Julian Ursyn Niemcewicz

DYLIŻANS

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

Scena XV.

Scena XVI.

Scena. XVII.

Scena XVIII.

DYLIŻANS

Krotofila w jednym akcie

Niemcewicz Julian Ursyn

OSOBY.

GOSPODSKI, utrzymujący oberżę.

PAN PSZENICA, ekonom.

PANI PREZESOWA.

CZESŁAW, młodzieniec wychodzący ze szkół.

JADWISIA, młoda panna.

MILE DU ROUGE.

MISS BOOBY.

FRAU SCHMAZERLE.

FAKTOR, Żyd.

SŁUŻĄCYCH TRZECH.

Scena w Warszawie w oberży.

Teatr reprezentuje dużą izbę w oberży; stoły, stoliki w nieładzie.

Scena I.

GOSPODSKI sam ustawia stołki i okurza.

Nigdy na tych ludzi spuścić się nie można, wszystko w nieładzie, wszędy kurzu na palec; jak przykro jest obrać sobie sposób do życia wspak naturalnym skłonnościom naszym! Jam stworzony na literata, czuję w sobie zapał poetyczny, a tu oberżystą być muszę... Za chwilę Dyliżans przychodzi, i jak zwykle obok serów holenderskich, świeżych śledzi i sardeli przywiezie nam z czterech części świata rozmaite figury, guwerneli, guwernantki, jak gdyby może lepszych i u nas dostać nie można; więcej z nimi kłopotu jak zysku, szczęściem, że to niedługo przebywa, wraz wszystkie rozerwą jak jaką nowalią, jak pierwsze ogórki na wiosnę. Już żadnej nie ma a drzwi się nie zamykają, ustawnie ktoś wpada. (Udaje głos kobiety). Czy nie ma jeszcze jakiej guwernantki?...

Nie ma... Ale choćby jakiejkolwiek... Mówię, że wszystkie rozebrane. Tu znów wchodzi jakiś służalec (udaje głos męzki).

Czy nie ma choć jednego jeszcze szwajcara, państwo gwałtem potrzebują. Biorą na ślepo, gdyby się mnie pytali, mógłbym dobrego nastręczyć. Ja, com chodził do szkół podwydziałowych i doszedłem do trzeciej klasy, umiem po francusku, znam się na literaturze, nie złe wiersze piszę, umiem fizykę, mam nawet barometr u siebie, a tu o wszystkiem zapomnieć trzeba, same kłopoty! ale cóż w tem życiu bez kłopotów?... poddać się im należy, by się nikomu nie kłaniać, by mieć czem niedołężną starość utrzymać. Bogu niech będą dzięki dobrze mi się dzieje, mam z czego familią utrzymać, i jeszcze drugim dobrze czynić.

Scena II.

GOSPODSKI. CZESŁAW.

CZESŁAW.

Dobry mój i łaskawy panie Gospodski, czy nie znalazłeś dla mnie jakiego miejsca?

GOSPODSKI.

Wierzaj mi panie Czesławie, wiesz, że znam się na talentach, lubię ludzi uczonych, nie przestaję przepytywać, ale zatrudnienia powołania mego nie zostawuja, mi i chwili czasu, trzymają mnie ciągle w domu, ale wy sami nie znaleźliścież czego? jest wojsko, — czemuż jak tysiąc innych nie idziesz do biur? pełnych jak ule jakie, pszczół, więcej podobno jedzących, jak zbierających słodkie miody i pożyteczne woski.

CZESŁAW.

Przemyśliwałem ja o tem wszystkiem, lecz bez protekcyi, bez silnych przyjaciół, ciężko się gdzie umieścić. Gdyby nie wątłe zdrowie i wzrok krótki, pewniebym poszedł do wojska. Do biura i ciężko, i przyznam się, nie wiele mam ochoty, wszyscy się tam cisną; nie ma dla młodzieży zbawienia jak w biurze. Zapomnieli, że pierwszem powołaniem człowieka jest rola, że przodkowie nasi przekładali ją, sad miasta, nad dwory, i na niej życie pędzili. Co do mnie, gdyby Opatrzność udzieliła mi była choć kilku zagonów ziemi, jakżebym był na niej szczęśliwy! Najsłodsze powaby życia są w pięknej naturze. Ten błękit niebios, to wonią tchnące powietrze, ten szum spadających potoków, to pienie ptasząt, ta swoboda przy pracy. O rus quando ego te aspitiam!

GOSPODSKI.

Owoż zwyczajne wasze romanse, dobre są one dla tych, co mają wolną głowę, mają co jeść i pić, i w czem chodzić, ale wam, mój poczciwy młodzieńcze, nie o pieniu ptasząt, i szumie potoków, ale naprzód o tem, co chleb daje, myśleć potrzeba. Bierz przykład ze mnie, albożbym i ja nie brylował w dziennikach, ale chcę wprzódy zrobić sobie fortunkę, wystawić kamienicę, żyć wygodnie z jej najmu, i wtenczas całkiem poświęcić się muzom.

CZESŁAW.

(z westchnieniem).

Nie przypominaj roi tego, zarabiam i ja, jak mogę, przepisuję na arkusze, jestem w kilku domach korrepetytorem dzieci: mało potrzebującemu dosyć na tem, ale jest ktoś, co mnie więcej obchodzi, jak jak sam, kochana moja Jadwisia równie upośledzona od fortuny jak ja, jej to chciałbym dostarczać, ją chciałbym wzbogacić, bo czuję, że bez niej źyć nie mogę.

GOSPODSKI.

(na boku).

Wiem ja o tem od dawna, wiem, że pienia słowików i szum strumieni bez kochanki obejść się nie mogą. (Głośno) Mój przyjacielu, literaci) jak ja, mają zwykle dobre serce, lubo między sobą gryzą się nieraz, jak wilki zajadłe; póki ja żyję bądź pewny, że na niczem Jadwisi zbywać nie będzie. Znalem jej rodziców, byłem ich przyjacielem, przyrzekłem im przy zgonie, że córki ich nie opuszczę.

CZESŁAW.

Dałeś tego dowody. Waszym nakładem wychowana w szkole Guwernantek doskonałą się stała. Lecz któż ją, weźmie?... dosyć, że ta się radziła, by jej nikt nie chciał.

GOSPODSKI.

Ileż razy zalecałem ją, potrzebującym ochmistrzyń, rozwodziłem się z zaletami Jadwisi, chciałem, żeby ją poznano. Jakaż odpowiedź?

(Tu innym głosem).

Nie jest w modzie mieć guwernantki Polki. Pani AB. sprowadziła swoję z Paryża. Hrabina CD. z Anglii. Szambelanowa EF. z Szwajcaryi. Czemuż i ja. jak drugie, nie mam mieć cudzoziemki ? Pięknie jest, gdy ludzie mówią: Trzymać Polkę znakiem jest niedostatku i parafiaństwa.

Czesław. Słyszałem jednak, że to zaczyna wychodzić z mody, że nie jedna z pań naszych bierze już słuszną Polkę za ochmistrzynię do dzieci swoich.

(Wchodzi służący).

SŁUŻĄCY.

Państwo dowiaduje się, czy przyjechały już guwernantki.

GOSPODSKI.

Jeszcze nie przyszedł Dyliżans.

SŁUŻĄCY.

Przyjdę później.

GOSPODSKI.

Nie wyjdzie kwadrans, znów drugi z podobnem zapytaniem wpadnie.

Scena III.

(CIŻ sami, JADWISIA).

JADWISIA.

Przyszłam tylko na chwilę zobaczyć, czy pouprzątane.

GOSPODSKI.

Zobaczyć, czy Czesław już przyszedł. Ostrożnie młode Państwo, nie trzeba, by dwie palące się świece zbyt blisko siebie stały, bo gotowe się stopić.

(Z ukontentowaniem).

Co za myśl prześliczna!

CZESŁAW.

Nie lękaj się tego dobroczyńco nasz, nic dla was tajnego nie mamy, znasz uczucia nasze, towarzyszy im roztropność.

GOSPODSKI.

Ośmnastoletnia roztropność, widzimy jej codzienne przykłady, nie mówię tego do was, boście dobre dzieci.

JADWISIA.

Pozwólcie się zapytać, czy nie ma jakiego miejsca dla Czesława i dla mnie.

GOSPODSKI.

Czy się Pannie sprzykrzyło już w mym domu?...

JADWISIA.

Ach nigdy, ale być tak długo ciężarem.

GOSPODSKI.

Moja Jadwisiu, nie będziesz mi nigdy ciężarem. Kiedy patrzę na ciebie, zdaje mi się, że widzę jednę z Dziewic Parnasu. Ciebie i Czesława mam w pilnej pamięci. Miejcie w Bogu nadzieję, mam jakieś przeczucie, że się pobierzecie, a siedząc u strumyka, słuchając słowika, miłosne ballady nucić sobie będziecie. Ale teraz każde do swego zatrudnienia.

(Czesław i Jadwisia kłaniają się i wychodzą).

Scena IV.

GOSPODSKI

(sam).

Jak miłym dla poetyckiej duszy jest to widokiem, patrzeć na dwa młode, pełne przymiotów stworzenia, zajęte najczulszą miłością; przypomina mi to niejednę sielankę i idylkę. Iluż się to żeni bez kochania, a ci kochają się a pobrać się nie mogą. Przypomina mi to niejednę sytuacyą na scenach i w romansach; co za bieda... nie mam i chwili czasu, od dawna wybieram się do pani prezesowej, córki dawnego pana mego, ma ona tyle znakomitych znajomości, możeby mogła komu Jadwisię i Czesława zalecić.

Scena V.

GOSPODSKI, PAN PSZENICA.

(Pan Pszenica w żupanie i w kurtce wpada zadyszały).

Kłaniam uniżenie. Proszę mi powiedzieć, co to jest dom ten. Co znaczą te słowa dużemi literami wyryte na gzymsie: Hotel, uniwersał. Widząc nad to napisane: Pącz, Porter, Wino grzane, wszedłem, chcąc się posilić.

GOSPODSKI.

Jest to Hotel universel, czyli powszechny, a w tej izbie zatrzymują, się przyjeżdżający pocztą, lub dyliżansem. Są na górze pokoje dla gości.

PAN PSZENICA.

Rozumiem, to się dawniej zwała gospoda, dom zajezdny, albo mówiąc politycznie: austerya. Proszę o butelkę porteru, bo u nas na wsi ciężko o to.

GOSPODSKI.

(woła porteru i sam wychodzi).

Porteru!

PSZENICA.

Jak to dobrze przyjechać czasem do Warszawy, od wieków w niej nie byłem, dobrze wypić szklankę porteru, pójść na Chłopa milionowego. Niech ich kaci wezmą, jakie oni tam figle pokazują. To bez diabelskiej pomocy obejść się nie może, bo to w mgnieniu oka z chożego, młodego panicza robi się siwy, zgrzybiały pedogrzysta, a potem, kiedy się z miotełkami pokaże, też on za wyborne rzeczy śpiewa? Pękać od śmiechu, każdemu się dostanie.

(Służący przynosi porter, Pszenica nalewa).

A potem jakie oni to gmachy powystawiali? tylko im przyganiają, że wszędy sufity niskie, a schody wąskie

(popija).

Ale, ale, zobaczmy no memorandum sprawunków przez państwo dane (dobywa arkusza papieru i czyta): Rejestr sprawunków do Warszawy dany panu Pszenicy: Oboje państwo dyktowali, i widać, co za mięszanina! groch z kapustą.

(Czyta):

dowiedzieć się dokładnie o cenie różnego zboża i wraz dać mi znać, to komis Jegomościn. Kupić na Nowiniarskiej ulicy u żydów trzydzieści łokci perkalu dla panien, tylko pięknego i tanio, to komis Jejmościu. Zapytać plenipotenta, czy rekurs w sprawie mojej przyjęły, to znów Jegomość. Kupić dla mnie Colier. Co to jest Colie?... i bransoletki tombakowe, co to złoto udają, ze szkiełkami czerwonemi i niebieskiemi, niby to rubiny i szafiry; uważać, żeby w robocie najwięcej było figlasów i ostrych gazów, gdyż teraz wszystko, co gładkie, nie w modzie, to Jejmość. Być u mego winiarza, wziąć antał zielonego wytrawnego wina węgierskiego, rumu butelek dwanaście, esencyi ponczowej butelek cztery, to znów Jegomość.

Karmelków fantów trzy, to Jejmość. Wyziny kamieni dwa, to Jegomość. Wódki pachnącej butelkę... sztokfiszu kamień... cukierków i bombelków pudełko spore i wódki muślinowej.

(Sam do siebie):

Cóż u licha, jeszczem nigdy nie kosztował wódki, z muślinu robionej. Ciepłej bai pod opończę dla mnie łokci piętnaście, tiulu łokci dwadzieścia, śledzi holenderskich antalik, różu słojków dwa. Kupić na Pradze beczkę dziegciu i przysłać podwodami, co owies woziły. Mydła pachnącego krajanek sześć. — No, to prócz wódki muślinowej, wszystko sprawione. Wino, wyzinę, śledzie sam pokupowałem. Damskie rupiecie pokupowała panna Petinetta, co była dawniej u pani, a dziś jest u kupcowej, co różne stroje wymyśla. Ale teraz sęk (chwyta się za głowę) tu już nie wiem, co począć.

Koniec wersji demonstracyjnej.