Iwan Turgieniew

DYM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

IV

V

VI

VII

VIII

IX

XI

XII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

DYM

Iwan Turgieniew

I

10 sierpnia 1862 r. o godzinie czwartej po południu w Baden-Baden, przed słynną „Conversation", tłoczyło się mnóstwo osób. Pogoda była prześliczna, wszystko dokoła — zielone drzewa, jasne domy przytulnego miasta, łagodne wzgórza — było jakieś odświętne, wzniesione jak pełna czara ku promieniom łaskawego słońca; wszystko uśmiechało się jakoś bezwiednie, łagodnie i z ufnością, i ten sam nieokreślony, ale dobry uśmiech błądził po ludzkich twarzach, starych i młodych, szpetnych i pięknych. Nawet sylwetki najbardziej wyfiokowanych, wyblanszowanych paryskich loretek nie zakłócały ogólnego wrażenia pogodnej radości i wesela, różnokolorowe zaś wstążki, pióra, złote i stalowe iskry na kapeluszach i woalkach mimo woli przypominały oczom żywy blask, delikatne migotanie wiosennych kwiatów i tęczowych skrzydeł; jedynie tylko rozlegające się wszędzie suche, gardłowe terkotanie francuskiego żargonu nie mogło ani zastąpić szczebiotu ptaków, ani się z nim porównać.

Zresztą wszystko szło zwykłym trybem. Orkiestra w pawilonie grała na przemian to potpourri z Traviaty, to walca Straussa, to Powiedzcie jej, romans rosyjski zinstrumentowany przez usłużnego kapelmistrza; w salach gry, dokoła zielonych stołów, tłoczyły się zawsze te same znajome wszystkim postacie, o zawsze tym samym tępym i chciwym, ni to oszołomionym, ni to zirytowanym, w istocie zaś drapieżnym wyrazie, który gorączka gry nadaje nawet najbardziej arystokratycznym rysom; ten sam opasły, niezwykle elegancko ubrany ziemianin spod Tambowa, z tym samym niepojętym spazmatycznym pośpiechem, wybałuszywszy oczy, położył się piersią na stół i nie zwracając uwagi na zimne uśmiechy krupierów, w chwili kiedy padały słowa: — Rien ne va plus! — rozsypał spoconą dłonią po wszystkich kwadracikach złote krążki luidorów, choć pozbawiał się przez to wszelkiej możliwości wygranej, gdyby nawet szczęście mu sprzyjało. Nie przeszkadzało mu to bynajmniej tego samego wieczora z pełnym współczucia oburzeniem potakiwać księciu Koko, jednemu z przywódców opozycji szlacheckiej, temu samego księciu Koko, który w,Paryżu, w salonie księżniczki Matyldy, w obecności cesarza , tak pięknie powiedział: — Madame, le principe de la propriété est profondément ébranlé en Russie.

Pod rosyjskim drzewem, à l'arbre russe, jak zwykle, zbierali się nasi mili rodacy i rodaczki; zbliżali się dumnie, z nonszalancją, jak nakazywała moda, witali się ze sobą majestatycznie, z dystynkcją i swobodą, jak przystało istotom stojącym na najwyższym szczeblu kultury współczesnej; ale kiedy się już spotkali i usiedli, ani rusz nie wiedzieli, co sobie powiedzieć, i zabawiali się bądź błahym przelewaniem z pustego w próżne, bądź słuchaniem oklepanych, bezgranicznie aroganckich i bezgranicznie płaskich konceptów od dawien dawna już przebrzmiałego francuskiego eks-literata, błazna i gaduły, w żydowskich trzewiczkach na chudych nóżkach, z nędzną bródką na paskudnej mordce. Wysypywali więc à ces princes russes wszelkiego rodzaju zjełczałe dowcipy ze starych almanachów „Charivari" i „Tintamarre" , oni zaś, ces princes russes, pełni wdzięczności pokładali się ze śmiechu, jakby mimo woli uznając imponującą wyższość cudzoziemskiego mądrali oraz własną całkowitą niezdolność wymyślenia czegokolwiek zabawnego. A przecież zgromadziła się tu prawie cała fine fleur naszego towarzystwa, „cała arystokracja i mody wzór". Był więc hrabia X., nasz nieporównany dyletant, natura na wskroś muzykalna, który tak bosko „mówi" romanse, a w rzeczywistości dwóch nut wyśpiewać nie potrafi bez uderzania na chybił trafił wskazującym palcem po klawiszach, i śpiewa trochę jak podrzędny Cygan, trochę jak fryzjer paryski; był i nasz zachwycający baron Z., ten uniwersalny mistrz: literat, i administrator, i mówca, i szuler; był i książę Y., protektor religii i ludu, który w owe błogosławione czasy, kiedy istniały jeszcze propinacje, zbił ogromny majątek na sprzedaży siwuchy zaprawionej blekotem; był świetny generał O. O., który kogoś tam zawojował, kogoś tam pokonał, a jednak nie wie, jak się zachować i czym się wykazać; był i R. R., śmieszny tłuścioch, który uważa siebie za ciężko chorego i bardzo mądrego człowieka, a zdrów jest jak byk i głupi jak but... Tenże R. R., jedyny niemal w naszych czasach, zachował tradycje lwów lat czterdziestych, epoki Bohatera naszych czasów i hrabiny Worotyńskiej. Zachował również kołyszący się chód na wysokich obcasach i le culte de la pose(tego nawet po rosyjsku powiedzieć się nie da), i nienaturalną powolność ruchów, i senną majestatyczność wyrazu zastygłej, jakby obrażonej twarzy, i zwyczaj przerywania komuś w pół słowa ziewaniem, starannego oglądania własnych palców i paznokci, śmiechu przez nos, nagłego nasuwania kapelusza z karku na brwi, itd. itd. Byli tu nawet politycy, dyplomaci, asy noszące głośne w Europie nazwiska, mężowie pełni dobrych rad i mądrości, którzy wyobrażali sobie, że złotą bullę wydał papież, angielski zaś poor tax — to podatek ściągany od biednych; byli tu wreszcie żarliwi, choć nieśmiali wielbiciele dam kameliowych, młode lwy salonowe, o idealnie równych przedziałkach na tyle głowy i prześlicznie zwisających bokobrodach, ubrani w oryginalne londyńskie garnitury, młode lwy, które z pewnością potrafiłyby pleść niegorsze komunały niż ów sławetny francuski gaduła. Ale nie! To, co ojczyste, nie jest u nas przyjęte. Toteż hrabina Sz., znana wszystkim wyrocznia mody i wielkiego stylu, którą złe języki nazywają „królową os" lub „meduzą w czepku" wolała w braku owego gaduły zwracać się do kręcących się tu Włochów, Mołdawian, amerykańskich „sipirytystów", przedsiębiorczych sekretarzy cudzoziemskich poselstw, Niemczyków o niewieścich jeszcze, a już rozważnych twarzach itp. Idąc za przykładem hrabiny, księżna Babette, ta, na której rękach umarł Szopen (w Europie naliczyć można około tysiąca dam, na których rękach Szopen wydał ostatnie tchnienie), i księżna Annette, która wszystkie by zakasowała, gdyby chwilami, nagle, jak zapach kapusty wśród najsubtelniejszej ambry, nie wyłaziła z niej prosta wiejska praczka, i księżna Pachette, którą spotkało takie nieszczęście: mąż jej dostał się na wysokie stanowisko i wtem, Dieu sait pourquoi , pobił burmistrza i ukradł 20 000 rubla z kasy rządowej; i skora do śmiechu księżna Zizi, i skora do łez księżna Zozo, wszystkie lekceważyły swych rodaków, obchodziły się z nimi bez litości... Porzućmy więc i my te urocze damy, oddalmy się od słynnego drzewa, dokoła którego się usadowiły w tak drogich, choć trochę niegustownych toaletach, i niech je Pan Bóg wybawi od doskwierającej im nudy!

II

O kilka kroków od „rosyjskiego drzewa", przy małym stoliku przed kawiarnią Webera, siedział przystojny mężczyzna lat około trzydziestu, wzrostu średniego, szczupły i śniady, o męskiej, sympatycznej twarzy. Pochylony naprzód i wsparty obydwiema rękami na lasce, siedział ze spokojem i naturalnością człowieka, któremu nawet na myśl przyjść nie może, by ktokolwiek zwrócił na niego uwagę lub nim się zainteresował. Jego oczy ciemne, z żółtawym odcieniem, duże i wyraziste, powoli spoglądały dokoła, to z lekka mrużąc się od słońca, to uparcie odprowadzając jakąś przechodzącą mimo ekscentryczną postać, przy czym przelotny, dziecięcy prawie uśmiech ledwo, ledwo muskał jego cienkie wąsy, wargi i wydatny podbródek. Ubrany był w luźny paltot niemieckiego kroju, a szary miękki kapelusz do połowy zasłaniał jego wysokie czoło. Na pierwszy rzut oka robił wrażenie uczciwego i energicznego, może trochę pewnego siebie młodzieńca, jakich wielu chodzi po świecie. Zdawał się odpoczywać po długotrwałej pracy i tym szczerzej cieszył go rozpościerający się przed jego oczyma obraz, że myśli jego błądziły daleko i obracały się w świecie zupełnie niepodobnym do tego, który go w tej chwili otaczał. Był to Rosjanin, nazwiskiem Grigorij Michajłowicz Litwinow.

Musimy go bliżej poznać i dlatego należy opowiedzieć pokrótce jego przeszłość, bardzo zwykłą i niewymyślną.

Syn dymisjonowanego urzędnika-służbisty, pochodzenia kupieckiego, wychowywał się nie w mieście, jak należałoby oczekiwać, lecz na wsi. Matka jego, szlachcianka, wychowanka instytutu, była istotą bardzo dobrą i bardzo egzaltowaną, ale pozbawioną charakteru. Młodsza o dwanaście lat od swego męża, wychowała go, o ile mogła, na nowo, przestawiła z toru urzędniczego na tor ziemiański, złagodziła i utemperowała jego silny, gwałtowny charakter. Dzięki niej zaczął ubierać się schludnie i zachowywać przyzwoicie, przestał kląć; zaczął szanować uczonych i naukę, chociaż, rzecz prosta, nigdy nie brał książki do ręki, i starał się na wszelkie sposoby w niczym nie poniżyć swej godności: nawet chodzić zaczął wolniej, mówił omdlewającym głosem, przeważnie na wzniosłe tematy, co go kosztowało niemało trudu. „Ech, tylko wziąć i dać w skórę!" — myślał w duchu, a głośno mówił: — Tak, tak... rzeczywiście, to kwestia. — Matka Litwinowa postawiła dom swój również na europejskiej stopie; do służby mówiła w trzeciej osobie i nikomu nie pozwalała najadać się przy obiedzie tak, żeby aż sapał. Jeżeli chodzi o majątek, który do niej należał, to ani ona sama, ani jej mąż nie potrafili sobie z nim poradzić: majątek był już od dawna zapuszczony, ale ziemi miał dużo, a przy tym różne przyległości: pastwiska, łąki, lasy, jezioro, nad którym kiedyś stała fabryka. Założył ją poprzedni właściciel, gorliwy, ale lichy gospodarz, doprowadził do kwitnącego stanu oszust-kupiec, a zniszczył uczciwy przedsiębiorca, Niemiec z pochodzenia. Pani Litwinów cieszyła się już z tego, że nie doprowadziła majątku do ruiny i nie narobiła długów. Niestety, zdrowiem poszczycić się nie mogła i umarła na suchoty w tym. samym roku, kiedy syn jej wstąpił na uniwersytet w Moskwie. Nie skończył jednak studiów wskutek okoliczności, o których czytelnik dowie się później, i trafił na prowincję, gdzie obijał się dość długo bez pracy, bez stosunków, prawie bez znajomych. Z łaski źle do niego usposobionej szlachty w jego powiecie, przepojonej nie tyle przyjętą na zachodzie teorią o szkodliwości „absenteizmu", ile domorosłym przekonaniem, że „bliższa koszula ciału", dostał się w 1855 r. do pospolitego ruszenia i o mało nie umarł na tyfus na Krymie, gdzie nie zobaczywszy ani jednego „sojusznika", kwaterował przez sześć miesięcy w ziemiance nad brzegiem Zgniłego Morza. Później piastował urząd z wyboru, doznając przy tym, oczywiście, wielu nieprzyjemności, a zamieszkawszy na wsi, zapalił się do gospodarstwa. Zrozumiał, że majątek jego matki, źle i niedbale zarządzany przez zniedołężniałego ojca, nie dawał nawet dziesiątej części tych dochodów, które mógłby przynosić,i że w doświadczonych i umiejętnych rękach mógłby się stać złotym jabłkiem; ale zrozumiał również, że brak mu właśnie doświadczenia i wiedzy — udał się więc za granicę, by uczyć się agronomii i technologii, i to uczyć się od abecadła. Cztery lata z górą spędził w Meklemburgii, na Śląsku, w Karlsruhe, jeździł do Belgii i Anglii, pracował sumiennie, nabrał wiedzy: niełatwo mu to przyszło, wytrzymał jednak próbę do końca i oto teraz, pewny siebie i swojej przyszłości, przekonany, że przyniesie pożytek rodakom, kto wie, może nawet całemu krajowi, zamierza wracać w rodzinne strony, dokąd wzywał go ojciec w każdym liście rozpaczliwymi zaklęciami i błaganiami. Ojciec był całkowicie wytrącony z równowagi wyzwoleniem chłopów, parcelacją gruntów, układami dotyczącymi wykupu, słowem, nowymi porządkami... Ale dlaczego Litwinow znalazł się w Badenie?

Dlatego, że oczekiwał tu z dnia na dzień swojej dalekiej kuzynki i narzeczonej — Tatiany Pietrowny Szestow. Znał ją niemal od dzieciństwa i spędził z nią wiosnę i lato w Dreźnie, gdzie zamieszkała na stałe ze swoją ciotką. Szczerze kochał i głęboko szanował swą młodą kuzynkę, gdy skończył więc niewdzięczną pracę przygotowawczą i zamierzał rozwinąć działalność na nowym polu, rozpocząć prawdziwą pracę, nie na pokaz, zaproponował jej, jako ukochanej kobiecie, towarzyszce i przyjacielowi, by złączyła swoje życie z jego życiem, na radości i smutki, na trudy i chwile wytchnienia, for better, for worse , jak mówią Anglicy. Zgodziła się, a on pojechał do Karlsruhe, gdzie pozostawił książki, rzeczy, papiery... Ale dlaczegóż przebywał w Badenie? — zapytacie znowu.

Dlatego, że ciotka Tatiany, która ją wychowała, Kapitolina Markowna Szestow, pięćdziesięcioletnia stara panna, najpoczciwsza i najszlachetniejsza dziwaczka, niezależny duch, płonąca ogniem poświęcenia i wyrzeczenia, esprit fort (czytała Straussa, co prawda, w sekrecie przed siostrzenicą) i demokratka, zawzięta przeciwniczka wielkiego świata i arystokracji, nie mogła jednak oprzeć się pokusie, by choć raz jeden w życiu nie popatrzeć na ten właśnie wielki świat w tak modnej miejscowości jak Baden... Kapitolina Markowna nie nosiła krynoliny i strzygła krótko siwe włosy, ale zbytek i splendory działały na nią silnie; bawiło ją i sprawiało jej przyjemność wymyślać na nie i gardzić nimi... Jak można było odmówić tej satysfakcji zacnej staruszce? Dlatego to Litwinów jest tak spokojny i naturalny, dlatego z taką pewnością siebie patrzy wokoło, bo życie jego jasno i wyraźnie rysuje się przed nim, bo przyszłość jego rozstrzygnęła się, bo dumny jest z tej przyszłości, jako że była ona dziełem jego własnych rąk.

— Ba! ba! ba! tum cię szukał! — rozległ się nagle piskliwy głos tuż nad jego uchem i pulchna dłoń poklepała go po ramieniu.

Podniósł głowę i zobaczył jednego ze swych nielicznych moskiewskich znajomych, niejakiego Bambajewa; był to człowiek poczciwy, lekkoduch, już niemłody, o miękkich, jakby rozgotowanych policzkach i takimże nosie, nastroszonych, tłustych włosach i zwiotczałym, opasłym ciele. Wiecznie bez grosza i wiecznie czymś zachwycony, Rościsław Bambajew wałęsał się hałaśliwie, lecz bez celu po powierzchni naszej cierpliwej matki-ziemi.

— To się nazywa spotkanie! — rzekł otwierając szeroko zapłynięte tłuszczem oczki i wysuwając grube wargi, nad którymi dziwnie i jakoś niestosownie sterczały rude wąsy. — Ach tak, Baden! Wszyscy złażą się tu jak karaluchy. Skądeś się tu wziął?

Bambajew „tykał" wszystkich bez wyjątku.

— Przyjechałem tu trzy dni temu.

— Skąd?

— Na co ci ta wiadomość?

— Jak to na co! Czekaj, czekaj, może nie wiesz, kto tu jeszcze przyjechał? Gubarew! Sam, we własnej osobie! Widzisz, kogo tu zastałeś! Wczoraj przyjechał z Heidelbergu. Znasz go, oczywiście?

— Ze słyszenia.

— Tylko tyle? Zmiłuj się! Zaraz w tej chwili, zaprowadzimy cię do niego. Nie znać takiego człowieka! A otóż i Woroszyłow... Czekaj, a może ty i jego nie znasz? Mam zaszczyt przedstawić was sobie nawzajem. Obaj uczeni! Ten to po prostu feniks! Pocałujcie się!

To mówiąc Bambajew zwrócił się do stojącego przy nim przystojnego młodzieńca o świeżej i rumianej, ale już poważnej twarzy. Litwinów wstał i oczywiście nie pocałował się, ale zamienił uprzejmy ukłon z „feniksem", który, sądząc po surowej postawie, nie był zbyt zachwycony tą niespodziewaną znajomością.

— Powiedziałem: feniks i nie cofam tego — ciągnął dalej Bambajew — jedź do Petersburga, do korpusu i spójrz na złotą tablicę: czyje nazwisko znajdziesz tam na pierwszym miejscu? Woroszyłowa, Sjemiona Jakowlewicza! Ale Gubarew, Gubarew, drodzy moi!!! Do niego, do niego śpieszyć nam trzeba! Po prostu uwielbiam tego człowieka. I nie tylko ja, wszyscy jak jeden mąż go uwielbiają. Jaką on teraz pracę pisze, ho...ho... ho!

— A o czym? — zapytał Litwinów.

— O wszystkim, bracie mój, coś w rodzaju Buckle'a, tylko o wiele głębsze, głębsze... Wszystko tam będzie rozwiązane i wyjaśnione.

— A ty sam czytałeś tę prasę?

— Nie, nie czytałem, i to nawet tajemnica, której nie należy rozgłaszać; ale po Gubarewie wszystkiego można się spodziewać, wszystkiego. Tak! — Bambajew westchnął i złożył ręce. — Gdyby tak jeszcze dwie, trzy takie głowy znalazły się u nas w Rosji, co by to było, Boże święty! Powiem ci tylko jedno, Grigoriju Michajłowiczu: czymkolwiek się zajmowałeś w ostatnich czasach — nie wiem zresztą, czym ty się w ogóle zajmujesz — jakiekolwiek są twoje przekonania — nie znam ich również — ale wiem, że od niego, od Gubarewa wiele się możesz nauczyć. Niestety, jest tu nie na długo. Trzeba korzystać póki czas, trzeba pójść do niego. Do niego, do niego!

Mijający ich elegancik o rudawych kędziorkach, w płaskim kapeluszu z granatową wstążką, odwrócił się i ze zjadliwym uśmiechem popatrzył przez monokl na Bambajewa. Zirytowało to Litwinowa.

— Po co tak krzyczysz? — zapytał — jakbyś gończego na trop naprowadzał! Nie jadłem jeszcze obiadu.

— Wielkie rzeczy! Zjemy zaraz u Webera... we trzech... Doskonale! Czy możesz za mnie zapłacić, masz pieniądze? — dodał półgłosem.

— Mieć, mam; ale nie wiem doprawdy...

— Przestań, proszę cię; będziesz mi wdzięczny, a i on się ucieszy. Ach, mój Boże! — przerwał sam sobie Bambajew. — Przecież oni grają finał z Hernaniego. Co za cudo!... A som... mo Carlo Jakiż ja jestem jednak! Od razu płaczę! No, Sjemionie Jakowlewiczu! Woroszyłow! Więc co, idziemy?

Woroszyłow, który wciąż jeszcze stał nieruchomy i wyprostowany, zachowując poprzednią nieco pyszałkowatą postawę, wymownie spuścił oczy, zmarszczył brwi i mruknął coś przez zęby... ale nie odmówił; Litwinów zaś pomyślał: „Co tam! Niech i tak będzie, na szczęście mam czas!" Bambajew wziął go pod rękę, ale zanim skierował się do kawiarni, kiwnął palcem na Izabelę, znaną kwiaciarkę Jockey-Clubu; przyszła mu fantazja kupić od niej bukiet. Ale arystokratyczna kwiaciarka ani drgnęła; z jakiej racji zresztą miałaby podchodzić do jakiegoś pana bez rękawiczek, w zaplamionej welwetowej kurtce, pstrym krawacie i wykrzywionych butach, pana, którego nigdy nie widywała w Paryżu? Wówczas kiwnął na nią z kolei Woroszyłow. Podeszła do niego, on zaś wybrawszy z jej koszyka mały bukiecik fiołków, rzucił jej guldena. Myślał, że zadziwi ją swoją hojnością; ale ona nawet nie drgnęła, a kiedy się od niej odwrócił, wykrzywiła pogardliwie zaciśnięte wargi. Woroszyłow ubrany był strojnie, a nawet z wyszukaną elegancją, lecz doświadczone oko paryżanki dostrzegło od razu w jego ubraniu, w jego figurze, nawet w jego chodzie, noszącym ślady przyswojonej od najmłodszych lat postawy wojskowej, brak prawdziwego, rasowego „szyku".

Znajomi nasi zasiedli u Webera w głównej sali, zamówili obiad i rozpoczęli rozmowę. Bambajew głośno i z zapałem mówił o wielkiej wartości Gubarewa, wkrótce jednak umilkł i głośno wzdychając i żując wychylał szklankę za szklanką. Woroszyłow jadł i pił mało, jakby niechętnie, a gdy już wypytał Litwinowa o rodzaj jego zajęć, zaczął wygłaszać własne zdanie... nie tyle o tych zajęciach, ile w ogóle o różnych „zagadnieniach"... Ożywił się nagle, pomknął jak dobry koń, dziarsko i dobitnie skandując każdą sylabę, każdą literę, niczym zuchowaty kadet na egzaminie maturalnym, przy czym energicznie, choć bezładnie wymachiwał rękami. Z każdą chwilą stawał się coraz bardziej wymowny, śmielszy, na szczęście bowiem nikt mu nie przerywał; zupełnie jakby wygłaszał rozprawę lub wykład. Nazwiska współczesnych uczonych z dodatkiem daty urodzenia lub śmierci każdego z nich, tytuły świeżo wydanych broszur, w ogóle nazwiska, nazwiska, nazwiska sypały się z jego ust, sprawiając jemu samemu najwyższą rozkosz, odzwierciedlającą się w jego rozbłysłych oczach. Woroszyłow gardził wszystkim, co stare, cenił tylko najnowszy wykwit kultury umysłowej, ostatnie, postępowe osiągnięcia nauki. Największą radością, szczęściem niemal było dla niego wymienić choćby nie à propos książkę jakiegoś doktora Sauerbengla o więzieniach w Pensylwanii lub wczorajszy artykuł w „Asiaitic Journal" o Wedach i Puranach (wymawiał właśnie: Dżornal, chociaż, oczywiście, nie umiał po angielsku). Litwinow słuchał go, słuchał i w żaden sposób nie mógł odgadnąć, jaka jest mianowicie jego specjalność? To mówił o roli plemienia celtyckiego w historii, to przerzucał się do świata starożytności i zaczynał prawić o eginetyjskich  marmurach, z zapałem rozprawiał o żyjącym przed Fidiaszem rzeźbiarzu Onatasie, który jednak w jego ustach zmieniał się w Jonatana, nadając przez chwilę jego wywodom ni to biblijny, ni to amerykański koloryt; to znów przeskakiwał na temat ekonomii politycznej nazywając Bastiata głupcem i zakutą pałą „niczym Adam Smith i wszyscy fizjokraci"... — Fizjokraci... — szepnął za nim Bambajew. — Arystokraci?... — Między innymi Woroszyłow wywołał wyraz zdumienia na twarzy tego samego Bambajewa niedbale i mimochodem rzuconą uwagą o Macaulayu jako o pisarzu przestarzałym, którego nauka już wyprzedziła; co zaś do Gneista i Riehla, oświadczył, że wystarczy ich tylko wymienić, i wzruszył ramionami. Bambajew również wzruszył ramionami. „I to wszystko od razu, bez powodu, przed obcymi, w kawiarni — myślał Litwinow patrząc na jasne włosy, oczy i białe zęby nowego znajomego oraz jego bezładnie poruszające się ręce — i nawet się nie uśmiechnie; a mimo wszystko musi to być dobry chłopak i bardzo niedoświadczony..." Woroszyłow uspokoił się wreszcie; głos jego, młodzieńczo dźwięczny i ochrypły jak głos młodego koguta, załamał się lekko... Bambajew w porę zaczął deklamować wiersze i znów o mało się nie rozpłakał, co wywołało zgorszenie przy jednym stoliku zajętym przez rodzinę angielską, a chichoty przy drugim, gdzie dwie loretki jadły obiad z jakimś zdziecinniałym starcem w lila peruce. Kelner przyniósł rachunek; przyjaciele zapłacili.

— No więc! — zawołał Bambajew, ciężko wstając z krzesła — teraz filiżankę kawy i marsz. Nie ma te jak nasza Rosja — dodał stając w drzwiach i niemal z zachwytem wskazując swą miękką czerwoną ręką na Woroszyłowa i Litwinową. — Patrzcie tylko! „Tak, Rosja" -- pomyślał Litwinow; a Woroszyłow, który znów zdążył nadać swej twarzy wyraz skupienia, uśmiechnął się pobłażliwie i z lekka stuknął obcasami, W pięć minut później wszyscy trzej wchodzili po schodach hotelu, gdzie zatrzymał się Stiepan Nikołajewicz Gubarew... Wysoka, smukła dama, w kapeluszu z krótką woalką, zwinnie zbiegała właśnie z tych schodów; na widok Litwinowa odwróciła się nagle w jego stronę i stanęła jakby osłupiała ze zdumienia. Twarz jej zaczerwieniła się i równie szybko pobladła pod gęstą siatką koronki; Litwinow wszakże jej nie zauważył, dama zaś jeszcze zwinniej niż przedtem zbiegła na dół po szerokich stopniach.

IV

— Przedstawiam panu: to Grigorij Litwinow, poczciwy chłopak z kościami, prawdziwa rosyjska dusza — zawołał Bambajew prowadząc Litwinowa do człowieka niewielkiego wzrostu, o wyglądzie ziemianina, który w rozpiętym kołnierzyku, kusej kurtce, szarych rannych pantalonach i pantoflach stał pośrodku jasnego, porządnie umeblowanego pokoju. — A to — dodał zwracając się do Litwinowa — to właśnie on, rozumiesz? Słowem: Gubarew.

Litwinow z zaciekawieniem wpatrywał się w ,,tego właśnie". Na pierwszy rzut oka nie mógł dostrzec w nim nic niezwykłego. Widział przed sobą jegomościa o powierzchowności budzącej szacunek i nieco otępiałym wyglądzie. Był to człowiek brodaty, miał grubą szyję, wysokie czoło, mięsiste wargi i wypukłe oczy o uciekającym, utkwionym w ziemię spojrzeniu. Wyszczerzył zęby mamrocząc: — Hmmmm.. tak... jak to dobrze... bardzo mi przyjemnie... — podniósł rękę do twarzy i zaraz, odwróciwszy się plecami do Litwinowa, zaczął spacerować po dywanie, powoli i dziwacznie kołysząc się z boku na bok, jakby się skradał. Gubarew miał zwyczaj ciągle spacerować tam i z powrotem, raz wraz szarpiąc i drapiąc brodę końcami długich i twardych paznokci. Oprócz Gubarewa była jeszcze w pokoju pewna dama, lat około pięćdziesięciu, w zniszczonej jedwabnej sukni, o twarzy nadzwyczaj ruchliwej i żółtej jak cytryna, z czarnymi włoskami na górnej wardze i oczach tak żywych, jakby gotowe były w tej chwili wyskoczyć z orbit. Poza tym siedział jeszcze w kącie jakiś otyły, przygarbiony człowiek.

— A więc, szanowna Matriono Sjemionowno — zaczął Gubarew zwracając się do damy i widocznie nie uważając za potrzebne przedstawiać jej Litwinowa — co to takiego zaczęła nam pani opowiadać?

Dama (nazywała się Matriona Sjemionowna Suchanczykow, była to bezdzietna wdowa, od dwóch lat podróżująca z kraju do kraju) zaczęła zaraz mówić z niezwykłą zawziętością i ożywieniem.

— No, więc przychodzi do księcia i powiada mu: „Ekscelencjo, powiada, książę piastuje tak wysoką godność, zajmuje takie stanowisko, cóż to dla księcia znaczy złagodzić mój los? Książę, powiada, musi uszanować czystość moich przekonań! I czyż można, powiada, w naszych czasach prześladować kogoś za jego przekonania?" I co pan sądzi, cóż zrobił książę, ów wykształcony, wysoki dygnitarz?

— Cóż on zrobił takiego? — zapytał Gubarew, w zamyśleniu zapalając papierosa.

Dama wyprostowała się i wyciągnęła swą kościstą prawą rękę wystawiając wskazujący palec.

— Zawołał lokaja i powiedział mu: „Zdejmij no zaraz surdut z tego człowieka i weź sobie. Daruję ci ten surdut!"

— I lokaj zdjął? — spytał Bambajew załamując ręce.

— Zdjął i wziął sobie. Tak postąpił książę Barnaułow, znany bogacz, magnat, obdarzony niezwykłą władzą, przedstawiciel rządu! Czegóż można po tym jeszcze oczekiwać?

Cała wątła postać pani Suchanczykow trzęsła się z oburzenia, po twarzy jej przebiegały drgawki, suchotnicza pierś gwałtownie falowała pod płaskim gorsetem; zbyteczne byłoby mówić o jej oczach; po prostu wyskakiwały z orbit. Zresztą wyskakiwały zawsze, bez względu na to, o czym mówiła.

— Sprawa wołająca o pomstę do nieba! — wykrzyknął Bambajew. — Nie ma za to dostatecznej kary!

— Hm... hmm... Od góry do dołu wszystko zgnilizna — wtrącił Gubarew nie podnosząc zresztą głosu. — Tu nie chodzi o karę... tutaj potrzebne są... inne środki.

— Ale czy to aby prawda? — odezwał się Litwinow.

— Czy to prawda? — podchwyciła pani Suchanczykow —któż mógłby w to wątpić, komu by to n a a a a myśl przyszło... — wymówiła te słowa z takim naciskiem, że aż skurczyła się cała. — Powiedział mi to ktoś najbardziej wiarygodny. Pan go przecież zna, Stiepanie Nikołaiczu — Kapiton Jelistratow. Sam to słyszał od naocznych świadków tej potwornej sceny.

— Jaki Jelistratow? — zapytał Gubarew. — Ten, co był w Kazaniu?

— Ten sam. Wiem, Stiepanie Nikołaiczu, że puszczono o nim taką plotkę, jakoby brał tam pieniądze od jakichś dostawców czy propinatorów. Ale któż to mówi? Pelikanow! A czy można wierzyć Pelikanowowi, kiedy wszyscy wiedzą, że to po prostu — szpieg!

— Nie, za pozwoleniem, Matriono Sjemionowno — ujął się Bambajew — jestem przyjacielem Pelikanowa; jaki on tam szpieg!

— Tak, tak, właśnie szpieg!

— Niechże pani pozwoli, na litość boską...

— Szpieg, szpieg! — krzyczała pani Suchanczykow.

— Ależ nie, nie, chwileczkę, coś pani powiem — krzyczał Bambajew.

— Szpieg, szpieg! — upierała się pani Suchanczykow.

— Nigdy w życiu! Tentelejew, ten, to co innego! — ryczał na całe gardło Bambajew.

Pani Suchanczykow umilkła natychmiast.

— O tym panu wiem z całą pewnością — ciągnął dalej Bambajew zwykłym już głosem — że gdy wezwał go trzeci oddział, to tarzał się u nóg hrabiny Blasenkrampf i skomlał bez przerwy: „Niech mnie pani ratuje, niech się pani za mną ujmie!" Pelikanow nigdy by się do takiej podłości nie poniżył.

— Hmm... Tentelejew... — warknął Gubarew — to trzeba sobie zapamiętać.

Pani Suchanczykow pogardliwie wzruszyła ramionami.

— Jedno licho — rzekła — ale o Tentelejewie wiem jeszcze lepszą historię. Jak wszystkim wiadomo, strasznie tyranizował swoich ludzi, chociaż także udawał zwolennika emancypacji. Pewnego razu w Paryżu siedzi sobie u znajomych, a tu nagle wchodzi pani Beecher-Stowe — zna pan przecież Chatę wuja Toma? Tentelejew, człowiek strasznie próżny, zaczął prosić pana domu, by go przedstawił; ale ona, ledwo usłyszała jego nazwisko: „Jak pan śmie zawierać znajomość z autorem Wuja Toma?" I buch go w twarz! „Precz!, powiada, w tej chwili!" I jak pan myśli? Tentelejew chwycił kapelusz, ogon podkulił i czmychnął.

— Zdaje mi się, że jest w tym trochę przesady — wtrącił Bambajew. — Istotnie, powiedziała mu: „precz" — to fakt, ale w twarz mu nie dała.

— Dała mu w twarz, dała mu w twarz — powtarzała pani Suchanczykow ze spazmatycznym dygotem — nie plotłabym byle czego. A pan się z takimi ludźmi przyjaźni!

— Daruje pani, Matriono Sjemionowno, daruje pani, nie mówiłem nigdy, że Tentelejew jest moim przyjacielem, powiedziałem to o Pelikanowie.

— No więc, jeżeli nie Tentelejew, to ktoś inny: na przykład Michniew.

— A cóż takiego zrobił? — zapytał Bambajew, już z góry wystraszony.

— Co? Tak jakby pan nie wiedział! Na Wozniesjeńskim Prospekcie krzyczał publicznie, że trzeba, powiada, wszystkich liberałów wsadzić do więzienia; albo jeszcze: przychodzi do niego kiedyś dawny kolega z internatu, ma się rozumieć, biedak, i pyta: „Czy mogę zostać u ciebie na obiedzie?" A ten mu odpowiada: „Nie, nie (możesz; będą dziś u mnie dwaj hrabiowie... Wynoś się!"

— Przecież to oszczerstwo, na miłość boską! — wrzasnął Bambajew.

  — Oszczerstwo?... oszczerstwo? Po pierwsze, książę Wachruszkin, który także był na obiedzie u tego Michniewa...

— Książę Wachruszkin — surowo przerwał Gubarew — to mój brat cioteczny; ale ja go u siebie nie przyjmuję... Nie warto o nim wspominać.

— Po drugie — ciągnęła dalej pani Suchanczykow, pokornie nachylając głowę w stronę Gubarewa — mówiła mi to sama Praskowia Jakowlewna.

— Ma się też pani na kogo powoływać! Przecież ona i Sarkizow to para największych blagierów.

— Przepraszam; Sarkizow łgarz, to prawda, z nieboszczyka ojca brokatowy całun ściągnął, o niego się spierać nie będę; ale Praskowia Jakowlewna, co za porównanie! Niech pan sobie przypomni, jak szlachetnie rozstała się z mężem! Ale pan, wiem o tym, zawsze jest gotów...

— No już dosyć, dosyć, Matriono Sjemionowno — przerwał jej Bambajew. — Dajmy spokój tym swarom, wznieśmy się ponad te marności. Ja się tym nie przejmuję, stary jestem, życie mnie zahartowało. Czytała pani Mademoiselle de la Quintinie? Cóż to za cudo! I całkowicie zgodne z pani zasadami.

— Powieści nie czytuję w ogóle — odpowiedziała pani Suchanczykow ostro i krótko.

— Dlaczego?

— Dlatego, że nie czas obecnie na to; jedna tylko myśl mnie teraz zaprząta: maszyny do szycia.

— Jakie maszyny? — zapytał Litwinow.

— Do szycia, do szycia; wszystkie kobiety bez wyjątku muszą się zaopatrzyć w maszyny do szycia i zakładać stowarzyszenia; wówczas wszystkie będą zarabiać na chleb i od razu staną się niezależne. Inaczej nigdy nie będą mogły się wyzwolić. To bardzo, bardzo ważne zagadnienie społeczne. Jakeśmy się o to spierali z Bolesławem Stadnickim! Bolesław Stadnicki to cudowny charakter, ale zapatruje się na wszystko strasznie lekkomyślnie. Ze wszystkiego się śmieje... Głupiec!

— Wszyscy będą musieli w swoim czasie zdać sprawę z włodarstwa swego, wszyscy — powoli tonem ni to mentora, ni to proroka wyrzekł Gubarew.

— Tak, tak — powtórzył Bambajew. — Wszyscy będą musieli zdać sprawę, właśnie, wszyscy. A jak tam, Stiepanie Nikołaiczu — dodał zniżonym głosem — praca się posuwa?

— Zbieram (materiały — odpowiedział Gubarew i zmarszczył brwi, a zwracając się do Litwinowa, któremu zaczynało się kręcić w głowie od tego bigosu nieznanych mu nazwisk, od tego rozpasania plotki, zapytał go, czym się zajmuje.

Litwinow zaspokoił jego ciekawość.

— A zatem naukami przyrodniczymi. To pożyteczne jako szkoła; jako szkoła, nie jako cel. Cel teraz powinien być... hmm... powinien być... inny. Pozwoli pan. że spytam, jakich pan jest przekonań?

— Jakich przekonań?

— Tak, to znaczy, jakie są pańskie przekonania polityczne?

Litwinow uśmiechnął się.

— Właściwie nie mam żadnych przekonań politycznych.

Na te słowa siedzący w kącie otyły człowiek podniósł głowę i zaczął z uwagą przyglądać się Litwinowowi.

— Jak to? — odezwał się dziwnie jakoś łagodnie Gubarew. — Nie przemyślał pan tego jeszcze, czy też już się pan zmęczył?

— Jakby to panu powiedzieć? Zdaje mi się, że dla nas, Rosjan, za wcześnie jeszcze na to, by mieć przekonania polityczne lub wyobrażać sobie, że je mamy. Proszę wziąć pod uwagę, że ja nadaję słowu „polityczne" to znaczenie, które mu się z prawa należy, i że...

— Aha! Więc pan należy do tych „niedojrzałych" — równie łagodnie przerwał mu Gubarew i podszedłszy do Woroszyłowa zapytał go, czy przeczytał już broszurę, którą mu dał.

Woroszyłow ku zdziwieniu Litwkiowa od samego przyjścia nie odezwał się ani słówkiem, tylko marszczył brwi i wymownie wodził oczami (w ogóle zwykł albo perorować, albo milczeć); teraz wyprostował po wojskowemu ramiona i stuknąwszy obcasami skinął głową potakująco.

— No i co? Podobała się panu?

— Jeśli chodzi o główne założenia, to tak; ale nie mogą zgodzić się z wnioskami.

— Hmm... Jednakże Andrzej Iwanycz chwalił tą broszurę. Pan mi potem wyłuszczy swoje wątpliwości.

— Czy pan każe na piśmie?

Gubarew wyraźnie zdziwił się, nie spodziewał się tego pytania, pomyślał jednak trochę i rzekł:

— Tak, na piśmie. Ach, właśnie, poproszę pana również, by pan wyłuszczył mi swoje uwagi dotyczące... dotyczące stowarzyszeń.

— Czy życzy pan sobie według metody Lassalle'a, czy Schulze-Delitscha ?

— Hmm... według obu. Tu, rozumie pan, dla nas, Rosjan, szczególnie ważna jest strona finansowa. No i artele... a także zboże... Wszystko to należy wziąć pod uwagę. Trzeba wniknąć. Choćby taka sprawa uwłaszczenia chłopów...

— Jakie jest pańskie zdanie, Stiepanie Nikołaiczu, ile należałoby im nadać dziesięcin? — delikatnie, głosem pełnym szacunku zapytał Woroszyłow.

— Hmm... A wspólnota?... — z głębokim namysłem rzekł Gubarew, przygryzł kosmyk brody i utkwił wzrok w nogę od stołu. — Wspólnota... Rozumie pan? To wielkie słowo. A co mają znaczyć te pożary... te... te... zarządzenia władz przeciwko szkołom niedzielnym, czytelniom, czasopismom? A to, że chłopi odmawiają podpisywania reskryptów. Wreszcie to, co się dzieje w Polsce? Czy nie widzi pan, do czego to wszystko prowadzi? Czy pan nie widzi, że... hmm... że powinniśmy... że powinniśmy teraz zespolić się z ludem, dowiedzieć się... dowiedzieć się, co on o tym myśli? — Gubarewa ogarnęło nagle jakieś przykre wzburzenie, złość niemal, twarz mu poszarzała, zaczął ciężko dyszeć, ale wciąż nie podnosił oczu i nie przestawał żuć brody. — Czyż pan nie widzi?...

— Jewsjejew to łajdak! — wrzasnęła nagle pani Suchanczykow, której Bambajew przez szacunek dla gospodarza opowiadał coś półgłosem. Gubarew raptownie obrócił się na pięcie i znów zaczął chodzić kołyszącym się krokiem po pokoju.

Przybywali wciąż nowi goście; pod koniec wieczoru zebrało się sporo ludzi. Między innymi przyszedł i pan Jewsjejew, na którego tak niemiłosiernie wymyślała pani Suchanczykow; rozmawiała z nim jednak bardzo przyjaźnie i poprosiła, żeby ją odprowadził do domu; przyszedł niejaki Piszczałkin, idealny komisarz do spraw włościańskich, należący do takich ludzi, jakich może Rosji potrzeba, a mianowicie: ograniczony, niezbyt wykształcony i nieudolny, ale sumienny, cierpliwy i uczciwy; chłopi jego okręgu modlili się niemal do niego; on sam nosił się z wielką godnością i był bardzo sobą przejęty, jako istotą naprawdę godną szacunku. Przyszło kilku oficerków, którzy wyrwali się na króciutki urlop do Europy i cieszyli się ze sposobności — rzecz prosta, ostrożnie, nie przestając ani na chwilę myśleć skrycie o dowódcy pułku — rozerwania się w towarzystwie mądrych i może nawet trochę niebezpiecznych ludzi; przybiegło dwóch mizernych studencików z Heidelbergu: jeden z nich rozglądał się z pogardliwą miną, drugi śmiał się nerwowo — obaj czuli się bardzo nieswojo; za nimi wkręcił się Francuzik, tak zwany petit jeune homme , brudniutki, biedniutki, głupiutki... słynął wśród swoich przyjaciół komiwojażerów z tego, że kochały się w nim rosyjskie hrabiny; on sam myślał raczej o darmowej kolacji; zjawił się wreszcie Tit Bindasow, na pozór hałaśliwy bursz, w istocie gbur i szczwany lis, z przemówień terrorysta, z usposobienia policjant, przyjaciel żon bogatych kupców rosyjskich i paryskich loretek, łysy, bezzębny, pijany; przyszedł z wypiekami na twarzy, wymięty, twierdząc, że przegrał ostatnią kopiejkę do tego „szelmy Benazeta", a naprawdę wygrał szesnaście guldenów... Słowem, zebrało się sporo ludzi. Niezwykły, istotnie niezwykły był szacunek, który wszyscy goście okazywali Gubarewowi, jako mentorowi lub przywódcy; przedstawiali mu swoje wątpliwości, oddawali je pod jego sąd; on zaś odpowiadał... mruczeniem, targaniem brody, przewracaniem oczu lub urywanymi, nic nie mówiącymi słowami, które oni chwytali w lot jak sentencje wyrażające najwyższą mądrość. Sam Gubarew rzadko brał udział w dyskusji; inni za to gorliwie gardłowali. Bywało nieraz, że dwóch, trzech krzyczało równocześnie przez dziesięć minut i wszyscy byli zadowoleni i rozumieli się. Rozmowa przeciągnęła się długo po północy, cechowała ją, jak to jest przyjęte, obfitość i różnorodność tematów. Pani Suchanczykow mówiła o Garibaldim, o jakimś Karolu Iwanowiczu, którego wychłostali jego właśni dworscy ludzie, o Napoleonie III, o pracy kobiet, o kupcu Pleskaczewie, który świadomie zamęczył dwanaście robotnic i otrzymał za to medal: „za zasługi", o proletariacie, o księciu gruzińskim Czukczeulidzewie, który zastrzelił swą żonę z armaty, i o przyszłości Rosji. Piszczałkin mówił także o przyszłości Rosji, o wykupie ziemi, o znaczeniu narodowości i o tym, że nade wszystko nie znosi wszystkiego co pospolite. W Woroszyłowie pękły nagle jakieś tamy: jednym tchem, zachłystując się niemal, wymienił Drapera, Virchowa, pana Szełgunowa, Bichata, Helmholtza, Stara, Stura, Reimonta. Johanna Mullera-fizjologa, Johanna Mullera-historyka, najwidoczniej ich identyfikując, Taine'a, Renana, pana Szczapowa, a potem Tomasza Nashe, Peele'a, Greena— A to co za jedni? — mruknął zdumiony Bambajew. — Poprzednicy Szekspira, którzy tak do niego dorośli jak podnóża Alp do Mont Blanc! — odpowiedział krótko Woroszyłow,, i wspomniał również o przyszłości Rosji. Bambajew także zaczął mówić o przyszłości Rosji i odmalował ją nawet w tęczowych barwach, ale w szczególny zachwyt wprawiła go myśl o muzyce rosyjskiej, która wydawała mu się „uch. czymś wielkim!", na dowód czego zaintonował romans Warłamowa, wkrótce jednak przerwała mu ogólna wrzawa, że „śpiewa przecież Miserere z Trubadura i w dodatku śpiewa okropnie". Jeden z oficerków, który miał trochę w czubie, w rozgardiaszu zaczął wymyślać na literaturę rosyjską, inny przytoczył jakiś wierszyk z „Iskry" ; Tit Bindasow postawił sprawę jeszcze prościej: oświadczył, że wszystkim tym łotrom trzeba by zęby powybijać — i basta! nie określając zresztą, co to mianowicie za łotry. Duszący dym cygar wisiał w powietrzu; wszystkim było gorąco, wszyscy czuli znużenie, wszyscy zachrypli, wszystkich bolały oczy, pot lał się każdemu z twarzy. Butelki zimnego piwa zjawiały się i znikały momentalnie. — Co ja, u licha, takiego mówiłem? — powtarzał jeden. — Z kimże i o co spierałem się przed chwilą? — pytał inny. A pośród całego tego zgiełku i dymu, wciąż tak samo kołysząc się z nogi na nogę i przebierając palcami brodę, spacerował niezmordowanie Gubarew i bądź przysłuchiwał się, nastawiając ucha, czyimś rozważaniom, bądź wtrącał słowo, każdy zaś bezwiednie czuł, że on, Gubarew, jest krionlową tego roju, że on tu jest gospodarzem i pierwszą osobą.

Około godziny dziesiątej Litwinow poczuł silny ból głowy i wyszedł po cichu i niepostrzeżenie, korzystając z gwałtowniejszego wybuchu powszechnej wrzawy: pani Suchanczykow przypomniała się jeszcze jedna niegodziwość, której dopuścił się książę Barnaułow; bodaj że kazał komuś ucho odgryźć.

Chłodne nocne powietrze łagodnie owionęło rozpaloną twarz Litwinowa, wonnym strumieniem wpłynęło w jego zaschnięte wargi. „Co to takiego — myślał idąc ciemną aleją — czegóż to byłem świadkiem? Po co oni się zebrali? Dlaczego, krzyczeli, wymyślali sobie, wyłazili ze skóry? Na co to wszystko?" Litwinow wzruszył ramionami, poszedł do Webera, wziął gazetę i zamówił lody. W gazecie komentowano kwestię rzymską , a lody okazały się obrzydliwe. Miał już zamiar wracać do domu, kiedy nagle podszedł do niego jakiś nieznajomy w kapeluszu o szerokim rondzie i zapytawszy po rosyjsku: — Czy nie przeszkadzam? — usiadł przy jego stoliku. Teraz dopiero Litwinow, przypatrzywszy się uważniej nieznajomemu, poznał w nim otyłego jegomościa, który siedział u Gubarewa wciśnięty w kąt i z takim zainteresowaniem spojrzał na niego, kiedy zaczęto mówić o przekonaniach politycznych! Jegomość ów nie otwierał ust przez cały wieczór, a teraz, gdy przysiadł się do Litwinowa i zdjął kapelusz, patrzył na niego przyjaznym i nieco nieśmiałym wzrokiem.

V

— Pan Gubarew, u którego miałem przyjemność pana dziś widzieć — zaczął — nie przedstawił mnie panu, więc jeśli pan pozwoli, sam się przedstawię: Potugin, dymisjonowany radca dworu, pracowałem niegdyś w Ministerstwie Skarbu, w Petersburgu. Mam nadzieję, że nie wyda się to panu dziwne... na ogół nie mam zwyczaju tak raptownie zawierać znajomości... ale z panem...

Tu Potugin urwał z zakłopotaniem i poprosił kelnera o kieliszek kirszwaseru. — Dla kurażu — dodał z uśmiechem.

Litwinow ze zdwojoną uwagą przyjrzał się tej najniepozorniejszej ze wszystkich nowych osób, z którymi wypadło mu się spotkać tego dnia, i pomyślał sobie: „Ten to zupełnie co innego."

Nie mylił się. Siedział przed nim, przebierając cienkimi palcami po brzegu stolika, człowiek barczysty, o tęgim tułowiu osadzonym na krótkich nogach, pochylonej, kędzierzawej głowie, bardzo mądrych i niezmiernie smutnych małych oczach pod gęstymi brwiami, dużych, (regularnie zarysowanych ustach, brzydkich zębach i typowo rosyjskim nosie, który bywa zazwyczaj porównywany do kartofla; człowiek z wyglądu niezgrabny, może nawet trochę dziwaczny, ale z pewnością nie tuzinkowy. Ubrany był niedbale: niemodny surdut wisiał na nim jak worek, halsztuk miał przekrzywiony. Jego nagłe zaufanie nie tylko nie wydało się Litwinowowi natręctwem, przeciwnie, w gruncie rzeczy mu pochlebiło: trudno było nie zauważyć, że człowiek ten nie miał zwyczaju narzucania się nieznajomym. Wywarł na Litwinowa dziwne wrażenie: budził w nim i szacunek, i sympatię, i jakąś mimowolną litość.

— A więc nie przeszkadzam panu? — powtórzył łagodnym, trochę ochrypłym i słabym głosem, niezwykle jakoś harmonizującym z całą jego postacią.

— Ależ co znowu — odrzekł Litwinow — przeciwnie, bardzo się cieszę.

— Istotnie? No to i ja się cieszę. Dużo o panu słyszałem; wiem, czym pan się zajmuje i jakie pan ma zamiary. To dobra sprawa. Toteż milczał pan dzisiaj.

— A pan, zdaje się, mówił mało — zauważył Litwinow.

Potugin westchnął.

— Inni aż nadto rozprawiali. Słuchałem. No i co — dodał po krótkim milczeniu, zabawnie jakoś nastroszywszy brwi — podobała się panu nasza Sodoma i Gomora?

— Rzeczywiście: istna Sodoma i Gomora. Doskonale to pan określił. Miałem wciąż ochotą zapytać tych panów, dlaczego się tak gorączkują?

Potugin znów westchnął.

— Właśnie w tym sęk, że i oni sami tego nie wiedzą. Kiedyś powiedziano by o nich: ,,Są to ślepe narzędzia służące do wyższych celów." Teraz używamy bardziej dosadnych epitetów. I proszę wziąć pod uwagę, że właściwie nie mam wcale zamiaru ich oskarżać; powiem więcej, wszyscy oni... prawie wszyscy — to najlepsi ludzie. O pani Suchanczykow, na przykład, wiem bardzo wiele dobrego: ostatnie swoje pieniądze oddała dwom biednym kuzynkom. Przypuśćmy nawet, że wchodziła tu w grę chęć zaimponowania, zrobienia pięknego gestu, ale zgodzi się pan, że to niezwykłe poświęcenie ze strony kobiety, która sama nie jest bogata! O panu Piszczałkinie nie ma nawet co mówić: chłopi z jego okręgu z pewnością przyniosą mu kiedyś srebrny kubek kształtu arbuza albo może obraz święty z wizerunkiem jego patrona, a choć w swym dziękczynnym przemówieniu powie im, że nie zasłużył na taki zaszczyt, będzie to nieprawda: zasługuje na niego w zupełności. Pański przyjaciel, pan Bambajew, to złote serce; prawda, że tak jak poeta Jazykow, o którym powiadają, że opiewał rozpustę siedząc nad książką i popijając wodę — i ten nosi w sobie entuzjazm, właściwie w żadnym kierunku nie zwrócony, ale zawszeć entuzjazni. Woroszyłow to także poczciwiec; jak wszyscy ludzie jego pokroju, ludzie, których nazwiska figurują na złotej tablicy, i on jako oficer ordynansowy został odkomenderowany do nauki, do cywilizacji; nawet w milczeniu jego wyczuwa się frazes — ale jest przecież jeszcze tak młody! Tak, tak, wszystko to są wspaniali ludzie, a rezultat — żaden; produkty najprzedniejsze, a potrawy z nich przyrządzonej do ust wziąć nie można.

Litwinow z rosnącym zdziwieniem przysłuchiwał się słowom Potugina; a sam sposób mówienia, wszystkie zwroty jego spokojnych, lecz zdradzających pewność siebie wywodów świadczyły o umiejętności i chęci mówienia.

Potugin istotnie lubił i umiał mówić; ale ponieważ życie zdążyło ukrócić już jego ambicje, z filozoficznym spokojem czekał, aż zdarzy mu się spotkać kogoś, kto mu przypadnie do serca.

— Tak, tak — zaczął znów ze swoistym, jemu tylko właściwym, nie zgryźliwym, lecz trochę melancholijnym humorem — wszystko to jest bardzo dziwne. I proszę jedno jeszcze wziąć pod uwagę. Jeżeli spotka się na przykład dziesięciu Anglików, zaraz zaczną rozmawiać o podwodnych kablach telegraficznych, o podatku od papieru, o tym, jak wyprawiać skórki szczurów, czyli o czymś pozytywnym, konkretnym; jeśli zejdzie się dziesięciu Niemców, wówczas, oczywiście, występuje Szlezwik-Holsztyn i zjednoczenie Niemiec ; zbierze się dziesięciu Francuzów — żeby nie wiem jak kręcili, zaczną z pewnością mówić o kobietkach; a niech się spotka dziesięciu Rosjan, jak pan miał sposobność przekonać się dziś o tym, natychmiast zaczną poruszać sprawę znaczenia i przyszłości Rosji, i to w ogólnych zarysach, ab ovo , niczego nie dowodząc, nie znajdując żadnego wyjścia. Żują więc, żują tę nieszczęsną sprawę, niczym dzieci kawałek gumy: a wszystko razem — przelewanie z pustego w próżne. No i oczywiście, przy sposobności dostaje się i zgniłemu Zachodowi. Człowiek myśli sobie: „Ładna historia! Bije nas ten Zachód na wszystkich punktach, a jednak jest zgniły! I żebyśmy nim chociaż naprawdę pogardzali — ciągnął dalej Potugin — ale to wszystko przecież frazesy i kłamstwo. Wymyślać, to na niego wymyślamy, ale w gruncie rzeczy tylko jego opinię sobie cenimy, a właściwie opinię paryskich mądrali. Mam znajomego, zdaje się, bardzo dobry człowiek, ojciec rodziny, już niemłody; kiedy był w Paryżu, przez kilka dni rozpaczał, ponieważ zamówił sobie w restauracji une portion de bifteck aux pommes de terre, rodowity Francuz zaś od razu krzyknął: Garçon, bifteck pommes! Mój przyjaciel omal nie spalił się ze wstydu. Później zawsze krzyczał: Bifteck pommes! i jeszcze innych uczył. Nawet lo>retki dziwią się, z jak pokornym drżeniem nasi prowincjusze przestępują próg ich haniebnych salonów... „Mój Boże! — myślą sobie — gdzież ja jestem? U samej Annah Deslions!"

— Proszę, niech mi pan powie — zapytał Litwinow — czemu pan przypisuje niewątpliwy wpływ, jaki Gubarew wywiera na całe swoje otoczenie? Czy jego talentom? Jego zdolnościom?

— Nie, nie, nie posiada ani jednego, ani drugiego...

— A więc może jego charakterowi?

— I tego nie ma; za to ma dużo siły woli. My, Słowianie, w ogóle, jak wiadomo, nie jesteśmy w nią zasobni i przed nią ustępujemy. Pan Gubarew chciał być zwierzchnikiem i wszyscy go za takiego uznali. Co na to poradzić?! Rząd wyzwolił nas z poddaństwa, należy mu się za to wdzięczność; ale nawyki niewoli zbyt głęboko się w nas zakorzeniły: nic tak prędko się ich pozbędziemy. We wszystkim i wszędzie potrzebny nam jest pan; panem tym bywa przeważnie żywy człowiek, niekiedy obejmuje nad nami władzę jakiś tak zwany kierunek... teraz na przykład oddaliśmy się wszyscy w niewolę naukom przyrodniczym... Dlaczego, na mocy jakich racji oddajemy się w niewolę, jest to sprawa niezbadana; taką już widać mamy naturę. Najważniejsze, żeby mieć pana. No więc mamy go, jest nasz, plujemy na resztę! Istni lokaje! I buta lokajska, i lokajska uniżoność. Nowy pan się narodził — stary niech idzie precz! Był Jakub, teraz jest Sidor; Jakuba w łeb — Sidorowi do nóg! Proszę sobie przypomnieć, co u nas na ten temat wyprawiano! Dużo mówimy o negacji jako o naszej charakterystycznej właściwości; ale my nawet negujemy nie tak jak ludzie wolni, którzy tną szablą, lecz jak lokaje, którzy walą pięścią, a w dodatku może nawet i walą na rozkaz pana. Miękki z nas naród, nie sztuka wziąć nas w garść. W taki to sposób pan Gubarew został panem; wiercił, wiercił w jednym punkcie, aż się dowiercił. Widzą ludzie: człowiek ten ma wielkie mniemanie o sobie, wierzy w siebie, rozkazuje — najważniejsze: rozkazuje; a więc ma rację i trzeba go słuchać. Wszystkie nasze odszczepienia, Onufry, Akulina, tak się właśnie zaczynały. Kto wziął pałkę do ręki, ten dowodził.

Policzki Potugina poczerwieniały, a oczy przygasły; ale dziwna rzecz! w słowach jego, choć gorzkich, a nawet zjadliwych, nie było żółci; dźwięczał w nich raczej smutek, prawdziwy, szczery smutek.

— W jaki sposób poznał pan Gubarewa? — zapytał Litwinow.

— Znam go od dawna. I niech pan zwróci uwagę, jakie to dziwne: taki na przykład autor, czy jak mu tam, całe życie wierszem i prozą wymyślał na pijaństwo, potępiał propinacje... aż raptem sam kupuje dwie gorzelnie, dzierżawi sto szynków — i nic! Innego by za to z powierzchni ziemi starto, a jemu nawet złego słowa nikt nie powie. Taki na przykład pan Gubarew: jest słowianofilem i demokratą, i socjalistą, i co się komu podoba, a majątkiem jego zarządzał i do dziś dnia zarządza jego brat, gospodarz starej daty, jeden z tych, co to ich nazywano „dentystami"! I ta sama pani Suchanczykow, która każe pani Beecher-Stowe policzkować Tentelejewa, omal że nie czołga się przed Gubarewem. A przecież nic w nim takiego nie ma, tyle że mądre książki czyta i wciąż do głębi sięga. Sam pan mógł dziś ocenić, jaki ma dar słowa; i to jeszcze łaska boska, że mało mówi, tylko wciąż fuka. Bo jak jest w dobrym humorze i pofolguje sobie, to nawet mnie, choć jestem cierpliwy, słabo się robi. Jak zacznie sobie pokpiwać i opowiadać plugawe anegdotki — tak, tak, nasz wielki Gubarew opowiada plugawe anegdoty i śmieje się przy tym tak wstrętnie...

— Czy pan jest cierpliwy? — przerwał mu Litwinow. — A ja raczej myślałem... Ale może zechce mi pan powiedzieć swoje imię?

Potugin łyknął trochę kirszwaseru.

— Nazywam się Sozont... Snzont Iwanycz. Nadano mi to piękne imię na cześć krewnego archimandryty, któremu to jedno tylko zawdzięczam. Należę, jeśli tak rzec można, do duchownego rodu. A jeśli chodzi o cierpliwość, to niesłusznie pan o niej powątpiewa: jestem cierpliwy. Pracowałem przez dwadzieścia dwa lata pod zwierzchnictwem rodzonego wuja, rzeczywistego radcy stanu, Irinarcha Potugina. Może pan go znał?

— Nie.

— No to panu gratuluję. Naprawdę, jestem cierpliwy. „Ale wróćmy do tego, co pierwsze", jak mówi mój czcigodny kolega, niedoszły protopop Awwakum. Dziwię się, panie szanowny, moim rodakom. Wszyscy są smutni, wszyscy chodzą z nosami na kwintę, a równocześnie wszyscy są pełni najlepszych nadziei i o byle co o mało nie wyłażą ze skóry. Choćby tacy słowianofile, do których i pan Gubarew się zalicza; wspaniali ludzie, a ta sama w nich mieszanina rozpaczy i energii, każdy żyje literą „be"! Wszystko, powiadają, będzie, będzie. Tymczasem okazuje się, że nic nie ma, że Rosja przez cale dziesięć wieków nic własnego nie stworzyła ani w administracji, ani w sądownictwie, ani w nauce, ani w sztuce, ani nawet w rzemiośle... Ale poczekajcie,

bądźcie cierpliwi: wszystko będzie. A dlaczego będzie, pozwólcie zapytać, jesteśmy ciekawi? Dlatego, że my, powiadają, ludzie wykształceni -- jesteśmy łajdaki, ale lud... o! to wielki lud. Czy widzi pan tę sukmanę? Od tego wszystko się zacznie. Inne bożyszcza rozpadły się w gruzy; my będziemy wierzyć w sukmanę. No, a jak sukmana zawiedzie? Nie, ona nie zawiedzie, niech pan przeczyta Kochanowską i oczy wzniesie z zachwytu! Doprawdy, gdybym był malarzem, taki bym obraz namalował: człowiek wykształcony stoi przed chłopem i nisko mu się kłania: wylecz mnie, powiada, mój kochany kmiotku, chory jestem — ginę; a chłop z kolei nisko się kłania człowiekowi wykształconemu: naucz mnie, powiada, najdroższy panie, ciemny jestem — ginę. No i ma się rozumieć, obaj ani z miejsca nie ruszą. A wystarczyłoby pogodzić się naprawdę, nie tylko w słowach, zapożyczyć od starszych braci to, co oni wymyślili, lepiej i wcześniej od nas! Kelner, noch ein Glasschen Kirsch! Niech pan nie myśli, że jestem pijak, lecz alkohol rozwiązuje mi język.

— Po tym, co pan przed chwilą powiedział — rzekł Litwinow z uśmiechem — nie mam po co pytać, do jakiej pan partii należy i jakie jest pańskie zdanie o Europie. Ale niech pan pozwoli, że zwrócę panu uwagę na jedno. Mówił pan, że powinniśmy pożyczać, przejmować od naszych starszych braci, ale jakże można przejmować nie licząc się z warunkami klimatu, gleby, z właściwościami miejscowymi, z ludem? Ojciec mój sprowadził od Butenopów żelazną, bardzo polecaną wialnię; była naprawdę doskonała; i cóż z tego, przez pięć lat stała bezużytecznie w szopie, póki zamiast niej nie sprowadzono drewnianej, amerykańskiej, znacznie lepiej, jak w ogóle wszystkie maszyny amerykańskie, przystosowanej do naszych warunków i przyzwyczajeń. Nie można, Sozoncie Iwanowiczu, przejmować ślepo.

Potugin podniósł głowę.

— Nie spodziewałem się podobnej odpowiedzi od pana, szanowny Grigoriju Michajłowiczu — zaczął po chwili. — Któż panu każe przejmować na ślepo? Przecież rzeczy obcych nie bierze się dlatego, że są obce, lecz dlatego, że się dla nas nadają: a więc rozważamy, wybieramy. Jeżeli zaś chodzi o rezultaty, proszę się nie obawiać, będą odmienne na skutek właśnie tych miejscowych warunków klimatycznych i innych, o których pan wspominał. Niech pan tylko poda dobre pokarmy, a żołądek ludu przetrawi je po swojemu; i z czasem, gdy organizm się wzmocni, da własne soki. Wystarczy choćby przykład naszego języka. Piotr Wielki zasilił go tysiącem słów cudzoziemskich: holenderskich, francuskich, niemieckich. Słowa te wyrażały pojęcia, z którymi należało zapoznać md rosyjski; bez mędrkowania i ceregieli Piotr hojną ręką wlewał w nas te słowa cebrami, beczkami. Z początku, prawda, powychodziły z tego jakieś dziwolągi, ale potem zaczęło się właśnie to przetrawianie, o którym panu mówiłem. Pojęcia zaszczepiły się i przyjęły; obce formy powoli się ulatniały, język we własnym łonie znalazł zasoby, którymi je zastąpił, i teraz, pokorny sługa, całkiem przeciętny stylista, podejmuje się przetłumaczyć pierwszą lepszą stronicę z Hegla — tak, tak, z Hegla — nie używając ani jednego niesłowiańskiego słowa. To, co się stało z językiem, miejmy nadzieję, nastąpi i w innych dziedzinach. Rzecz w tym tylko: czy mamy dość silny charakter? A charakter nasz, Bogu dzięki, wytrzyma, nie w takich bywał opałach. Bać się o swoje zdrowie, o swą samodzielność mogą tylko nerwowo chorzy i narody słabe; tak samo, jak pienić się z zachwytu, to, co my Rosjanie potrafimy, mogą tylko ci, którzy nic nie robią. Bardzo się troszczę o swoje zdrowie, ale się nim nie zachwycam: wstyd mi.

— Zgoda, Sozoncie Iwanyczu — odezwał się z kolei Litwinow — ale dlaczego mamy koniecznie poddawać się takim doświadczeniom? Sam pan przecież powiedział, że z początku powychodziły z tego jakieś dziwolągi! A gdyby tak te dziwolągi pozostały na zawsze? Sam pan zresztą wie, że pozostały.

— Ale nie w języku — a to już dużo znaczy! A nasz lud nie ja stworzyłem; nie moja wina, że sądzone mu przejść przez taką szkołę. „Niemcy rozwijali się prawidłowo — krzyczą słowianofile — dawajcie i nam prawidłowy rozwój!" A skąd im go wziąć, kiedy pierwszy krok historyczny naszego plemienia — zaproszenie do siebie książąt zza morza — już był czymś nieprawidłowym, nienormalnym, co zostawiło ślad na każdym z nas aż po dziś dzień; każdy z nas choć raz w życiu powiedział na pewno czemuś obcemu, nierosyjskiemu: „Przyjdź, rządź i panuj nade mną." Ja, powiedzmy, gotów jestem się zgodzić, że wprowadzając obcą treść we własne ciało, nie możemy w żaden sposób z góry przewidzieć, co w nie wprowadzamy: kawałek chleba czy kawałek trucizny? Wiadomo przecież: od złego do dobrego nigdy droga nie prowadzi przez lepsze, lecz zawsze przez gorsze, a trucizna w medycynie bywa pożyteczna. Tylko zakutym łbom lub szalbierzom przystoi wytykać z triumfem nędzę chłopów po wyzwoleniu, zwiększenie się wśród nich pijaństwa po skasowaniu propinacji „ Przez gorsze ku dobremu! Potugin przesunął ręką po twarzy.

— Pan mnie pytał, jakiego jestem zdania o Europie — zaczął znowu — podziwiam ją, jestem aż do przesady wyznawcą praw, które nią rządzą, i wcale się z tym nie kryję. Od dawna... nie, od niedawna... od pewnego czasu przestałem bać się wygłaszania swoich przekonań... pan zresztą także nie zawahał się wypowiedzieć przed panem Gubarewem tego, co pan myśli. Dzięki Bogu, przestałem brać pod uwagę pojęcia, poglądy, nawyki człowieka, z którym rozmawiam. Doprawdy, nie znam nic gorszego od tego niepotrzebnego tchórzostwa, tej podłej ustępliwości, wskutek której widzimy, jak u nas wysoki dygnitarz stara się przypochlebić jakiemuś, w jego oczach marnemu studencikowi, niemal go kokietuje, ledwie że się nie łasi do niego jak kot. Przypuśćmy, że dygnitarz postępuje tak pragnąc zdobyć sobie popularność, ale my, nie pochodzący ze szlachty, po co mamy merdać ogonem? Tak, tak, proszę pana, jestem zwolennikiem Zachodu, jestem oddany Europie; czyli, mówiąc ściślej, jestem oddany kulturze, tej kulturze, z której u nas tak ładnie sobie kpią, cywilizacji — tak, tak, to słowo jest jeszcze lepsze — i kocham ją całym sercem, i wierzę w nią, innej wiary nie mam i mieć nie będę. To słowo: cy... wi... li... za... cja (Potugin wyraźnie i z naciskiem wymawiał każdą sylabę) jest i zrozumiałe, i czyste, i święte, wszystkie inne zaś: narodowość czy też sława, pachną krwią... Niech je licho!

— A Rosję, Sozoncie Iwanyczu, swoją ojczyznę, pan kocha?

Potugin przesunął ręką po twarzy.

— Kocham ją namiętnie i namiętnie jej nienawidzę.

Litwinow wzruszył ramionami.

— Stare powiedzenie, Sozoncie Iwanyczu, komunał.

— Więc cóż z tego? Wielkie nieszczęście! I pan się tego przestraszył! Komunał! Znam wiele pięknych komunałów. Na przykład: wolność i ład — to znane komunały. Więc pan uważa, że lepiej jest tak jak u nas: rządy biurokracji i bezład? A zresztą, czy te wszystkie frazesy, którymi upija się tyle młodych głów: pogardzana burżuazja, souveraineté du peuple* , prawo do pracy, czy to nie są także komunały? Jeśli chodzi o miłość, nierozłączną towarzyszkę nienawiści...

— Bajronizm — przerwał mu Litwinow — romantyzm lat trzydziestych.

— Pan się myli, przepraszam, pierwszym, który zwrócił uwagę na to pomieszanie uczuć, był Katullus, poeta rzymski Katullus** , dwa tysiące lat temu. Wyczytałem to u niego, umiem bowiem trochę po łacinie z racji mego, jeśli ośmielę się tak wyrazić, duchownego pochodzenia. Tak, proszę pana; nienawidzę i kocham swoją Rosję, swoją dziwną, miłą, wstrętną, najdroższą ojczyznę. Teraz ją porzuciłem: trzeba było się trochę przewietrzyć po dwudziestu dwu latach siedzenia za rządowym biurkiem, w rządowym gmachu; porzuciłem Rosję i jest mi tu bardzo przyjemnie i wesoło; ale wkrótce tam wrócę, czuję to. Dobra jest ziemia ogrodowa... ale mroszka na niej nie wyrośnie!

— Panu jest wesoło i przyjemnie, ja też dobrze się tu czuję — rzekł Litwinow. — Przyjechałem się tu uczyć, ale to mi nie przeszkadza widzieć choćby podobne obrazki — wskazał dwie przechodzące loretki, koło których krygowało się i grasejowało kilku członków Jockey-Clubu, oraz salę gry nabitą szczelnie mimo spóźnionej pory.

— A któż panu powiedział, że i ja jestem na to ślepy? — podchwycił Potugin. — Tylko, przepraszam bardzo, pańskie uwagi przypominają mi, jak nasi nieszczęśni dziennikarze podczas kampanii krymskiej z triumfem wytykali błędy dowództwa angielskiego, zdemaskowane przez „Times". Nie jestem optymistą, i wszystko, co ludzkie, całe nasze życie, cała ta nasza komedia o tragicznym zakończeniu nie przedstawia mi się bynajmniej w różowych barwach; ale dlaczego przypisywać właśnie Zachodowi to, co może tkwi głęboko w naszej naturze? Ten dom gry jest ohydny, zgoda; ale nasze domorosłe szulerstwo chyba nie jest piękniejsze? Nie, drogi Grigoriju Michajłowiczu, bądźmy pokorni i cisi: dobry uczeń widzi błędy swego nauczyciela, ale zachowuje pełne szacunku milczenie, bowiem nawet te błędy są mu pożyteczną nauką i kierują go na właściwą drogę. A jeśli pan ma ochotę koniecznie ostrzyć sobie zęby na temat zgniłego Zachodu, to właśnie biegnie tu kłusa książę Koko; prawdopodobnie w ciągu kwadransa przepuścił przy zielonym stoliku czynsz, owoc ciężkiego mozołu i trudu stu pięćdziesięciu rodzin, nerwy ma rozstrojone, a przy tym widziałem, jak dzisiaj u Marksa przerzucał broszurę Veuillota... Będzie pan miał doskonałego rozmówcę.

— Ależ niech pan pozwoli — odrzekł Litwinow z pośpiechem, widząc, że Potugin wstaje z krzesła. — Księcia Koko znam bardzo mało i oczywiście wolę przecież rozmawiać z panem...

— Bardzo jestem panu wdzięczny — przerwał mu Potugin wstając i żegnając się z nim — ale już i tak dużo bardzo z panem rozmawiałem, to znaczy, prawdę mówiąc, mówiłem ja sam, a pan zapewne już to zauważył, że człowiekowi robi się jakoś nieswojo i wstyd, kiedy zbyt dużo mówi — sam. Zwłaszcza gdy się kogoś pierwszy raz widzi: tak jakby się chciało powiedzieć: popatrz tylko, jaki ja jestem! Do miłego widzenia... Powtarzam, bardzo się cieszą, że pana poznałem.

— Niechże pan zaczeka, Sozoncie Iwanowiczu, proszę mi choć powiedzieć, gdzie pan mieszka i czy długo zamierza pan tu pozostać?

Pytanie to jakby nieco zakłopotało Potugina.

— Będę w Badenie chyba jeszcze tydzień, zresztą możemy się spotykać tu, u Webera czy u Marksa. Albo ja do pana przyjdę.

— W każdym razie muszę znać pański adres.

— Tak, więc powiem panu: nie jestem sam.

— Pan jest żonaty? — wyrwało się Litwinowowi pytanie.

— Nie, cóż znowu... Ale jest tu ze mną jedna panna.

— A! — rzekł Litwinow z dyskretną miną, jakby przepraszając, i spuścił oczy.

— Ma dopiero sześć lat — mówił dalej Potugin. — To sierota... córka pewnej damy... mojej dobrej znajomej. Lepiej spotykajmy się tutaj. Do widzenia.

Wcisnął kapelusz na swą kędzierzawą głowę i odszedł szybko; postać jego mignęła parę razy w świetle płomyków gazowych dość skąpo oświetlających drogę wiodącą do alei Lichtenthal.

VI

„Dziwny człowiek! — myślał Litwinow idąc w stronę hotelu, w którym się zatrzymał — dziwny człowiek! Trzeba będzie go odszukać." Wszedł do swego pokoju; od razu rzucił mu się w oczy list leżący na stole. „A! od Tani" — pomyślał i ucieszył się już naprzód; tymczasem list był od ojca. Litwinow przełamał wielką pieczęć herbową i zaczął czytać... Zdumiał go silny, bardzo przyjemny i znany zapach. Obejrzał się i zobaczył na oknie, w szklance wody, duży bukiet świeżych heliotropów. Litwinow, nie bez zdziwienia, nachylił się nad nim, dotknął go, powąchał... Coś mu się jakby przypomniało, coś bardzo odległego... ale co, nie umiał sobie uprzytomnić. Zadzwonił na służącego i zapytał go, skąd się wzięły te kwiaty? Służący odpowiedział, że przyniosła je dama, która nie chciała powiedzieć swego nazwiska, ale zapewniała, że on, niby „Herr Zluitenhof", po samych tych kwiatach powinien z pewnością się domyślić, kto je przyniósł. Litwinowowi znów jakby się coś przypomniało... Zapytał służącego, jak wyglądała ta dama. Służący, opowiedział, że była wysoka i pięknie ubrana, a na twarzy miała woalkę.

— Prawdopodobnie rosyjska hrabina — dodał.

— Skąd takie przypuszczenie? — zapytał Litwinow.

— Dała mi dwa guldeny — odpowiedział służący i uśmiechnął się.

Litwinow odprawił go i długo potem stał zamyślony przed oknem; wreszcie machnął ręką i znów zabrał się do czytania listu ze wsi. Ojciec wylewał przed nim swoje zwykłe żale, zapewniał, że zboża nikt nawet za darmo brać nie chce, że służba całkiem się rozpuściła i że prawdopodobnie wkrótce będzie koniec świata. „Wyobraź sobie — pisał między innymi — na mego ostatniego stangreta Kałmuczka, pamiętasz go, ktoś rzucił urok; byłby zginął człowiek, ani chybi, a ja nie miałbym z kim jeździć, ale, Bogu dzięki, zacni ludzie natchnęli mnie dobrą myślą i doradzili mi, żebym wysłał chorego do Riazania, do popa, słynnego znachora od wszelkich uroków; leczenie rzeczywiście powiodło się, że nie można lepiej, na dowód czego załączam list samego popa jako „dokument." Litwinow z zainteresowaniem przebiegł oczami ów „dokument". Stwierdzano w nim, że „sługa dworski Nikanor Dmitriew nawiedzony był chorobą, na którą medycyna nie zna leku; o chorobę tę przyprawili go źli ludzie, ale powodem jej był on sam, Nikanor, bowiem nie dotrzymał obietnicy danej pewnej pannie, ona zaś potem przez innych ludzi zrobiła tak, że stał się całkiem do niczego; i gdybym w tych okolicznościach nie był mu okazał pomocy, byłby zginął z kretesem jak liszka w kapuście; atoli ja, z łaski Opatrzności, stałem mu się podporą w życiu; a jak onego dokonałem, to jest tajemnicą; a Wielmożnego Pana proszę, żeby się ona panna na przyszłość takimi złymi uczynkami nie zajmowała, nawet pogrozić jej nie zawadzi, bo może mu znowu krzywdę zrobić". Zamyślił się Litwinow nad tym dokumentem, poczuł, że owiewa go stepowa głusza, ślepy mrok zapleśniałego życia, i dziwne mu się wydało, że przeczytał ten list właśnie w Badenie. Tymczasem północ już od dawna wybiła; Litwinow położył się do łóżka i zdmuchnął świecę. Ale nie mógł zasnąć; twarze, które widział, wypowiedzi, których wysłuchał, bezustannie kręciły się i wirowały, dziwnie przeplatając się i plącząc w jego rozpalonej, bolącej, oczadziałej od tytoniowego dymu głowie. To słyszał jakby mruczenie Gubarewa i majaczyły mu jego utkwione w ziemię oczy o tępym i upartym spojrzeniu; to znów te same oczy zaczynały żarzyć się i skakać; poznawał panią Suchanczykow, słyszał jej skrzeczący głos i mimo woli powtarzał za nią szeptem: „dała, dała mu w twarz"; to stawała przed nim niezdarna postać Potugina i po raz dziesiąty i dwudziesty przypominał sobie każde jego słowo; to jak laleczka z tabakierki wyskakiwał Woroszyłow w swoim obcisłym paltocie, leżącym na nim jak nowy mundurek, a Piszczałkin mądrze i poważnie kiwał doskonale ostrzyżoną i rzeczywiście prawomyślną głową; tam znów Bindasow wrzeszczał i wymyślał, Bambajew rozpływał się w łzawym zachwycie... Ale przede wszystkim: ten zapach, nieodstępny, natrętny, słodki, ciężki zapach nie dawał mu spokoju i coraz mocniej rozlewał się w ciemności, i coraz uparciej przypominał mu coś, czego wciąż nie mógł sobie uprzytomnić... Litwinowowi przyszło na myśl, że zapach kwiatów jest niezdrowy nocą w sypialni, wstał więc i wyniósł bukiet do sąsiedniego pokoju; ale i stamtąd przenikał aż do niego, w poduszkę, pod kołdrę męczący zapach i Litwinow melancholijnie przewracał się z boku na bok. Zaczynała go już trawić gorączka; już dwa razy pop, „znachor od wszelkich uroków", przybrawszy postać zwinnego zająca z brodą i warkoczykiem przebiegł mu drogę, a Woroszyłow, siedząc jak w krzaku w ogromnym generalskim pióropuszu, zaśpiewał nad nim słowiczym głosem... Kiedy nagłe uniósł się na wpół z pościeli i załamując ręce zawołał: „Czyżby to była o n a? To niemożliwe!"

Na to jednak, żeby wyjaśnić ten okrzyk Litwinowa, musimy poprosić łaskawego czytelnika, by cofnął się z nami o kilka lat.

VII

Na początku lat pięćdziesiątych mieszkała w Moskwie w bardzo ciężkich warunkach, niemal w biedzie, liczna rodzina książąt Osininów. Byli to prawdziwi, nie tatarsko-gruzińscy, lecz czystej krwi książęta, Rurykowicze. Nazwisko ich spotykamy często w naszych starych kronikach w czasach pierwszych wielkich książąt moskiewskich, jednoczących ziemie ruskie; Osininowie byli właścicielami dóbr rodowych i majątków, niejednokrotnie otrzymywali nagrody za „pracę, krew i rany", zasiadali w Dumie Bojarskiej, jeden z nich miał nawet prawo używania końcówki „wicz", lecz zostali skazani na banicję na skutek wrogiej potwarzy, pod zarzutem „zadawania czarów i trucizny"; zniszczono ich „okrutnie i bezpowrotnie", pozbawiono ich czci, zesłano na koniec świata; runęli Osininowie i nigdy już się nie podnieśli, nie okrzepli. Zdjęto z nich z czasem banicję i nawet zwrócono im „dworek moskiewski i wszystkie pożytki", ale nic to już nie pomogło. Zbiedniał ich ród— nie podnieśli się ani przy Piotrze, ani przy Katarzynie — wciąż marnieli i podupadali; zdarzali się już pomiędzy nimi oficjaliści prywatni, urzędnicy akcyzy i rewirowi. Rodzina Osininów, o której zaczęliśmy opowiadać, składała się z męża, żony i pięciorga dzieci. Mieszkali przy Psim Placu, w piętrowym drewnianym domku, z malowanym w pasy gankiem od ulicy, zielonymi lwami przy bramie oraz innymi szlacheckimi fantazjami, i ledwo-ledwo wiązali koniec z końcem; mieli długi w sklepiku z warzywem i często zimą brakło im opału i świec. Sam książę był to człowiek ospały i głupkowaty, niegdyś przystojny i elegancki, teraz zaniedbał się zupełnie. Nie tyle z szacunku dla jego nazwiska, ile przez wzgląd na jego żonę, byłą frejlinę dworu, przyznano mu w Moskwie jakąś synekurę o wymyślnej nazwie, a niewielkiej pensji, gdzie nie było nic do roboty; toteż nie wtrącał się do niczego, palił fajkę od rana do wieczora, nie zdejmując szlafroka i ciężko wzdychając. 2ona jego, kobieta chora i zgryźliwa, wciąż zatroskana kłopotami gospodarskimi, umieszczaniem dzieci w instytucjach rządowych i podtrzymywaniem stosunków petersburskich, nie mogła w żaden sposób przyzwyczaić się do swojej nowej sytuacji, z dala od dworu.

Ojciec Litwinowa będąc kiedyś w Moskwie poznał Osininów, miał sposobność wyświadczenia im jakiejś przysługi, pożyczył im nawet trzysta rubli; syn jego jako student bywał u nich dość częstym gościem: mieszkał w niewielkiej odległości od ich domu. Nie pociągało go jednak bliskie sąsiedztwo ani ich skromne warunki życia: zaczął często odwiedzać Osininów, odkąd zakochał się w najstarszej córce Irenie.

Skończyła zaledwie lat siedemnaście; właśnie opuściła instytut, skąd ją matka odebrała na skutek nieprzyjemności, jaka spotkała ją od przełożonej. Nieprzyjemność wynikła z tego powodu, że Irena miała wygłosić francuski wiersz podczas oficjalnego powitania opiekuna instytutu, tymczasem przed samą uroczystością zastąpiła ją inna panna, córka bardzo bogatego propinatora. Księżna nie mogła strawić afrontu, a nawet sama Irena nie przebaczyła przełożonej tej niesprawiedliwości. Marzyła już zawczasu, jak to wobec wszystkich, skupiając na sobie powszechną uwagę, wstanie, wygłosi swoje przemówienie, jak będzie o niej potem mówić cała Moskwa... Istotnie, w Moskwie zaczęto by zapewne mówić o Irenie. Była to panienka wysoka, smukła, o nieco zapadniętej klatce piersiowej i młodzieńczo wąskich ramionach. Cerę miała bladą i matową — rzecz rzadka w jej wieku —czystą i gładką jak porcelana, gęste jasnoblond włosy, w których ciemniejsze pasma przeplatały się oryginalnie z jaśniejszymi. Rysy jej twarzy, subtelne i niemal wyrafinowanie regularne, niezupełnie jeszcze utraciły naiwny wyraz właściwy pierwszej młodości; lecz powolne ruchy jej ślicznej szyjki, uśmiech jakby roztargniony czy znużony zdradzał nerwową pannę, w samym zaś rysunku tych z lekka uśmiechniętych warg, drobnego, orlego, nieco ściągniętego nosa była jakaś samowola i namiętność, coś, co mogło okazać się niebezpieczne i dla niej, i dla innych. Zdumiewające, rzeczywiście zdumiewające były jej oczy, czarnoszare z zielonkawym odcieniem, powłóczyste, podłużne jak oczy bożków egipskich, o promienistych rzęsach i śmiałym zarysie brwi. Oczy te miały dziwny wyraz: patrzyły uważne, zamyślone, jakby z jakiejś nieznanej głębi i dali. W instytucie Irena słynęła jako jedna z najlepszych uczennic pod względem inteligencji i zdolności, ale charakter miała nierówny, żądny władzy i zuchwały. Jedna z dam klasowych wróżyła jej, że temperament ją zgubi, „vos passions vous perdront"; inna dama klasowa wyrzucała jej oziębłość, brak serca i nazywała ją „une jeune fille sans coeur". Koleżanki uważały, że Irena jest dumna i skryta, bracia i siostry bali się jej trochę, matka jej nie ufała, ojciec zaś czuł się skrępowany, kiedy utkwiła w niego swe zagadkowe oczy. Lecz zarówno w ojcu, jak w matce budziła mimowolnie uczucie szacunku, nie dzięki swoim zaletom, ale dzięki jakimś nieokreślonym nadziejom, które w niej pokładali, Bóg wie dlaczego.

— Zobaczysz, Praskowio Daniłowno — powiedział kiedyś stary książę wyjmując cybuch z ust — Arinka jeszcze nas z tych opałów wykaraska.

Księżna rozgniewała się i powiedziała mężowi, że używa des expressions insupportables , ale potem zamyśliła się i powtórzyła przez zęby:

— Kto wie... dobrze by to było...

Irena cieszyła się niemal nieograniczoną swobodą w domu rodziców; nie rozpieszczano jej, nawet trochę od niej stroniono, ale się jej też nie sprzeciwiano: jej zaś tylko o to chodziło... Czasem, gdy rozgrywała się jakaś już nazbyt upokarzająca scena: na przykład przychodził sklepikarz i zaczynał krzyczeć na całe podwórze, że mu się już znudziło upominać o należne pieniądze, albo kiedy własna służbą w oczy wymyślała swoim państwu: ,,Co z was za książęta, kiedy sami z głodu palce gryziecie?" — Irena ani drgnie, siedzi bez ruchu, a zły uśmiech nie schodzi z jej chmurnej twarzy; dla rodziców zaś ten uśmiech był gorszy od wszelkich wymówek — czuli się winni, winni bez winy wobec tej istoty, której jakby od urodzenia przysługiwało prawo do bogactwa, do zbytku, do hołdów.

Litwinow zakochał się w Irenie od pierwszego wejrzenia (był tylko o trzy lata od niej starszy), ale długo nie mógł zdobyć nie tylko jej wzajemności, ale nawet uwagi. Zachowanie jej wobec niego nacechowane była nawet pewną wrogością; tak jakby ją obraził, a ona wzięła to głęboko do serca i nie mogła mu przebaczyć. Był wówczas zbyt młody i zbyt niewinny, by zrozumieć, co mogło kryć się pod tą wrogą, niemal pogardliwą surowością. Czasem, zapominając o lekcjach i zeszytach, siedział w ponurym salonie Osininów, siedział i ukradkiem spoglądał na Irenę: powoli smutek napełnia mu serce i przytłacza piersi; ona jakby się o coś gniewa, jakby się nudzi, to wstanie, przejdzie się po pokoju, popatrzy na niego ozięble jak na krzesło lub stół, wzruszy ramionami i skrzyżuje ręce albo przez cały wieczór, rozmawiając nawet z Litwinowem, umyślnie ani razu nie spojrzy na niego, tak jakby odmawiała mu nawet tej jałmużny; albo wreszcie weźmie książkę i utkwi w niej wzrok nie czytając, marszczy brwi, przygryza wargi albo nagle zapyta ojca lub brata, jak jest po niemiecku cierpliwość. Próbował wyrwać się z zaczarowanego koła, w którym dręczył się i szamotał nieustannie jak ptak schwytany w potrzask; wyjechał na tydzień z Moskwy. Omal nie oszalał z tęsknoty i nudy; wychudzony, chory, wrócił do Osininów... Dziwna rzecz! Irena także wyraźnie schudła przez tych kilka dni, twarz jej pożółkła, policzki ściągnęły się... ale przywitała go jeszcze bardziej ozięble, z szyderczym niemal lekceważeniem, tak jakby pogłębił zadaną jej, skrytą obrazę... Dręczyła go tak przez dwa miesiące. Nagle, pewnego dnia, wszystko się zmieniło. Jak zarzewie pożaru, jak burzowa chmura spadła na nich miłość. Kiedyś — długo pamiętał ten dzień — znów siedział w salonie u Osininów pod oknem i wyglądał bezmyślnie na ulicę, było mu przykro i nudno i czuł pogardę do samego siebie, a nie mógł się ruszyć z miejsca... Zdawało mu się, że gdyby rzeka przepływała pod oknem, rzuciłby się w nią ze strachem, lecz bez żalu. Irena usiadła niedaleko od niego i jakoś dziwnie milczała i nie poruszała się. Od kilku dni nie odzywała się do niego wcale, zresztą nie rozmawiała z nikim; siedziała wciąż, ująwszy twarz w dłonie, jakby czymś zdumiona, i tylko od czasu do czasu rozglądała się powoli dokoła. Litwinow nie mógł dłużej znieść tego chłodu i smutku; wstał i nie żegnając się, zaczął szukać czapki. — Niech pan zostanie — rozległ się nagle cichy szept. Serce w nim drgnęło, nie od razu poznał głos Ireny: coś niezwykłego zadźwięczało w tych paru słowach. Podniósł głowę i osłupiał: Irena patrzyła na niego pieszczotliwie, tak, pieszczotliwie. — Niech pan zostanie — powtórzyła — proszę nie odchodzić. Chcę być z panem. — Zniżyła głos jeszcze bardziej. — Proszę nie odchodzić... ja chcę. — Nic nie rozumiejąc, nie zdając sobie dobrze sprawy, co robi, zbliżył się do niej i wyciągnął ręce... Ona od razu podała mu obie dłonie, potem uśmiechnęła się, zaczerwieniła, odwróciła się i nie przestając się uśmiechać wyszła z pokoju... Po paru minutach wróciła z młodszą siostrą, popatrzyła na niego tym samym przeciągłym i tkliwym spojrzeniem i wskazała mu miejsce przy sobie... Z początku nie mogła powiedzieć ani słowa: wzdychała tylko i czerwieniła się; potem zaczęła, jakby onieśmielona, wypytywać o jego zajęcia, czego dotychczas nigdy nie robiła. Tego samego wieczoru kilkakrotnie zaczynała tłumaczyć się przed nim, że nie umiała go dotychczas ocenić, zapewniała go, że zmieniła się zupełnie, zdumiała go nagłym wystąpieniem w duchu republikańskim (uwielbiał . wówczas Robespierre'a i nie ośmielał się głośno potępiać Marata); w tydzień potem wiedział już, że go pokochała. Tak, długo pamiętał ten pierwszy dzień... ale nie zapomniał także i następnych — tych dni, kiedy jeszcze usiłował wątpić i bał się uwierzyć, kiedy zamierając z zachwytu i niemal przerażenia, widział, widział jasno, jak rodziło się, rosło i nieprzeparcie porywając wszystko za sobą, runęło na niego wreszcie, jak fala, niespodziewane szczęście. Nastąpiły jasne chwile pierwszej miłości, chwile, którym nie sądzone jest i które zresztą nie powinny powtarzać się w jednym i tym samym życiu. Irena stała się nagle potulna jak owieczka, miękka jak wosk i nieskończenie dobra; zaczęła dawać lekcje młodszym siostrom — nie na fortepianie — nie była muzykalna — ale francuskiego i angielskiego; odrabiała z nimi zadania z podręczników, zajmowała się gospodarstwem, wszystko ją bawiło, wszystko interesowało; to mówiła bez przerwy, to pogrążała się w jakieś nieme rozmarzenie, snuła przeróżne plany, nie kończące się przypuszczenia, co będzie robiła, kiedy wyjdzie za Litwinowa (nie wątpili ani na chwilę, że się pobiorą), kiedy zostaną we dwoje... — Pracować? — podpowiadał jej Litwinow... — Tak. pracować — powtarzała Irena — czytać... ale przede wszystkim podróżować. — Miała zwłaszcza ochotę jak najprędzej wyjechać z Moskwy, a gdy Litwinow jej perswadował, że nie ukończył jeszcze uniwersytetu, za każdym razem po chwili namysłu odpowiadała, że studia można skończyć w Berlinie lub... gdziekolwiek. Irena mało się krępowała w okazywaniu swych uczuć, toteż jej sympatia do Litwinowa wkrótce przestała być tajemnicą dla księcia i księżnej. Nie ucieszyli się tym co prawda, ale zważywszy wszystkie okoliczności, nie uważali za wskazane postawić zaraz swego veto. Stan majątkowy Litwinowa był przyzwoity... — Ale nazwisko, nazwisko! — wzdychała księżna. — Tak, oczywiście, nazwisko — odpowiadał książę — w każdym razie pochodzi ze szlachty, a co najważniejsze: przecież Irena i tak nas nie posłucha. Czy zdarzyło się kiedy, żeby nie zrobiła tego, czego chciała? Vous connaissez sa violence. A przy tym to jeszcze nic pewnego. — Tak rozumował książę, dodając jednak w myśli: „Pani Litwinow — tylko tyle? Spodziewałem się czegoś innego." Irena całkowicie zawojowała swego przyszłego narzeczonego, a i on sam chętnie oddał się w jej ręce. Zdawało się, że wpadł w jakiś wir, że stracił głowę... Czuł zarazem strach ? rozkosz, niczego nie żałował i na nic nie zważał. Nie był w stanie zastanawiać się nad doniosłością małżeństwa, nad obowiązkami, które ono nakłada, nad tym, czy człowiek tak bezpowrotnie ujarzmiony jak on będzie mógł być dobrym mężem ani jaką żoną będzie Irena; krew w nim płonęła i miał tylko jedną myśl: iść za nią, wciąż dalej, bez końca i niech się dzieje co chce! Ale pomimo braku jakiegokolwiek sprzeciwu ze strony Litwinowa, mimo aż zbyt wylewnej tkliwości ze strony Ireny, nie obeszło się między nimi bez pewnych nieporozumień i starć. Pewnego razu wpadł do niej prosto z uniwersytetu w starym surducie, z rękami powalanymi atramentem. Wybiegła mu naprzeciw ze zwykłym serdecznym powitaniem i nagle stanęła.

— Pan nie ma rękawiczek — rzekła powoli i zaraz dodała: — Fi! jakiż z pana student!

— Pani jest zbyt wrażliwa, Ireno — zauważył Litwinow.

— Pan... nie jest prawdziwym studentem — powłóczyła. — Vous n'êtes pas distinqué.

I odwróciwszy się od niego wyszła z pokoju. Prawda, że w godzinę potem błagała go, by jej przebaczył... W ogóle chętnie oskarżała się przed nim i wydawała na siebie wyroki; ale — dziwna rzecz! często prawie z płaczem wyrzucała sobie złe skłonności, których nie miała, natomiast uparcie wypierała się swych istotnych wad. Innym razem zastał ją tonącą we łzach, z głową opartą na dłoniach i rozpuszczonymi lokami; kiedy zaś, przerażony, zapytał ją o powód rozpaczy, milcząc wskazała mu palcem na piersi. Litwinow drgnął mimo woli. „Suchoty!" — przemknęła mu myśl i schwycił ją za rękę.

— Jesteś chora? — zapytał drżącym głosem (w ważniejszych momentach zaczęli już mówić sobie po imieniu). — W takim razie biegnę po lekarza...

Ale Irena nie dała mu dokończyć i gniewnie tupnęła nóżką.

— Jestem zupełnie zdrowa... ale ta suknia... czy pan tego nie rozumie?

— Co takiego?... Ta suknia... — rzekł zdumiony.

— Co takiego? To, że nie mam innej, że ta jest stara, wstrętna, że muszę ją wkładać co dzień... nawet wtedy, kiedy ty... kiedy pan przychodzi... Przestaniesz mnie w końcu kochać widząc takiego kopciuszka!

— Zlituj się, Ireno, co też ty mówisz! Ta suknia jest prześliczna... Już przez to jest mi droga, że w niej po raz pierwszy cię zobaczyłem.

Irena zarumieniła się.

— Niech mi pan nie przypomina, że już wtedy nie miałam innej sukni.

— Ależ zapewniam panią, że wygląda w niej pani zachwycająco.

— Nie, jest wstrętna, wstrętna — upierała się szarpiąc nerwowo swe długie jedwabiste loki. — Och, ta bieda, ta bieda, ta szarzyzna! Jak tu wyrwać się z tej biedy! Jak wyrwać się, wydostać z tej szarzyzny!

Litwinow nie wiedział, co odpowiedzieć, i z lekka się odwrócił.

Nagle Irena zerwała się z krzesła i położyła mu obie ręce na ramionach.

— Ale ty mnie przecież kochasz? Kochasz mnie? — zapytała zbliżając swoją twarz do jego twarzy, a oczy jej, jeszcze pełne łez, zabłysły światłem szczęścia. — Kochasz ranie nawet w tej wstrętnej sukni?

Litwinow padł przed nią na kolana.

— Ach, kochaj mnie, kochaj, mój najdroższy, mój zbawco — szepnęła pochylając się ku niemu.

Tak mijały dni, płynęły tygodnie i chociaż nie doszło jeszcze do żadnych formalnych oświadczyn, chociaż Litwinow zwlekał jeszcze z prośbą o jej rękę, a postępował tak nie z własnej chęci, lecz czekając na rozkaz Ireny (wspomniała kiedyś, że są oboje śmiesznie młodzi, że trzeba choć kilka tygodni dodać do ich lat); wszystko jednak zbliżało się już do rozstrzygnięcia, najbliższa przyszłość rysowała się coraz wyraźniej, kiedy nagle stało się coś, co wszystkie te plany i zamierzenia rozwiało jak lekki pył na drodze.

VIII

Tej zimy dwór odwiedził Moskwę. Jedna uroczystość następowała po drugiej; przyszła kolej i na tradycyjny wielki bal w Klubie Szlacheckim. Wieść o tym balu, co prawda w postaci ogłoszenia w „Gazecie Policyjnej" , dotarła i do domku na Psim Placu. Pierwszy zalterował się książę; postanowił od razu, że trzeba koniecznie być na tym balu i zawieźć tam Irenę, że byłoby rzeczą nie do darowania zaniedbać sposobności zobaczenia swego monarchy, że dla szlachty rodowej stanowiło to poniekąd obowiązek. Obstawał przy swoim zdaniu z niezwykłą i wcale mu nie właściwą żarliwością; księżna zgadzała się z nim do pewnego stopnia, wzdychała tylko nad wydatkami, ale stanowczy opór okazała Irena. — To niepotrzebne, nie pojadę — odpowiadała na wszystkie argumenty rodziców. Zrobiła się tak uparta, że stary książę zdecydował się w końcu prosić Litwinowa, by postarał się namówić ją, wyperswadować jej, przytaczając między innymi „racjami", że młodej pannie nie wypada stronić od świata, że powinna „przejść także i przez to", że i tak nikt jej nigdzie nie widuje.

Litwinow podjął się wyłożyć jej te wszystkie „racje". Irena popatrzyła na niego przeciągle i badawczo, tak przeciągle i badawczo, aż się zmieszał, i bawiąc się końcami szarfy, spokojnie rzekła:

— Pan tego chce? Pan?

— Tak... sądzę... — wyjąkał Litwinow. — Zgadzam się z ojcem pani... Dlaczego zresztą miałaby pani nie pojechać... Zobaczyć ludzi i sama się im pokazać — dodał z tkliwym uśmiechem.

— Pokazać się — powtórzyła powoli. — No dobrze, pojadę... Tylko proszę pamiętać, że pan sam tego chciał.

— To jest... ja... — zaczął Litwinow.

— Pan sam tego chciał — przerwała mu. — I jeszcze jeden warunek: musi mi pan obiecać, że pan na tym balu nie będzie.

— Ależ dlaczego?

— Bo ja tak chcę. Litwinow rozłożył ręce.

— Poddaję się... ale muszę przyznać, że byłaby to dla mnie wielka radość zobaczyć panią w całym splendorze, być świadkiem wrażenia, które pani z pewnością wywoła... Byłbym taki dumny z pani! — dodał z westchnieniem.

Irena uśmiechnęła się.

— Cały ten splendor — to będzie po prostu biała suknia, a jeśli mowa o wrażeniu... Słowem, ja tak chcę.

— Gniewasz się na mnie, Ireno?

Irena zmów się uśmiechnęła.

— O, nie! Wcale się nie gniewani. Tylko ty... (utkwiła w niego oczy i wydało mu się, że nigdy jeszcze nie dostrzegł w nich podobnego wyrazu). Może tak trzeba — dodała półgłosem.

— Ale ty mnie kochasz, Ireno?

— Kochani cię — odpowiedziała z uroczystą niemal powagą i mocno, po męsku, uścisnęła mu dłoń.

W ciągu następnych dni Irena skrupulatnie zajmowała się swą toaletą, uczesaniem; w wilię balu czuła się niezdrowa; nie mogła usiedzieć na miejscu, popłakała raz czy dwa w samotności: wobec Litwinowa miała wciąż jednakowy uśmiech... zresztą, traktowała go jak i poprzednio tkliwie, lecz z roztargnieniem, i raz po raz przeglądała się w lustrze. W dzień balu była milcząca i blada, ale spokojna. O dziewiątej wieczorem Litwinow przyszedł zobaczyć, jak wygląda. Kiedy wyszła do niego w białej tarlatanowej sukni, z girlandą drobnych błękitnych kwiatów w lekko upiętych włosach, krzyknął z zachwytu, tak mu się wydała prześliczna i nad wiek dostojna. „Ależ ona przecież wydoroślała od rana — pomyślał — co za postawa! Co to jednak znaczy rasa!" Irena stała przed nim z opuszczonymi rękami nie uśmiechając się i nie wdzięcząc: patrzała stanowczo, niemal zuchwale nie na niego, lecz gdzieś w dal, prosto przed siebie.

— Pani jest jak królewna z bajki — odezwał się wreszcie Litwinow — a raczej nie, jak wódz przed bitwą, przed zwycięstwem... Pani nie pozwoliła mi pojechać na ten bal — mówił dalej; ona zaś wciąż się nie poruszała, i nie to, żeby go nie słuchała, lecz zdawała się wsłuchiwać w inny, wewnętrzny głos — ale pani nie odmówi mi przyjęcia tych kwiatów i weźmie je pani z sobą?

Podał jej bukiet heliotropów.

Szybko spojrzała na Litwinowa, wyciągnęła rękę i schwyciwszy nagłym ruchem za koniec girlandy zdobiącej jej włosy, rzekła:

— Chcesz? Powiedz tylko słowo, a zerwę to wszystka i zostanę w domu.

Serce w nim zamarło. Ręka Ireny zrywała już girlandę...

— Nie, nie, dlaczego! — zawołał skwapliwie, pełen wdzięczności i wspaniałomyślnych uczuć — nie jestem egoistą, po cóż krępować czyjąś swobodę... kiedy wiem, że twoje serce...

— Więc niech się pan nie zbliża, zgniecie mi pan suknię — rzekła z pośpiechem.

Litwinow zmieszał się.

— A bukiet pani przyjmie?

— Oczywiście: jest bardzo ładny i bardzo lubię ten zapach. Merci... Zachowam go na pamiątkę.

— Pierwszego pani wystąpienia w świecie — rzekł Litwinow — pierwszego pani triumfu.

Irena spojrzała na siebie w lustro przez ramię, lekko przegiąwszy się w talii.

— Naprawdę jestem taka ładna? Czy jest pan bezstronny?

Litwinow zaczął rozpływać się w zachwytach. Ale Irena już go nie słuchała i podnosząc bukiet do twarzy, patrzała znów gdzieś w dal swymi zagadkowymi, jakby pociemniałymi i rozszerzonymi oczami, a poruszone nieznacznym powiewem końce wąskich wstążek poruszyły się lekko u jej ramion, zupełnie jak skrzydła.

Zjawił się książę, ufryzowany, w białym halsztuku i czarnym, zrudziałym fraku, z włodzimierską wstążką szlacheckiego medalu w butonierce, za nim weszła księżna w sukni z jedwabiu chiné, o niemodnym kroju, i z tą surową troskliwością, pod którą matki starają się ukryć wzruszenie, zaczęła poprawiać z tyłu strój córki, prostując najniepotrzebniej fałdy jej sukni. Czteroosobowa landara pocztowa, zaprzężona w parę kosmatych szkap, przywlokła się przed ganek, skrzypiąc kołami po zaspach nie zmiecionego śniegu, a zabiedzony lokaj w nieprawdopodobnej liberii wyskoczył z przedpokoju i jakby z rozpaczą w głosie zaanonsował, że kareta czeka... Książę i księżna przeżegnali na dobranoc pozostające w domu dzieci, opatulili się w futrzane okrycia i udali się na ganek; Irena w wytartej, krótkiej salopce — jakże jej nienawidziła! — w milczeniu poszła za nimi. Litwinow, który ich odprowadzał, miał nadzieję, że Irena rzuci mu choć pożegnalne spojrzenie, wsiadła jednak do karety nie odwracając nawet głowy.

Mniej więcej o północy poszedł się przejść pod oknami Klubu. Niezliczone światła olbrzymich żyrandoli prześwitywały jasnymi punktami poprzez czerwone firanki, na całym zaś placu zastawionym ekwipażami rozlegały się natrętne swym rozbawionym wezwaniem dźwięki straussowskiego walca.

Nazajutrz o godzinie pierwszej Litwinow wybrał się do Osininów. Przyjął go tylko sam książę, który zaraz mu oznajmił, że Irenę boli głowa, że leży w łóżku i nie wstanie do wieczora; zresztą taka niedyspozycja nie jest niczym dziwnym po pierwszym balu.

— C'est très naturel, vous savez, dans les jeunes filles — dodał po francusku, co trochę zaskoczyło Litwinowa, który w tej samej chwili zauważył, że książę miał na sobie nie szlafrok, jak zwykle, lecz surdut. — Zresztą — ciągnął dalej Osinin — jak mogła nie zasłabnąć po wczorajszych wydarzeniach!

— Wydarzeniach? — bąknął Litwinow.

— Tak, tak, wydarzeniach, wydarzeniach, de vrais événements. Nie może pan sobie wyobrazić, Grigoriju Michajłowiczu, quel succès elle a eue! Cały dwór zwrócił na nią uwagę. Książę Aleksander Fiodorycz powiedział, że nie tu dla niej miejsce i że przypomina mu hrabinę Devonshire... wie pan... tę słynną... Stary hrabia Blasenkrampf oświadczył wszem i wobec, że Irena jest la reine du bal, i poprosił, żeby go jej przedstawiono; przedstawił się również i mnie, to znaczy, powiedział md, że mnie pamięta, kiedy jeszcze byłem huzarem, i zapytał, gdzie teraz służę. Przezabawny ten hrabia i taki adorateur du beau sexe! Ale co tam ja!... mojej księżnej też nie dawano spokoju: Natalia Nikitiszna pierwsza ją zagadnęła... Czegóż można więcej pragnąć? Irena tańczyła avec tous les meilleurs cavaliers — przyprowadzano ich do mnie a przyprowadzano... aż straciłem rachubę. Niech mi pan wierzy! po prostu tłum cały nas otaczał; w mazurze wszyscy tylko ją wybierali, pewien cudzoziemski dyplomata, gdy dowiedział się, że ona jest moskwiczanką, rzekł do cesarza: „Sire, décidément c'est Moscou qui est le centre de votre empire!", a drugi dyplomata dodał: „C'est une vrai révolution, sire ; révélation czy też révolution, coś w tym rodzaju. Tak, tak, powiem panu, to było coś nadzwyczajnego.

— No, a sama Irena Pawłowna? — zapytał Litwinow, któremu podczas przemówienia księcia zlodowaciały ręce i nogi. — Bawiła się, była zadowolona?

— Oczywiście, że się bawiła; jakże miałaby nie być zadowolona! Zresztą, wie pan, ją niełatwo zrozumieć od razu. Wszyscy mówili mi wczoraj: „To zdumiewające! Jamais on ne dirait que mademoiselle votre fille est à son premier bal." Między innymi hrabia Reisenbach... zna go pan z pewnością...

— Nie znam go i nigdy go nie znałem.

— Cioteczny brat mojej żony...

— Nie znam go.

— Bogacz, kamerher, mieszka w Petersburgu, ma wielkie wpływy, w Liflandii wszystkim kręci. Dotychczas nie dbał o nas wcale, zresztą nie zależało mi na tym ani trochę. J'ai l'humeur facile, comme vous savez. A więc właśnie on. Usiadł przy Irenie, porozmawiał z nią kwadrans, nie więcej, i mówi do mojej księżnej: ,,Ma cousine, votre fille est une perle; c'est une perfection! Wszyscy mi winszują takiej siostrzenicy..." A potem, patrzę: podchodzi do... pewnej wysoko postawionej osoby i mówi coś, a wciąż patrzy na Irenę... no i ta wysoko postawiona osoba również patrzy.,.

— Więc Irena Pawłowna nie pokaże się przez cały dzień? — zapytał znów Litwinow.

— Tak. Ma silny ból głowy. Kazała się panu kłaniać i podziękować za bukiet, qu'on a trouvé charmant. Musi odpocząć... Moja księżna pojechała z wizytami... i ja sam właśnie...

Książę rozkaszlał się i zaczął dreptać, jakby nie wiedział, co jeszcze dodać. Litwinow wziął kapelusz, powiedział, że nie chce mu prze?zkadzać, przyjdzie więc później zapytać o zdrowie Ireny, i wyszedł.

O kilka kroków od domu Osininów zobaczył elegancką dwuosobową karetę, która przystanęła przed budką policjanta. Równie elegancki lokaj w liberii, niedbale pochylony na koźle, dopytywał się strażnika Czuchońca, gdzie tu mieszka książę Paweł Wasiliewicz Osinin. Litwinow zajrzał do karety: siedział w niej człowiek w średnim wieku, o kompleksji zdradzającej, że cierpi na hemoroidy, pyszałkowatej i pomarszczonej twarzy, greckim nosie i złym wyrazie ust. Człowiek ten, otulony w sobolową szubę, był najwidoczniej wysokim dygnitarzem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej