresztą nadawano demonowi u wszystkich prawie ludów: Vritra i Ahi—w Indyach, Aszi-dahaka — u Persów, Apep — u Egipcyan, wąż Midgardu — u Skandynawczyków, etc.

Zagadkowy Azazel (Lew. XVI, 7—11; 20—22), przebywający, jak Set egipski, na pustyni i otrzymujący rok rocznie żywego kozła, obciążonego grzechami ludu, nie został bliżej tekstem określony. Jedni widzą w nim jakiegoś starego bożka ludowego, inni zaś demona pokrewnego tym, o których wspomina Izajasz (XIII, 21 i XXXIV, 14), malując obraz ruiny Babilonu i Edomu:

"Ale tam zwierz odpoczywać będzie, a domy ich bestyami napełnione będą i będą mieszkać tam sowy, a pokusy tam skakać będą".

"Tam się będą potykały dzikie zwierzęta z koczkodonami, a pokusa jedna drugiej ożywać się będzie; tam leżeć będzie jędza (Lilith), a znajdzie sobie odpocznienie".

Postaci te, których imiona Vulgata tłómaczy wyrazami Daemonia i Lamia, Luter zaś przez Waldi Feldteufel, oraz Kobold, przypominają nasze boginki, wiedźmy i strzygi. Nie są to właściwie dyabły, lecz zwykłe widma i strachy, pląsające nocą wśród ruin i pustek. Podobne szczątki animistycznego poglądu kołaczą się zawsze i wszędzie wśród niższych warstw każdego narodu, choćby ten najwznioślejszą wyznawał religię: dowodem bogate demonologie chłopów u nas, w Bretanii, Niemczech, etc. Izajasz, przemawiając do ludu prostego, czerpał porównania, ze skarbca wyobrażeń i pojęć ludowych.

Wogóle jednak zarówno on jak i inni prorocy szerzyli tak surowe i bezwzględne pojęcia o Jahwem — jedynowładcy, że szatan przybrał w ich księgach karłowate kształty. Wszystko, zarówno złe jak i dobre, sprowadzało się w końcu do najwyższej przyczyny przyczyn: jeden był tylko bóg — i on, Jahwe, sam, lub też przez swoich aniołów, brał udział w życiu i rozwoju wybranego plemienia. On-to spuścił deszcz siarczysty na Sodomę i Gromorę, a jego zesłańcy zabijają i karcą grzeszników.

W pierwszej księdze "królewskiej" czytamy (XXII, 19-24):

"Widziałem Pana, siedzącego na stolicy swojej, i wszystko wojsko niebieskie, stojące po prawicy jego i po lewicy jego.

"I rzekł Pan: Kto zwiedzie Achaba, aby szedł a upadł w Ramot Galaad? A gdy mówił jeden tak, a drugi inak:

"Tedy wystąpił duch i stanął przed Panem, mówiąc: Ja go zwiodę. A Pan mu rzeki: Przez cóż?

"Odpowiedział: Wynidę, a będę duchem kłamliwym w uściech wszystkich proroków jego. I rzekł mu Pan: Zwiedziesz, i pewnie przemożesz. Idźże, a uczyń tak".

Widzimy tutaj jednego z duchów niebieskich, juk, zgodnie z wolą i życzeniem Stwórcy, gubi grzesznego króla, Achaba, łudząc go przez usta fałszywych proroków nadzieją zwycięstwa nad Syryjczykami.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

W słynnej i pięknej "Księdze Joba", gdzie problemat istnienia zła na świecie stanowi niejako oś akcyi, za istotnego sprawcę wszystkiego uchodzi również "Ten, który jest wielki, a poznać go nie możemy", Jahwe, niezbadany w swoich wyrokach i niezgłębiony w mądrości. Szatan zaś gra tu tylko role urzędowego oskarżyciela, a współcześnie chętnego wykonawcy surowych poleceń bożych (I, 6 —15):

"I stało się niektórego dnia, gdy przyszli synowie Boży, aby stanęli przed Panom, że też przyszedł i szatan między nie.

"Tedy rzekł Pan do szatana: Skąd idziesz? I odpowiedział szatan Panu, i rzekł: Okrążałem ziemię i przechadzałem się po niej.

"I rzekł Pan do szatana: Przypatrzyłżeś się słudze memu Jobowi, że mu nie masz równego na ziemi? Mąż to doskonały i szczery, bojący się Boga i odstępujący od złego.

" I odpowiedział szatan Panu i rzekł: Izaż się Boga Job darmo boi?

"Azażeś go ty nie ogrodził i domu jego i wszystkiego, co ma, w około zewsząd? Błogosławiłeś sprawom rąk jego, i dobytek jego rozmnożył się na ziemi;

"Ale ściągnij tylko rękę twoję, a dotknij wszystkiego, co ma: obaczysz, jeżlic w oczy złorzeczyć nie będzie.

"Tedy rzekł Pan do szatana: Oto wszystko, co ma, jest w ręce twojej; tylko nań nie ściągaj ręki twej! I odszedł szatan od oblicza Pańskiego". ,

A kiedy Job zwycięzko wytrzymał próbę, i Jahwe wyrzuca szatanowi, że go "pobudził przeciw mężowi doskonałemu, aby go niszczył bez przyczyny", zdradliwy duch odpowiada: "Skórę za skórę i wszystko, co ma człowiek, da za duszę swoję. Ale ściągnij tylko rękę twoję, a dotknij kości jego, ujrzysz jeślić w oczy złorzeczyć nie bedzie".

I, z dopuszczenia Jahwego, "zaraził szatan Joba wrzodem złym od stopy jego aż do wierzchu głowy jego".

Szatan — wyraz ten oznacza "przeciwnika" — występuje w podobnym charakterze i w III rozdziale proroka Zacharyasza, gdzie oskarża, także niesłusznie, arcykapłana Jozuego przed Bogiem, za co otrzymuje surową naganę.

"Ale Pan rzekł do szatana: Niech cię Pan zgromi, szatanie! niech cię, mówię, zgromi Pan. który obrał Jeruzalem".

Ta niesłuszność oskarżeń, ta przyjemność szkodzenia ludziom uczciwym i dobrym jest jedynym prawdziwie demonicznym rysem charakteru biblijnego szatana; zresztą bowiem postać ta nie posiada nic wybitnego i nie wznosi się ponad poziom rozmiłowanego w swojem rzemiośle siepacza, któremu zbywa na wszelkiej samodzielności i potędze.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Oryginalniejszym typem jest Asmodeusz z ciekawej, a znacznie późniejszej, opowieśei o Tobiaszu. Szkoda tylko, że autor nie wprowadza tego demona, do akcyi, jako figury działającej, lecz daje nam poznać jego charakter przez usta osób trzecich. Dowiadujemy się więc, że Asmodeusz "miłuje Sarę, córkę Raguela i nie szkodzi nikomu tylko tym, którzy do niej przystępują".

Siedmiu mężów miała już Sara, ale "zły dyabeł pobił je, niż się z nią zeszli, jako z żoną". Młody Tobiasz, za poradą anioła, Rafaela, "wziął węgla do kadzenia a włożył serce rybie i wątrobę i zakadził. A gdy uczuł dyabeł one wonią, uciekł w górne strony egipskie — i związał go Anioł".

Zsummowanie tych kilku wzmianek wystarczy do wykazania, że inkub, Asmodeusz, jest o wiele bliższy naszego średniowiecznego dyabła, który się na nim wzorował, niżeli wspomniany wyżej Szatan.

Przedewszystkiem, zabijając mężów pięknej Sary, działa on nietylko z własnego popędu i dla własnej korzyści, ale nie pyta nikogo o pozwolenie, bo nie jest sługą, dopuszczanym przed oblicze Pańskie, lecz wrogiem niebios, za co też zostaje skrępowany rękami Rafaela, jednego z siedmiu aniołów "Przywodzących modły świętych przed tron Przedwiecznego".

Jest to pierwszy wyraźny ślad względnego ograniczonego dualizmu, który musiał, jako konieczność logiczna, ukoronować z czasem poglądy i wierzenia wynarodowionych Hebreów, a który zarysował się najwybitniej w t. z. księgach apokryficznych, wyrosłych na gruncie oryentalno-helleńskiego eklektyzmu i niewliczonych przez żaden kościół chrześciański, z wyjątkiem sekt podrzędnych, do kanonu Pisma Świętego.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

To, co w historyi o Tobiaszu rozgrywało się na tle życia prywatnego i rodzinnego, przybrało w apokryficznej apokalipsie Henocha* kształty wspaniałej epopei przedhistorycznej, którą poetycznie obrobił Byron w "Niebie i ziemi".

Zaczepiając o słynny ustęp "Genezy" (VI, 1—4), dotyczący miłości i małżeństwa synów bożych z córkami człowieczemi, nieznany autor powiada, jak anioł Semjaza — według innego tekstu — Azazel — namówiwszy 200 towarzyszów do buntu, opuszcza niebo:

"I zstąpili na ziemię, połączyli się z pięknemi córami ziemi, i nauczy1i ludzi czarów i zak1ęć i obrabiania korzeni i drzewa;

"Azazel zaś nauczył ludzi robienia mieczów, noży i tarcz, i nauczył ich patrzeć n a to, co było poza niemi; jakoteż wyrobu różnych sztuk, naramienników, ozdób i użycia bielidła i upiększania brwi, oraz użycia wyszukanych kamieni, barw i kruszców ziemi.

"A inni wodzowie aniołów objaśnili bieg gwiazd i księżyca.

"I nastała wielka bezbożność i rozpusta na ziemi i popsuły się drogi ludzkie".

Autor nie posiada już głębokiej wiary proroków i Joba, którym wystarczało przekonanie, że wyroki Jehowy muszą być dobre, choć są niezbadane, lecz pragnie rozwiązać zagadkę istnienia zła na świecie, godząc dualizm perski z monoteizmem hebrajskim.

Rzeczywiście, tylko w panteizmie indyjskim, opartym na systemie emanacyi, gdzie bóstwo zostało utożsamione z naturą, można było uniknąć etycznego rozdwojeni a. Stwórca atoli, stojący poza i ponad przyrodą, którą aktem woli wyprowadził z niczego, Bóg osobisty, najmędrszy i najlepszy. nie mógł być współcześnie przyczyną zła

Bezwzględny zaś i szorstki dualizm perski, przyznający niezależne istnienie dwóch odwiecznych, wrogich i równych sobie potęg, nie licował z wyobrażeniami tych, których przodkowie wysławiali jednego

Pana nad Pany, Jahwego, "co nad bogami egipskiemi wykonywał sądy" (Ex. II, 12).

Z dylematu tego wyszli Żydzi zwycięsko, ucząc, że z ł o nie zostało stworzone, lecz pojawiło się samo przez się, jako skutek dobrowolnego upadku i zwyrodnienia dobra.

Aniołowie i ludzie byli nietylko dobrzy, ale i wolni, używając zaś źle tej. swobody, upadli i zepsuli pierwotną harmonię i rozerwali jedność stworzenia. — Związek upadłych aniołów i córek ziemi wydał na świat olbrzymów, którzy nietylko pochłaniali wszystkie wytwory pracy ludzkiej, ale w końcu zaczęli pożerać i samych ludzi.

Wtedy Pan Bog rozkazał Rafaelowi: "na ręce i nogi Azazela nałożyć pęta i rzucić go w ciemność, i przywalić ostremi a twardemi głazy i przykryć go ciemnością, aby został tam na wieki i nie ujrzał światła aż w dzień wielkiego sądu, kiedy będzie wrzucon do gorejącej otchłani".

Toż samo czyni Michał Archanioł z drugim buntownikiem, Semjazą; Gabryel zaś pobudza złośliwych bękartów nieba i ziemi, olbrzymów, do walki śmiertelnej pomiędzy sobą.

W dalszym ciągu mniemany Henoch, który, jak Dante, zwiedzał, wszystko osobiście, opowiada, że uwięzieni aniołowie, żałując za grzechy, podali na jego ręce prośbę o ułaskawienie, otrzymali jednak odpowiedź odmowną: "Kto bowiem był stworzony dla życia duchowego, nie powinien był kalać się zmysłowem zetknięciem z kobietą".

Również przeklętemi są dzieci ich, olbrzymy, których duchy chodzą po ziemi, męcząc, ludzi.

Trzecią nakoniec klasę demonów stanowią u Henocha aniołowie sądu i kary, czyli szatani właściwi. Oni-to pomagają zakuwać w pęta Azazela i Semjazę; oni więżą i dręczą grzeszników.

Później wszystkie te kategorye zlały się w jednę: szatana, buntownika, kusiciela, a zarazem wykonawcę wyroków sprawiedliwości niebieskiej, oraz pana niezliczonego tłumu duchów ciemności.

Wtedy-to także dawny, potężny hymn pogardy i tryumfu, opiewający upadek dumnego króla narodów, Babilonu, został zastosowany przez rabinów do księcia demonów, Lucyfera, zrzuconego z niebios za bunt i pychę: "Strącona jest do piekła pycha twoja i dźwięk muzyki twojej: podesłanoć mole, a robacy cię przykrywają.

"Jakoż to, żeś spadł z nieba, o, jutrzenko! która wschodzisz rano (Lucifer)? powalonyś aż na ziemię, któryś wątlił narody!

"Wszakżeś ty mawiał w sercu swem: Wstąpię na niebo, nad gwiazdy Boże wywyższę stolicę moję, a usiądę na górze zgromadzenia, na stronach północnych;

"Wstąpię na wysokość obłoków, będę równy Najwyższemu;

"Wszakże strącon jesteś aż do piekła, w głębokość dołu!"**)

Do pieśni tej, grzmiącej, niby dźwięk trąby sądu ostatecznego, dodano z czasem, jakby dla uświęcenia zasady: summum jus, summa injuria, straszliwe słowo: na wieki, tworząc tym sposobem ponury prolog do wspaniałej i wstrząsającej tragedyi, której wieki starożytne nie znały, a która dopiero po wielu, wielu, stuleciach, pod piórami Kedmona, Marlowe'a, Miltona, Vondela i Byrona, uwewnętrzniła się niejako i pogłębiła duchowo, by znaleść sympatyczny oddźwięk w sercu ludzkości.

* Odkryto na początku bieżącego stulecia w Abissynii tekst etyopski tej księgi. Oryginał, o którym wspomina Juda apostoł w liście powszechnym, zaginał zupełnie. Utwór ten powstał prawdopodobnie, jak większość apokalips żydowskich, w I w. pr. Chryst. Por. J. Radliński "Początki nowej ery i Apokryfy" Dillmann "Das Buch Heuoch".

**) Izaj. IV, 11—15. Por. Längin "Die bibl. Vorstel. v. Teufel"

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Pomijamy tu resztę apokryfów z ostatniego wieku przed Chrystusem, wśród których zasługiwałaby na uwagę niekompletna obecnie księga o wniebowzięciu Mojżesza (Assumptio Mosis), gdzie, według relacyi orygienesa, znajdował się podobno opis słynnej walki Szatana z Michałem Archaniołem o duszę wielkiego prawodawcy Izraelitów.

Z biegiem czasu walka na miecze i włócznie zmieniła się w walkę duchową, której wynik zależał, nie od siły fizycznej, lecz od etycznej wartości przeciwników. I kiedy zbuntowany sługa boży, drżąc o swoją władzę nad grzesznym światem, zapragnął zgubić Zbawiciela, to nie z bronią w ręku, lecz ze słodkiemi słowy na ustach zbliżył się ku niemu i kusił go, starając się odwrócić myśli Messyasza od celów wyższych ku niższym, ziemskim.

Jezus atoli zniweczył zamiary złego ducha, rzucając mu w odpowiedzi wzniosłe: "Nie samym chlebem żyje człowiek!... "

To już nie walka świetlanego twórcy, Ormuzda, z mrocznym niszczycielem, Arymanem, ani pojedynek dwóch aniołów pomiędzy sobą, lecz starcie się ziemi z niebem, materyi z duchem, instynktów nizkich, zwierzęcych z idealnemi aspiracyami.

Odtąd, przez całe Wieki Średnie szatan występuje jako przedstawiciel rozkoszy i interesów doczesnych, pan pogardzonego świata i śmiertelnego ciała, które powinno być zdławione dla zapewnienia nieśmiertelnej duszy żywota wiecznego.

Dawny dualizm perski, przecinając świat w pionowym niejako kierunku, dzielił go na dwie części: dobroczynną i szkodliwą dla życia i rozwoju; dualizm nowy rozdwaja wszystko na dwa królestwa, leżące jedno pod drugiem: niższe, cielesne — szatańskie i wyższe, duchowe — boskie." Ja sam — powiada, Paweł święty — umysłem służę zakonowi bożemu, lecz ciałem zakonowi grzechu".

Urodzić się — znaczyło to podpaść pod władzę szatana, który "chodzi dokoła nas, niby lew ryczący, szukając kogoby pożarł" (List Piot. Ap. ). Umrzeć bez grzechu — równało się wyzwoleniu z pęt ciała, świata i — dyabła.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Prócz moralnej szkody starał się szatan owoczesny przynosić ludziom jeszcze i fizyczną. Dowodom liczne postaci opętanych, przez których usta demony złorzeczyły Chrystusowi, a zmuszone jego rozkazem do opuszczenia ciał nieszczęśliwych, wstępowały, jako duchy nieczyste, w ciała trzody chlewnej i topiły się w morzu.

"A gdy Chrystus wyszedł z łodzi, zaraz zabieżał mu z grobów człowiek mający ducha nieczystego.

"Ujrzawszy tedy Jezusa zdaleka bieżał i pokłonił mu się;

"A wołając głosem wielkim, rzekł: Cóż mam z Tobą, Jezusie, Synu Boga Najwyższego? Poprzysięgam Cię przez Boga, abyś mnie nie trapił.

"Tedy go pytał (Jezus): Co masz za imię? A on odpowiadając, rzekł: Imię moje jest legion: albowiem jest nas wiele.

"I prosił go bardzo, aby ich nie wyganiał z onej krainy.

" A była tam przy górach wielka trzoda świń, która się pasła.

"I prosili go oni wszyscy dyabli, mówiąc: Puść nas w te świnie, abyśmy w nie weszli.

"I pozwolił im zaraz Jezus: A wyszedłszy, duchowie nieczyści weszli w one świnie; i porwała się ona trzoda z przykra w morze (a było ich około 2. 000) i potonęły w morzu".

(Ewang. Ś-go Marka. Roz. V).

Jak widzimy, sposób wypędzania demonów wyszlachetniał od czasów Asmodeusza. Miejsce kadzideł z rybiej wątroby zajęły teraz słowo i wola niepokalanego egzorcysty.

Ten wyższy pogląd na demony, oparty na etyczno-psychicznych podstawach, nie utrzymał się długo. Średnie Wieki wróciły na tym punkcie do grubego materyalizmu, co się odbiło i w poezyach owoczesnych.

Prócz wielu przyczyn, o których wspomnimy we właściwem miejscu, wpłynęły na to także pojęcia Żydów, zawarte w Talmudzie i Kabbale. Rabini, zapoznawszy się z demonologią babilońską i perską, interpretowali wzmianki biblijne o złych duchach w sposób tendencyjny i wytworzyli całe królestwo dyabłów talmudycznych, wśród których inkub, Asinodeusz, i sukkub, Lilith, pierwsza jakoby żona Adama, główną odgrywały rolę.

Jednolita filozofia kabbali. styczna, stoi znacznie wyżej od talmudycznego eklektyzmu i do tak obcych hebrajskiemu duchowi dochodzi wniosków, że znakomity znawca Kabbały, profesor Francie*), nie waha się wyprowadzać jej początku ze źródeł staro-indyjskich. Jest to skończony i konsekwentny systemat spirytualistycznego panteizmu, w którym wszystko, co jest, powstało z jednej nieskończonej (Ensof) przyczyny przyczyn, przez emanacyę.

Im dalej od środka odbiegały fale twórcze, tem stawały się mateiyalniejszemi, a mniej czystemi. Demon. Samael (bestya jadowita), jest właśnie samą materyą, ostatnią, najdalszą i najgrubszą emanacyą Nieskończoności, z którą się jednak kiedyś, po oczyszczeniu, zleje na nowo (Franek, str. 211, 217, 379).

Podobnie jednak jak panteizm indyjski przyjmuje Kabbała mnóstwo demonów podrzędnych, noszących charakterystyczne miano "powłok", t. j. najniższych i najlichszych form bytu, któremi człowiek w pewnych warunkach może się jakoby posługiwać dowolnie. To przekonanie zachęciło ludzi do rozmaitych praktyk cudotwórczych, o których w średniowiecznej literaturze pełno znajdujemy wzmianek. Większość alchemików wyznawała także doktryny kabbalistyczne.

Kto zrozumiał dobrze ewolucyę uosobień zła w utworach piśmiennictwa izraelskiego, ten zoryentuje się łatwo w księdze świętej muzułmanów, będącej w gruncie rzeczy zlepkiem doktryn żydowskich i chrześciańskich, podszytych rodzi memi tradycyanii Arabów. I według Mahometa pierwiastek zła, nie będąc równym pierwiastkowi dobra, ani w czasie, ani w przestrzeni, nie wypływa jednakże z jego istoty, lecz powstał sani przez się, wskutek dobrowolnego upadku jednego z wyższych tworów. Przyczyną upadku było nieposłuszeństwo i pycha.

" Kiedy Allah stworzył człowieka — powiada Koran (Sura, XV, 30 — 43); — rzekł do aniołów: pokłońcie mu się i oddajcie mu cześć.

"I aniołowie pokłonili się wszyscy, wszyscy, wyjąwszy Eblisa ( diabolus? ) on nie chciał należeć do grona, tych, którzy się kłaniali.

"Allah rzekł do niego wówczas: O, Eblisie. dlaczego nie jesteś z tymi, którzy się kłaniają?

., Ja nie będę kłaniał się człowiekowi, któregoś stworzył z błota, z tej gliny, co urabiać się daje.

"Allah rzekł mu wtedy: Wyjdź stąd, jesteś ukamienowany **). Przekleństwo ciężyć będzie na tobie aż do dnia sądu!

"Eblis odpowiedział: O, Panie, daj mi zwłokę aż do dnia. kiedy zmartwychwstaną ludzie.

" Allali rzekł: — Dajęć te zwłokę, aż do dnia z terminem oznaczonym zgóry.

— Panie, mówił Eblis, ponieważ mnie zwiodłeś, będę spiskował przeciwko tym na ziemi i będę się starał ich oszukiwać... wyjąwszy sługi twe wierne.

"Bóg odrzekł: — To jest właściwa droga. Nie będziesz bowiem miał mocy nad sługami memi, lecz tylko nad tymi, którzy pójdą, za tobą i zbłądzą. — Piekło jest obiecanem miejscem pobytu dla wszystkich!"

W tym krótkim dyalogu, którego treść zaczerpnął Mahomet z nauk rabinów żydowskich, muzułmańska, doktryna, początku zła wyłożona jest bardzo plastycznie i jasno, a. postaci zuchwałego anioła nie brak nawet pewnego psychologicznego pogłębienia.

W innem znowu miejscu Koran przypisuje; upadek ludzi, złośliwości Eblisa, który "sprawił, że pośliznęła im się noga i że zostali wygnani z miejsca, kędy przebywali" (XI, 34).

Wszystko to, jak widzimy, przypomina żywo poglądy judaistyczne. Eblisa zowie Koran niekiedy wprost szatanem (szejtan). Pomocnicy jego i potomkowie (szejatin) lubią podkradać się pod sklepienie niebios i słuchać co się tam mówi. a wtedy aniołowie rzucają w nich kamieniami ognistemi (gwiazdy spadające) (XV, 17. 18).

*) Franek Ad. "La Kabulle ou la Philosophic religieuse des Hebreux", Paris, Hachctto. Jak dalece filozofia kabbalistyczna przypomina systematy metafizyki indyjskiej, dowodem fakt, że zarówno neobuddyści francuscy (okkultyści) jak i anglo-indyjscy (teozofowie) posługują się terminologią kabbalistyezną dla oznaczenia pojęć buddystycznych. i vice versa, głosząc przytem absolutną identyczność obu systematów. Metempsychoza była i u kabbalistów środkiem udoskonalania się i oczyszczania dusz, zbrukanych zetknięciem z materyą.

**) Stały epitet szatana w Koranie, pochodzący podobno stąd, że Abraham odpędził kusiciela rzucaniem kamieni. (Por. Kazimirski "Koran").

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Prócz tego istnieje jeszcze, według Koranu, rasa geniuszów (dżyn), stworzonych z "ognia subtelnego". Duchy te mogą, podobnie jak ludzie, iść złą lub dobrą drogą i, względnie do postępków, zostać zbawionymi lub potępionymi. "W pierwszych latach propagandy Mahomet nawrócił pewną ich liczbę na islamizm i zrobił z nich apostołów swojej doktryny w państwie duchów (XLVII, 28). Im-to, według Koranu, zawdzięczał król Salomon swoją potęgę; one-to także odgrywają rolę aparatu nadprzyrodzonego w słynnych "Bajkach 1. 001 nocy", które, przez pośrednictwo Persów, przeszły z Indostanu do Arabii i tam zostały zlokalizowane*).

Mimo to w charakterze tych geniuszów dostrzedz można jeszcze sporo śladów kolorytu rodzimego. Tak np. duch cudownej lampy Aladyna nazywa swoim mistrzem olbrzymiego ptaka, Roka, który w bajkach

"1. 001 nocy" jest już tylko dużym ptakiem i niczem więcej, a którego pierwowzór indyjski, Garuda, nieśmiertelny orzeł o ludzkiej twarzy, oraz mądry gryf perski, Simurg, opiekun rodu Rustemowego, słyną jako istoty obdarzone nadprzyrodzoną potęgą i wiedzą.

Pod względem fizycznym geniusze z "1. 001 nocy" odznaczają się kolosalnością, a niekiedy i potwornością, kształtów, pod względem moralnym zaś są złośliwe, surowe i szorstkie względem ludzi, chociaż uznają ich wyższość nad sobą. "Czyż nie wiesz, że w oczach Boga człowiek jest lepszy od tysiąca dżynów?" — powiada król dżynów, Szablian, do towarzysza, który chce się mścić na ludziach za jakąś krzywdę (" Hist. o księciu Seifie").

Rządzić niemi można za pomocą czarodziejskich pierścieni, lamp i innych talizmanów, a kiedy są rozgniewane, łatwo je przekupić, nie pieniędzmi wprawdzie, lecz, jako prawdziwe dzieci Wschodu — ładną i fantastyczną bajką. Opowiadanie bajek ratuje od śmierci pewnego kupca, który zabił przypadkiem syna jednego z geniuszów; bajką także wyprasza się od zguby młodzieniec złapany na gorącym uczynku ze śmiertelną kochanką strasznego eblisowego wnuka**), który nie odbiera, jak zamierzał początkowo, gaszkowi życia, lecz tylko — zamienia go w małpę.

Prócz potężnych dżynów występują w powieściach "1. 001 nocy" wstrętne Ciule, przypominające indyjskich Rakszasów. "Są to — powiada nieszczęśliwy Sidi Numan, którego piękna żona, Amina, żyje w zażyłości z Guleni — są to złe duchy obojej płci, zamieszkujące stare ruiny, skąd napadają na przechodzących, zabijają ich i zjadają. Jeśli im się nie uda schwytać żywych, to idą na cmentarze, wykopują trupy i pożerają ich mięso".

Czarodzieje i czarownice legend arabskich bywają i źli i dobrzy; nie samo zajmowanie się czarami bowiem, jak u chrześcian i żydów, lecz sposób korzystania z tajemnej wiedzy rozstrzyga o moralnej wartości cudotwórcy, który zresztą operuje najczęściej zaklęciami, filtrami i talizmanami, nie uciekając się do czynnej pomocy piekieł.

*) Spotykamy w bajkach "1. 001 nocy" motywy staroperskie. Tak np. w Bajce o rybaku "Dżandarze z Kabirah" znajdujemy ustęp o chorym królu, który leczy swą niemoc gorąca krwią ludzka, jak perski Zohak leczył się mózgami.

**) Jeden z ustępów "Korann" — w którym zresztą pełno jest niejasności, robi Eblisn, nie upadłym aniołem, lecz nieposłusznym dżynem.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Buddyzm. Literatura fińska: Kalewala, Kalewipoeg.

Na tem kończymy przegląd personifikacyi złego w piśmiennictwie ludów niechrześciańskich. Nie włączyliśmy w rozbiór nasz plemion mongolskich, raz dlatego, że pomiędzy ich literaturą a naszą, europejską, o którą głównie nam idzie, nie było żadnych wzajemnych stosunków i wpływów, powtóre zaś, że cywilizowane ludy mongolskie wyznają, albo nie obcy już nam islamizm, albo też buddyzm, nieodbiegający wcale w poglądach na istotę zła od rozbieranego wyżej braminizmu.

Na wyróżnienie zasługuje tylko Mara, albo Papiyan, król duchów złych, który — według "Lalita-Vistara" - kusił bezskutecznie Buddę, a potem go straszył potworami" o formach straszliwych": jedne miały głowę lisa, drugie słonia lub nosorożca, inne 100. 000 głów, oraz tyleż ramion. Niektóre, w rondlach na głowie — jak u Breughela i Teniersa — jechały na słoniach, osłach, bawołach, grożąc Buddzie mieczami i dzirytami — ale Budda nie przeraził się, wiedząc, że Mara i jego wojska są tylko złudzeniem, snem, bez rzeczywistej podstawy*).

Potem demon probuje uwieść mędrca obrazami pięknych kobiet — ale również napróżno. Budda odpowiada głosem słodkim, "jak śpiew Kalabingki": "Niewiasty, ciało wasze — to bańka wody; to piana lśniąca kolorami tęczy, ale znikoma i t. p. ". Zdumione kusicielki znikają, złożywszy prorokowi ukłon pełen głębokiej czci.

*) Bóg wiara sen mara; — prawdopodobnie ten sam źródłosłów: marzenie, zmora i t. p.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Na zakończenie słów parę poświecić musimy utworom poezyi fińskiej i estońskiej: "Kalewali" i "Kalewipoegowi", złączonym z sobą węzłami pokrewieństwa, rasowego i mytycznego*)

W pierwszym z tych poematów widzimy demonów, których ojczyzną jest kraina wiecznych lodów, gdzie przebywa olbrzym Hiisi, symbol wiatru północnego, a zarazem uosobienie zła, któremu służą duchy mniejszego gatunku Hijden Hejmolainen, rządca gór, Hijden Linta, jego ptak, Hijden Ruuna, jego koń, oraz Hijden Waki, rodzaj Furyi, spełniających funkcyę posłańców. Czarownicy i czarownice komunikują się z temi demonami, zmuszając je do posłuszeństwa za pomocą zaklęć i śpiewów magicznych. Cała akcya "Kalewali" obraca się około czarów.

W drugim, estońskim, poemacie jest epizod, opiewający podróż jednego z potomków fińskiego Kalewa do piekieł. Mieszkańcy otchłani bronią się siłą i chytrością, ale bohater estoński gromi ich mieczem swoim i rozbija w puch. Potem odbywa walkę z "rogatym" Sarwikiem, władcą piekieł, z którym miał dawne obrachunki, a którego, dzięki swej sile i talizmanom, zwycięża i krępuje łańcuchami, zabierając mu wszystkie ukryte w skarbcu pieniądze i złoto. Po śmierci Kalewida został wyrokiem bogów przykuty za jedno ramię do bramy piekielnej, by strzegł do końca świata mieszkańców, zamkniętych w otchłani. Kiedyś powróci bohater do ziemi ojczystej, by jej przynieść szczęście.

Złe duchy i ich król są przedstawione w tym poemacie zupełnie materyalnie, jako wrażliwe na ból. strach i podległe śmierci**).

Lenormant w swojem słynnem dziele p. t. "La Magie chez les Chaldéens et les Orighies Accadiannes" wykazuje pokrewieństwo demonologii fińskiej z demonologią akkadyjską, której duchy złe, uosabiające palący żar wiatrów południowo-wschodnich, zmieniły się pod wpływem otoczenia i klimatu w personifikacye mrozu i lodowatych wiatrów północy.

*) Léouzon-Leduc: "KaIewala".

**) "Kalewipoeg", eine estnische Sage, verdeutscht von Carl Reintall. Doropat 1857.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Księga II.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga IV.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Księga VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej