Antoni Józef Rolle

DYZMA BOŃCZA TOMASZEWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

DYZMA BOŃCZA TOMASZEWSKI

Rolle Antoni Józef

I

Znowu jednego ze współwinnych stawię przed wami — typ to odrębny, może jedyny w poczcie owych rzekomych ojców, którzy marzyli o ratunku ojczyzny i pragnąc macierz wydostać z „okrutnych" pęt ustawy majowej, sami ją oplątali łańcuchem jak winowajczynię, wprzódy jeszcze, nim na bezbronną i omdlewającą podnieśli rękę sąsiedzi.

Niedojrzały dyplomata, naiwny polityk, jako literat i uczony posiadający wziętości niemało, a przede wszystkim szlachcic z tradycjami saskimi — i on kochał kraj po swojemu.

Może przeto zechcecie bliżej trochę, jeżeli już nie poznać, to przypomnieć sobie jednego z tych niefortunnych opiekunów.

Dyzma Bończa Tomaszewski, sandomierzanin, pochodził z ubogiej rodziny szlacheckiej, od połowy XVI wieku na drobnych powiatowych zasiadającej urzędach. Ojciec jego Józef, podczaszy wiślicki, na jednej wiosce gospodarował. Synów dwóch: Dyzmę i Antoniego, oddał do jezuitów w Sandomierzu; chłopcy uczyli się dobrze, starszy jednak więcej okazywał zdolności, kiedy młodszy miał szczególne do roli zamiłowanie. Biedził się podczaszy, co zrobi z wyrostkiem rwącym się do świata, ale się biedził niedługo. W starej Rzeczypospolitej działo się wszystko stosunkami, krescytywa na takiej tylko drodze była pewną. A któż z herbownych nie posiadał jeżeli nie bogatego, to przynajmniej wpływowego krewniaka? Toż i tu miało miejsce. Siostra wujeczna podczaszego, Elżbieta Hubińska, była drugą żoną Karasia, a Karaś ów, właśnie w epoce, o której mowa, z chudopachołka urastał na wielką i pokaźną rybę; w końcu panowania Augusta III spotykamy go w usługach potężnej familii, jest on wiernym stronnikiem, oddanym duszą i ciałem Poniatowskim. Lubił go bardzo kasztelan krakowski, lubił go i młody stolnik litewski. Toż ze wstąpieniem na tron ostatniego wyrósł i Karaś na człowieka wpływowego. Słusznie mu się to należało: chwali bowiem pana Kazimierza i Bartoszewicz, i Krasicki, a nawet Marcin Matuszewicz... Głowy nietęgiej, może za ciasnej, ale za to serca ogromnego, w którym się dużo miłości dla bliźnich znalazło; pomagał obcym, dlaczegóż by nie miał swoim dopomóc?

Nasz Dyzma po raz pierwszy zbliżył się do wuja na polu elekcyjnym, a wystąpił jako kawaler przyzwoity i słuszny (liczył wówczas lat 15, rodził się bowiem 1 stycznia 1749 r.) pod chorągwią Kalinowskiego, rotmistrza powiatu wiślickiego. Sandomierzanie szczególnie wielką gromadą zjechali pod Wolę, było ich około ośmiuset; jednak w spisie elektów spotykamy tylko ojca Dyzmy, on sam jako wyrostek nie figurował.

Śmielej wszakże patrzył przed siebie, miał zapewnioną opiekę wuja, któremu wybór Stanisława Augusta nadawał nie lada znaczenie. Jakoż istotnie z cześnika buskiego, a potem liwskiego, i posiadacza niewielkiego wójtostwa, został Karaś „generalnym poczt administratorem w Koronie i Litwie". Sejm koronacyjny przyniósł mu Gwiazdę Św. Stanisława, kasztelanią wizską, którą utrzymał do zgonu (r. 1775), a co najważniejsza, został prywatnym marszałkiem dworu królewskiego, więc osiadł w zamku i był najbliższym osoby wybrańca narodu; starostwa: rykskie (w Lubelskiem) i goszczyńskie (na Mazowszu) później trochę mu się dostały. Nowy król szukał nowych ludzi, chętnie się otaczał młodzieżą, choćby ubogiego rodu, chciał sobie stworzyć stronnictwo, które by mu wszystko zawdzięczało.

Łatwo i Tomaszewski znalazł przytułek w kancelarii Najjaśniejszego Pana, a jako krewniak faworyta mógł liczyć na łaskawość Stanisława Augusta. Wprawdzie długą drabinę urzędów przebyć należało, by się na wierzch wydostać: z kopisty i kancelisty na decyfranta, subalterna, a potem jeszcze trzydzieści dwie posady „wysokiego dygnitarskiego w społeczeństwie znaczenia". Ale przy dobrych chęciach, pracy i szczypcie szczęścia, czego to się na świecie nie zdobywa! P. Dyzma znowu był zdolnym w całym tego wyrazu znaczeniu młodzieńcem, pisał pięknie, czytelnie, trochę zakrawał na retora, łatwo się przejmował danym mu zleceniem, czytał sprawozdania jak poemat, podnosząc to zniżając głos, a w zapale deklamatorskim aż podskakiwał, co go właśnie śmiesznym czyniło, tym bardziej że biedakowi na prezencji zbywało: mały, szczupły, o rudej podgolonej czuprynie, z twarzą piegowatą, wcale niepokaźnie wyglądał... Jednak król umiał go wyróżnić pośród młodzieży; kazał mu się nawet w sekcji dyplomatycznej aplikować, tj. w departamencie spraw cudzoziemskich, na sekretarza „do listów francuskich" przeznaczył; przyszło to łatwo podczaszycowi, gdyż język ten gruntownie posiadał. Może pobyt na dworze rozwinął w nim do poezji zamiłowanie; Poniatowski sam wówczas układał wdzięczne wierszyki, a że pan był młody, więc i dwór młody do wszystkiego, co życie uprzyjemnia, miał popęd szczególny.

Lat kilka następnych bardzo wesoło Tomaszewskiemu upłynęło; nabrał poloru, przywdział strój francuski, król go w subtelnych misjach używał jako zręcznego pisarza, nawet okazywał pewne względy, a poczciwy Karaś rokował świetną przyszłość. Konfederacja barska rozwiała te nadzieje; w samym jej początku (w jesieni 1768 r.) Dyzma, „wysłany od króla w delegacji na sejmik województwa sandomierskiego dla obrania posłów na sejm zwołany, zamiast popierać propozycje królewskie, przystąpił do związku i w wojsku konfederackim mianowany został rotmistrzem". O rycerskich popisach aplikanta kancelarii królewskiej nic powiedzieć nie potrafimy, dość, że się trzymał w szeregach przeszło dwa lata, że tu zabrał ściślejszą znajomość ze starym Chrząszczewskim, ze Złotnickim, Rudnickim, z którymi potem żyć mu przyszło na Ukrainie. W kwietniu 1771 roku przeszedł do oddziału Dumourieza i pod Lanckoroną ranny w nogę, dostał się do niewoli; miało to miejsce 21 maja. W bitwie tej, niefortunnie przez dowódcę francuskiego prowadzonej, zginął stary ks. Sapieha i Oskierko marszałek piński, dwaj zaś inni marszałkowie: Lasocki (czerski) i Miączyński (bełzki), wraz z 300 wojownikami dostali się do niewoli rosyjskiej, mianowicie w ręce Suworowa, który dowodził wyprawą.

Gdy się król za pośrednictwem Karasia dowiedział o przygodzie jego siostrzeńca, jął prosić, by mu Tomaszewskiego jako urzędnika dworskiego wydano, a sam mu należytą karę wymierzy.

Długo trwały mediacje, Dyzma kilka miesięcy w kozie wysiedział, dopiero bowiem w końcu listopada stawił się przed obliczem Najjaśniejszego Pana.

„Gdyby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała" — miał mu powiedzieć Poniatowski; a i sam wówczas nie wstawał z łoża, leczył się z ran zadanych mu przez konfederatów podczas znanego porwania.

Tak tę rzecz opisuje Chrząszczewski, autor pamiętników a szwagier Tomaszewskiego. Na rękopismie, który posiadam, Konstanty Podwysocki, zmarły przed kilkunastu laty, dodał następującą uwagę: „Chrząszczewski się myli; to nie do Dyzmy było powiedziane, ale do Łojka, szambelana królewskiego i znakomitego publicysty". Jak gdyby Poniatowski do dwóch osób nie mógł zastosować jednego i tegoż przysłowia?

Dość, że „nóżka była złamana" istotnie; nie wypadało młodzieńca zostawiać przy dworze, a że rwał się do zawodu dyplomatycznego, więc go król wysłał do Petersburga na sekretarza przy rezydencie polskim p. Antonim Debolim. Już w r. 1772 Tomaszewski był w drodze, kilka tygodni przepędził nad Dnieprem, czekając dogodnej przez rzekę przeprawy, u ziemianina staruszka p. Pióry, który znał dobrze stosunki nad Newą, wtajemniczył więc młodego ajenta dyplomatycznego w plotki dworskie i niedworskie, skrupulatnie w wyżej wzmiankowanych pamiętnikach zapisane.

Nieświetne wszakże stanowisko czekało młodego sekretarza w Petersburgu; rezydent nie miał zachowania u dworu, na króla gniewano się bardzo, cóż już mówić o jego wysłańcu, co o skromnym pomocniku tego wysłańca? Stosunków dyplomatycznych nie zawiązał on wcale, cicho siedział, skromnie się bardzo zachowywał, tym bardziej że niedostatku nieraz zaznać mu przyszło. Jedyną pamiątką pobytu Tomaszewskiego nad Newą jest notatka, zawierająca w sobie uwagi nad obrazem Mikołaja Poussina (Mojżesz), znajdującym się w „Galerii Imperatorskiej Hermitażu"; notatka nie mająca znaczenia, choć to nie przeszkodziło autorowi umieścić jej w drugim tomiku pism, w kilkadziesiąt lat potem wydanych w Warszawie.

II

W r. 1778 umarł podczaszy wiślicki: Dyzma wrócił do kraju, podzielił się z bratem spuścizną po rodzicu pozostałą, poprzestał na gotówce, rozglądnął się po Warszawie, nie miał tu nadziei zdobycia wydatniejszego stanowiska, a ambicji sporo posiadał. Orędownik jego i wuj, kasztelan Karaś, od trzech już lat w grobie spoczywał, do króla przystęp niełatwy; nowi, nieznani ludzie zajęli po opiekunie opróżnioną posadę, a że grosz w kieszeni był (przeszło 60 000 zł przypadło na jego schedę) i chęć poznania świata nieprzeparta, więc się wybrał w podróż po Europie. Zwiedził Szwajcarią, Półwysep Apeniński, rozglądnął się w Rzymie, Neapolu, dotarł do Etny; dużo potem rozprawiał o lawie, o wybuchach ognistych; w podziw go wprawiały „okropności, jakie przedstawia graniczenie Włoch ze Szwajcarią". Unosił się nad konstytucją tej ostatniej, przykrawując ją do przekonań własnych, stąd taki potem zamęt w jego pojęciach; demokracja zachodnia i republikanizm polski — pobratane. Pan Dyzma nieraz bywał przytomnym na helweckich zgromadzeniach narodowych, bo tutaj — woła — „nie tak się dzieje, jak niegdyś w Atenach, gdzie spotkani cudzoziemcy w miejscach zebrania się ludu śmiercią karani byli". Wyżyny św. Gotarda, jezioro Lucerny, kaskada w Szafuzie obudzają w nim zachwyt poetycki tak dalece, że wrażenia swe opisuje nie tylko prozą pełną wyszukanych wyrażeń, ale i wierszem, często niezgrabnym i szorstkim. Z entuzjazmem wita wschód słońca „widziany z brzegu Genewskiego Jeziora", ogląda grobowce w Hindelbank i na wyspie Jennings; ostatni opisany dość szczegółowo, wiąże się w żywe opowiadanie przygód na górze św. Bernarda i stosunków z bogatym Anglikiem, którego piękna żona, Eliza Jennings, poznana przez Tomaszewskiego, spoczęła właśnie na wyżej wspomnianej wyspie, w samotnym ustroniu, u podnóża Alp położonym.

W połowie 1780 roku już jest p. Dyzma z powrotem: w stolicy, z dobrze podszarpaną poojcowską fortuną, bo dwie trzecie jej stracił na malowniczą wycieczkę, wysoce przyjemną, może i pouczającą, ale bardzo dla ubogiego szlachcica kosztowną. Nie odstręczyło go to jednak od podróży, owszem, rozwinęło szczególne upodobanie do wycieczek tego rodzaju, bo po trzykroć je potem ponawiał. Oprócz zdobyczy naukowych, przywiózł z nich znajomość włoskiego języka, a w niemieckim wydoskonalił się znakomicie.

Zawsze liczył na to, że go Najjaśniejszy Pan zawezwie do siebie; ale Stanisław August milczał, snadź urazę miał jakąś do Tomaszewskiego. Znalazł się jednak ktoś inny w Warszawie, którego względy eks-sekretarz dyplomatycznej kancelarii zyskać potrafił. Była to także swojego rodzaju potęga, syn królika Rusi; o jego bogactwach ukrainnych dziwy wówczas powtarzano w stolicy. Szczęsny istotnie bardzo często zjeżdżał nad Wisłę między 1775 a 1785 rokiem, a zjeżdżał zawsze dworno, serdecznie witany od króla, estymowany przez stronnictwo dworskie, nawet przez ludność Warszawy; dawał ton, był w modzie, jeżeli się tak wyrazić można; reprezentował on prowincje najżyźniejsze, najmniej znane, i jeżeli nie był- głową stronnictwa na Rusi, to równoważył wpływy Czartoryskich nad Bohem i Dniestrem. I ponure usposobienie i dumę zostawiał w domu, tutaj stawał się przystępnym, nawet serdecznym. Pamiętano dobrze, jak sypał pieniędzmi podczas procesu z Komorowskimi, jak kołaczący do jego podwoi, odchodzili hojnie opatrzeni. I Radziwiłł Panie Kochanku grosza nie skąpił, ale grosz ten jego rozpływał się po Litwie, między Litwinami; Warszawa niewiele zeń korzystała, bo jeśli niekiedy przybył do stolicy, to zawsze wiózł z sobą wszystkie potrzebne zapasy, nieledwie nawet drzewo opałowe. A p. Szczęsny właśnie robił ogromne do domu zakupy i zawsze w Warszawie; mieszkanie też jego oblegali kupcy, kontrahenci, rozmaici przedsiębiorcy narzucający się z towarem, ofiarujący usługi, bo wiedzieli, że się im to opłaci sowicie... Mierząc miarą dzisiejszą, nie potrafimy sobie wyobrazić wydatków takiego pana, jak tulczyński dynasta, bo choćby dla przykładu przytoczymy rachuneczek skromny, jego ręką pisany, zdaje się, że w 1784 r. przed sejmem grodzieńskim: sukno „dla liberii dworskiej", toż i dla milicji 160 tysięcy złotych, „liwerunek wojskowy" 54 tysięcy złotych, bakalie 36 tysięcy złotych, wina z Węgier przez Duklę sprowadzone 60 tysięcy złotych itd., itd., bo już mniejsze wydatki, nie przekraczające dziesięciu tysięcy złotych, pomijamy, a wszystko razem wynosiło okrągłą sumkę 600 tysięcy złotych. Rzadko który dwór wielkoksiążęcy niemiecki mógł się takim budżetem wydatków pochwalić.

Nie tylko wszakże „ekonomiczne" interesa ściągały Potockiego do Warszawy, uskuteczniał on je, jak to mówią, przy zręczności. Szło mu więcej o ludzi, a bardzo ich potrzebował; w miarę bowiem rozrostu dobrobytu majątkowego, rządcy kluczowi, albo inaczej gubernatorowie, podołać przyjętym obowiązkom nie byli w stanie, trzecia część ziemi leżała odłogiem, i to ziemi złotodajnej. Wypadało szukać dzierżawców jedno- albo dwuwioskowych, którzy by prowadzili rozumnie gospodarstwo rolne, a zarabiając na nim, bez krzywdy kmiecia, stawali się tym samym stronnikami tulczyńskiego możnowładcy. Po każdym takim powrocie pana Szczęsnego ze stolicy stawiło się na kresach kilka, niekiedy kilkanaście rodzin szlacheckich; osiadały one najczęściej w kluczu Humańskim jako. najobszerniejszym, i przy szczęściu dorabiały się znacznej fortuny.

Otóż i teraz, w r. 1780, sporo znalazło się aspirantów; ale żeby zyskać aprobatę, konieczne były pewne warunki: rekomendacja osoby znanej tulczyńskiemu panu albo niewielka suma, składana jako kaucja w kasie generalnej, tj. głównej. W liczbie kandydatów, w onej epoce, znajdował się leciwy szlachcic, Ignacy Chrząszczewski; przedał on niedawno dwie wioski, w brzesko-kujawskim województwie położone; z kilkudziesięciotysięcznym kapitałem stawił się u Potockiego,, prosząc go o dzierżawę; naturalnie, że ten uczynił zadość żądaniom ziemianina i wydzielił mu spory obszar w włości humańskiej. Rodzina Chrząszczewskich składała się z dwóch synów: Antoniego, znanego autora pamiętników, i Franciszka, który był potem urzędnikiem targowickim przy jednej z południowych komor, a czasowo nawet zastępcą sekretarza konfederacji; nadto z trzech panien urodziwych. Jednę z nich, podobno Elżbietę, poznał Tomaszewski w Warszawie i tak mu wpadła w oko, że się zaraz o jej rękę oświadczył; przyjęto kawalera bardzo wdzięcznie, bo to i dobry ród, i rozum za nim przemawiał, a i wiek stosowny (liczył podówczas lat trzydzieści), i kaleta nie bez grosza. Tomaszewski tedy w ślady Chrząszczewskiego udaje się do Potockiego, składa dwadzieścia tysięcy pozostałych mu i nadspodziewanie grzecznie zostaje przyjęty. Szczęsny „zastawnym kontraktem, bez addytamentu, wypuścił mu wieś Popówkę, przeszło trzysta dusz płci męskiej mającej ludności, i na mieszkanie do Tulczyna zaprosił". Było to dużo, bardzo dużo ze strony bogatego pana: Dyzma za 1200 zł prowizji otrzymał do tysiąca morgów ziemi, wchodził od razu w poczet dworzan, przyjaciół domu, kiedy teść jego zostawał skromnym dzierżawcą.

W taki to sposób ubogi sandomierzanin, podróżnik po Europie, zjechał na kresy z nadzieją świetnej przyszłości. Zamieszkał on stale w Tulczynie, żona jego, skromna a cicha kobieta, osiadła w jednym z dworków przeznaczonych dla rezydentów; dzierżawą rządził podstarości albo jeden ze szwagrów.

Jakie stanowisko zajmował Dyzma na dworze przyszłego marszałka konfederacji? — doprawdy, określić to się nie da należycie. Nie był on oficjalistą w dzisiejszym tego wyrazu znaczeniu, ale też nie był w dzisiejszym wyrazu znaczeniu przyjacielem domu. Ojciec Szczęsnego, wojewoda kijowski, takich przyjaciół polecał nieraz marszałkowi wytrzepać na kobiercu; wprawdzie w Tulczynie do admonicji bolesnych nie dochodziło, ale dziedzic jego trzymał się od otoczenia bardzo daleko. Tomaszewski prezentował się co dnia u stołu pańskiego, wieczór przepędzał w towarzystwie nie bardzo często zaglądających tu gości, jednak brak ich nie dawał się czuć, bo sami dworzanie stanowili sporą gromadkę: ks. biskup in partibus Sierakowski, ks. Troskolawski, trzej bracia Moszczeńscy, dwaj Mossakowscy, dwaj Hulewicze, Złotnicki, Kobyłecki, że już drobiazg pominiemy, a z przybyszów prawie stale rezydujących: Szwejkowski sędzia, Wigurski mecenas, Gołyński i Kaczkowski spod Kamieńca, Klemens Leszczyński spod Winnicy, nadto cały zastęp gubernatorów, podstarościch, leśniczych, łowczych, lustratorów, skarbników itd., itd., kolejno przybywających do Tulczyna i czekających po kilka tygodni na rozkazy pańskie. A ciż interesanci, dzierżawcy, nieraz całymi dziesiątkami tu zebrani, dalej oficerowie milicji, delegaci od fortec rozmaitych stawiający się z raportami u p. generała artylerii koronnej.

I dworzaninem nie był Tomaszewski, i rezydentem go nazwać nie można. Niektórzy utrzymywali, że sekretarzował przy Potockim; ale Chrząszczewski, najlepiej świadomy rzeczy, utrzymuje, że Szczęsny nie miał sekretarza, że posłańcy przywożący listy lata czekali na odpowiedź pańską; przytacza nawet opowieść o szlachcicu, który podobno rekolekcje wysiadywał w Tulczynie w ciągu kilkunastu miesięcy i że Tomaszewski, postrzegłszy go, ulitował się nad biedakiem, wygotował odpowiedź i dał ją zaraz wojewodzie do podpisania. Dodaje nadto, że często i p. Józefina Potocka funkcją czasowego sekretarza wykonywała z całą skrupulatnością.

Nie był p. Dyzma i poetą nadwornym; nie układał pochwalnych dytyrambów na cześć swego chlebodawcy, jak to potem często czynił Trembecki, a nawet Chrząszczewski, sprawujący „ważne w ekonomii humańskiej obowiązki", który przypominał się jaśnie wielmożnemu panu odami i innymi wierszowanymi elukubracjami. Tomaszewski był z wysokim dla Muzy poszanowaniem, nie poniewierał jej, talent przywdziewał jako uroczystą szatę, tak, że poza tym strojem odświętnym, noszącym cechy surowego klasycyzmu, często trudno dojrzeć człowieka. Rozglądając się w rozmaitych utworach p. Dyzmy, raz tylko podchwyciliśmy go na gorącym uczynku, bardzo zresztą wówczas zwyczajnym, układania strof okolicznościowych — do pięknej Zofii. Miało to miejsce za panowania konfederacji targowickiej; Potocki stał tak wysoko, kochał tak gorąco, a Zofia istotnie tak jeszcze śliczną była, że nawet on, zwolennik klasycyzmu, dostał zawrotu głowy: ułożył dla niej wiersz, w którym jednak pozbyć się nie mógł ciężkiej, ducha pętającej formy; ot choćby na próbkę macie ostatnią zwrotkę tego utworu:

...Miłość płodna ziemię zaludniła, Wydawszy na świat pięknych dzieci grona. Z tych jedno jesteś, sama cię karmiła, Z niej toś wyssała, żeś od wszystkich czczona. Zofio! Tyś jest dziecięciem miłości, Ona ci testamentem swoim legowała: Że w najróżniejszej nawet starości Będziesz kochanką i będziesz kochała...

O starości wspominać kobiecie już przekwitającej było wcale niepolitycznie, a przecie o Tomaszewskim można powiedzieć, co Rzewuski o innym ziemianinie XVIII wieku powiedział: ,,że był człowiekiem grzecznym, nawet wtedy, kiedy największa grzeczność cechowała nasze społeczeństwo. Kto go znał, mógł być pewnym, że skoro doczeka się rocznicy swych urodzin lub imienin, list winszujący otrzyma od niego — i to własnoręczny".

To szczęście, że Wittowa nie czytała tych jego strof spowodowanych zachwytem; miałby się z pyszna poeta, tym bardziej że nie bardzo go lubiła, jak nie lubiła i Hulewicza, może dlatego, że obaj posiadali powierzchowność wcale niesympatyczną; o zalety umysłowe nie szło jej wcale, piękno zewnętrzne na nią tylko oddziaływało — jak znowu korzyła się przed wszystkim, co w sobie uosabiało władzę, potęgę, bogactwo.

Chociaż przyznać potrzeba, że Dyzmie nie zbywało na polorze: nadskakujący dla dam, wyszukany w mowie, nigdy nieprzyzwoitym nawet słówkiem nie obraził ich słuchu, jesteśmy pewni, że nie potrafiłby być niegrzecznym dla płci pięknej; pod tym względem stanowił on przeciwieństwo, rodzaj antytezy, z Hulewiczem: ostatni, żeby nieprzyzwoitości nie powiedzieć, pilnować się musiał. Tomaszewski prowadził życie wstrzemięźliwe, pijatyk i kart unikał, pracował i czytał dużo, gorliwie studiował prawo, słowem, należał do kwiatu tulczyńskiego towarzystwa. Toteż używany bywał niekiedy przez Potockiego do tak zwanych korespondencji dyplomatycznych, ze starszyzną rosyjską szczególnie, a i z Kaunicem, z którym przez czas dłuższy znosił się listownie pan wojewoda.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej