Eugeniusz Sue

DZIECI MIŁOŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ I

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

CZĘŚĆ II

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXX

XXXI

XXXII

CZĘŚĆ III

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

ZAKOŃCZENIE

DZIECI MIŁOŚCI

Eugeniusz Sue

CZĘŚĆ I

PROLOG

I

W pierwszych dniach kwietnia 1816 roku, w piękny dzień wiosenny bulwar Gandawski, będący w tych czasach miejscem przechadzki modnego świata Paryża, natłoczony był spacerowiczami, przesuwającymi się między dwoma rzędami siedzących na ławkach; tu i ówdzie wśród wystrojonej ciżby widać było obce mundury, bowiem wojska sprzymierzone koalicji, która pokonała Napoleona, nie opuściły jeszcze ziemi francuskiej.

Wśród osób siedzących na rogu bulwaru i ulicy Talbott, na rogu, przy którym mieści się kawiarnia Tortoni, w owej epoce główny punkt zborny dawnych ochotników — rojalistów, tudzież austriackich i pruskich oficerów okupacyjnych wyższych szarż, siedziały obok siebie na wysokich krzesłach dwie damy, nawzajem się nie znające, w towarzystwie swych mężów. Jednej z nich towarzyszył również synek, czteroletnie dziecię, o ślicznej twarzyczce. Młoda ta kobieta, blondynka wyjątkowej piękności, nazywała się madame Delmare, miała modne podówczas uczesanie angielskie, ubrana zaś była z wielką wytwornością.

Mąż jej, pan Delmare, człowiek w sile wieku, krzepki i dobrze zbudowany, w złotych okularach, siedział obok, rysy jego łagodne i niewinne wyrażały błogi spokój i pełną szczęśliwość. Przed chwilą wziął na kolana dziecię, o którym wspomnieliśmy, wlepił w nie oczy i zdawał się być pogrążonym w uwielbieniu. Chłopczyk w obu rękach trzymał chorągiewki z białego papieru, obficie podówczas sprzedawane na bulwarach; na sąsiednich krzesłach leżało kilka innych zabawek, kupionych w czasie przechadzki. Widocznie najmniejsza zachcianka dziecka była rozkazem dla ubóstwiającego je ojca.

Nagle pan Delmare, nachylając się ku żonie, rzekł po cichu z zachwytem:

— Anno... Anno... czyś słyszała?

— Co, mój drogi?

— Ta pani... co siedzi z lewej strony...

— Pani w niebieskim kapeluszu? — odpowiedziała pani Delmare, schylając się, aby lepiej dojrzeć sąsiadkę. — Piękna jak anioł, chociaż trochę blada, już na nią zwróciłam uwagę.

— Otóż, moja kochana Anno, dama w niebieskim kapeluszu równie rozsądna, jak piękna...

— Skądże wiesz o tym, że rozsądna, mój drogi?

— Tylko co powiedziała do swego męża, pokazując mu naszego Adalbertka: Mój Boże... spojrzyj jakie zachwycające dziecię z tymi jasnymi włoskami.

— Pojmuję, mój drogi, że to dla ciebie już wystarczający dowód rozsądku — odrzekła z uśmiechem pani Delmare. — Lecz, nie posuwając aż tak daleko mej wdzięczności, powiem, że pani ta, określając Adalbertka jako zachwycającego... dowiodła przynajmniej, że ma bardzo dobry gust.

Pan Delmare, ująwszy w dłonie główkę dziecięcia, czule je uścisnął i rzekł mu po cichu:

— Czy słyszałeś, że ta piękna pani, co obok siedzi, powiedziała, że jesteś śliczny.

— Mój drogi — rzekła młoda kobieta mężowi, tonem miłej wymówki — doprawdy, zanadto już psujesz Adalbertka.

— Psuję go! — odrzekł pan Delmare. — Cóż znowu... Nigdy go dostatecznie, nigdy go dosyć nie będę psuł za szczęście, jakie mi sprawia... Szczęście podwojone jeszcze trwogą, jaką mi przyniosło jego urodzenie... biedne kochanie!... Czy wiesz, Anno, że na sto dzieci przychodzących, jak on, przedwcześnie na świat, dziesięcioro pozostaje przy życiu... Tymczasem on, powiedz sama, jaki silny, rumiany i piękny!

I pan Delmare, w uniesieniu ojcowskim okrywając synka pieszczotami, nie spostrzegł chwilowego, nagłego rumieńca i zakłopotania żony. Zaczął mówić z niewysłowioną radością.

— Cóż mam ci powiedzieć, Anno. Tak, jestem wariat, bałwochwalca naszego synka, trzeba żebyś się z tym pogodziła... a potem — dodał pan Delmare, patrząc na żonę z wyrazem tak czułym, tak słodkim, tak kochającym, że nadał prawdziwy wdzięk swej fizjonomii, dotąd pozbawionej wyrazu — masz wyborny środek, żeby mi przeszkodzić psuć to drogie dziecko.

— Zdaje mi się, że to byłaby rzecz trudna—uśmiechnęła się młoda kobieta. — No, ale powiedz mi, mój drogi, cóż to za środek?

Pan Delmare, schyliwszy się do ucha żony, rzekł po cichu z wyrazem namiętnej miłości:

— Daj mi drugiego aniołka... a nie będę psuł samego Adalbertka... Podzielę moje uwielbienie.

Młoda mężatka spuściła oczy, znowu się zarumieniła i nic nie odpowiedziała; milczała, a mąż patrzył na nią z triumfującą miną.

Podczas tej małej sceny poufałości małżeńskiej, dama w niebieskim kapeluszu, po zachwytach nad twarzyczką dziecka państwa Delmare, wpadła w smutną zadumę, z której nie mogły jej wyprowadzić nadskakiwania małżonka jej, pana de Bourgueil, mężczyzny lat około dwudziestu pięciu, bruneta, wysokiego, o przyjemnych rysach twarzy. Lubo wąskie i zaciśnięte usta, ponury wzrok, nadawały niekiedy jego spojrzeniu i uśmiechowi wyraz jakiejś wymuszoności, nienawiści, może nawet obłudy.

Żona jego, jak już powiedzieliśmy, była skończoną pięknością. Gęste, ciemne włosy otaczały twarz bladą i łagodną o anielskim wdzięku; zamyślona i melancholijna, z roztargnieniem, półsłówkami odpowiadała mężowi. Po długim milczeniu spostrzegła, jak wzmiankowaliśmy, śliczną twarzyczkę dziecka pani Delmare i rzekła do męża:

— Co za prześliczne dziecię!

— Istotnie zachwycające; ojciec je obsypuje pieszczotami — odpowiedział pan Bourgueil.

Nie mogąc stłumić przykrego westchnienia i szukając spojrzenia żony, dodał cicho:

— Syna okrywa pocałunkami... jakże szczęśliwy jest ten człowiek!...

Pani de Bourgueil, zamyśliwszy się znowu, nie odpowiedziała ani słowa. Mąż, lekko dotykając ją łokciem, rzekł półgłosem, z nieukontentowaniem:

— Ależ Julio... przecież mówię do ciebie...

— Przepraszam cię, mój drogi — rzekła młoda kobieta, jakby obudzona. — Cóżeś mi mówił?

— Doprawdy wpadasz w roztargnienie, w smutek niepojęty... Wyprowadziłem cię tu na przechadzkę, mniemając, że zrobię ci przyjemność, aż tu zaledwie parę słów mogę z trudem od ciebie wyciągnąć.

— Należy mi wybaczyć, mój drogi, wiesz, że od pewnego czasu czuję się niezdrowa... daruj mi więc, żem nie odpowiedziała... Zdaje mi się, że mówiłeś...

— Mówiłem ci, że ten pan... którego chłopczyk tak ci się podobał... musi być bardzo szczęśliwym ojcem...

— Mając takie dziecko, musi nim być.

— A to szczęście... którego ja zapewne nigdy nie zaznam... — odrzekł pan de Bourgueil z goryczą. — Od roku... wzbudzam w tobie... tyle wstrętu!...

— Zmiłuj się — odpowiedziała cicho pani de Bourgueil bojąc się, aby ktoś z sąsiadów nie dosłyszał tej rozmowy. — Proszę cię, ani słowa więcej...

— Czy to moja wina... czy moja — rzekł pan de Bourgueil jeszcze ciszej. — Czy to moja wina, że widok szczęścia, którego zazdroszczę, jakiego nigdy może nie zaznam... wyrywa mi z serca mimowolne żale?...

Pani de Bourgueil spojrzeniem błagała męża, aby przerwał tę rozmowę, która zdawała się go tak mocno zasmucać.

Kiedy synek państwa Delmare dowiedział się od ojca, że dama w niebieskim kapeluszu nazwała go prześlicznym, zszedł z ojcowskich kolan i po krótkim namyśle, zbliżywszy się do pani de Bourgueil, rzekł:

— Proszę pani, papa mi powiedział, że nazwałaś

mnie prześlicznym... Bardzo mi to przyjemne. Dlatego dam ci jedną z moich chorągiewek. Weź, proszę.

— Dziecko z wdziękiem podało młodej kobiecie obie chorągiewki. — Wybierz pani, która ci się więcej podoba.

Pan Delmare okiem i uchem śledził zachowanie się syna i, odwracając się do żony z miną zdziwioną i triumfującą zarazem, zawołał:

— Anno, czy słyszysz? W jego wieku, w czwartym roku życia, żeby powiedzieć coś podobnego... to rzecz niesłychana, dziwna, zachwycająca!

— Pani! — rzekła pani Delmare, wstając z krzesła i zbliżając się do pani de Bourgueil, która ujęta pięknością dziecka, posadziła je sobie na kolanach.

— Po tysiąc razy przepraszam za niegrzeczność mego synka.

— Owszem, pani, jestem szczęśliwa, że mnie usłyszał — z uprzejmym uśmiechem odpowiedziała pani de Bourgueil. — I, jak pani widzi, zostałam wynagrodzona za moją szczerość... zyskałam tę piękną chorągiewkę.

Pan Delmare, obracając natychmiast swe krzesło ku pani de Bourgueil, rzekł z dobroduszną szczerością:

— Na honor, pani, nie jestem aż tak dalece skromny jak moja żona. Przyjmę z radością, z wdzięcznością, wszystko, co zechcesz pani powiedzieć miłego o moim Adalbertku.

Rzecz dziwna, pani de Bourgueil nie mogła się powstrzymać od nieznacznego wzdrygnięcia się na to imię. Lekki rumieniec pokrył na chwilę blade jej oblicze i bolesny uśmiech prześlizgnął się po ustach — było to tym dziwniejsze, że imię Adalbert nie należy do owych pospolitych imion, które często są nadawane i łatwo mogą ściągnąć uwagę, gdy się je wymawia. Po chwili pani de Bourgueil opanowała się i zaczęła mówić do pana Delmare, synka jego trzymając wciąż na kolanach:

— Ma pan słuszne prawo nie być skromnym; to miłe dziecię daje prawo do dumy.

Teraz wmieszał się grzecznie do rozmowy pan de Bourgueil, zwracając się najpierw do pani Delmare, której wdzięk, gustowny strój i dobre ułożenie od razu dawały poznać damę z towarzystwa, a która usiadła na próżnym krześle obok pani de Bourgueil:

— Pani pozwoli sobie wyznać — rzekł z uśmiechem — że bardzo zazdroszczę podarunku, jaki zrobił ten śliczny chłopczyk mojej żonie. Przecież myślałem to samo, co ona... więc zasługuję na to samo.

— W takim razie, proszę pana — rzekł z powagą Adalbert. — Dam panu drugą chorągiewkę.

I dziecię ciągle siedząc na kolanach pani de Bourgueil, z równym wdziękiem i uprzejmością podało zabawkę jej mężowi. Pani de Bourgueil miała wpiętą w stanik szpilkę neapolitańską, rżniętą z korala i wyobrażającą zamkniętą rękę z wysuniętym wielkim palcem — był to rodzaj amuletu przeciwko urokom, jak mówią Włosi. Błyszcząca szpilka podobała się rozpieszczonemu dziecku, więc nie krępując się wcale, powiedziało, zresztą grzecznie, do jej właścicielki:

— Dałem pani moją chorągiewkę, to pani może mi dać swoją piękną szpilkę, nieprawdaż?

I nie czekając, jak jego prośbę przyjmie, szybkim ruchem wyjął szpilkę ze stanika młodej damy.

Pan Delmare, w zaślepieniu ojcowskim, uznał to za bardzo zabawne i zaczął śmiać się głośno, jego żona zaś, widocznie niezadowolona z nadmiernej śmiałości i nonszalancji synka, rzekła do swej przypadkowej sąsiadki:

— Doprawdy, pani, jakże jestem zawstydzona tą swawolą... nie znajduję dla przeproszenia pani...

I obracając się do syna, dodała surowo:

— Oddaj szpilkę pani, moje dziecko, to coś zrobił, jest bardzo niewłaściwe.

— Ależ wcale nie, pani — odpowiedziała z miłym uśmiechem pani de Bourgueil, wzruszona i rozbawiona kłopotem młodej mateczki. — Zamiana już uczyniona... ja zatrzymuję chorągiewkę.

— Te szpilki strzegą podobno od uroku — dodał pan de Bourgueil. — Owszem, trzeba nawet, aby ta droga dziecina ją zachowała.

Państwo Delmare ujęci grzecznością nowych znajomych, chcieli przynajmniej zwrócić szpilkę, lecz dzieciak mocno ją ściskał w rączce, wołając z całej siły, że piękna pani mu ją dała i że będzie ją chował na pamiątkę.

Sprzeczka zaczęła ściągać uwagę paru osób, bliżej siedzących. Delmare, schyliwszy się, rzekł półgłosem do pana de Bourgueil:

— Bądź pan łaskaw zostawić mi swój adres, abym jutro mógł mieć zaszczyt odnieść małżonce pana szpilkę i jeszcze raz przeprosić...

— Ach, nie, nie, proszę pana! — żywo odpowiedział de Bourgueil. — Tej szpilki już nie przyjmiemy; jakże jesteśmy szczęśliwi, że się podobała ślicznemu dziecku.

Zresztą, drobna włoska robota mozaikowa nie przedstawiała żadnej większej wartości.

— W każdym razie, panie — nalegał Delmare — pozwól mi poprosić o adres, abym wraz z żoną mógł przyjść i przynajmniej podziękować.

Pan de Bourgueil chętnie przychylił się do tej prośby i wyjmując z kieszeni bilet wizytowy, podał go panu Delmare, mówiąc z wyszukaną uprzejmością:

— Lubo doprawdy, kochany panie, nie ma za co dziękować... przecież to drobnostka, ale ja i żona będziemy nader szczęśliwi i dumni, jeżeli państwo zrobicie nam zaszczyt swoją wizytą.

Zaledwie pan Delmare wsunął bilecik do kieszeni od kamizelki, usłyszał żonę, mówiącą z cicha do pani de Bourgueil, przy której wciąż siedziała:

— Mój Boże, niech pani spojrzy, co za piękna istota!

— Jaka charakterystyczna twarz — dodała jej sąsiadka. — To musi być chyba jakaś Hiszpanka albo Włoszka.

Delmare, słysząc te uwagi, podniósł oczy i ujrzał przed sobą młodą wysoką niewiastę, ubogo ubraną. Na prawej ręce trzymała dziecko owinięte w łachmany; w lewej — kilka wiązanek fiołków, które podawała przechodniom.

Jak trafnie zauważyła od razu pani de Bourgueil, kobieta ta przedstawiała skończony typ południowej piękności rzadkiej we Francji: wysoka, smukła. Pod niezgrabnymi fałdami starej płóciennej, zniszczonej już sukni można było rozróżnić bardzo kształtną kibić; spod czerwonej chustki, nie bez wdzięku zawiązanej na głowie, wydobywały się włosy ciemne,

aż w granatowy odcień przechodzące — tenże odcień miały długie jej rzęsy. Rysy twarzy wychudłej z nędzy, lecz rzadkiej regularności, zdawały się być wyzłocone promieniami południowego słońca; usta miały wyraz bolesnej dumy. Wzrok, to utkwiony w jeden punkt, to roztargniony i prawie błędny, nadawał dziwną wyrazistość wielkim czarnym oczom. Kilka chwil stała nieporuszona przed młodymi kobietami, trzymając dziecię na ręce, potem podała im fiołki, nie mówiąc ani słowa, jakby spełniając tę czynność mechanicznie, z przyzwyczajenia, podczas gdy umysł jej był gdzie indziej.

— Nieszczęśliwa kobieta... robi wrażenie obłąkanej — rzekła półgłosem pani Delmare do pani de Bourgueil.

— Może ze zmartwienia — odpowiedziała jej sąsiadka. — Wydaje się być bardzo ubogą.

Kobieta nie mówiąc ani słowa, natarczywie wyciągała rękę z fiołkami. Pan Delmare przysunął się, wziął cztery bukiety i, szukając po kieszeniach, rzekł:

— Ile się należy?

Zdawała się go wcale nie słyszeć i rzucała dokoła prawie dzikim wzrokiem.

— Hej, kwiaciarka! — wyrzekł Delmare głośniej, dotykając jej ręki. — Pytam, ile się należy za te cztery bukiety?

— Czego pan potrzebuje spytać? — odpowiedziała niezbyt poprawnym językiem i z wyraźnym akcentem włoskim, zaledwie spojrzawszy na pytającego. Ten, po prostu nie rozumiejąc jej odpowiedzi, zwrócił się do żony:

— Czy słyszałaś, Anno?

— Zapewne biedna kobieta chce powiedzieć, żebyś jej dał, ile zechcesz — rzekła pani Delmare wzruszonym głosem. — Bądź szczodry, mój drogi. Biedna istota wydaje się być bardzo nieszczęśliwa. Nawet po francusku słabo mówi, jakże jej tu musi być ciężko!

— Wiesz, moja Anno, że zawsze robię, co tylko chcesz — odpowiedział żonie Delmare.

I, wyjmując z kieszeni srebrną pięciofrankówkę, chciał już ją dać kobiecie, gdy wtem spostrzegł, że jego synek zszedł z kolan pani de Bourgueil i z ciekawością właściwą jego wiekowi, przypatrywał się sprzedającej bukieciki.

— Adalbert! — zawołał Delmare.

Imię to, które przed chwilą tak uderzyło panią de Bourgueil, wyrwało kwiaciarkę z roztargnienia. Rzuciła niespokojne, obłędne spojrzenie dokoła.

Dziecię nie dosłyszało wezwania, więc ojciec zawołał ponownie:

— Adalbercie, czy słyszysz?!

Na powtórny dźwięk tego imienia, kwiaciarka zadrżała całym ciałem, rysy jej przybrały wyraz nieopisanego niepokoju i trwogi; rzec by można, że to imię zbudziło jakieś rozdzierające wspomnienie w jej sercu. Marszcząc czarne, prześlicznie zarysowujące się brwi, zawołała z żywością, patrząc na pana Delmare nieprzytomnym wzrokiem:

— Adalbert, czego za Adalbert?... Delmare zdumiał się.

— Ależ, moja biedna kobieto — odrzekł — przecież Adalbert to mój synek. Wołam go, aby ci oddał te pięć franków.

Schylając się do ucha pana de Bourgueil, dodał szeptem:

— Niezawodnie biedaczka ma źle w głowie.

— Obawiam się tego mocno... wygląda na to — z politowaniem odrzekł de Bourgueil.

Dziecię nadbiegło na głos ojca, gdy zaś ten dał mu pięciofrankówkę, z dumą odniosło ją kwiaciarce.

Nieszczęśliwa machinalnie przyjęła datek i w milczeniu, przez kilka chwil wpatrywała się w małego Adalbertka dziwnym wzrokiem, jakby z zazdrością.

Panowie Delmare i de Bourgueil, stojąc za krzesłami swych żon, nie mogli widzieć ich twarzy.

Obie, uderzone jednocześnie przykrym wzruszeniem, jakie imię Adalberta zdołało wywołać w kwiaciarce, zarumieniły się mocno, spuściły oczy i odwróciły głowy, jakby starając się nawzajem uniknąć swego wzroku, jakby jedna przed drugą chciała ukryć swe zakłopotanie. Obie wszakże starały się ukradkiem rzucić okiem na kwiaciarkę tak piękną, tak ubogą, a którą sam dźwięk imienia Adalberta zdawał się dotykać boleśnie.

W tejże chwili trzy powozy, wytwornie zaprzężone, zajechały jeden po drugim przed wejście do Café Tortoni. Między przechadzającymi się po bulwarach powstało jakieś zamieszanie, jakby w oczekiwaniu niezwykłego widowiska.

II

Zgiełk, pomieszany z ogólnym śmiechem i głośnymi okrzykami, powitał przybycie tych wytwornych pojazdów. Miejsce, przy którym pojazdy przystanęły, przed samym wejściem do modnej kawiarni, znajdowało się blisko krzeseł pań Delmare i de Bourgueil. Tam też poczęto się tłoczyć.

Wkrótce dokoła młodych kobiet, ich mężów i kwiaciarki, zebrała się ogromna ciżba, aż kobiety czuły się zadowolone, że krzesła zasłaniały je przed coraz bardziej wzrastającym zbiegowiskiem widzów jakiejś osobliwej sceny.

Pomiędzy ciekawymi stał młody człowiek, wysoki, o twarzy smutnej i surowej, której długie wąsy

i hiszpańska bródka nadawały wojskowy wygląd. Czarny krawat, długi, granatowy surdut, zapięty pod szyję i ozdobiony wstążką Legii Honorowej, nadawały temu mężczyźnie wygląd oficera, biorącego pół żołdu*, opryszka znad Loary, jakby się wyraził zwolennik powracających Burbonów. Widocznie wracał z jakiejś podróży, bo miał w ręce mały tłumoczek kawaleryjski z czerwonego sukna. Niespodziewane zatrzymanie się, spowodowane tłokiem, zdawało się go niecierpliwić.

Atoli na głos powszechnych krzyków i śmiechu, coraz bardziej się wzmagających u drzwi Cafe Tortom, uległ ogólnemu zaciekawieniu i zatrzymał się obok dwóch młodych kobiet i kwiaciarki. Tę ostatnią tłum popychał dość mocno. Major Maurice — takie bowiem było nazwisko nieznajomego z wstążeczką Legii, litując się nad ubogą kobietą z dzieckiem na ręku, które ochraniała starannie, rzekł z ujmującą dobrocią:

— Stój przede mną, póki się ten tłum nie rozproszy... Nie będziesz przynajmniej popychana i nic się twemu dziecku nie stanie.

Kwiaciarka podziękowała oficerowi wdzięcznym spojrzeniem. Nagle tłum poruszył się mocniej. Major Maurice odwrócił się i spojrzał na tłoczących się najbliżej gapiów tak groźnym wzrokiem, że ścisnęli się nieco i kwiaciarka z dzieckiem nie była już narażona na popychanie.

Delmare na prośbę żony, stanął na krześle, aby spojrzeć nad tłumem i dowiedzieć się wreszcie przyczyny zbiegowiska. Pan de Bourgueil poszedł za jego przykładem.

Nagle pan Delmare głośno się roześmiał, wołając:

— Ach, co za wyborny żart!

— Istotnie, to naprawdę zabawne! — dodał pan de Bourgueil, podzielając wesołość sąsiada.

— Ale powiedzcież nam, panowie, co tam właściwie widzicie — rzekła pani Delmare.

— Dwóch młodych ludzi, nawet elegancko wyglądających, słowo honoru!

— I z wąsami... wysiadło z tych powozów — z trudem odpowiedział pan Delmare, śmiejąc się do rozpuku. — Upudrowani i uczesani à la royale, ubrani po cywilnemu, ale w szlifach... w krótkich spodenkach, nakrapianych pończoszkach... ze szpadkami na ukos i z wielkimi jak talerze, białymi kokardami.

— Ależ to strój emigrantów*, ochotników Ludwika XIV, jak ich nazywają! — dodał pan de Bourgueil, śmiejąc się prawie tak głośno, jak jego sąsiad.

— Ale coś jeszcze lepszego! — śmiał się pan Delmare. — Z drugiego powozu wysiada grube i blisko na sześć stóp wysokie chłopisko, ubrane jak tamci, też jak ochotnik Ludwika XIV... tylko, zamiast szpady... o Boże, chyba umrę ze śmiechu!... ma rożen kuchenny na pendencie...

— Ach, ach, patrz pan — wskazywał pan de Bourgueil. — Ma wielki krzyż św. Ludwika... z blachy, przywiązany z tyłu na sznurku między dwoma guzikami!

— Słowo honoru, to prawda! — potwierdził Delmare. — Właśnie zrobił piruet, widocznie udając markiza, i dojrzałem ten krzyż. Ach, mój Boże, co za komiczny opas!... Czy słyszycie, moje panie, ogólne śmiechy... O, brawo biją!

— Ale, co właściwie ma znaczyć ta maskarada? — spytała pani Delmare, zdziwiona na równi z panią de Bourgueil.

— Przecież karnawał dawno minął — dodała ta ostatnia z niepokojem.

— Ach, teraz wszystko rozumiem! — zawołał Delmare, uderzając się palcem w czoło. — Przecież Café Tortoni, to ulubiona kawiarnia dawnych ochotników królewskich, rojalistów, dalej wielu okupacyjnych oficerów...

— I ci młodzi ludzie — podchwycił de Bourgueil — w których po marsowych minach od razu można poznać byłych oficerów Cesarstwa, urządzili tę urągliwą maskaradę przez szyderstwo i wzgardę dla emigrantów.

— Co za szopka! — rzekła pani Delmare z uśmiechem.

— Na nieszczęście, ten wesoły żart może wywołać poważną awanturę — odpowiedziała pani de Bourgueil. — Jeżeli, jak słyszymy, Cafe Tortoni jest miejscem zbornym dawnych ochotników królewskich i w ogóle rojalistów...

— Ma pani zupełną rację — odrzekła druga młoda kobieta. — Ochotnicy mogą przejąć się tym konceptem oficerów cesarskich, których nienawidzą na serio.

— I tym bardziej może to się skończyć serio, moja kochana Anno — wtrącił pan Delmare — że między ochotnikami Burbonów, przesiadującymi po całych dniach w Cafe Tortoni, ma być podobno dwóch czy trzech zawołanych zabijaków i pojedynkowiczów. Cała więc komedia może się zakończyć czyjąś śmiercią, a przyznam się, że to byłoby mniej zabawne, niż początek.

— Ach! — zawołała pani Delmare z przejęciem.

— To byłoby okropne!

— No, ale miejmy nadzieję — rzekła pani de Bourgueil — że sprawa nie zajdzie aż tak daleko...

— Och, och! — przerwał Delmare wciąż jeszcze stojąc na stołku. — Otóż jeszcze jeden powóz — na ostatku pewno najlepsze!

— Do diabła, na psa urok — wrzasnął pan de Bourgueil. — Już kilku oficerów cudzoziemskich i kilku ze stałych bywalców Tortoniego wylazło na taras kawiarni, dla powitania, niezbyt grzecznego zapewne, tych sparodiowanych ochotników.

— Ale wydaje się, jakby czekali na znajomych w ostatnim powozie — uspokajał go Delmare. — Ach, baczność, oto i sławny Lostange, były ochotnik królewski, to właśnie jeden z owych słynnych pojedynkowiczów, o których przed chwilą wspomniałem... Pokazywano mi przed kilku dniami tego zabijakę.

— Gdzie on, gdzie on?— spytał pan de Bourgueil. Także obie damy poruszyły się.

— O, to ten, co pierwszy zszedł z balkonu, widzisz? Ten wysoki blondyn, z laseczką w ręku. O, to chwat, z którym, prawdę mówiąc, nie chciałbym nigdy zadrzeć, bowiem wcale nie jestem amatorem pojedynków.

— Doprawdy, to ten słynny Lostange! — potwierdził de Bourgueil. — Znam go ze... ze sławy... smutna to sława! Powiadają, że miał już piętnaście pojedynków, z czego dziewięć ze śmiertelnym wynikiem... dziewięć na piętnaście, to ślicznie!

— Ach, straszny człowiek! — zawołała pani Delmare z przerażeniem.

— Mieć dziewięć trupów na sumieniu, to okropność!... — wzdrygnęła się jej sąsiadka.

I obróciwszy się z niepokojem do pani Delmare, dodała:

— Ale, proszę pani, jeżeli ma się z takimi ludźmi do czynienia, to ten żart może mieć straszliwe skutki...

— Wyznaję, że mimowolnie serce mi się ściska...

— Ach, mój Boże! — krzyknął nagle de Bourgueil z żywym niepokojem i zdziwieniem.— Przecież to on, doprawdy! Wysiadł z ostatniego powozu.

— O kim mówisz, mój mężu? — spytała żona. Lecz de Bourgueil nie odpowiadał i z jeszcze większym przerażeniem dodał:

— Przecież to on, na czele tych sześciu młodych ludzi, przebranych za ochotników... wchodzi na ganek... zaraz zetknie się ze strasznym Lostange'em...

— Jeszcze raz, mój drogi—zniecierpliwiła się pani de Bourgueil. — O kim mówisz?

— Pan de Bourgueil mówi o wysokim, młodym mężczyźnie z czarnymi wąsikami... Piękna twarz, słowo honoru! Pomimo tej śmiesznej koafiury — odpowiedział Delmare pani de Bourgueil. — Oto już wszedł na taras.

— Lostange przypatruje mu się i zatrzymuje go — zawołał de Bourgueil z przerażeniem.

— Coś bardzo żywo rozmawiają — dodał Delmare. — A tymczasem ten gruby i wysoki drab, z rożnem zamiast szpady, kryguje się wciąż... robi jakieś piruety, niby markiz... a zagląda ciągle pod nos jednemu z austriackich oficerów... Hm... hm... to może się źle skończyć...

— Ach! — zawołał pan de Bourgueil z trwogą. — Złamał na pół laseczkę, którą Lostange niegrzecznie wywijał w czasie rozmowy. Wchodzą wszyscy do

kawiarni... nie ma wątpliwości, że będzie się musiał bić z Lostange'em! Zgubiony! — zakończył de Bourgueil, ze zgnębioną miną schodząc z krzesełka. — Już nie żyje...

— Ależ, panie — rzekł do niego Delmare. — Któż to właściwie jest, ten młody człowiek, którym się pan tak zajmuje i o którego się pan tak lęka?

— To jeden z mych najlepszych przyjaciół, pułkownik Roland — odrzekł ze smutkiem de Bourgueil.

— Co?—rzekł z żywością Delmare.—Ten wysoki, przystojny, młody człowiek, któregośmy przed chwilą tam widzieli, to sławny pułkownik Roland, który, jak mówią, dokazywał pod Waterloo tak bohaterskich czynów na czele swego pułku huzarów?

— Tak, to on we własnej osobie, kochany panie — odpowiedział de Bourgueil ze wzrastającym niepokojem. — Tak, to pułkownik Roland, jedna z ostatnich i najmłodszych chlub Cesarstwa... jeden z najsympatyczniejszych, najinteligentniejszych ludzi... I tegoż może wieczoru będzie zakłuty przez Lostange'a, bowiem, jak mówię, nikt nie zdoła dorównać w boju na szpady temu zawołanemu rębaczowi.

Podobnie, jak nieco wcześniej pani de Bourgueil i kwiaciarka były żywo poruszone dźwiękiem imienia Adalbert, tak i obecnie nazwisko pułkownika cesarskiego Roland, a zwłaszcza wiadomość o niebezpieczeństwie, na jakie był narażony, wywarło silne wrażenie i to nie tylko na trzy młode kobiety, ale i na wciąż stojącego obok majora.

Nie odstępował on ani na chwilę kwiaciarki, którą osłaniał przed naporem tłumu i wraz z nią słyszał o tym, co się działo na ganku Cafe Tortoni.

Pani Delmare na nazwisko pułkownika Roland i na wiadomość o możliwości pojedynku, zbladła, zasłoniła twarz woalką, aby ukryć silne zmieszanie i prawie konwulsyjnie przyciskała syna do siebie.

Pani de Bourgueil w pierwszym uniesieniu histerycznego wprost przestrachu, szybko podniosła się do połowy, jak gdyby chciała biec, aby zażegnać niebezpieczeństwo grożące młodemu pułkownikowi... Potem, oprzytomniawszy, padła na krzesło przejęta nerwowym drżeniem. Aż szczękała zębami, jakby dla wstrzymania tego, co się spoza nich mogło wydobyć. Spuściwszy głowę na piersi, gryzła batystową chusteczkę.

Kwiaciarka, skoro tylko zrozumiała, co przy jej słabej znajomości francuskiego możliwe było dopiero po chwili, że życie pułkownika Roland było w niebezpieczeństwie, zmieniła się gwałtownie — żal i gniew uczyniły jej twarz prawie straszną — nabrała jakiejś niezwykłej odwagi; czarne, ogromne oczy zapłonęły i, obróciwszy się do majora Maurice, który ją dotąd zasłaniał, rzekła podając mu dziecko:

— Ty jest dobry... potrzymaj je... ja idę tam — wskazała ruchem głowy na kawiarnię Tortoni. Major Maurice zamierzał właśnie sam przecisnąć się przez tłum. Jego męska i smutna twarz także przybrała wyraz niepokoju na dźwięk nazwiska Roland i na wieść o scysji rozpoczynającej się pomiędzy mniemanymi „ochotnikami Ludwika XIV" a rojalistami z kawiarni Tortoni. Przeto zdziwił się niezmiernie prośbą kwiaciarki, którą wziął początkowo za wariatkę, tak dziwne wrażenie robiły jej fizjonomia i gwałtowne ruchy. Wzruszając ramionami, odrzekł:

— Zostań tu, nie mogę wziąć tego dziecka. Postąpił kilka kroków naprzód, chcąc przecisnąć się przez tłum i dostać się do wnętrza kawiarni, by połączyć się z towarzyszami broni. W ten sposób oddalił się od pani Delmare i de Bourgueil, zbyt zaaferowanych, aby mogły zauważyć, co zaszło między majorem a kwiaciarką.

Ta ostatnia jednak, idąc tuż za oficerem, dogoniła go i uchwyciwszy za rękę, rzekła przerywanym głosem, z silnym włoskim akcentem:

— Oni chcą jego zabić... pilnuj mojego dziecka... ja będę bronić... ja będę bronić...

I ta energiczna, namiętna istota, nie mogąc oprzeć się gwałtownemu wzruszeniu, wybełkotała jeszcze kilka słów już po włosku. Potem zamierającym głosem, z obłąkaną twarzą wydała stłumiony krzyk, kurczowo czepiając się ramienia oficera... Major Maurice, czując ramię jakby w kleszczach, odwrócił się szybko, dość szybko jeszcze, by zdążyć podtrzymać kwiaciarkę, która padała zemdlona. Silnym ruchem chwycił ją wpół.

Dawny major wielkiego Cesarstwa, pełen ludzkich uczuć, już przedtem litował się nad wyraźnie nieszczęśliwą kobietą. Nie chciał więc jej opuścić w tak smutnym położeniu. Tłumy przerzedziły się cokolwiek, wezwał więc na pomoc kilka osób i wyszukał miejsce, gdzie można było udzielić nieszczęśliwej kobiecie pomocy.

* Przezwisko oficerów napoleońskich.

* Zdobycie Paryża przez koalicję antynapoleońską spowodowało masowy powrót emigrantów — arystokratów, zbiegłych w 1789 roku.

III

Kiedy major Maurice litował się nad tą kobietą, tłumy ciekawych, tłoczące się na bulwarze, w domniemaniu, że szydercza maskarada cesarskich oficerów może mieć smutne następstwa, ze zdwojoną ciekawością oczekiwały na ich wyjście z kawiarni Tortoni, dokąd właśnie weszli.

Panie Delmare i de Bourgueil, przemógłszy wreszcie pierwszą trwogę, zdołały choć w części ukryć swe zmieszanie przed mężami, nie dziwiącymi się zresztą, że ich żony są tak przerażone samą myślą o morderczych pojedynkach. Wiedzieli, że one sprzyjają jak i oni oficerom niezapomnianej pamięci armii Cesarza. Pułkownik Roland był codziennym gościem w domu państwa de Bourgueil i pan de Bourgueil ani chwili nie miał powodu zastanawiać się nad niepokojem żony o ich wspólnego przyjaciela. Chcąc ją uspokoić, przemówił:

— No, może za daleko posunąłem moje obawy o naszego przyjaciela, moja kochana Julio! O tym Lostange istotnie opowiadają jako o najstraszniejszym zabijace, ale przecież pułkownik Roland ma sławę nieustraszonego, a choćby jako wojskowy, doskonale musi robić szablą.

— Na nieszczęście nie zawsze tak bywa — westchnął pan Delmare. — Słyszałem nieraz, że zdarzają się wojskowi straszni na polu bitwy, a bijący się na szpady nie lepiej ode mnie. A to już rzeczywiście kiepsko... zważywszy na mój wstręt do broni białej... jak i do ognistej — dodał z dobrodusznym uśmiechem.

— Co prawda, to nigdy mi jeszcze nie przyszło do głowy spytać pułkownika Roland, czy dobrze umie strzelać — odrzekł pan de Bourgueil. — No, ale miejmy nadzieję, że tak waleczny oficer musi dobrze władać bronią.

I zwrócił się do żony, która, siedząc ze spuszczoną głową i pogrążona w głębokim milczeniu, drżała tak gwałtownie, aż szal poruszał się na jej ramionach:

— Nie drzyj tak, Julio. Doprawdy, jesteś tak bojaźliwa jak dziecko... Przecież to wszystko tylko błahe domysły... Wystarczy zawsze czasu na smutek, kiedy się nieszczęście przytrafi.

Kobieta podniosła głowę i z wysiłkiem wykrztusiła:

— Przyznaję się do słabości... lecz pojedynek!... Jeżeli ktokolwiek polegnie w pojedynku, to rzecz smutna. A może właśnie będą się bili aż do śmierci!...

— I pomyśleć — dodała pani Delmare pewniejszym nieco głosem — że rodziny dziś szczęśliwe, jutro może, dzięki tej niemądrej instytucji, pogrążą się w żałobie.

— Ach, moja biedna Anno — odpowiedział pan Delmare — widzę, że jesteś jeszcze mniej mężna od pani de Bourgueil, chociaż wcale nie znasz pułkownika Roland. Głos masz drżący, twarz przerażoną. Ale patrz na naszego Adalberta... jaki on smutny, jak tylko dostrzegł twój niepokój... biedne, kochane dziecko!... Diabli nadali pojedynki i specjalistów od nich! Słowo honoru, trzeba chyba być wariatem, żeby się w tak bezmyślny sposób mordować! Nieprawdaż, panie de Bourgueil? Ten ostatni zawahał się.

— No tak... bez wątpienia, panie... nadużywanie pojedynków prowadzi do smutnych następstw... Są atoli okoliczności... w których na honor...

— Bardzo szanuję te wyjątkowe okoliczności — odpowiedział z całą szczerością pan Delmare. — Ale nie mogę sobie wyobrazić sytuacji, w których narażenie życia nie na polu bitwy i nie dla ratowania bliźniego byłoby jakąś koniecznością. Wystarczy już, że każdy z nas jest narażony na śmierć zwyczajną, a ten bohaterski pułkownik dość już chyba narażał swe życie za ojczyznę! Brrr, sama myśl o tym głupim przesądzie, prawdziwym dreszczem mnie przejmuje.

— Rzeczywiście — pomyślał sobie pan de Bourgueil z uśmiechem — ten poczciwiec, bynajmniej nie jest wielkim zuchem...

Nagle wśród tłumu rozległy się okrzyki:

— Już idą, już idą!

— Wychodzą z cudzoziemskimi oficerami i z rojalistami od Tortoniego!

— Będą się bić!

— O, jest Lostange!

Panowie de Bourgueil i Delmare stanęli znowu na krzesłach. Większość krzeseł naokoło również była pozajmowana przez ciekawych.

Żony ich nie miały już żadnych wątpliwości: zamieszanie, niepokój, trwoga, którymi się zdradzały, wreszcie owo przeczucie zazdrości, zawsze tak nieomylne — wszystko to powiadało im, że drżą obie o jednego człowieka... i że chyba tym człowiekiem jest słynny pułkownik Adalbert Roland.

Jednakże, przez dziwną sprzeczność... mniej może dziwną zresztą, niż się na pozór wydaje, młode kobiety nie odczuwały w tej chwili ku sobie ani nienawiści, ani zazdrości, lecz rodzaj jakiejś bolesnej sympatii wzajemnej, zrodzonej ze wspólnego nieszczęścia, jakie im obu przecież groziło.

Przeto pani de Bourgueil, schyliwszy się do ucha pani Delmare, wyszeptała urywanym głosem, pełnym łez, z trudem powstrzymywanych.

— Pani, ja go kocham... lecz mu nie uległam... przysięgam ci! Drżysz wraz ze mną... więc i ty go kochasz...

— Tak, drżę o niego... Kocham go... wyznaję to... Lecz od lat czterech już nie widziałam go wcale... — z równym smutkiem odrzekła pani Delmare.

Podejrzewając, że pani de Bourgueil wydaje się niezbyt wierzyć w tak długą rozłąkę, dodała z niewypowiedzianą szczerością i smutkiem:

— Uwierz mi, prawdę mówię...

Nie będziemy opisywali fizjonomii pani de Bourgueil — mieszały się na niej radość i łzy, co ją czyniło tak tkliwą... Nareszcie dowiedziała się, że człowiek, którego uwielbiała, lecz któremu miała siłę się opierać, nie oszukiwał jej wcale, w co przed chwilą jeszcze wątpiła. Ukradkiem więc uścisnęła rękę pani Delmare z niewysłowionym uczuciem wdzięczności, dziękując jej za uwolnienie od strasznej niepewności.

Wszystko to odbyło się tak nagle, że najzupełniej uszło uwadze mężów, wciąż jeszcze stojących na krzesłach i wpatrujących się w incydent przed kawiarnią. Pierwszy zszedł na ziemię Delmare.

— No, nie ma już żadnej wątpliwości — rzekł ze smutkiem. — Idą bić się. Pułkownik Roland wraz z tym otyłym i wysokim drabem z rożnem, wyszli właśnie z kawiarni z tym okropnym Lostange'em i jakimś austriackim oficerem, wszyscy czterej wsiedli do jednego powozu... A jak się prześcigali w uprzejmości!... Żaden nie chciał wsiąść pierwszy... Bardzo dziękuję za taką wyszukaną grzeczność!

— O i inni, zapewne sekundanci — dodał pan de Bourgueil — już powsiadali. Sześciu przeciw sześciu... o, ochotnicy królewscy i cudzoziemscy oficerowie! Zapewne udadzą się do lasku Bulońskiego i tam poczną się krajać.

— Może ten pojedynek w samo południe — zauważył pan Delmare — ściągnie uwagę policji... Gdyby im uniemożliwiła tę rzeźnię, to byłoby najlepiej.

— Ma pan rację — rzekła pani de Bourgueil, kurczowo chwytając się tej myśli. — Niepodobna, żeby w biały dzień dopuszczono do mordu.

— No, ale nawet gdyby tak się stało, moja droga — odpowiedział pan de Bourgueil — to spowodowałoby tylko opóźnienie. Odłożyliby może pojedynek do jutrzejszego świtu, a przyznam się, że przy takim niepokoju, jaki mnie ogarnia, wolałbym i dla siebie i dla mojej żony jak najprędzej już coś wiedzieć o losie naszego biednego przyjaciela.

Wreszcie powozy z pojedynkującymi się odjechały i tłumy poczęły rozchodzić się powoli.

Delmare, wziąwszy żonę pod rękę, zwrócił się do państwa de Bourgueil:

— Doprawdy, jestem wprost wdzięczny memu synowi za jego niegrzeczność. Jej to będę zawdzięczał honor i przyjemność odwiedzenia państwa.

— Spodziewam się, szanowny panie, że stosunki między nami nawiązane przez ten zabawny przypadek, już nie ustaną — odpowiedział de Bourgueil. — Jestem przekonany, że i moja żona jest tego zdania. — Pani de Bourgueil, wciąż zasłaniająca woalką swą bladość i zmieszanie, podała drżącą rękę pani Delmare i rzekła wzruszonym głosem:

— Pani... lubo dotąd nie miałam honoru być znajomą pani, spodziewam się ze strony pani równie żywej i szczerej chęci spotkania się znowu, co z mojej.

— Tym bardziej wierzę w szczerość pani, że sama te chęci podzielam i proszę w to wierzyć — odpowiedziała z gorącą sympatią pani Delmare.

I, pożegnawszy się, rozeszli się.

Pan Delmare wyszedł z domu pieszo, kazał jednak swemu stangretowi czekać z powozem na bulwarze, gdyby żona lub dziecko czuli się zmęczeni.

— No, a jakże zakończymy południowy spacer, moja miła Anno? — zwrócił się do żony.

Patrząc na nią z uwagą, dodał:

— Mój Boże, jakże cię ten przeklęty incydent zasmucił! Nie mam ci tego za złe, moja kochana. Trzeba by mieć serce naprawdę kamienne, aby obojętnie patrzeć na odjazd tych walecznych ludzi, którzy za chwilę mają wymordować się wzajemnie... A między nimi, ten młody pułkownik Roland, tak młody, a już okryty chwałą na placu boju... Lecz, doprawdy ubolewam niezmiernie, żem się wybrał na przechadzkę właśnie w tę stronę i w ten sposób uczyniłem cię świadkiem tej niemiłej sceny, która tak boleśnie tobą wstrząsnęła... Jedynym wynagrodzeniem za te nieprzyjemności jest ta nowa nasza znajomość. Oboje bardzo sympatyczni, a zwłaszcza ta młoda dama jest prawdziwie zachwycająca. A jak się im nasz Adalbert podobał, czyż nie, Anno?

— Istotnie, ona jest śliczna, mój drogi... Ale pytałeś, co mam zamiar robić dziś po obiedzie. Otóż chciałabym odwiedzić moją matkę.

— Znakomicie, to i ja tam się wybiorę, trochę później.

— Jak to, mój drogi, to nie pojedziesz tam ze mną i z Adalbertem?

— Nie mogę — z uśmiechem odpowiedział pan Delmare. — Mam bardzo ważny interes.

— Jakiż?

— A wiśnie, szanowna pani? — mówił pan Delmare z komiczną powagą. — Czyżbyś już zdążyła zupełnie zapomnieć o wiśniach?

— O czym mówisz?

— Jak to, kochana Anno, nie pamiętasz, że wczoraj gdyśmy przejeżdżali obok sklepu królewskiego dostawcy owoców, Adalbert zawołał: Ach, już są wiśnie, chcę świeżych wiśni! Nikt nie dobierze również pięknych wyrażeń jak on. Dlatego też będzie miał świeże wiśnie. Czy słyszysz, kochanie? Właśnie pójdę po świeże wiśnie dla ciebie.

— Ach! — zawołał chłopczyk głosem milutkim i pieszczotliwym. — Jaki tatko dobry... bardzo tatce dziękuję za te prześliczne owoce...

— Słyszysz? — rzekł pan Delmare. — Widzisz, że wystarczy, by to dziecię powiedziało mi swym pieszczotliwym głosikiem: tato, a już zrobi ze mną wszystko, co zechce. Na sam ten wyraz: tato, chodziłbym na głowie. Ach, więc zrobimy w ten sposób: ty, kochana Anno, pojedziesz do matki, a ja przyjdę tam wkrótce. Wiesz przecież, że bez ciebie i bez naszego kochanego synka czuję się jak ciało bez duszy.

Po tych słowach pan Delmare pomógł żonie wsiąść z dzieckiem do powozu.

Służący zamknąwszy drzwiczki za panią Delmare, podał panu list mówiąc:

— Proszę pana... przyniesiono przed chwilą ten list do domu... Ponieważ posłaniec powiedział portierowi, że bardzo pilny i ważny, przywiozłem go.

— Dobrze zrobiłeś — odpowiedział pan Delmare, niedbale przyjmując list, nie patrząc nań wcale, jeszcze pochłonięty żegnaniem się z żoną i odpowiadaniem na całusy, które mu chłopczyk z wdziękiem przesyłał z odjeżdżającego powozu.

— Hm... hm... panie Adalbercie — rzekł Delmare ze śmiechem, patrząc na syna. Tymczasem jego żona nie potrzebując dłużej się ukrywać, rzuciła się w głąb półzakrytego powozu i zalała się łzami. — Hm... hm... panie Adalbercie, te pocałunki bardzo trącą świeżymi wiśniami, jak je ślicznie nazwałeś.

Powóz już odjechał dawno, a szczęśliwy ojciec wciąż śledził go rozczulonym i radosnym wzrokiem.

— Ach — mówił do siebie, krocząc znów po bulwarze i trzymając w ręce otrzymany list. — Nie wiem dlaczego nigdy jeszcze nie czułem się tak szczęśliwy jak dziś... Moja żona... mój śliczny synek...

W nich zawiera się całe moje życie... Rzecz szczególna... raz jeszcze pytam sam siebie... dlaczego nigdy nie czułem się tak dobrze jak dziś, nigdy tak dobrze nie zdawałem sobie sprawy, jak jestem szczęśliwy? Ach, czyżbym nie zgadł?... Tak, tak... rozumiem już, niestety! Taka już natura ludzka, że choćby się nawet nie było ani złym, ani egoistą, zawsze lepiej czuje się swoje szczęście na widok nieszczęścia innych... więcej się je ceni... Ci nieszczęśliwi oficerowie, którzy za chwilę będą aktorami krwawej komedii, może mają żony i dzieci, które kochają... które uwielbiają równie, może, jak ja moją żonę i synka... a jednak dziś niezawodnie trzech z nich śmierć zabierze... w pełni życia, miłości, nadziei... Biedni ludzie, to rzeczywiście okropność. Już nie dziwi mnie wzruszenie Anny!... Myślała zapewne, jak ja o naszym szczęściu... i zrobiła to samo spostrzeżenie, co ja teraz... Otóż, jak to źle ze wszystkim się opóźniać... to moja wieczna wada!—dodał poczciwiec z pogodnym uśmiechem. — No, ale przestańmy... odpędźmy te smutne myśli... Dzięki Bogu, ta droga i dobra Anna może być spokojna; jeśli jej kiedyś narobię zmartwienia swoim zuchwalstwem, będzie wtedy gorąco, jak powiadają... no, ale to chyba nieprędko nastąpi... Lecz nie myślmy już o tak szkaradnych rzeczach. Biegnę kupić owe wspaniałe wiśnie, aby prędzej znaleźć się przy moich skarbach... Dobrze, a ten list, o którym wprost zapomniałem, podobno ma być ważny — dodał wzruszając ramionami. — Wspaniali są! Jak gdyby mogły dla mnie istnieć jakie listy ważne, prócz tych, które by napisała do mnie moja anielska żona. Mniejsza o to, ten podobno strasznie ważny list... No, przede wszystkim pismo adresu zgoła mi nieznane... odpieczętujmy. Może coś naprawdę ważnego.

Pan Delmare odpieczętował list; w środku znalazł jeszcze drugi list, również zapieczętowany. Ten zostawił na potem, chcąc najpierw przeczytać pierwszy.

Po chwili czytania, twarz jego, zwykle tak pogodna i rumiana... zsiniała... zmieniła wyraz... stanął jak wryty, skamieniał...

Przeciągając ręką po oczach, jakby chcąc przekonać się, czy nie jest igraszką potwornej halucynacji, odczytał powtórnie pierwszy list, drżącą ręką odpieczętował drugi, rzucił nań okiem i zatoczył się, jak pijany. W ostatniej chwili zdołał rzucić się na krzesło, stojące na bulwarze.

Nic już nie widział... nie słyszał... był osłupiały... przerażony, bezwładny... Zmienił się w jednej chwili, jakby go piorun poraził.

IV

Pułkownik Roland, jeden z głównych bohaterów naszej powieści, zamieszkiwał wytworny pałacyk, otoczony ogrodem przy ulicy Del Arcade.

Dzielnicę tę w owych czasach bardzo spokojną położoną na uboczu od gwarnego centrum Paryża, wybrał pułkownik umyślnie, albowiem przez furtkę ogrodową, wychodzącą na rozległą i pustą przestrzeń, niejedna dama Elwira, niespokojna i drżąca, mogła wślizgnąć się do głośnego Don Juana i wyjść bez narażenia się na zwrócenie uwagi ciekawych przechodniów. Było to właściwie spokojne, arystokratyczne przedmieście.

W dniu, w którym zaszły opisane wypadki, w porze poobiedniej w salonie pułkownika Roland, umeblowanym równie bogato, jak wykwintnie, przebywał sam kamerdyner, a raczej powiernik młodego oficera.

Sługa ten, mężczyzna lat około trzydziestu, Korsykanin, nazywał się Pietri.

W zdenerwowaniu przechadzał się po salonie. Twarz jego zazwyczaj złośliwa i szydercza, miała teraz wyraz ponury, złowrogi i zatrwożony.

— Te szpady — mówił chodząc z niepokojem — te szpady... te pojedynki... czy on jest świadkiem, czy sam się bije?... Jeżeli nie starczy mu zwykłej odwagi... biegłości... miałżeby zginąć? Nie, nie, to byłoby straszliwe!

Rozmyślania Pietriego zostały przerwane wejściem lokaja w liberii. Przyniósł on prześliczną czerwoną kamelię, w kosztownym chińskim wazonie porcelanowym.

— Otóż jeszcze jeden bukiet, panie Pietri — rzekł służący. — Czy mam postawić na stole przy innych?

Pietri, zamiast odpowiedzi, zapytał służącego nerwowym i niecierpliwym tonem:

— O której godzinie przychodził Kuba po szpady dla pana pułkownika?

— Właśnie druga biła w kuchni, panie Pietri.

— A teraz już wpół do piątej — rzekł Pietri spoglądając na zegarek. I znowu zaczął przechadzać się nerwowo.

— Czy mogę postawić wazon na stole, panie Pietri? — powtórzył lokaj.

— Tak.

Służący, mocno zdziwiony zafrasowanym obliczem kamerdynera, postawił wazon na marmurowym stole, na którym stał już wielki kosz, wytwornie z trzciny upleciony, pełen parmeńskich fiołków; wspaniały wazon ze szkła czeskiego mieścił prześliczny bukiet, w małej zaś skrzynce hebanowej, wysadzanej srebrnymi arabeskami, jaśniał krzak róży, mający tyleż kwiatów, co liści.

— Spodziewam się, panie Pietri, że pan pułkownik będzie kontent. Tyle pięknych kwiatów, to nawet jak na dzień imienin dosyć. Oto mi święto prześlicznie obchodzone i mam nadzieję, że przez równie prześliczne kapłanki. Ach, zapomniałem o liście, który przed chwilą właśnie przyniesiono! Czy mam go położyć obok innych?

— Tak — z roztargnieniem odpowiedział Korsykanin, nie przestając przechadzać się, gdy lokaj kładł list obok mnóstwa innych listów.

— Panie Pietri—zagadnął służący. — Co panu się stało, że pan taki niespokojny? Czy mniema pan może, że pułkownik przysłał po swe szpady w związku z jaką sprawą serio?... Co prawda tak był zabawnie dziś rano przebrany, że mógłby się ktoś roześmiać niewłaściwie, a nasz pułkownik takich rzeczy płazem nie puszcza. Wtedy...

Pietri nie dał żadnej odpowiedzi. Służący, poczekawszy trochę, wyszedł z salonu, zdziwiony niezmiernie zachowaniem się kamerdynera.

Ten ostatni, przechadzając się jeszcze, zdawał się coś sobie przypominać. Nagle zbliżył się do stolika, na którym lokaj położył list świeżo przyniesiony, obejrzał adres, zadrżał i po krótkim namyśle wyszedł z salonu zabierając list ze sobą.

Zaledwie wyszedł bocznymi drzwiami, szybko wszedł lokaj, trzymając w ręce dwie szpady pojedynkowe w pochwach i głośno zawołał:

— Panie Pietri, panie Pietri!

Lecz spostrzegłszy, że kamerdyner już znikł, dodał ze zdziwieniem:

— Gdzież on się podział, u licha?... Pewno poszedł przez kryte schodki do swego pokoju. Co jemu się dzisiaj stało, że wpadł w taki humor? On, zawsze taki uprzejmy, taki poczciwy, koleżeński. Nigdy nie nadużywa swej roli powiernika pana pułkownika.

Potem, zbliżając się do wspaniałych kwiatów, powąchał je i dodał:

— Boże, jak to pachnie! Jaki nasz pan szczęśliwy, uwielbiają go! Doprawdy, trzeba być pułkownikiem huzarów, żeby być tak adorowanym. Jakie prześliczne kwiaty... i pewno to nie wszystko jeszcze! Ach, żeby wszystkie kochanki pana pułkownika zaczęły mu przysyłać kwiaty, mógłby chyba założyć okazałą kwiaciarnię!

W tejże chwili powrócił Pietri. Lokaj wskazał na szpady, mówiąc:

— Patrz, panie Pietri. Niepotrzebnie trwożyłeś się o pułkownika. Kuba powrócił już z powozem i przywiózł te szpady z powrotem.

— A pułkownik? — spytał Pietri z niepokojem. — Nie przyjechał swoim powozem, więc może został ranny? Czy go nie mogą tu przynieść? Może to jakaś cięższa rana? Odpowiadajże... prędzej odpowiadaj!

— Ależ nie dopuszcza mnie pan do słowa... Jeszcze raz mówię, niech się pan uspokoi. Pan pułkownik ma się nie gorzej od nas.

— Skąd to wiesz?

— Przed godziną Kuba widział pana pułkownika i rozmawiał z nim...

Gdy Korsykanin dowiedział się, że nie ma już czego lękać się o życie swego pana, radość i wzruszenie były tak wielkie, tak gwałtowne, że zrazu nie mógł słów znaleźć; potem zaczął z wielką ulgą:

— Ach, jakiż ciężar spadł mi z serca! Ale dlaczegoż pułkownik odesłał swój powóz? Czyżby był jedynie świadkiem w jakim pojedynku?

— Nie wiem nic, panie Pietri, poza tym, co mi Kuba opowiedział: pan pułkownik, wyszedłszy od Tortoniego, wsiadł do powozu z tym opasłym rotmistrzem, panem Brossard, przebranym jeszcze śmieszniej od niego... miał pod pachą ogromny rożen zamiast szpady... może pan sobie wyobrazić! Za nimi wsiadł jakiś oficer austriacki i jakiś wysoki blondyn, ubrany po cywilnemu. Pułkownik polecił Kubie, aby zatrzymał powóz na wprost kościoła Madeleine.

— I wtedy posłał Kubę do domu po pałasze, wiem już o tym. A później?

— Później, panie Pietri, kiedy Kuba przyniósł te szpady, powóz odjechał i zatrzymał się przy wjeździe w aleję des Venoes, na Polach Elizejskich. Tam pułkownik wysiadł wraz z całym towarzystwem, wysoki blondyn zadzwonił do bramy pałacyku w ogrodzie. Pułkownik i wszyscy weszli tam. Dziesięć minut później nadjechały jeszcze dwa ekwipaże i siedzący w nich również udali się do tego pałacyku w alei des Venoes. Po kwadransie wyszedł z pałacyku jakiś człowiek i zawołał służącego pułkownika Roland. Kuba przybiegł; kazano mu wejść do pokoju, w którym zastał pułkownika. Ten, oddając mu szpady, powiedział: Pan Saint Maruan odwiezie mnie sam, wracaj z powozem do domu; zabierz też szpady, a ten list oddaj panu de Bourgueil przy ulicy Royal. Kuba spełnił to wszystko, tylko ponieważ mamy dziś imieniny pana pułkownika, więc, panie Pietri, Kuba ze stangretem, po oddaniu listu, zatrzymali się na rogu ulicy Royal, aby wypić na koźle buteleczkę za zdrowie wielmożnego pana... dlatego to nie wrócili od razu.

— Aha... w ten sposób więc — mówił Pietri w zamyśleniu — w ten sposób minęła już godzina przeszło, od czasu, gdy Kuba odniósł list pana pułkownika panu de Bourgueil?

— Tak, panie Pietri, bo przecież ulica Royal niedaleko stąd.

— Ach, dzięki Bogu, dzięki Bogu! — mówił Pietri z westchnieniem ulgi. — Niepotrzebnie strachu sobie narobiłem... Więc Kuba jest zupełnie pewny, że pułkownik nie odebrał najlżejszej nawet rany. Czy tak?

— Kuba jest najzupełniej pewny, panie Pietri. Ale słyszę dzwonek, trzeba otworzyć.

Kiedy służący wyszedł, Pietri położył z powrotem na stoliku list, który był poprzednio wyniósł — i z dziwnym uśmiechem wsunął go pod inne.

Wkrótce powrócił lokaj i zameldował kamerdynerowi:

— To jakiś pan pyta o pułkownika. Powiedziałem, że go nie ma, lecz ten pan chce czekać. To oficer, major, nazywa się Maurice.

— Ależ to najlepszy przyjaciel naszego pana! Jego kolega z pułku! — z żywością zawołał Pietri. — Prędzej, poproś pana majora, niech wejdzie.

I mówiąc to, sam poszedł pośpiesznie ku drzwiom na spotkanie gościa.

Po chwili wszedł znany nam już major, niespokojny, zmieszany. Pierwszymi jego słowami, wymówionymi do kamerdynera, były:

— Macie już jakie wiadomości od pułkownika?

— To pan major już wie?

— Wiem tylko, że miał mieć pojedynek z jakimiś Austriakami i rojalistami.

— Może pan już być spokojny, panie majorze. Pan pułkownik nie otrzymał najmniejszego zadraśnięcia i pewno rychło wróci. Zdaje się, że i pojedynku nie było.

— Ach, całe szczęście, całe szczęście! — rzekł major z radością i dodał do siebie: — Więc te szczególne przeczucia były próżne, płonne... a jednak...

Po chwili milczenia i namysłu zwrócił się do oczekującego kamerdynera.

— Teraz, kiedym się już uspokoił o Adalberta, dzień dobry mój Pietri.

I uprzejmie podał mu rękę.

— Panie majorze... — zakłopotał się Pietri, nie śmiejąc przez uszanowanie przyjąć ręki, którą mu oficer podawał. — Panie majorze... nie zasługuję...

— Co, ty nie zasługujesz, aby moja ręka uścisnęła twoją?... Słuchaj, Pietri, czyż ja mógłbym kiedykolwiek zapomnieć, że bez twego poświęcenia, bez twego męstwa, Adalbert, najlepszy mój przyjaciel, zostałby na polu bitwy pod Waterloo?

— Panie majorze, postąpiłem, jak winien wierny sługa postąpić i na tym koniec.

— I koniec? A te dwa pchnięcia kozacką dzidą, któreś odebrał, szukając ciała swego pana na polu bitwy, wśród góry trupów, skąd wydobyłeś go na wpół martwego, posiekanego, ociekającego krwią. A i ja nie lepiej wyglądałem po tym dniu okropnym! Nie, Pietri, podaj mi rękę, tę mężną i uczciwą rękę, która, ocalając Adalberta, wróciła mi przyjaciela i brata!...

Teraz Pietri nie mógł już odmówić uściśnięcia podanej przez majora dłoni i powiedział:

— Jakże mój pan będzie szczęśliwy, a zarazem jakże się zdziwi ujrzawszy pana tutaj! Właśnie przed kilku dniami dopiero dziwił się i martwił, że nie miał od pana od dłuższego czasu żadnych wiadomości. Powiadają przecież, że klimat Egiptu nie dla każdego jest zdrowy!

— No, nie z powodu zdrowia opuściłem Aleksandrię, mój poczciwy Pietri... Ale mówmy o Adalbercie... Jak się miewa... czy się aby ostatnie jego rany nie otworzyły?

— Nie, panie! Zdrowie pułkownika wyborne! Nigdy nie był weselszy, bardziej ożywiony... i ręczę panu, że nie traci czasu. O, może pan major wiedzieć, że go wcale nieźle używa — dodał Pietri, śmiejąc się i pokazując prześliczne kwiaty i bukiety, rozstawione na stoliku.

— W istocie, wyjątkowo wspaniałe kwiaty, ale co to jest właściwie... nie rozumiem...

— Dziś właśnie trafił pan na imieniny pułkownika, a po ilości tych bukietów można by wnosić, że św. Adalbert ma bardzo wielu czcicieli... Jest to święty bardzo modny, bardzo poszukiwany, bardzo rozchwytywany...

— Więc pułkownik zawsze ten sam — smutnie uśmiechnął się major. — Zawsze zbiera triumfy?

— Ach, panie majorze, ja, co to widzę przecież z bliska, bo mój pan zupełnie pokłada we mnie zaufanie, ustawicznie sam siebie pytam, jak on może nie poplątać się wśród takiej masy intryg, pomylić się w adresie lub nie nazwać przez roztargnienie jednej imieniem drugiej... bo to jest prawdziwe zamieszanie, natłok. Lecz wcale nie, pułkownikowi nigdy nie zdarzy się pomyłka. Powiada, że to rzecz prosta, bo przecież w pułku musiał się wyćwiczyć, żeby nie plątać imion i nazwisk swoich kochanych huzarów.

— Widzę, że Adalbert nic się nie zmienił. Zawsze pozostaje wierny... niestałości...

— Czegóż pan major chce! Mój pan nie należy do siebie... nie jest egoistą... Równie hojnie udziela siebie samego, jak swego majątku i jak słońce świeci dla wszystkich oczu, pod warunkiem, by oczy te były piękne... A należy też oddać memu panu sprawiedliwość, że bynajmniej nie jest wyniosły. Byleby miał do czynienia z kobietą piękną, to czy ma do czynienia ze światową, czy ze zwyczajną kokotką... dla wszystkich jest jednakowy, zgodzi się na wszystko...

I niedostrzeżone wstrząśnienie zmarszczyło brwi Pietri. Tymczasem major, smutniejszy jeszcze i bardziej zamyślony, mówił dalej z roztargnieniem:

— Tak, to wszystko prawda... Wiem, że Adalbert na wszystko się zgadza... I dziś nawet szczególnym trafem... — urwał i dopiero po chwili milczenia zaczął mówić. — Powiedz mi, mój Pietri, czy wśród tych pospolitych miłostek, ze zwykłymi dziewczętami z ulicy, którymi nie gardzi pułkownik...

Lecz, przerywając znowu, major dodał:

— No, dajmy pokój, Pietri... Nie chcę być gadatliwym, ani ciebie zmuszać do jakichś plotek... Lepiej pomówię o tym wprost z Adalbertem.

— W takim razie, panie majorze, nie będzie pan długo czekał... powóz już wjeżdża w dziedziniec... to zapewne mój pan wraca z pojedynku.

W chwilę potem do salonu wszedł pułkownik, zawiadomiony już przez służbę o przybyciu majora. Pietri dyskretnie usunął się z salonu, pozostawiając obu towarzyszy broni sam na sam.

V

Pułkownik Roland wszedł do salonu ubrany jeszcze w ów humorystyczny strój ochotnika Ludwika XIV — upudrowany do niemożliwości i uczesany à la royale, we fraku o długich połach z małymi złotymi epoletami, w kamizelce białej w kwiaty, z żabotem, z mankietami, w spodenkach koloru świeżego masła i w wysokich butach wywijanych tak, że widać było cieniowane pończoszki. Mała szpadka, podobna do rożenka w pochwie, obijała mu się o łydki.

Pomimo cudackiego stroju, pułkownik Roland, dzięki swej pięknej twarzy, kształtnej figurze i gracji w ruchach, nie robił bynajmniej śmiesznego wrażenia. Upudrowanie, chociaż karykaturalne, nadawało czarnym jego oczom blask nadzwyczajny i dziwnie odbijało na tle czarnych brwi i zakręconego wąsika.

Na widok majora regularne rysy pułkownika przybrały tkliwy wyraz. Z rozwartymi ramionami rzucił się ku staremu przyjacielowi, wołając:

— Maurice! Mój przyjacielu, to ty? Nareszcie... co za niespodzianka, co za szczęście!

— Dobry i kochany Adalbercie! — odpowiedział major, nie mniej wzruszony od przyjaciela i ściskając go serdecznie. — Zawsze pozostajesz wierny naszej starej przyjaźni!...

— Czyżbyś kiedy wątpił o tym?

— Nie! Dlatego też, jak widzisz, jestem bardziej szczęśliwy, niż zadziwiony na widok twego powitania.

— A ja wciąż myślałem, że jesteś pod Aleksandrią, list bowiem twój ostatni...

— Tak... kiedy go pisałem, miałem jeszcze trochę nadziei, lecz zaszły potem nowe trudności... brak doświadczenia... brak kierownictwa w tym zdziczałym kraju... wreszcie i ja, i moi koledzy musieliśmy się wyrzec tych prób zakładania osady i powrócić do Francji. Wiesz przecież, że Egipt po kilkuwiekowych rządach mameluków stał się zupełną ruiną*.

— Mój kochany Maurice, nic nie ma nierozsądniejszego, niż rzucać perły ludziom pod nos... przepowiedziałem ci bankructwo tego filozoficznego planu... lecz...

— Masz słuszność. Prawie ściśle przewidziałeś to, co nastąpiło; namawiałeś mnie bym kraju nie opuszczał, lecz wiesz, co mnie zmuszało... a potem ta zgraja burbońska, te ich białe chorągwie, ukryte za plecami hord rosyjskich i pruskiego żołdactwa. Oto, co mnie zasmucało tak, że już wolałem uciec choćby i do Egiptu przed tym plugawym widokiem.

— A czyżbyś sądził, że i ja nie odczuwam boleśnie tego chwilowego poniżenia naszej ojczyzny... o, nie, nie! Właśnie dziś nawet nadarzyła mi się... Nagle pułkownik roześmiał się głośno i dodał:

— Ale... zapomniałem zupełnie... musiałeś mnie wziąć za kiepskiego wariata... Cóż mówisz o mojej wspaniałej koafiurze, o tym stroju. Czy poznajesz w tych szatach szuana, pułkownika byłego 4-go pułku huzarów Cesarza, tego sławnego pułku?

— A, wiem już o tej szopce.

— Jak to? Kto ci powiedział? To zdążyło już stać się tak głośnym?

— Właśnie dopiero co wysiadłem z dyliżansu i przechodziłem przez bulwar Gandawski...

— Ach, więc byłeś tam?

— Tak, wśród tłumu ciekawych... Tylko nie mogłem nic dojrzeć... zrobiło się zbiegowisko, jak przy wjeździe Cara Aleksandra... Przypadkowo dosłyszałem twoje nazwisko...

— I nie przybiegłeś do nas?

— Przeczuwając, że ta historia nie skończy się na śmiechu, chciałem oczywiście dostać się do was, gdy...

— Gdy co?...

Major z przykrym uczuciem dodał:

— Opowiem ci później... Ale, co to właściwie było i co to za dawni nasi koledzy?

— No, oczywiście, wszystko stara wiara!... Raymonde, były pułkownik 2-go pułku ułanów, dwaj bracia Maurin z 8-go pułku dragonów, Saint-Marcean, niegdyś oficer ze świty Cesarza, a na dobitkę ten opasły Brossard...

— Brossard, z pułku kirasjerów gwardii cesarskiej? Czy to nie on uzbroił się w rożen?

— O, o, właśnie! Był nieoceniony! Wyglądał jak hipopotam, pozujący na markiza. Ach, trzeba go było widzieć, jak robił piruety na słoniowych nogach w pończoszkach, albo, jak zakładał kapelusz pod rękę, nie mówiąc już o tym okropnym rożnie zamiast szpady i o krzyżu św. Ludwika na plecach.

— Jakiś jegomość, który tuż obok mnie wlazł na krzesło, opowiadał swojej żonie o waszym triumfalnym wjeździe do Tortoniego. Lecz, co za szczególną myśl powzięliście?

— A widzisz, wyobraź sobie, kochany Maurice, że w kawiarni Tortoniego zbierają się najzapaleńsi dawni ochotnicy: muszkieterowie szarzy, czerwoni, zieloni i inni pokojowi i przedpokojowi rycerze, którzy przez całe życie proch wąchali chyba przy puszczaniu fajerwerków w Tuillerie albo w Petersburgu. Ta zgraja młokosów, przesiadująca z wielkim tłumem cudzoziemskich oficerów i przeważnie spijająca wino na ich koszt, lży po całych dniach nas, żołnierzy prawdziwych, cesarskich, nazywając nas rozbójnikami znad Loary, królobójcami i w tym rodzaju. Więc też obmyśliliśmy ten żart, aby im zaproponować, by powtórzyli nam w oczy te wszystkie plugastwa.

— Czy rzeczywiście był u Tortoniego niejaki Lostange, sławny zawadiaka i rębacz?

— A jakże! Powiadają o nim, że sam Samson* jest przy nim jagnięciem. Na szczęście natknął się na tarasie kawiarni właśnie na mnie... Już nie karnawał, powiada z groźną miną, w maskach po kawiarniach się nie chodzi. Zapewne, by nie robić strachu kawiarnianym wojakom, odpowiadam. A że on, mówiąc niegrzecznie, wymachiwał laseczką, więc wyprowadzony z równowagi, wyrwałem mu ją, złamałem wpół i rzuciłem mu ją pod nogi. Panie, zawołał, znieważasz mnie! — Bardzo możliwe, lecz wejdźmy do kawiarni, rozmówimy się spokojnie. Wchodzimy, aż tu ten opas Brossard, waląc swym rożnem po stoliku, ryknął wołowym głosem: Hej, panie młody, wazę ponczu i szklanek tylko czystych... tak, czystych, to jest takich, z których jeszcze nie żłopali rojaliści, ani...

— Z tego grubego Brossarda zawsze zawadiaka — rzekł major z uśmiechem.

— Prawda, że to było już za wielkie grubiaństwo, lecz ten poczciwy chłopak niezbyt wysila się na dowcip, gdy chce czemu przyganić. Mniejsza o to, pocisk trafił. Stali goście kawiarni zaczynają cichą naradę i po chwili sześciu z nich podchodzi do naszego stolika, a na ich czele sławny Lostange. Zbliża się do mnie, obrzucając mnie spojrzeniem od stóp do głowy, powiada słodziutkim głosem: Z polecenia tych panów mam zaszczyt oświadczyć panom, zapewne bonapartystom, że jesteście ubrani zarówno śmiesznie jak niedorzecznie. Jak pan widzisz, odpowiedziałem, jest to prawdziwy ubiór emigrantów jego królewskiej mości. Przecież jest prawie zgodny z oryginałem — prawie zgodny, bo gdyby był zupełnie zgodny, byłby nie tylko śmieszny i niedorzeczny, ale nikczemny i sromotny jak czyny tych ludzi, którzy ośmielili się wrócić do kraju dopiero ukryci w furgonach Azjatów. A Morcean dodał jeszcze: I którzy łącząc barbarzyństwo z podłością, kazali zamordować, kazali, bo sami zamordować nie śmieli, bohaterskiego Neya, Lebruna, Labedoyera* i sprawić rzeź bonapartystów na Południu!

— Doskonale powiedziane!

— No, chyba, ale niestety, sławetny Lostange i cała ta zgraja niezbyt się na tym poznała. Sam Lostange pobladł z wściekłości. Już pan pozwolił sobie znieważyć mnie, łamiąc moją laseczkę, wrzasnął obracając się ku mnie, a teraz jeszcze wy wszyscy, rozbójnicy Bonapartego, znieważacie sromotnie emigrację, rojalistów i tych szlachetnych cudzoziemców. Skoro was jest sześciu i nas tyluż, niechże krew zmyje tę zniewagę, a istotnie dużo, dużo krwi potrzeba na jej zmycie. Aż tu Brossard dodaje ze śmiechem i z dowcipem: Prawdziwe pranie! Ale — dodał, gdzież to się ta pralnia odbędzie? W moim ogrodzie, odpowiedział Lostange — nikt nam nie przeszkodzi... mieszkam w alei des Venoes. Niech to będzie przestrogą, panowie, dla tych z was, co są żonaci. Jak Boga kocham — rzecze Brossard, drapiąc się za uchem — jeżeli tak bohaterscy rycerze pozarzynają nas jak kurczęta, to jakaż to będzie przykrość dla madame Dou-Dou, mojej małżonki, która jest już wdową po dwóch kanonikach... A zresztą cóż robić... uciec już nie sposób... narażam więc swe szacowne życie, uprzedzam tylko panów, że ponieważ wy wszyscy w tej kawiarni zebrani, nie jesteście warci jednego cięcia szpady, przeto będę bić się nie inaczej, jak tym potężnym rożnem.

Major aż się roześmiał.

— No, na coś podobnego jeden chyba Brossard zdobyć się może!... Niezły dowcip!

— I myślisz, że żartował, gdzie tam!

— Jak to?

— Ano, nie było sposobu, aby mu wybić tę dziką myśl z głowy, no i bił się...

— Rożnem?

— A oczywiście i to w dodatku nie gorzej, niż szpadą... dwie godziny temu... w ogrodzie Lostange'a, pojedynkował się z ogromnym oficerem ułanów austriackich, który, chociaż tęgo składał się na niemiecki sposób, mniej zręcznie jednak wywijał.

— Czy doprawdy... Brossard swoim rożnem?...

— Bił się prześlicznie, nie gorzej niż szpadą. Jeszcze sobie dopomagał szyderczym śmiechem. Za każdym złożeniem się, powiadał: Wezmę Szwaba na rożen, wezmę Szwaba na rożen. I wreszcie dosłownie wpakował Austriaka na rożen jak indyka. Znasz przecież jego cięcie herkulesowe: wali szpadą jak maczugą... Potem nasz Brossard, wycierając swój okrwawiony rożen, powiada: No, madame Dou-Dou, tym razem nie będziesz jeszcze wdową po kochanku.

— Ach, cóż to za figlarz! No, a ty?

— Ja miałem do czynienia z Lostange'em. Pierwszorzędny rębacz, słowo daję, szybki jak błyskawica, nogi jak ze stali, zanadto jednak zapala się pod wpływem nienawiści. Na honor, aż szpetny był z tą wykrzywioną twarzą i wytrzeszczonymi oczyma... Jest to jedno z tych dzikich zwierząt, które się biją nie dla przyjemności pojedynku, nie dla popisania się pięknym fechtunkiem, lecz, aby zabić. Krew im uderza do głowy, sam jej zapach ich upaja. Na szczęście, wytrzeźwiłem go... ze dwa miesiące nie będzie mógł nikogo zarżnąć.

— A nasi towarzysze broni?

— Saint-Marcean i Raymonde ranni obaj, pierwszy nawet dość poważnie. Odwiozłem go do domu powozem, którym później i tu przyjechałem. No, ale Brossard, obaj bracia Morin i ja spisaliśmy się, jak widzisz, dobrze. Była to, mój poczciwy Maurice, prawdziwa rozrywka. Ciebie tylko nam brakowało.

— Adalbercie, znasz przecież od dawna moje wyrobione przekonanie o pojedynkach...

— Tak, nie lubisz ich, no, ale ci to jednak nie przeszkadza bić się jak należy, sam przecież widziałem!

— No... w razie koniecznej potrzeby... Ale zawsze z prawdziwą przykrością i wstrętem.

— Jak Boga kocham, mówisz zupełnie jak o wojnie! Pamiętam przecież, choć to jest najbardziej oryginalne wśród twoich oryginalności, ty, jeden z najlepszych oficerów, brzydzisz się wojną... nader wymownie przeciwko niej potrafisz przemawiać, przeciwko nieszczęściom i krwi, jaką ona kosztuje. A przecież nie znam nikogo, kto by ci dorównał męstwem podczas szarży. Widziałem cię pod Lipskiem, pod Lutrem, potem w kompanii francuskiej pod Montmirail, w okropnej rzezi pod Arceis — sur teube*, wreszcie pod Ligny i pod smutnej pamięci Waterloo. Ach, mój poczciwy Maurice, gdybyś nie był takim wilkiem, dzikusem, filozofem, marzycielem, wierzącym w sny, przeczucia i inne niemieckie banialuki, do których przywykłeś w czasie naszych długich wędrówek po tym głupawym kraju piwoszów... przecież powinien byś już dawno dostać szarżę pułkownika, na dwa lata przede mną, a byłeś pod Waterloo tylko majorem. Widzisz, że nie ukrywam przed tobą prawdy.

— Równie dobrze znasz moją otwartość, kochany Adalbercie. Czy przypominasz sobie nasze długie dyskusje przy ognisku obozowym, wśród płaszczyzn Niemiec?... Doprawdy, trudno znaleźć dwóch przyjaciół równie serdecznych, a jednocześnie równie biegunowo różniących się w każdej prawie kwestii.

— Czegóż to jest dowodem, jeżeli nie gruntowności naszej przyjaźni... Ale, powiedz mi, co masz zamiar robić. Skoro zarzuciłeś ten zamiar kolonizacji Egiptu?

— Jeszcze nic nie postanowiłem... Słyszałem, że niektórzy z moich towarzyszy z Egiptu mają zamiar udać się do Teksasu lub do Ameryki Południowej.

— Co? Maurice! Czyżbyś znowu miał zamiar kraj porzucić? Zaledwie po powrocie!

— Wolę już wygnanie, byle nie patrzeć bezsilnie na tę ohydę i poniżenie ojczyzny.

— Lecz ta podróż nieprędko chyba nastąpi. Zostaniesz w Paryżu przynajmniej czas jakiś?

— Jak najkrócej.

— Dobrze, ale chyba, dopóki nie wyjedziesz, zatrzymasz się w moim pałacyku?

— Dziękuję ci, mój drogi, ale...

— Co za ale... nie ma żadnego ale. Będziesz tu mieszkał jak u siebie w domu i kwita. Do tego pałacyku należy mały pawilon złożony z trzech pokojów, bardzo wygodny, a teraz wolny. Będziesz tam sam jeden jak święty Antoni, tylko bez wieprza, ponieważ nie zmieniłeś swych nawyknień; będziesz sobie mógł filozofować i marzyć ile zechcesz.

— Jeszcze raz ci dziękuję, mój kochany. Nie bez celu zapewne osiedliłeś się w tym miłym ustroniu... wiem przecież, jak znakomitym donżuanem jesteś. Otóż, moja obecność mogłaby spłoszyć Bóg wie ile miłostek... jeśli mam sądzić... z tej masy prześlicznych bukietów, przysłanych w dzień twoich imienin — dodał Maurice, śmiejąc się i wskazując na kwiaty poustawiane na stole. — Niewdzięczniku!... jeszcze nie raczyłeś nawet rzucić okiem na te przepyszne kwiaty, na te listy...

— I ty mnie o to strofujesz... ty, dla którego o nich zapomniałem? Tak, Maurice, dla ciebie, albowiem miłość zmienia się, idzie w niepamięć, sama tylko przyjaźń trwa wiecznie...

— Otóż, ponieważ przyjaźni mojej możesz być pewny zawsze, odpieczętuj te listy, niecierpliwiące się w swych kopertach, kiedy do nich zajrzysz.

Pułkownik niedbale wziął cały pęk listów ze stołu.

— Ach, miły Boże — rzekł. — Istotnie, czy je warto czytać; z góry przecież mogę powiedzieć, co się w nich zawiera; zarówno, jak i moja odpowiedź z góry wiadoma jest piszącym!

— W takim razie, po co właściwie i ty, i twoje korespondentki w ogóle piszecie?

— Dlaczego? — odrzekł pułkownik, bez zbytniej uwagi odpieczętowując i przeglądając listy, bez przerywania rozmowy z przyjacielem. — Dla naznaczenia sobie schadzki, mój drogi Maurice, i na próżno dobierać wyrazy, każdy bowiem list miłosny ogranicza się do tych słów: Pani! Błagam cię, przyjdź do mnie! Ach, panie, to okropne, nie, nie, nigdy, za nic w świecie nie zgodzę się. Owszem, mój aniele, przyjdziesz, bo cię uwielbiam. Ach, jeśli mnie, panie, uwielbiasz, to co innego, więc przyjdę na pewno.

— Co do owego: nie przyjdę, to... widzisz, Maurice... przytaczam jedynie dla dokładności, albowiem, skoro kobieta pisze do ciebie, to już znaczy, że ma chęć przyjść do ciebie prędzej, czy później, no i...

Pułkownik nie dokończył — wziął ze stołu ostatni list; ten właśnie, który Pietri zabrał na chwilę do siebie. Spojrzawszy na ten list zadrżał — rysy jego, nacechowane dotąd niedbałą i żartobliwą płochością, przybrały wyraz zdziwienia i radości, które, w miarę, jak list czytał, zamieniły się w zachwyt — wreszcie, namiętnie całując list, zawołał:

— Dziś wieczorem... ach! Ona przyjdzie... przyjdzie... nie sądziłem, że to już tak rychło... Tak długo walczyła sama z sobą... tak długo opierała się... a jednak przyjdzie!

Potem, przypomniawszy sobie, że przecież zaczął wykładać majorowi swoją teorię miłości, pułkownik otrząsnął się z chwilowego wzruszenia i głośno roześmiał, zwracając się do przyjaciela:

— Czyż źle ci mówiłem, mój drogi Maurice, że w miłości wszystko sprowadza się do kwestii: przyjść, czy nie przyjść?

— Ach, przecież to jest niegodziwe — zawołał major, oburzony cynizmem przyjaciela. — To już gorzej, niż lekkomyślność... to już wzgarda, okrucieństwo!

I, chwyciwszy kapelusz, z pośpiechem, wzburzony, skierował się ku drzwiom.

Pułkownik osłupiał.

— Maurice, Maurice! — zawołał, biegnąc za nim. — Cóż się stało takiego? Dokąd idziesz, czemu masz taką twarz zagniewaną? O jakiej wzgardzie, o jakim okrucieństwie mówiłeś?

I, biorąc przyjaciela za rękę, rzekł ze szczerym wzruszeniem, które mimo woli rozczuliło majora.

— Maurice... cóż znaczy to wyjście, tak nagłe i bez wyjaśnień... bez powodu... po tak długiej rozłące, w chwili, kiedy tak jestem szczęśliwy, że cię widzę znowu?... Cóż ci niewłaściwego powiedziałem... cóż ci zrobiłem? A może obraziłem cię niechcący?... Przebacz mi... Czyż tacy przyjaciele jak my, mogą gniewać się kiedykolwiek? Czyż możemy zapomnieć o przeszłości? Czyż nie pamiętasz naszego rozczulenia, kiedy po całodziennej bitwie, my, cośmy się śmieli na widok najstraszliwszego niebezpieczeństwa, rzucaliśmy się ze łzami w oczach nawzajem sobie w objęcia, przyciśnięci przez chwil kilka sercem do serca, niezdolni wprost słowa wymówić... z radości, żeśmy obaj wyszli cało? A pod Lipskiem, czy nie walczyłeś jak lew, aby mnie wydobyć spod szabel austriackich kirasjerów, a kiedy już byłem ocalony, czyż nie czuwałeś przy mnie z poświęceniem, z troskliwością dobrej matki? Wreszcie... cóż jeszcze mam ci przypominać? Pamiętasz, jak w poranek przed bitwą twoja czuła i troskliwa przyjaźń, czyż nie zatrwożyła się niewytłumaczonym złowieszczym przeczuciem, które się tym razem ziściło. I po tylu dowodach przyjaźni, przywiązania wzajemnego, mamyż się gniewać o jedno słowo? Daj spokój, Maurice, mój dobry Maurice. Czyż nie mówiliśmy między sobą ze sto razy, że przyjaźń żołnierska to rzecz święta?

Niepodobna opisać tkliwej szczerości głosu, jakim pułkownik Roland przemawiał do przyjaciela, ani odmalować bolesnej niespokojności jego twarzy, nadającej jej rysom wyraz, któremu nie można było się opierać, tak że major powoli dał się odprowadzić na dawne miejsce. Patrząc na przyjaciela z czułością, ale zarazem surowo, pomyślał:

— Takie postępowanie wzbudzać musi szczere oburzenie w każdej duszy szlachetniejszej, a jednak on jest dobry... ma serce, głos przyjaźni głęboko nań oddziaływuje... lecz, niestety nie czuje nawet, jak złe jest jego postępowanie, a jednak zło to jest straszliwe... ohydne...

Po chwili przygnębiającego milczenia, mówił, uroczystym głosem:

— Adalbercie, przypomniałeś mi moje smutne przeczucia w poranek przed bitwą pod Lipskiem... Otóż... prawie takim samym złowróżbnym przeczuciem wiedziony, równie przygnębiony, przyszedłem dziś do ciebie.

— Co chcesz powiedzieć? — spytał pułkownik ze zdziwieniem, uderzony poważną i smutną postawą przyjaciela. — Cóż to za złowieszcze przeczucie?

Major w pierwszej chwili nie odpowiedział. Dość długie milczenie przerwało rozmowę dwóch przyjaciół.

* Istotnie, Egipt w początkach XIX w. był dzięki gospodarce Turków i czerkieskich mameluków, krajem zupełnie barbarzyńskim. Ludność, wynosząca w czasach rzymskich 8 milionów, spadła do 2 i pół miliona.

* Samson — słynna rodzina katów paryskich, obsługujących od 1790 r. gilotynę.

* Po bitwie pod Waterloo zwycięscy rojaliści skazali na śmierć szereg oficerów napoleońskich, ze słynnym marszałkiem Ney na czele, mimo obiecania im nietykalności.

* Jedna z najstraszniejszych bitew w roku 1814, która zdecydowała o utracie przez Napoleona Paryża.

VI

Pierwszy przerwał milczenie pułkownik Roland. Uszczęśliwiony, że przyjaciel widocznie udobruchał się, bo został, rzekł z poprzednią wesołością:

— Mój Maurice, nie zostawiajże mnie w nieświadomości mego losu, o jakich to przeczuciach chcesz mówić, mój czcigodny iluminacie*, myślicielu, poszukujący kamienia filozoficznego? Powiedzże wreszcie!

— Wkrótce wszystko ci wytłumaczę — odpowiedział major ze stroskanym i surowym wyrazem twarzy. — Teraz nawet byś mnie nie zrozumiał!

— Dobrze, zaczekam na twe proroctwa, straszliwa Kasandro, lecz, czy możesz mi już teraz wytłumaczyć przynajmniej, o czym myślałeś przed chwilą, gdyś mówił: to jest wzgarda, okrucieństwo i oburzyłeś się, mówiąc tak, aż chwyciłeś za kapelusz i chciałeś...

— To nie zrozumiałeś mnie?

— Słowo honoru, że nie!

Major Maurice spojrzał na przyjaciela wzrokiem surowego niedowierzania, a potem znowu wpadł w zamyślenie. Wreszcie odpowiedział:

— Nie, to prawda, że nie powinieneś był mnie zrozumieć... to cię nawet poniekąd usprawiedliwia...

— Widzisz, Maurice, przeto trzeba mieć zawsze pobłażanie dla ludzi, mogących się jeszcze usprawiedliwić.

Lecz major, zapewne wyrzucając sobie, że tak łatwo dał się powodować przyjaźni, zawołał:

— Nie, nie miejmy słabości! Nie można usprawiedliwiać tych, którzy mają umysł zdrowy i rozsądny, których serce bije jeszcze dla szlachetnych uczuć... nie, tym nie można przebaczyć, gdy czynią źle, gdy poświęcają na wzgardę, na łzy, na męczarnie nieszczęśliwe istoty, których jedynym wykroczeniem jest ufność i poświęcenie bez granic!

— Ach, o kimże to właściwie mi mówisz?

— Nie!... To opatrzność gotuje dla nich najstraszliwsze, najsroższe kary!

— Dobrze, jak widzę — rzekł pułkownik ze śmiechem —jeśli zaczniesz swoją ulubioną rozprawę, jeśli wtedy, kiedy ja mam do jazdy tylko biednego osiołka dardanelskiego, a ty się puścisz na swym angielskim... a raczej meklemburskim rumaku... jakże, u licha ciężkiego chcesz, abym ci zdołał dorównać i towarzyszyć w tej jeździe? Doprawdy, Maurice, pozostawmy te baśnie poczciwym iluminatom niemieckim, którzy, doprawdy, doprowadzili cię do bzika swymi przewidzeniami, podwójnym wzrokiem, duszą świata i innymi dubami smalonymi, dobrymi doprawdy dla starych bab berlińskich!...

— To bardzo śmieszne, Adalbercie, żołnierz mówiący o opatrzności, nieprawdaż?

— Nic śmiesznego, owszem, aż serce się ściska, na widok umysłu tak gruntownego, tak znakomitego jak twój, który pogrążył się w podobne rojenia.

— Przebóg, mój ty piękny lowelasie, mój nieustraszony donżuanie — zawołał major z gorzkim uśmiechem. — Kiedym dziś jeszcze przychodząc do ciebie...

— I cóż, przychodząc do mnie?

— Lecz nie, idźmy po kolei... kopalnia bogata.

— Co za kopalnia?

— Kopalnia niegodziwości, w których się nurzasz, z których czerpiesz pełną dłonią...

— Mój dobry Maurice! Zgoła się nie zmieniłeś... zawsze jednaki... Mów, będę cię słuchał.

— Niedawno czytałeś list, wołając: ach, ona przyjdzie, po takiej walce, po takim oporze... ona przyjdzie!

— Spodziewam się... Zdaje się, że to nie jest chyba powód do rozpaczy. Jestem nawet pewny, że przyjdzie, bo mnie nigdy jeszcze nie okłamała.

— Kobieta, która nigdy nie skłamała, kobieta, która tak długo opierała się, tak długo walczyła ze sobą, jest przecież, Adalbercie, uczciwą kobietą!

— Ona! Ach, Maurice, czytałeś „Niebezpieczne związki".

— Tak, Valmont...

— Pochlebca!

— Jak kat pochlebia tym, których ma piętnować na ramieniu.

— Na Boga, Maurice, nic ci nie ubyło złośliwości i sarkazmu, aż mi się przypomniały nasze szczęśliwe czasy wiedeńskie. Lecz wracając do mego porównania: ponieważ czytałeś „Niebezpieczne związki", przypominasz sobie zapewne panią prezydentową de Tourvel?

— Ależ oczywiście!

— Otóż kobieta, o której ci mówię, jest właśnie prawdziwym portretem pani de Tourvel. Ta sama cnota, ta sama gruntowność zasad i tak samo pokonywanych przez niezwyciężone uniesienia duszy tkliwej i namiętnej, w której po raz pierwszy zbudziło się pragnienie miłości. Dodaj do tego rzeczywiście zachwycającą prawdziwą piękność: ciemne aksamitne oczy, zęby jak perły, skóra atłasowa... rączka... kibić... nóżka... ach, nóżka... cóż mam ci powiedzieć... oto, ujrzawszy ją przypadkowo, gdy wsiadała do powozu, zakochałem się od razu do szaleństwa. A wreszcie, Maurice, wyobraź sobie anioła, w chwili upadku... to znaczy w sytuacji, w której najbardziej zasługuje na uwielbienie...

— Kibić... ząbki... nóżka... Niewiele, zaiste, anielskiego można się w tym dopatrzeć — odpowiedział major z sardonicznym uśmiechem. — Ten chłopiec jest tylko duchem, obłokiem, zefirem, doprawdy... A więc chcesz z zupełnie zimną krwią zgubić tę uczciwą kobietę?

— Z zimną krwią? Wszak widziałeś, w jakie upojenie wprowadziło mnie samo odczytanie bileciku, napisanego jej śliczną rączką.

— Dobrze... no, to znaczy, że ją zgubisz z upojeniem, z zachwytem. A potem?

— Jak to potem?

— Gdy będzie już zgubiona, jak tyle innych?... Gdy będzie opuszczona, zapomniana przez ciebie, jak wiele innych, pogrążona w niesławie.

— Przede wszystkim, mój poczciwy Maurice, ponieważ ona jest naprawdę zachwycająca i nie co dzień można znaleźć tak czarującą kochankę, zatrzymam ją, jak tylko można najdłużej... Dopóki tylko będziemy się sobie podobali, albowiem rozumiesz przecież dobrze, że być zmuszony do pożycia wzajemnego wtedy, gdy już wzajemnie nie podobamy się...

— Toby się równało małżeństwu!

— Racja, jak Boga kocham, a że na tym padole płaczu nic przecież wiecznym być nie może, więc w przeznaczonej nam przez opatrzność chwili rozstaniemy się w jak najlepszej komitywie: ona weźmie sobie innego kochanka, ja inną kochankę i pozostaniemy nadal najlepszymi przyjaciółmi. To najlepszy, jak widzisz, sposób na zjednywanie sobie przyjaźni kobiet na stare lata. I nie zliczyłbyś chyba, ile ja już mam zagwarantowanych takich przyjaźni.

Major znowu uśmiechnął się z goryczą.

— A mąż zapewne wypije swoją hańbę nic nie wiedząc, nie rzekłszy ani słowa.

— Mąż?! Daj spokój, Maurice, przecież mąż niczego się nie domyśla. Młody przystojny, wcale nie głupi, a tacy są, jak Boga kocham, najmniej zdolni do zazdrości. A przy tym, wyobraź sobie, że go oczarowałem; uwielbia mnie, mój przyjacielu, uwielbia doprawdy... Nie może już się obejść bez swego kochanego pułkownika, ale i coś jeszcze lepszego... Doprawdy, ci mężowie są paradni... Wyobraź sobie, że żona widząc, że ją coś ciągnie do mnie, przedsięwzięła cały szereg środków, mających zabezpieczyć jej chwiejącą się cnotę: pewnego poranku zabiera się z Paryża i jedzie do krewnej na wieś. I cóż robi pan mąż? Nie zgadniesz... Przychodzi do swego kochanego pułkownika, błagając go, aby mu dopomógł przekonać żonę i przywieźć ją do Paryża z powrotem!... Otóż natychmiast po pojedynku, napisałem list do tego właśnie godnego przyjaciela... aby go uspokoić i żonę jego także... Mogła dowiedzieć się o tej historii z plotek na mieście... Biedny aniołek umarłby z przerażenia i rozpaczy... możliwe nawet, że ta schadzka, wyznaczona dziś na wieczór, jest właśnie skutkiem radości, gdy dowiedziała się, że jeszcze żyję. Jak kobiety są czasami zabawne i niezrozumiałe, nieprawdaż?

— Istotnie, bardzo zabawne... lecz powiedz mi, może przecież przyjść taka chwila, że ten ślepy mąż poczuje, jakie rogi dźwiga. Zresztą zdarzały ci się już takie rzeczy, co?

— To prawda, a jednak nie wiem na co mu się dowiedzenie o tym przyda... Zapewne, jak powiadasz, opatrzność stroi sobie figle i igra z ludźmi... Lecz i to prawda niezbita, że trafiają się mężowie przedziwnie pewni siebie.

— A gdyby ten mąż, o którego teraz chodzi, nie miał takiej pewności?

— Ponieważ jest to człowiek honorowy, więc wyzwałby mnie na pojedynek; oczywiście przyjąłbym wyzwanie i... lecz, doprawdy Maurice, dziwne i śmieszne mi pytanie zadajesz... Przecież to rzecz zgoła pospolita, codzienna. Jeżeli ów mąż zechce pomścić krzywdę swego honoru, jak oni to tytułują... no to będziemy się bili i kwita.

— I zabije ciebie, albo ty jego?

— No, oczywiście, cóż chcesz innego? To tak samo, jak dziś z tymi rojalistami.

Major uśmiechnął się z coraz głębszą goryczą.

— A zatem, gdyby twój związek z jego żoną się wykrył, będziesz zmuszony tego człowieka zabić albo on ciebie zabije. A jeżeli się nie wykryje, a póki trwać będzie... przecież pierwszy lepszy może go odkryć... dowiedzieć się. Przecież i to się nieraz zdarzało, nieprawdaż?

— Trudno w istocie, aby prędzej, czy później ludzie się w tym nie połapali... Ale o co ci chodzi... do czego właściwie chcesz dojść?

— Do tego, że pierwszy lepszy, który by odkrył wasz stosunek, miałby prawo powiedzieć ci w oczy: pułkowniku Roland, jesteś uwodziciel, oszust, hipokryta, jesteś kłamca, oszukujący swego przyjaciela.

— Ależ zrozum, mój poczciwy Maurice... a raczej wiesz to już dziś, że ten pierwszy lepszy dostałby, primo: w papę i to jak nigdy jeszcze w życiu, secundo: sześć do ośmiu cali pałasza w sam środek brzucha. Wiesz, przecież, że nigdy nie tolerowałem zuchwalstwa!

— Oczywiście, że to najprawdopodobniejsze. Choćby dziś, dałeś dowód, że w pojedynku jesteś równie dzielny, jak na polu bitwy... ale to nie zmieniłoby postaci rzeczy... bo ten pierwszy lepszy ostatecznie miałby rację, bez względu na to, czy dostanie w brzuch sześć cali pałasza, czy osiem.

— Co? Miałby rację, ubliżając mi od oszustów, uwodzicieli, kłamców?

— Niestety, tak.

— Ależ, Maurice, to jakaś zagadka! Błagam cię, podaj mi jej rozwiązanie!

— A więc cię pytam, czy można oszukiwać... jak sam się wyraziłeś, oczarowywać męża, któremu się chce żonę uwieść! I to wszystko nie będąc oszustem, hipokrytą, kłamcą i gorzej jeszcze?

— Ach, na Boga... bagatela!

— Tak... bagatela... zgoła niewinny żarcik! — zgryźliwie rzekł major.

— Przyzwyczaiłeś mnie już, Maurice, do twych śmieszności, do twych cudacznych dzikich zasad, lecz niech mnie diabli wezmą... ponieważ wracasz z ziemi Egipskiej, z domu niewoli... rzec można, że wracasz z tamtego świata, więc widzę, że stałeś się jeszcze większym oryginałem, niż przed tą pielgrzymką do tej krainy piramid i krokodyli.

— Rzecz bardzo prosta: na dłuższy okres drogi nasze rozeszły się... Teraz spotkaliśmy się znowu... z utęsknieniem wyglądaliśmy dnia tego spotkania, więc nie od razu możemy się zrozumieć jak dawniej... Lecz mówmy dalej, czy pozwalasz?

— Proszę o to, to bardzo zabawne...

— To jeszcze nic.

— Tym lepiej, do diabła, tym lepiej!

— Więc ostatecznie zgadzasz się ze mną, gdy ci powiem, że trzy czwarte twego życia, życia pożeracza serc niewieścich, wypełniają po brzegi oszustwo, bezecna hipokryzja i sromotne okrutne kłamstwo?

— Przepraszam, tylko w przypadku, gdy koniecznie trzeba oszukiwać mężów!

— Zapewne! Przynajmniej jest wzniosły cel, uświęcający te wszystkie brudy. Kręci się po świecie mnóstwo nikczemników, posługujących się oszustwem, hipokryzją i kłamstwem dla wydrwienia paru marnych groszy, dla okpienia paru biedaków... lecz uwodziciel nie odgrywa tej ohydnej i nikczemnej roli dla podobnie niskiego celu... o, nie!... Jemu do szczęścia potrzeba niezwłocznie ściągnąć przestrach i zgryzoty sumienia na kobietę, którą pociągnął w przepaść, hańbę na jej dom, na jej rodzinę!... Poczekaj jeszcze, Adalbercie, nie śmiej się tak bardzo... najzabawniejsze odłożyłem na sam koniec.

Pułkownik śmiał się szczerym wesołym śmiechem, bez cienia szyderstwa, czy lekceważenia wobec przyjaciela. Po prostu traktował jego gorzkie słowa jako perorę, jako krasomówczy popis.

— Przestań, Maurice, przechwalasz się! Ale mówca z ciebie! Szkoda, że nie jesteś w Anglii... zostałbyś papieżem metodystów, specjalnie dla ciebie zrobiliby ten urząd.

— Nie przechwalam się, bynajmniej... Wnet zobaczysz... Widać, że jeszcze mnie nie znasz!

Major dostosowywał się do wesołego nastroju swego słuchacza, przybierając sam jakąś szubieniczną wesołość.

— Mów więc — zachęcił go pułkownik.

— Czy traktowałbyś jako zniewagę, gdyby ci zarzucono kradzież lub oszustwo podczas gry w karty?

Pułkownik aż się zatoczył od homerycznego śmiechu i zawołał:

— Ależ oczywiście, czyś bzika dostał? Oczywiście, uważałbym to za wielką zniewagę!

— Więc dobrze, o ile wiem przynajmniej raz w swoim życiu, ale pewno nie raz ukradłeś, chociaż nie przy grze w karty.

— Brawo, Maurice! — zawołał pułkownik ze zdwojoną wesołością. — Słusznie powiedziałeś, że najzabawniejszy kawał schowałeś na koniec!

— A to jeszcze nieprawdziwy koniec... zobaczysz zaraz!

— Do diabła, mój dobry Maurice, to we mnie zaczyna budzić ciekawość... Chciałbym wreszcie wiedzieć, co ty też wymyślisz zabawniejszego nad to, że jestem złodziejem, tak bowiem powiedziałeś, czy tak?

— Powiedziałem, że przywłaszczyłeś sobie cudzą własność... Czy ci wystarcza?

— Najzupełniej... To przynajmniej jasno i prosto postawione... lecz najzabawniejsze chyba z całej tej historii będzie, w jakich okolicznościach, kiedy i jakim sposobem stałem się sprawcą tak niecnego postępku.

— W każdej chwili mogę ci powiedzieć.

— Słucham!

— Około pięciu lat temu, powracając z Hiszpanii, staliśmy z załogą w Lugdunie..

— A więc to ja tam kradłem?

— Tam uwiodłeś młodą panienkę, z dobrego domu... Pamiętasz?

— W Lugdunie?... Ach, wiesz co... zaczekaj... w Lugdunie przed pięciu laty? — odpowiedział pułkownik, coś sobie przypominając. — Ach, tak, przecież bardzo dobrze pamiętam... Już wiem, prześliczna blondynka... słowo daję, nigdy nie widziałem piękniejszego biustu... Biedna Anetka! Pamiętam, nazywała się przecież Anna Clermont! Opowiadałem ci o tym. Lecz związek ten sprzeciwiał się ciężko moim zasadom, bowiem zawsze wolałem...

— Ty mówisz o zasadach?

— Oczywiście.

— No, słucham, to ciekawe. Muszą to być jakieś zasady wielce surowe i oryginalne.

— Otóż z zasady wolę mężatki, bo to przyjemniejsze... i mniej może ją skompromitować.

— Święta prawda, bo na przykład, skutki uwiedzenia tej panny były takie, że wkrótce małżeństwo okazało się konieczne. Czy już wiedziałeś o tym?

— Tak, ale wówczas pułk nasz był już w drodze do Austrii, pod Wagram...

— Po twoim odjeździe, postawiona między obawą krzyczącej hańby a trafiającym się jej w Paryżu małżeństwem, mogącym jako tako pokryć hańbę młodej dziewczyny, nie mogła wahać się długo.

— I bardzo rozsądnie postąpiła, albowiem okazało się, wiem przecież, że znalazła skarb po prostu; poczciwego człowieka... w dodatku ten jej mąż, rzeczywiście bardzo zacny i kochający żonę, ma sto tysięcy liwrów rocznego dochodu.

— Tak! Durnia jakiegoś, mazgaja, któremu przypięto rogi, zanim się jeszcze zdążył ożenić — kpa, który ślepo wierząc w cnotę żony, niczego się zgoła nie domyśla. Bałwana, który trzyma w swym domu obce dziecko, twoje dziecko, o którym jest niezbicie przekonany, że to jego własne... i kocha je, jak swego syna... a jemu nadano nawet twoje imię! I teraz to twoje dziecię, jeżeli będzie miało rodzeństwo, to je przecież okradnie, dzieląc z nim majątek, do którego nie ma najmniejszego prawa... Jeżeli zaś, w najlepszym razie, mniemany ojciec nie będzie miał innego spadkobiercy, to i w takim przypadku, obejmując spadek po tym człowieku, okradnie dalszą jego rodzinę.

— Ach, na Boga żywego! Pod tym względem muszę ci przyznać zupełną rację. Teraz dopiero widzę, jak znakomitym jestem złodziejem! — odpowiedział pułkownik Roland z głośnym śmiechem. — Prawdziwy ze mnie Kartuz; Maudrin* i to o kosmopolitycznym zakroju. Przecież kradłem po całej Europie, wszędzie, gdzieśmy nosili nasze niezwyciężone sztandary, wszędzie kradłem: w Madrycie, w Wiedniu, w Neapolu, Berlinie, Mediolanie, Warszawie, w Moskwie... Ach, jakaż szkoda, że to dzieci dziedziczą po rodzicach, a nie majątek dzieci przypada ojcom... zwłaszcza nieślubnym. Miałbym w ten sposób ładne pięć albo sześć milionów... Niech mnie diabli porwą, źle się w naszym wieku dzieje. Czemuż to nie urodziłem się za czasów Abrahama, Izaaka, Jakuba... I to ty, Maurice, ty, filozof, iluminat, filantrop** możesz mi wyrzucać, że tak wspaniałe stosuję w praktyce zasady o rodzinie powszechnej?!

— To wszystko, co mówisz jest nader wesołe, nader dowcipne. Wszak w istocie nie podlega tylu żartom, co owe owoce cudzołożnych związków prawie zawsze prowadzące do zniszczenia majątków, przynoszące hańbę i zgryzoty matkom, niesławę ich mężom, niespokojność i dozgonny wstyd sobie samym... A w dodatku, czy nie spodziewasz się czegoś bardziej jeszcze śmiesznego?

— Jak Boga kocham, Maurice, jesteś doprawdy nieoceniony... Przecież, zastanów się, głowo do pozłoty, że takowa cudzołożna rodzina zostaje utworzona niejako wśród prawnej rodziny i wobec tego najzupełniej w niej się rozpływa. Ma swoje związki pokrewieństwa, także z cudzołóstwa pochodzące, lecz wszystko to otoczone tajemnicą, albo co najmniej niepewnością.

— Na Boga, to wszystko prawda! Wszak to zabawne, czyż nie! W końcu powstaje mieszanina, bigos, wreszcie w tej mieszaninie jedni są braćmi, drugie siostrami, inni potrącają łokciem swego rodzonego ojca, zgoła nie wiedząc, że ten starszy pan jest ich rodzicem, tamci znów mijają siostrę, wcale nie wiedząc o tym... Co za temat niewyczerpany dla komediopisarza!

— No to wreszcie wychodzi taki nieład, że sam Lucyper nie rozplątałby takiej plątaniny — wybuchnął znów śmiechem pułkownik. — Co to jednak znaczy filozofia... Zaczynam nabierać do niej szacunku! Jak ci filozofowie najbłahsze głupstwo poważnie zgłębić potrafią! Powiadam ci, Adalbercie, że nawet nie możesz sobie wyobrazić wszystkich śmiesznych sytuacji, jakie na tle takiej błahostki wytworzyć się mogą. Wreszcie przecież, czyż nie może dojść pomiędzy tymi osobliwego nabożeństwa krewniakami, nie znającymi jedni drugich, nieraz zgoła odmiennego stanu i narodowości, do kazirodztwa, bratobójstwa, a nawet, któż to może przewidzieć, i do ojcobójstwa, najhumorystyczniejszego w świecie.

— No to chyba, jeżeli chcesz z komedii zrobić tragedię... Przecież umyślnie komponujesz najnieprawdopodobniejsze sytuacje i dziwisz się, że ja...

— Nieprawdopodobieństwo?! Ach, mój Boże, słuchaj jeszcze, powiedziałem ci przecież, że najzabawniejsze zachowam dla ciebie na sam koniec perory...

— No trudno, zaiste, wymyśleć coś jeszcze osobliwszego, niż to co już mi powiedziałeś, mój dobry Maurice...

— Możliwe... No, ale posłuchaj mnie. Dziś rano na bulwarze Gandawskim kiedyście właśnie odbywali wyprawę do kawiarni Tortoniego, biedna młoda kobieta, uliczna sprzedawczyni kwiatów, trzymając na ręce dziecię zemdlała w tłoku tuż obok mnie. Zlitowałem się nad nią i...

— O, to jak prawdziwy starofrancuski rycerz, poznaję cię.

— Jak prawdziwy starofrancuski, jeśli sobie życzysz, rycerz, pomogłem przenieść tę nieszczęśliwą do jakiegoś sklepu; a potem, gdy przyszła do przytomności, nalegałem z powodów, które długo musiałbym tu opisywać, aby pozwoliła odprowadzić się do domu... to jest do nędznej nory na poddaszu, godnej całkowicie biednej istoty w łachmanach, gnieżdżącej się tam ze swym dzieckiem, a mówiąc nawiasem, biednej istoty w łachmanach, która była jedną z twoich kochanek...

— Ta kobieta?

— Tak!

— Ta kobieta w łachmanach... mieszkająca na strychu... była kiedyś moją kochanką... tak twierdzi... Ależ to zgoła nie do wiary!

— Tak, tak! Teraz na wpół obłąkana z nędzy... byłaby już ze sto razy się zabiła, gdyby nie jej córeczka, tak mi przed chwilą powiedziała. — Pułkownik od razu spoważniał.

— Jak to, nie przyszło jej do głowy udać się do mnie?! Ja teraz, Maurice, mówię bez żartów. Wiesz, bywam czasami niezbyt wybredny w wyborze moich przelotnych miłostek, ale znasz mnie przecież i wiesz, że nie dbam o pieniądze. Jestem przeto niebywale zdziwiony, zapewniam cię... i bardzo niekontent z tego, o czym mnie na szczęście zawiadomiłeś... Lecz, czy aby jesteś zupełnie pewny?

— Nazywa się Paula.

Pułkownik spoważniał jeszcze bardziej. Widać było, że od razu sobie przypomniał, i wiadomość ta zrobiła na nim przykre wrażenie.

— Paula — powtórzył wreszcie. — Rodaczka Pietriego! Ach, nieszczęśliwa dziewczyna!

I zamilkł w zamyśleniu.

* Iluminaci — niemiecka sekta filozoficzna XVIII wieku, łącząca poglądy liberalno-filozoficzne z dziwacznym mistycyzmem i okultystycznymi rojeniami.

* Cartouche — słynny złodziej paryski z pocz. XVIII w. (1693—1721); imię jego stało się przysłowiem; po śmierci był bohaterem wielu sztuk scenicznych francuskich, włoskich, a nawet angielskich. Maudrin—słynny „bandyta", a właściwie powstaniec chłopski (po jego śmierci krążyła nawet broszura przeciwko poborcom podatkowym, pt. „Testament Polityczny Maudrina").

** Filantropami nazywano w XVIII w. i pocz. XIX w. skrajnych liberałów i reformatorów społecznych.

VII

Powoli minęło przykre zdziwienie, które poczuł dawny kochanek Pauli, rodaczki Pietriego, słysząc od przyjaciela, w jak ona opłakanym stanie się znajduje. Wreszcie pułkownik ochłonął nieco i rzekł do majora:

— Maurice, ależ nie rozumiem zgoła tego co mówisz... Przecież Paula od roku już wróciła na Korsykę, do swojej ojczyzny.

— Tak, lecz opuściła ją z powrotem, zostawszy matką. Nie mogła znosić tam wyrzutów swojej rodziny... wycierpiała tam, jak mi to opowiadała, całą otchłań męczarni, wstydu, sromoty, z których ty... wyśmiałbyś się!

— Maurice, Maurice... ależ niesprawiedliwie mnie sądzisz! Jakże się mylisz!...

— Doprowadzona tym wszystkim prawie do obłędu, puściła się w odwrotną drogę ze swą córeczką... z twoją córeczką... rozumiesz... z twoją córeczką!... Aby tu wrócić musiała żebrać i śpiewać po drodze... Gdy wreszcie dowlokła się do Paryża, jedyną myślą jej chorego umysłu, było zacząć sprzedawać kwiaty na ulicach, aby zebrać pieniądze na kupno pięknej sukni, bez której nie śmiałaby się tobie pokazać... albowiem zdaje się, że jedynie wspomnienia o tobie utrzymują ją jeszcze przy życiu. Kiedy tam na poddaszu opowiadała mi bez związku o tobie... z zachwytem kołysząc swe dziecię... pewno będziesz śmiał się z tego... ja patrzyłem na tę nieszczęśliwą małą istotkę... twoją córkę... wychowywaną wśród łez i takiej nędzy... i zapytywałem siebie, jakaż będzie jej przyszłość... co się z nią stanie... jeżeli odziedziczy piękność swojej matki... uwiedziona i nikczemnie porzucona, jak ona... odda się występkom, pogrąży się w nierządzie... o twojej córce tak myślałem... Cóż to, już przestałeś się śmiać, Adalbercie? A nie mówiłem ci — widzisz przecież, że najzabawniejsze zostawiłem na sam koniec.

— Nie śmieję się, mój Maurice, bo nie ma czego się śmiać, ale nie ma czego jeszcze tak bardzo płakać. Przyznaję, żem uwiódł Paulę... była dziwnie piękna i muszę powiedzieć, że odznaczała się rzadkim taktem i delikatnością: chociaż uboga i gminnego pochodzenia, nigdy nie chciała nic przyjąć ode mnie... Aż nagle pewnego dnia zniknęła, nie zawiadamiając mnie wcale o przyczynie swego odjazdu, uprzedziwszy tylko, że powraca na Korsykę... Wszystko to zaszło przed samym powrotem Cesarza... Nastąpiło Sto Dni... wiesz, ruszyłem na wojnę... pod Waterloo omal nie umarłem z ran — i oto po raz pierwszy dowiaduję się znowu o biednej dziewczynie. Teraz, Maurice, nie mam potrzeby ci mówić... Skoro już dzięki tobie odnalazłem ślad Pauli, ponieważ wiesz, gdzie mieszka i wiedząc o jej położeniu, na pewno zabezpieczę los jej i dziecku... Liczę na twoją przyjaźń, że się podejmiesz doręczyć...

— Tę jałmużnę?

— Ten dług, Maurice, ten święty dług! Dług, teraz przecież mówię poważnie.

— Dlaczego nie chcesz sam pójść do niej, pocieszyć ją i wręczyć jej pieniądze?

— Wolałbym już tej nieszczęśliwej dziewczyny nie widzieć... wszystko między nami dawno już skończone... byłoby z mej strony okrucieństwem, gdybym ją martwił... może mieć jeszcze jakieś złudzenia.

— Jakże litościwe serce masz przecież!

— Lepsze o wiele, niż mniemałeś — rzekł pułkownik z poważnym i szczerze zmartwionym wyrazem twarzy, wyjmując z kieszeni kamizelki dwa bilety bankowe znacznej wartości, po czym dodał: — Błagam cię, Maurice, bądź moim przedstawicielem wobec Pauli... masz tu dwa tysiące franków na pierwsze potrzeby. Jutro pomówię z moim notariuszem, aby zapewnić Pauli sto luidorów*, czyli tysiąc talarów dożywotniej renty przechodzącej na jej córkę... a wreszcie, gdy ta dorośnie, zapewnię jej przyzwoity byt. Widzisz więc sam, mój Maurice, że nie będąc rygorystą ani filozofem...

— No tak, opuszczasz swe dziecię, a hańbę matki opłacasz sowicie pieniędzmi, których ci nie brakuje... doprawdy to heroizm nie lada!...

— Nie dowodzę, aby to miał być czyn bohaterski, lecz jedynie, że postąpiłem jak człowiek uczciwy.

— Ach!

— Tak, Maurice, postępuję jak człowiek uczciwy i mógłbym zwracać się do największego rygorysty, a potraktuje moje załatwienie sprawy w zamian.

— Tak sądzisz?

— Ależ na Boga, czego ty właściwie chcesz? Co ja mogę więcej zrobić... już mnie zaczynasz niecierpliwić... Może mi powiesz, że mam się z tą dziewczyną ożenić?

Pułkownik zaczynał odzyskiwać dobry humor.

— Ja miałbym przypuszczać aż taką okropność! Uchowaj Boże! — sarkastycznie uspokajał go major. — Daj spokój, uznałeś tę dziewczynę za niewinną swego losu... sam stwierdzasz, że nie została twoją kochanką dla zysku... uwiodłeś ją, ona cię uwielbiała... przecież teraz do obłędu prawie dochodzi z miłości, z rozpaczy, żeś ją porzucił... ze wstydu i nędzy... Jesteś bogaty, dajesz więc hojnie pieniądze dla niej i dla jej dziecka; jesteś w zupełnym porządku zarówno ze swoim sumieniem, jak z zasadami tych szanownych rygorystów, o których wspomniałeś. I dlatego ze spokojem i czystym sumieniem używać możesz rozkoszy dzisiejszej swej schadzki wieczornej...

— Dlaczegóż by nie?

— Bez wątpienia, czyń co ci sumienie nakazuje, co ma być mech będzie, nieprawdaż? Człowiek tak się czuje szczęśliwy, gdy nic sobie nie ma do wyznania, może dla uczynienia swego szczęścia pełniejszym...

— Mój poczciwy Maurice, nie dziś po raz pierwszy ci to mówię, ale wiesz, że ty z całym swoim rozumem masz jedną wielką wadę! Po prostu zapatrujesz się na świat na opak... oburzasz się do niemożliwości na to, co może być sobie i złem, ale nikogo tak bardzo znowu nie oburza. I w tej chwili zrobiłeś z rzeczy bardzo prostej jakąś Scyllę i Charybdę, której przebrnąć nie sposób — ostatecznie, któż nie był kochankiem niniejszej lub większej liczby młodych dziewcząt i mężatek. Cóż więc w tym dziwnego i osobliwego, że przystojny i dziarski mężczyzna zostawia tu i ówdzie po sobie kilkoro dzieci?

Major zasępił się, twarz jego straciła szyderczy, sarkastyczny wyraz.

— Powiedz mi, Adalbercie... — zaczął powoli z głębokim smutkiem — wszak przed ośmiu czy dziesięciu laty, jeśli się nie mylę, widziałeś spokojną i niczym nie zachmurzoną śmierć twej czcigodnej matki, najlepszej z matek, otoczonej miłością, czcią, uwielbieniem całej rodziny i taką miłością — i zasłużoną! — twego ojca, że wkrótce potem sam opuścił ten świat?

— Pamiętam, no i co z tego?

— Jeżelibyś, zamiast widzieć twoją matkę, umierającą spokojnie i pogodnie, otoczoną powszechnym szacunkiem i miłością... widział ją umierającą pod ciężarem hańby... napiętnowaną cudzołóstwem... obarczoną przekleństwem twego ojca, otoczoną pogardą rodziny... czy wtedy mógłbyś z takim humorem traktować uwiedzenia i cudzołóstwa?... Co... nic już nie możesz na to odpowiedzieć?

— Maurice!

— Słuchaj jeszcze... — ciągnął major coraz smutniejszym głosem. — Czy pamiętasz... czy pamiętasz, jak razu jednego... w samych początkach naszej znajomości, zacząłeś mnie wypytywać szczegółowo o moje stosunki rodzinne?

— Pamiętam, Maurice, lecz, że raz na zawsze poprosiłeś mnie z tak zmartwioną twarzą, abym nigdy nie stawiał ci pytań w tym przedmiocie, że przerwałem, i nigdy już nie poważyłem się powrócić do tej kwestii.

— Adalbercie... matka moja... była uwiedziona i opuszczona, tak jak Paula...

— Co mówisz, Maurice?

— Widziałem ją umierającą z wolna ze zgryzoty i wstydu... tak zapewne umrze i Paula... W dzieciństwie moim, w pierwszej młodości... iluż doświadczyłem okrutnych upokorzeń, którymi prawie zawsze prześladują tak zwane... poboczne dzieci... Miałem lat piętnaście, kiedy straciłem matkę... w ostatnim dniu przed śmiercią opowiedziała mi o wszystkim... o swym błędzie, o porzuceniu, o zgryzotach, cierpieniach... Chciała tym wyznaniem, tak okropnym dla matki, odpokutować za wszystko, co wycierpiałem z przyczyny jej błędu. Umarła wśród zgryzot, przepraszając mnie, jakby istotnie mnie skrzywdziła... Zamknąłem jej oczy... Potem zaciągnąłem się do pułku, w którym poznałeś mnie jako oficera. Początkowo walczyłem bezmyślnie jak dziecko... potem począłem rozmyślać jak człowiek i przeklinałem wojnę... a wojowałem dalej... wszak nie miałem innego zawodu, pułk mój dla mnie stał się rodziną, Cesarz, którego kochałem, ojcem. A gdy ciebie, Adalbercie poznałem, znalazłem w tobie brata...

— Ach, Maurice, teraz dopiero cię zrozumiałem...

— Może teraz zrozumiesz, że uwodzenia, te świetne triumfy, podboje miłosne, te szczęśliwe awanturki, przynoszące ci radość, chwałę w oczach wielu, we mnie wzbudzają tylko boleść? Smutek, ponieważ wiem, ile łez, ile męczarni, ile nieszczęść potwornych czasami zostawiają po sobie owe przelotne upojenia...

— Mój przyjacielu, przysięgam ci... że gdybyś mnie się kiedykolwiek przedtem zwierzył... nigdy bym cię nie obraził mimo woli swoją płochością, jak to musiało mi się nieraz zdarzyć, gdym opowiadał ci o moich głupstwach... Maurice, Maurice, drogi mój przyjacielu, nie wątpisz o tym chyba... proszę cię, powiedz? A tego, żeś zamilczał przede mną tajemnicę swego urodzenia, nie wyrzucam ci bynajmniej... W tym wyznaniu dzisiejszym widzę nowy, wielki dowód twej przyjaźni, ubolewam tylko, że spóźniony, bo już, jak ci powiedziałem, skutkiem swej nieświadomości musiałem cię niejednokrotnie, boleśnie zranić.

— Gdyby nie dzisiejsze okoliczności, nie spotkanie tej kobiety... a przy tym to niewysłowione, dziwne przeczucie, zachowałbym tę tajemnicę.

— O czym ty mówisz?

— Przypominasz sobie... niedawno właśnie o tym wspominałeś, w poranek jesienny... przed bitwą pod Lipskiem, w której o mały włos nie zginąłeś...

— Tak, troskliwa twoja przyjaźń miała dziwne prawie jasnowidzenie... Tego nie sposób wytłumaczyć, lecz tak było... nie mogę zaprzeczyć rzeczywistości... Od samego rana, gdyśmy na koń wsiadali, dojrzałem, żeś dziwnie stroskany. — Co ci jest, mój drogi? — pytam. Dzień ten będzie nieszczęśliwy dla nas wszystkich i dla ciebie — odpowiedziałeś z ponurym niepokojem. Żartowałem z twego przewidzenia... jak teraz... a w trzy godziny później zostałem mocno raniony. Gdyby nie ty, dobiliby mnie huzarzy austriaccy... a w trzy dni później Armia Cesarza pierzchła rozgromiona...

— Otóż, Adalbercie... nie darmo siedząc przy barłogu tej nieszczęśliwej kobiety, uwiedzionej przez ciebie, powiedziałem sobie: Nie, nie, opatrzność nie jest próżnym słowem. Nie, te uwodzenia, ten nierząd, te występki... tak, te występki... popełnione z przerażającą lekkomyślnością, nie mogą pozostać bez kary! Jakim sposobem, kiedy, w jakiej godzinie zostaną odpokutowane... Nie wiem, lecz przysięgam ci, Adalbercie... niewytłumaczone przeczucie rozdarło mi serce...

— Dobry Maurice... widziałeś tę moją burdę z rojalistami, lękałeś się zapewne o wynik tego pojedynku... no i wziąłeś to za przeczucie...

— Istotnie, pojedynek ten trwożył mnie. Słyszałem już o Lostange'em, ale przecież wiedziałem i o twoim męstwie i doskonałym władaniu szablą... Nie, nie... nie tego lękałem się dla ciebie... Zresztą, to niebezpieczeństwo minęło przecież, a moje przeczucie trwa jeszcze i nawet jest jeszcze mocniejsze.

— W takim razie, czegóż mam się obawiać? Major zamilkł na chwilę, po czym zaczął znowu:

— Nie wiem po prostu... rzecz osobliwsza, przyszedłem tutaj, cały opanowany przez to uczucie... twoja złośliwa niedbałość wobec twych kochanek, twe cyniczne zasady... oburzyły mnie... rozgoryczyły... wbrew własnej woli byłem sardoniczny... złośliwy... zamiast wprost przemówić do twego serca... są w nim przecież, mimo twej rozpusty i swawoli, uczucia szlachetne... widziałem to choćby, gdy mówiłem przed chwilą o twej zacnej i czcigodnej matce... Mój przyjacielu... wszak wśród niezliczonego tłumu kobiet, jakie zgubiłeś tak okrutnie, były przecież cnotliwe, które w przyszłości mogłyby być równie czcigodne, szanowane i szczęśliwe, jak twoja dobra matka. A mimo to bez śladu wyrzutów sumienia, zniszczyłeś w nich, zdeptałeś to właśnie, czym się twoja pycha synowska słusznie i sprawiedliwie chlubi... święta zaprawdę pycha. Czy pomyślałeś kiedy, co byś czuł, gdyby mężczyzna jakiś miał prawo odzywać się z pogardą o twojej matce?... Czy słyszysz: pogardzać twoją matką... Nie na tym koniec, smutne dni moje, przepędzone bez młodości, nie mówią ci dostatecznie, jaki to jest los owych enfants de l'amor. — Dzieci Miłości, o jakich mówisz tak żartobliwym tonem? A przecież ja jestem mężczyzną... od piętnastego roku życia żołnierzem... życie takie uchroniło mnie przed wielu błędami, nałogami... zbrodniami nawet... roznieciło we mnie myśl, wyrwało mnie z mego sieroctwa i opuszczenia!... Ale dziecię Pauli, twoja córka... zali możesz wiedzieć, jaki los jeszcze ją czeka? Mniemasz, że już się dostatecznie opłaciłeś matce, jej samej, rzucając im odczepne, zapewniając im chleb? Odpowiedz, mój przyjacielu... gdyby Paula była twoją siostrą, cóż byś wówczas powiedział?

Głos majora tak był uroczysty, że pułkownik uczuł prawdziwe rozrzewnienie.

Zegar wybił szóstą.

Pani de Bourgueil zapowiedziała swe przybycie do pułkownika na siódmą. Myśl o schadzce za chwilę z tą zachwycającą kobietą, rychło zatarła wzruszenie pułkownika, wywołane wymownymi słowami przyjaciela.

— Maurice — rzekł z żywością — już szósta godzina, przecież ona ma być tu o siódmej!

Na wargach majora pojawił się znowu gorzki i smutny uśmiech, równie sardoniczny jak poprzednio. Spostrzegłszy go, pułkownik dodał wesoło:

— Przestań, Maurice... cóż u diabła... jeżeli jak mniemasz, jestem drugim Don Juanem, to nie widzimy przecież jeszcze Komandora, który by mnie zaprosił dziś na wieczerzę! Nie masz się czego lękać.

— Prawda — odpowiedział Maurice z zimną ironią, biorąc kapelusz i zmierzając ku wyjściu. — Byłem głupcem skoro mówiłem tobie, tobie, o moich przeczuciach, o lepszych popędach, o wyrzeczeniu się nierządnego życia... czyż taka przemiana nagle zajść może! Staczasz się do przepaści, wołają na ciebie: przez świętą pamięć twej matki, zatrzymaj się! Prawdę mówisz, jestem głupcem razem z całą moją filozofią. Dobranoc... przyjemnego snu, a raczej...

— Maurice, ostatnie słowo!... I to już bez żartów! Nie sądź, że napominałeś mnie na próżno, o nie! Twoje odwołanie się do mego wspomnienia o mojej drogiej matce rozrzewniło mnie... mimo woli musiałem się zastanowić nad twymi słowami... ale... sam przecież przed chwilą powiedziałeś... niepodobna, by zupełna przemiana życia człowieka nastąpiła w mgnieniu oka czy w ciągu jednego wieczoru... jeden grzech młodości mniej czy więcej niewiele zaszkodzi nawróceniu, a tego ostatniego ty jeden tylko możesz dokonać... Dlatego jak najczęściej muszę widywać się z tobą, obiecaj mi więc, że tu zamieszkasz. Zaraz każę urządzić ów pawilon, który już dla ciebie przeznaczyłem. — Będzie już całkowicie gotów, skoro wrócisz od Pauli, bo przyrzekasz mi widzieć się z nią natychmiast; tego jeszcze wieczora, czy tak? Będziemy wieczerzać razem i kto wie, mój Maurice, może cię bardzo zadziwię cnotliwym postanowieniem... Major po krótkim namyśle odrzekł:

— Dobrze. Spieszę do Pauli, a potem wrócę tu jak najprędzej, na kolację.

— O, dobrze mówisz teraz, Maurice!

— Wrócę tu, bo się lękam...

— Lękasz się?

— Tak, o ciebie.

— I to czegoś, co ma nastąpić tego wieczora?

— Tak!

— No to już nie gniewaj się... ale ci powiem, że kompletny z ciebie wariat!

— Czy w poranek przed bitwą pod Lipskiem także byłem wariatem?

Głos majora zadźwięczał tak głębokim przekonaniem, twarz jego wyrażała tak niekłamany frasunek, że pułkownik zadrżał mimo woli i gdy przyjaciel jego wychodził, nie był zdolny wymówić ani słowa.

Wkrótce nieustraszony dziarski charakter pułkownika Roland wziął górę nad niemiłym przeczuciem i zawołał, gdy major już się oddalił:

— Na Boga! Czyżbym był już tak głupi, by ulegać proroczej minie tego zacnego oryginała, Maurice? Dzielny i porządny człowiek, ale co z takim począć. Ech, właśnie dlatego, że raz igraszka losu potwierdziła niewytłumaczone przeczucie, to już niepodobna, by się w parę lat później miało zdarzyć coś podobnego... Trafiło się ślepej kurze ziarno — dodał, idąc do dzwonka, by wezwać Pietriego.

Gdy ten ostatni wszedł natychmiast, powiedział mu z pośpiechem:

— Pietri, natychmiast przyszykuj mi wszystko do ubrania, ale piorunem!

— Rozkaz, panie pułkowniku! — wyprostował się Pietri. Był on poprzednio ordynansem swego pana.

— Wypraw całą służbę do kuchni i nikogo dziś zgoła do mnie nie wpuszczać.

— Rozkaz, panie pułkowniku!

— Rozumiesz, nikogo!

— Rozkaz, panie pułkowniku! Zamknę drzwi jak zazwyczaj i sam tylko będę dyżurował w przedpokoju.

— O, tak.

— Pan pułkownik nie będzie jadł obiadu?

— Nie, lecz za to zjem wieczerzę... i to jak sam król... powiedz to kucharzowi. Dwa nakrycia, światło a giorno, kwiaty, kryształy, lecz przede wszystkim coś posilnego, no i wina co najlepszego każ przytoczyć.

— Przepraszam pana pułkownika... pan powiedział: dwa nakrycia — odezwał się Pietri znaczącym tonem, co pan zaraz zrozumiał i odrzekł z uśmiechem:

— Nie, Pietri, nie... już wiem, co sobie pomyślałeś!... Tym razem dwa nakrycia... męskie... Do stołu będą usługiwali lokaje, musi być coś wspaniałego, bo to major Maurice będzie ze mną bankietował, pamiętasz przecież tego chwata?... Ale wydaj też czym prędzej rozkaz — niech rozniecą ogień w pawilonie za dziedzińcem i żeby tam wszystko przyrządzono jak się należy na przyjęcie majora, bo dziś jeszcze się tam wprowadza.

— Rozkaz, panie pułkowniku!

— Ach, do diabła, zapomniałem o tym — odezwał się pułkownik, wskazując na ustawione na stole kwiaty. — Zabierz to wszystko i postaw tymczasem w swoim pokoju.

— Czy wszystko mam zabrać, panie pułkowniku?

— Nie, zostaw ten duży kosz z parmeńskimi fiołkami. — Biedny drogi anioł, pomyślał, przecież to bukiet od niej na moje imieniny; trzeba, żeby się nim nacieszyła.

I dodał głośno:

— Gdzie jest klucz od furtki ogrodowej?

— Tu, panie pułkowniku — rzekł Pietri idąc po klucz. Podał go panu, mówiąc z figlarnym uśmiechem:

— Pan pułkownik dziwnie dobrze wygląda dzisiaj, jakby go szczęście czekało.

— Co mówisz, Pietri, szczęśliwy? Ach, zachwycony raczej! Patrz, mój kochany, na zegar. Pokazuje kwadrans na siódmą?

— Tak, panie pułkowniku!

— Otóż oddałbym rok mego życia, gdybym mógł w tej chwili usłyszeć siódmą godzinę!

— Gdyby w podobnych okolicznościach pan pułkownik mógł robić i to ile razy chce taką transakcję, dawno by już pan nie żył — wesoło odpowiedział Pietri.

— Świętą prawdę mówisz, mój dobry Pietri. No, ale taka okoliczność jak dziś nie co tydzień się trafia! No, prędzej, dawaj mój mundur galowy! Wrócisz po kwiaty, ale oprócz kosza z fiołkami, nie zapomnij kazać przyrządzić wieczerzę.

— Rozkaz, panie pułkowniku! I obaj wyszli z salonu.

* * *

Zmrok już zapadał, gdy trzy kwadranse na siódmą, pułkownik Roland usiadł z nastawionym uchem i bijącym sercem przy furtce swego ogrodu, który, jak mówiliśmy, wychodził na puste place, otaczające kościół Madaleine, podówczas budowany dopiero.

W kilka minut po siódmej pułkownik usłyszał daleki turkot powozu. Zerwał się i otworzył furtkę ogrodową. Powóz zatrzymał się. W chwilę potem furtka pałacyku pułkownika Roland zamknęła się za panią de Bourgueil, tak bladą, tak wzruszoną, tak drżącą, że pułkownik musiał ją podtrzymywać, gdy szepnęła drżącym głosem:

— Ach, gdybyś wiedział... niedawno... jak straszliwie drżałam o ciebie!...

* Luidor — złota moneta dwudziestofrankowa. Luidory z popiersiem Napoleona nosiły nazwę napoleondorów.

VIII

Już godzina upłynęła od przybycia pani de Bourgueil do pałacyku pułkownika.

Młoda kobieta siedziała w salonie. Blada i piękna jej twarz nosiła wyraźne ślady łez, duże prześliczne oczy, świecące jakby w gorączce, wlepiła w pułkownika Roland z wyrazem miłości i niewysłowionego niepokoju. Trzymała dłonie Adalberta, klęczącego u jej nóg.

— Julio, co ci jest, ukochany aniele? — rzekł ten ostatni dźwięcznym i namiętnym głosem. — Skąd to milczenie, ten niepokój w twoich oczach? Czyżbyś żałowała, że uwierzyłaś w moją szczerą płomienną miłość? Julio... to milczenie mnie trwoży... Jeszcze łzy, wciąż łzy! Zlituj się, co ci jest, Julio, przez litość, powiedz mi, powiedz!

Pani de Bourgueil milczała. Konwulsyjnie ściskała ręce pułkownika Roland i wciąż wpatrywała się w niego przez łzy, obficie płynące po jej policzkach.

— Płaczesz? — zaczął pułkownik tonem czułej nagany. — Płaczesz, czyżbyś nie wiedziała jeszcze, jak ja przy tobie jestem szczęśliwy!

— Czy prawda? — rzekła pani de Bourgueil tkliwym głosem, patrząc na pułkownika z wyrazem niebiańskiej melancholii. — Doprawdy, bardzo szczęśliwy?

— Julio, mój aniele!

— I tak bardzo mnie kochasz?

— Jestem twój... należę do ciebie... całe moje życie należy odtąd do ciebie... żyć będę tylko przez ciebie i dla ciebie... Ach, Julio... jesteś... będziesz... będziesz ostatnią, jedyną moją miłością.

Głos, wzruszenie pułkownika Roland wydały się pani de Bourgueil tak szczerymi, że w nieopisanym uniesieniu przycisnęła ręce kochanka do ust i gorąco je ucałowała, szepcząc namiętnie:

— Ach, dzięki ci, Adalbercie, dzięki ci... wierzę ci... a tak bardzo potrzeba mi ci wierzyć!

— Czy choć na chwilę wątpiłaś?...

— Nie... nie... przebacz mi, jestem szalona... Lecz gdybyś ty wiedział wszystko... wszystko, co się dzieje w głowie biednej kobiety... gdy jej pozostaje tylko serce tego, dla którego tyle poświęciła; honor, dobre imię, obowiązki rodzinne! Cóż chcesz w tej chwili, gdy zrywa na zawsze ze spokojną przeszłością...

Ogarnęło ją mimowolne przerażenie... Wpatrując się w Adalberta ze zdwojoną trwogą i rozpaczą dodała, drżąc na całym ciele:

— Bo wreszcie... gdybyś mnie kiedyś opuścił... cóż by się wtedy ze mną stało?

— Ja miałbym ciebie porzucić, Julio?... Ach, to twoje powątpiewanie jest czymś okropnym!...

— Nie, nie... to nie jest brak wiary w ciebie... nie dowierzać ci w takiej chwili... nie, to byłoby zabójcze!... Nie... to nie brak wiary w ciebie, w twoją stałość... jest to raczej podziw dla... szlachetności... dla wielkości twego poświęcenia dla mnie, mój drogi Adalbercie... Ta wielkość mnie zawstydza... przygniata... zaledwie zdolna jestem w nią wierzyć...

— Co, mówisz o mojej szlachetności? To ty przecież, uwielbiany mój aniele, jesteś wspaniałomyślna... ty mi przynosisz upojenie, dotąd nieznane! Powiedz, Julio, czym są dowody mojej miłości ku tobie w porównaniu z danymi już przez ciebie?

— Adalbercie, zali to nic nie znaczy, że się poświęcasz dla mnie... jednej mnie tylko?

— Przez to wszak zapewniam sobie szczęście... rozkosz nieskończoną... nic więcej.

— A wyrzeczenie się świata, gdzie takim cieszysz się powodzeniem?

— Cóż mnie ten świat może obchodzić? Odkąd cię ujrzałem, ciebie jedną w nim widzę!

— Mój Boże, mój Boże! — wykrzyknęła pani de Bourgueil, składając ręce i wznosząc oczy ku niebu z czarującym, niewysłowionym wyrazem zachwytu. —Tyle miłości, tyle miłości! Ach... to mnie ratuje... to jedyne doprawdy wytłumaczenie, jedyne usprawiedliwienie mego grzechu!

— Julio, czy serce twoje, serce spragnione miłości... mogło się kiedy oszukać?

— Więc, mój Adalbercie — prawie wykrzyknęła młoda kobieta w uniesieniu — nie rozstajemy się już ze sobą nigdy... w każdą godzinę dnia będę przy tobie... będę żyła w każdej chwili twoim życiem, twoim szczęściem! Ach, zobaczysz sam, jak będę tkliwą, na jakie poświęcenie się zdobędę!... Szczęście udzieli mi sił... O, nigdy nie pożałujesz ofiar dla mnie poniesionych! Tak, czuję to już, będę cię tak kochała, że wydam ci się piękniejszą od stokroć piękniejszej ode mnie, stokroć przywiązańszą, od najprzywiązańszej... Widzisz, ja chcę, aby dni nasze, na zawsze ze sobą złączone, były dla ciebie snem upajającym i chcę, abyś w głębokiej samotności, w jaką się pogrążymy, zapomniał o wszystkim, o wszystkim, prócz naszej miłości!...

— Julio, moja Julio, więc rzeczywiście tak mnie kochasz? Więc to nie szał chwilowy?

— I ty pytasz mnie o to?

— Biedny uwielbiany aniele!... Jakże śliczne marzenie!...

— Ach, tak, zobaczysz je na jawie!...

— Niestety... czemuż musimy odwracać oczy od zachwycającej, rozkosznej ułudy, aby przyjrzeć się rzeczywistości!... Lecz, na szczęście, i ona dostatecznie jest jeszcze bogata w szczęście i rozkoszną przyszłość.

— Jaka rzeczywistość?... O jakiej rzeczywistości mówisz, mój ukochany?

— Biedna ukochana duszo!... A twoja dobra opinia, czyż ona nie jest dla mnie równie droga, droższa nawet nad rozkosze, jakimi mnie upoisz? Czyż nie moim świętym obowiązkiem jest teraz bronić jej... najskrupulatniejszą ostrożnością... bacznością... roztropnością...

Pani de Bourgueil osłupiała.

— Co? — zawołała. — Moja opinia... o czym on mówi teraz?

— Ach, nie, nie lękaj się, Julio! Skarb ten najdroższy, największy dla kobiety, powierzyłaś człowiekowi honorowemu... Lecz, co ci jest, znowu... ta bladość?

— Moja opinia... moja dobra opinia? A ja teraz przebywam u ciebie?

— Czyżbyś miała choć chwilę obawy, niepewności, co do mojej dyskrecji?

— Twoja dyskrecja! A mój mąż?...

— Julio, błagam cię, uspokój się, nie drżyj tak okropnie... niepodobna przecież, aby de Bourgueil domyślał się czegokolwiek. Polegaj na mnie... podwoję moją przyjacielską usłużność dla niego, ty będziesz dla niego jak najbardziej uprzejmą i wszystko ułoży się najlepiej.

Młoda kobieta wpatrywała się w ukochanego ze wzrastającym przerażeniem.

— Żadnego podejrzenia! — zawołała po chwili milczenia zmienionym głosem. — Mój mąż nie będzie miał żadnego podejrzenia... a dzisiejszy wieczór?...

— Dzisiejszy wieczór?

— Jeżeli nie wrócę do niego... Pułkownik zrobił gest zdumienia.

— Co mówisz, Julio?!... Pozostać tu... ależ to niemożliwość, szaleństwo, to byłaby po prostu zguba dla ciebie!... Julio, nawet nie myśl o tym, opamiętaj się!

— Mój Boże, mój Boże! — rzekła młoda kobieta z niewysłowionym niepokojem, jakby nie wierzyła wprost własnym uszom. — Ależ rozum tracę wprost... więc ty chcesz, bym teraz powróciła znowu do mego męża!...

— Bez wątpienia... ja...

— Wrócić do siebie... i po co?

— Po co? Ależ po to, by de Bourgueil nie domyślił się niczego... a że przy tym, szczęśliwym trafem nie był dziś na obiedzie w domu i ponieważ...

— Mój Boże!... Więc on myślał, że ja zostawszy jego kochanką, odważę się wrócić znowu do męża! — zawołała młoda kobieta w prawdziwej rozpaczy. I zwracając się ku klęczącemu wciąż pułkownikowi, dodała z bólem:

— Więc poczytujesz mnie za najpodlejszą, za najobłudniejszą, najniegodniejszą kobietę?

— Julio... pomyśl wreszcie o konsekwencjach, jakie pociągnąłby za sobą taki wybryk twej fantazji!

— zawołał pułkownik i z zakłopotaniem dodał do siebie po cichu:

— A do diabła... to się i mnie jeszcze nie trafiło! Ale się uwzięła... to już zanadto... zanadto miłości... zanadto!... Co ja teraz mam począć?

Istotnie, pomimo swego zmysłowego pociągu do pani de Bourgueil, przeląkł się jej fantastycznego zamiaru. Ostatecznie bowiem, w stosunku tym nie widział nic poważniejszego, niż w dziesiątkach innych i bynajmniej nie czuł się w nastroju do zastosowania sławnego powiedzenia: i w chatce byle z nim.

— Więc ja — mówiła rozkochana kobieta — więc ja mam się teraz narażać na spojrzenia mego męża? Więc nie wiesz jeszcze, że ja nigdy w życiu nie skłamałam... nie wiesz o tym, że omal nie wyznałam, że tylko ciebie kocham... i jedynie nadzieja, że w końcu zdołam jeszcze przezwyciężyć tę nieszczęsną miłość wstrzymała mnie od tego wyznania?... I w tej chwili, mam nikczemnie współżyć nadal z człowiekiem, którego nie kocham, i któremu wiarę złamałam! Oszukiwać go co dzień i widywać ciebie? Ależ wolałabym śmierć, niż podobną sromotę!

— Julio, mój aniele... błagam cię, opamiętaj się z tego szaleństwa... Przecież byłabyś zgubiona na zawsze... Przecież kocham cię i życzę ci dobrze...

— Dlaczegóż miałabym uważać się za zgubioną, gdybym żyła z tobą w nieznanym ustroniu?

— Ależ, jeszcze raz ci mówię, zastanów się, przecież to zgoła niepodobieństwo.

— Niepodobieństwo! A te obietnice... te przysięgi... przed chwilą jeszcze u nóg moich?

— Mówiłem, że cię będę kochał, uwielbiał bez końca, lecz dbając też... o twoją przyszłość i twoją dobrą opinię, albowiem, jako człowiek honoru...

— Adalbercie! Doprowadzasz mnie do szaleństwa — zawołała młoda kobieta, rzeczywiście prawie w obłędzie, przyciskając mocno czoło rękami. I, po długiej chwili przykrego, przygnębiającego milczenia, dalej mówić poczęła:

— Więc dobrze... teraz dopiero widzę... wziąłeś mnie za jedną z tych kobiet, które oddają się swym kochankom, a nic im to nie przeszkadza żyć sobie dalej z mężem. Nie sądziłam, że zasłużę kiedy na taką zniewagę... nie, nie sądziłam, i to od ciebie — dodała z rozdzierającym łkaniem. — Lecz wreszcie, ponieważ nic nie zdołałeś przeczuć, że nie jestem z tych wyzutych z sumienia kobiet... zawiadamiam cię o tym i powtarzam ci, że nie chcę już wracać do mego męża... mówię ci, że nie mam nikogo na świecie, prócz ciebie. Nie mów mi przeto więcej o mej opinii, o moim szczęściu, o mojej rodzinie... wszak wszystkiego tego już się wyrzekłam, zgodziwszy się przyjść do ciebie... wszystko to już stracone dla mnie na wieki!

— Nie, Julio... nie. Nic nie będzie dla ciebie stracone... albowiem ja będę miał roztropność, której tobie brak zupełnie; w samej mocy mojej miłości będę czerpał odwagę do opierania się wyskokowi fantazji... mimo że słodko by mi było w nim uczestniczyć i urzeczywistnić go!

— Mój Boże, ale przerażasz mnie, Adalbercie!. Słuchaj...

— Ach, gdybym się radził tylko mojej namiętności, mego serca, gdybym był jednym z tych... zatwardziałych egoistów, którzy myślą tylko o zaspokojeniu chwilowego pożądania i własnej próżności... powiedziałbym ci bez wahania: tak, jedźmy, jedzmy natychmiast, jedźmy ukryć naszą szczęśliwą miłość w głębi nieznanej pustyni.

— Błagam cię, Adalbercie, ze złożonymi rękoma błagam, wysłuchaj mnie, tylko wysłuchaj!...

— Lecz, Julio, ja nie należę do takich ludzi, o nie... Pojmuję obowiązki, jakie miłość kobiety takiej jak ty nakłada na prawego człowieka... Dziś może uraziłem cię boleśnie, biedny, ukochany aniele, lecz jutro już, gdy ochłoniesz z przemijającego uniesienia, uczujesz ogromną dla mnie wdzięczność.

— Adalbercie, przez litość...

— Wysłuchaj mnie, Julio... Trzeba kochać tak głęboko, jak ja ciebie kocham, trzeba mi zdobyć się na wielką odwagę, wielkie poświęcenie, aby tak do ciebie przemawiać. Nie, niepodobna, byś miała pogrążyć rodzinę swoją w boleści, wywołując nie wynagrodzone niczym zgorszenie...

— A jeśli tego chcę?

— A jeśli ja tego nie chcę, moja droga, nieszczęśliwa, obłąkana!... I, jeśli postanowiwszy ocalić cię wbrew twojej woli... powiem ci: albo powrócisz do męża i miłość nasza nie będzie mniej szczęśliwą, będzie przecież ukryta, albo...

— Albo... — powtórzyła młoda kobieta ze śmiertelnym lękiem — albo... albo...

— Albo... choćbym nawet miał umrzeć z rozpaczy, wystarczy mi sił na zerwanie dziś nawet tego płomiennego związku, który miał być szczęściem mego życia...

— Adalbercie!... — zawołała w obłąkaniu młoda kobieta, padając do nóg pułkownika Roland. — Nie, nie uczynisz tego... nie, nie dobijesz tak nieszczęśliwej istoty, która błaga na klęczkach, aby mogła ci poświęcić swe życie, całe życie. A wreszcie, bądź sprawiedliwym, cóż to za występek, że nie chcę być skrytą i podłą?... Tego przecież wyrzucać mi nie możesz... Czyż nie znasz mnie jeszcze? Mój Boże, mój Boże!... Chciejże zrozumieć przecież, że teraz na widok mego męża umarłabym ze zgryzoty i wstydu!

— Zdaje ci się tak, Julio, to tylko obłęd, to przemijająca egzaltacja!

— Nie masz więc serca ani duszy!

— Julio!

— Nie, nie, przebacz mi... myliłam się... nie wiem już sama, co mówię... proszę cię... nie gniewaj się... jesteś tak dobry!... Pozwól mi dokończyć... cóż ja mówiłam? Ach... powiadasz, że nie chcesz mnie gubić... czy tak? Zobaczysz, czy nie mam słuszności... Tylko wysłuchaj mnie, nie gniewając się... o to jedno tylko cię proszę... Prawda, że to niewiele?... Mówisz, że nie chcesz mnie gubić... Lecz pomyśl, że jeśli mnie opuścisz, będę zgubiona... Cóż chcesz, abym wówczas robiła, w co się mam obrócić? Mówisz, że życzysz sobie, abym powróciła do męża ... Adalbercie, bądź sprawiedliwy, czy masz prawo nakazywać mi rzecz podobną? — dodała młoda kobieta z przytłumionym płaczem. — Masz prawo powiedzieć mi: kochaj mnie całe życie, bądź pełna poświęcenia, uległa, posłuszna, bądź moją niewolnicą, bądź moim psem... Ach, tak... masz prawo powiedzieć to wszystko... i zobaczysz, z jakim szczęściem będę ci posłuszna... Lecz zmuszać mnie do hipokryzji, do podłości, do oszustwa... Co do tego, to nigdy!... Ja także mam swoją wolę!... Czy słyszysz?... I mogę cię nie usłuchać, mogę oprzeć się tobie!...

Lecz nie zdołała dokończyć, łkania ją dusiły. Chustką zasłoniła twarz zalaną łzami.

— Julio... — zaczął pułkownik Roland, równie zniecierpliwiony jak zagniewany takim uporem —już blisko dziewiąta, nierozsądnie byłoby, abyś dłużej u mnie pozostawała... Mąż zapewne już powrócił...

— Adalbercie!... Litości, litości!... Pułkownik był wprost przerażony; przypomniały mu się złowróżbne przeczucia majora.

— Julio... okropne sprawiasz mi zmartwienie... Lecz powtarzam ci: ocalę cię, choćby wbrew twojej woli i albo wrócisz zaraz do męża, albo wszystko między nami skończone, zerwane. Daję ci na to słowo moje, Julio, słowo honoru... a takiego słowa nigdy jeszcze nie złamałem!

— A więc dobrze, nie, nie! — zawołała pani de Bourgueil z rozpaczą, gryząc chustkę wśród konwulsyjnego płaczu. — Nie, nie wyjdę stąd. Zrobisz ze mną co zechcesz... wypędzisz... zabijesz, ale nie wyjdę!...

W tejże chwili za drzwiami usłyszeli niespodziany hałas.

Ktoś z całej siły dobijał się do zewnętrznych drzwi apartamentu.

— Co to jest? — zawołał pułkownik Roland, przysłuchując się z niepokojem.

— Zdaje się, że ktoś wyłamuje drzwi do przedpokoju!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

CZĘŚĆ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

CZĘŚĆ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej