William Makepeace Thackeray

DZIEJE PENDENNISA t1

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY ÓSMY

DZIEJE PENDENNISA

czyli o jego sukcesach, klęskach, przyjaciołach i największym jego wrogu

Tom I

William Makepeace Thackeray

ROZDZIAŁ PIERWSZY

W KTÓRYM OKAŻE SIĘ, ŻE PIERWSZA MIŁOŚĆ MOŻE POPSUĆ ŚNIADANIE

Pewnego pięknego poranka, w pełni londyńskiego sezonu, major Artur Pendennis, zgodnie ze swym zwyczajem, przyszedł z domu na śniadanie do pewnego klubu przy ulicy Pall Mall, którego był główną ozdobą. Co dzień, kwadrans po dziesiątej, major zjawiał się w czarnych butach, najbardziej lśniących w całym Londynie, 2e starannie zawiązanym porannym krawatem, który zachowywał nienaganną formą aż do obiadu, w jasnożółtej kamizelce z bawolej skóry z koroną króla angielskiego na guzikach, a koszuli tak nieskazitelnej, że sam pan Brummell zapytał majora o nazwisko praczki i byłby ją pewnie zatrudnił, gdyby niepowodzenia nie zmusiły tego wielkiego człowieka do ucieczki z kraju. Surdut, białe rękawiczki, bokobrody, no i oczywiście laska, każde doskonałe w swoim rodzaju, dopełniały prezencji Pendennisa w stylu dymisjonowanego wojskowego. Kto by zobaczył majora z pewnej odległości lub z tyłu, wziąłby go za mężczyznę nie więcej niż trzydziestoletniego; trzeba było dopiero przyjrzeć mu się z bliska, by zobaczyć nienaturalnie bujne kasztanowate włosy i zmarszczki wokół nieco wyblakłych oczu na urodziwej twarzy mieniącej się od plam. Nos miał a la Wellington. Ręce i mankiety majora były piękne, długie i białe. W mankietach połyskiwały złote spinki otrzymane w darze od jego królewskiej wysokości księcia Yorku, na palcach zaś nosił parę wytwornych pierścieni, z których pierwszy i największy był sygnetem ze sławnym herbem Pendennisów.

Major zajmował zawsze ten sam stolik w rogu sali i nikomu nie przyszło nawet na myśl, żeby go stamtąd usunąć. Ale zdarzyło się kiedyś, że jacyś niewcześni kawalarze i wesołkowie spróbowali wygryźć majora z jego miejsca. Zachowując niewzruszoną godność, zasiadł przy sąsiednim stole i bacznie przyglądał się intruzom; niepodobna było usiedzieć przy śniadaniu, kiedy major tak patrzył. W ten sposób stolik przy kominku, a przy tym blisko okna, przeszedł w jego posiadanie. Leżały na nim listy, czekając na majora. Niejeden młody światowiec patrzył z podziwem na stos tych listów, na ich pieczęcie i znaczki. Jeśli tylko powstała wątpliwość natury etykietalnej lub towarzyskiej, na przykład kto z kim się ożenił, ile miał lat taki a taki książę — wszyscy zwracali się do Pendennisa. Markizy nieraz przyjeżdżały do klubu i zostawiały bileciki dla majora lub zabierały go z sobą. Był to pan uprzedzająco grzeczny. Młodzi ludzie lubili przejść się z nim po parku lub ulicą Pall Mall; uchylał bowiem kapelusza przed każdym, kogo spotkał, co drugi zaś przechodzień był lordem.

Major usiadł więc przy swym stałym stoliku i kiedy kelnerzy poszli po grzanki i świeżą gazetę, przeglądał listy przez szkła w złotej oprawie i rzucał okiem na miłe bileciki, które potem starannie układał. Były tam dużego formatu zaproszenia na uroczyste obiady z perspektywą trzech dań i nudnej rozmowy; małe, wdzięczne, poufne bileciki przynoszące usilne prośby pań; było zaproszenie na grubym, oficjalnym papierze od markiza Steyne'a z prośbą o przybycie do Richmond na małe przyjęcie w gospodzie „Pod Gwiazdą i Podwiązką", dalej karta, w której państwo Trail, biskup Ealingu z małżonką, mieli zaszczyt zaprosić majora Pendennisa do Ealing House. Wszystkie te listy Pendennis czytał z wdziękiem i tym większą satysfakcją, że działo się to pod okiem Glowry'ego, szkockiego chirurga. Glowry jadł śniadanie naprzeciw i szczerze znienawidził majora za te wszystkie zaproszenia, których sam nigdy nie dostawał.

Po przeczytaniu listów major wyjął notes, by zobaczyć, jakie dni ma wolne i które z tych wielu serdecznych zaproszeń może przyjąć, a komu musi odmówić.

Odrzucił zaproszenie Cutlera, dyrektora Towarzystwa Wschodnio--Indyjskiego, mieszkającego przy Baker Street, aby móc zjeść obiad z lordem Steyne'em i wziąć udział w małym przyjęciu „francuskim" w gospodzie „Pod Gwiazdą i Podwiązką". Zaproszenie biskupa przyjął, bo — obiad zapowiadał się nudno — lubił bywać u biskupów. W ten sposób przeszedł całą kolekcję zaproszeń, dysponując nimi wedle upodobania lub interesu. Następnie zjadł śniadanie i przejrzał w monitorze kromkę urodzin i zgonów oraz „życie towarzyskie", aby zobaczyć swe nazwisko wśród gości na fete u lorda takiego a takiego. W przerwach tych zajęć prowadził wesołe rozmowy ze znajomymi na sali.

Z listów, stanowiących plon tego ranka, major Pendennis nie przeczytał tylko jednego. List ten leżał samotny, odsunięty od eleganckiej korespondencji londyńskiej. Znaczek wskazywał na jego prowincjonalne pochodzenie, pieczęć była skromna. Zaadresowany delikatną ręką kobiecą, nosił dopisek: „pilne", jednakże major miał swoje powody, że tak długo nie zwracał uwagi na owego skromnego petenta wiejskiego, który na pewno miał słabą nadzieję na posłuchanie wśród tylu dostojników obecnych na porannej audiencji. Faktem jest, iż list ten był od krewnej Pendennisa. Znajomi jej szwagra, luminarze, zostali przyjęci, uzyskali rozmowę i odjechali, jeśli można tak powiedzieć o listach, a cierpliwy list z prowincji długo czekał na audiencją w przedpokoju — to znaczy pod miską na herbaciane zlewki.

Wreszcie i na niego przyszła kolej — major zerwał pieczęć z wyciśniętym napisem „Fairoaks" i z „Clavering St. Mary's" na znaczku pocztowym. W kopercie były dwa listy. Major, nim zaatakował epistołę włożoną do środka, zabrał się do listu stanowiącego jej okładkę.

„Czyżby to był list także od jakiegoś księcia? — sarknął w duchu pan Glowry. — Chyba Pendennis nie odłożyłby go na koniec?"

Drogi Majorze Pendennis! — tak zaczynał się list. — Proszę i błagam Cię, byś przyjechał do mnie natychmiast. „Dobra sobie — pomyślał Pendennis — a dzisiejszy obiad Steyne'a?"

Mam wielki kłopot i zmartwienie. Mój najdroższy syn, który dotąd spełniał najśmielsze marzenia kochającej matki, teraz strasznie mnie zasmucił. Uległ, trudno mi to napisać, namiętności, zadurzył się — major się uśmiechnął — w pewnej aktorce, która tutaj występuje. Jest to osoba co najmniej o dwanaście lat starsza od Artura, który dopiero w lutym skończy osiemnaście lat, a ten niedobry chłopak uparł się, żeby ją poślubić.

„Ohoho! Cóż to się stało, że Pendennis klnie?" — zapytywał sam siebie pan Glowry. Wściekłość i zdumienie malowały się na otwartych ustach majora, kiedy czytał tę niesłychaną nowinę.

Musisz, Mój Drogi — pisała dalej zgnębiona dama — przyjechać do mnie natychmiast po otrzymaniu tego listu i jako opiekun Artura wyperswadować, kazać temu nieszczęsnemu dziecku, aby zaniechał swego pożałowania godnego zamiaru.

Po większej ilości zaklęć w tym samym duchu autorka listu podpisała się w końcu jako „nieszczęśliwa, oddana bratowa, Helena Pendennis". „Fairoaks, wtorek — zakończył major czytanie listu. — Niech diabli wezmą Fairoaks i wtorek. Zobaczymy teraz, co chłopiec ma do powiedzenia." Wziął drugi list napisany wielkimi kulfonami, a zapieczętowany dużym sygnetem Pendennisów, jeszcze większym od sygnetu majora. Nadmiar wosku wokół pieczęci świadczył o tym, że autorowi listu drżała ręka z podniecenia.

List brzmiał tak:

Fairoaks, poniedziałek, północ. Drogi Stryju!

Komunikując Ci o mych zaręczynach z panną Costigan, córką Jaśnie Wielmożnego J. Chesterfielda Gostigana z Costiganstown, być może, lepiej znaną Ci pod jej scenicznym nazwiskiem Fotheringay, z teatrów królewskich Drury Lane i Crow Street oraz Norwich i Welsh Circuit, jestem świadom, że nowina ta, przynajmniej ze wzglądu na dzisiejsze przesądy społeczne, nie może być miła mej rodzinie. Moją najdroższą matką, której — Bóg mi świadkiem — nie chciałbym sprawić niepotrzebnej przykrości, bardzo wzburzyła i zmartwiła — stwierdzam to z żalem — wiadomość, jaką zakomunikowałem jej tej nocy. Błagam Cię, Drogi Stryju, przyjedź tutaj, przekonaj i pociesz matkę. Wprawdzie pannę Costigan ubóstwo zmusiło do tego, że pracuje i zarabia uczciwie na życie, rozsiewając blask swego talentu, ale jej rodzina jest równie stara i arystokratyczna jak- nasza. Kiedy nasz przodek, Ralf Pendennis, wylądował z Ryszardem II w Irlandii, pradziadowie mej Emilii byli królami tego kraju. Dowiedziałem się o tym od pana Costigana, który podobnie jak Ty jest wojskowym.

Na próżno usiłowałem przekonać drogą mamę i dowieść jej, że młoda dama nieposzlakowanego charakteru i pochodzenia, hojnie wyposażona darami urody i talentu, poświęcająca się jednemu z najbardziej szlachetnych zawodów w świętej intencji utrzymywania swej rodziny, jest istotą, którą wszyscy powinniśmy raczej kochać i czcić niż jej unikać. Biedna matka żywi przesądy, wobec których moje argumenty są bezsilne. Nie chce otworzyć ramion komuś, kto jest gotów stać się jej najbardziej oddaną córką na całe życie.

Chociaż panna Costigan jest o parę lat starsza ode mnie, okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie memu uczuciu i, jestem pewny, nie wpłynie ujemnie na jego trwałość. Miłość taka jak moja, Stryju, jest — czuję to — miłością dozgonną. Nigdy o tym nie marzyłem, dopóki nie ujrzałem panny Costigan; dlatego wiem, że umrę i nie doznam innej namiętności. To jest przeznaczeniem mego życia; skoro raz pokochałem, byłbym wart własnej pogardy i niegodny mego szlacheckiego nazwiska, gdybym zawahał się iść za głosem serca; gdybym nie oddał wszystkiego tej, która jest wszystkim dla mnie, gdybym kobiety, która mnie kocha gorąco, nie obdarzył całym moim sercem i całym majątkiem.

Nalegam na rychły ślub z moją Emilią — po cóż bowiem, doprawdy, zwlekać? Zwłoka oznacza wątpliwości, które odrzucam, gdyż byłyby czymś niegodnym. Wykluczone jest, by moje uczucia wobec Emilii mogły ulec zmianie, by kiedyś przestała być jedynym przedmiotem mego uwielbienia. Na co więc czekać? Proszę Cię gorąco, Drogi Stryju, przyjedź i zjednaj mamusię dla naszego związku. Zwracam się do Ciebie jako do światowca, qui mores hominum multorum vidit et urbes, i nie ulegnie skrupułom oraz obawom ludzi słabych, jakie dręczą damę, która tak rzadko rozstawała się ze swym zaściankiem.

Błagam, przyjeżdżaj natychmiast. Jestem zupełnie pewny, że — nie bacząc na sprawy majątkowe — odniesiesz się z podziwem i uznaniem do mej Emilii.

Twój oddany bratanek Artur Pendennis, junior

Kiedy major skończył czytać list, jego fizjonomia nabrała wyrazu takiego gniewu i zgrozy, że chirurg Glowry dotknął w kieszeni lancetu, który stale nosił w futerale na karty, miał bowiem wrażenie, że jego szanowny przyjaciel zaraz dostanie ataku apopleksji. Wiadomość była tego rodzaju, że istotnie mogła wstrząsnąć majorem. Głowa rodu Pendennisów żeni się z aktorką przeszło dziesięć lat starszą od niego — tylko patrzeć, jak uparty chłopak pogrąży się w małżeństwie!

„Matka zepsuła tego smyka — jęknął w duchu major — swoim przeklętym sentymentalizmem i romantycznymi bzdurami. Mój bratanek mężem królowej z tragedii, pożal się Boże! Ludzie będą się śmiali ze mnie tak, że nie będę mógł nosa wychylić z domu!" Z dotkliwym bólem major myślał o tym, że trzeba będzie zrezygnować z obiadu wydawanego przez lorda Steyne'a w Richmond, że straci odpoczynek i przyjdzie mu spędzić noc w obrzydliwym, ciasnym dyliżansie pocztowym oraz że ominie go przyjemność, którą sobie obiecywał, spędzenia czasu w towarzystwie należącym do najbardziej miłych i dobranych w całej Anglii.

Wstał od stolika, udał się do przyległego gabinetu i tam z żalem wypisał listy, przepraszając markiza, hrabiego, biskupa i innych. Służącemu kazał zamówić na wieczór miejsce w dyliżansie pocztowym; wydatkiem na podróż obciążył, rzecz prosta, konto wdowy i młodego nicponia, którego był opiekunem.

ROZDZIAŁ DRUGI

RODOWÓD I INNE SPRAWY FAMILIJNE

W pierwszych latach regencji Jerzego Wspaniałego w miasteczku Clavering na zachodzie Anglii mieszkał dżentelmen nazwiskiem Pendennis. Żyli jeszcze tacy, którzy pamiętali, że w mieście Bath nad drzwiami nędznego sklepiku widzieli wymalowane na desce jego nazwisko, a nad nim złoty tłuczek i moździerz, pan Pendennis bowiem wykonywał zawód aptekarza i chirurga. W owych czasach nie ograniczał się do wizyt u dżentelmenów złożonych chorobą i dam w najbardziej interesujących okresach ich życia, lecz był także łaskaw babom wiejskim sprzedawać zza lady plastry angielskie lub zgoła kupczyć szczotkami do zębów, pudrem do włosów i londyńskimi artykułami perfumeryjnymi.

A jednak ten aptekarzyna, który przygodnym klientom sprzedawał soli aptecznej za pensa lub bardziej pachnące mydło toaletowe Windsor, był dżentelmenem wykształconym i pochodził z najstarszej rodziny w całym hrabstwie Somerset. Wywodził się z kornwalijskiego rodu Pendennisów sięgającego czasów druidów — któż zresztą wie, czy nie znacznie dalej? W późnym już okresie swej rondowej egzystencji Pendennisowie weszli w związki małżeńskie z Normanami, dzięki czemu byli spokrewnieni z wszystkimi wielkimi rodami Walii i Bretanii. Jan Pendennis zaczerpnął nawet studiów wyższych i byłby chwalebnie kontynuował karierę uniwersytecką, ale w drugim roku studiów w Oxbridge  umarł mu ojciec, pozostawiając tylko długi, biedny Pen musiał więc sięgnąć po tłuczek i fartuch. Zawsze pogardzał tą profesją i jedynie konieczność oraz propozycja brata matki, aptekarza londyńskiego z kiepskiej rodziny, do której ojciec Pendennisa zniżył się był przez małżeństwo, pchnęły Jana do tego obmierzłego zawodu.

Po odbyciu terminu Pendennis szybko się rozstał z gburowatym eskulapem, swym krewniakiem, i usamodzielnił się w Bath pod skromnym godłem medycznym. Przez jakiś czas ciężko borykał się z biedą; było go stać jedynie na to, by utrzymać sklep w przyzwoitym stanie i zapewnić wygody ciężko chorej matce. Aż pewnego razu lady Ribstone podążała do kasyna i pijany lektykarz, Irlandczyk, wpakował się z czcigodną damą akurat na drzwi Pena, a drążkiem lektyki stuknął w najpiękniejszą różową butelkę na oknie chirurga. Lady z rozdzierającym krzykiem wyskoczyła z pojazdu, usiadła w sklepie pana Pendennisa na podanym jej krześle, gdzie też przyprowadzono ją do przytomności za pomocą cynamonu i soli trzeźwiących.

Maniery pana Pendennisa były tak niezwykle dżentelmeńskie, a wpływ ich tak kojący, że czcigodna lady, małżonka wielmożnego Pepina Ribstone'a, baroneta z Codlingbury w hrabstwie Somerset, mianowała swego zbawcę, jak go nazwała, aptekarzem przy własnej osobie i swej bardzo rozgałęzionej rodzinie. Gdy panicz Ribstone, który przyjechał z Eton do domu na ferie Bożego Narodzenia, przejadł się i dostał gorączki, pan Pendennis leczył go nader umiejętnie i z wielkim oddaniem. Słowem, pozyskał, łaski kodlingburskiej rodziny i odtąd zaczęło mu się dobrze powodzić. Wyższe sfery miasta Bath darzyły Pendennisa poparciem, a zwłaszcza panie otoczyły go miłością i uwielbieniem. Najpierw nędzny sklepik nabrał eleganckiego wyglądu, potem Pendennis zaniechał sprzedaży szczotek do zębów i artykułów perfumeryjnych, potem w ogóle zamknął sklep i utrzymywał tylko mały gabinet, w którym urzędował wytworny młodzieniec, potem nabył gig i jeździł ze stangretem. Biedna stara matka, nim zeszła ze świata, doznała tego szczęścia, że z okna sypialni, do którego przysuwano ją na krześle, widziała, jak jej kochany Jan wsiadał do własnego zamkniętego powozu, co prawda jednokonnego, ale za to z drzwiczkami zdobnymi w herb rodziny Pendennisów.

— Co by na to powiedział Artur? — spytała kiedyś mając na myśli swego młodszego syna — ani razu nas nie odwiedził, gdy mój najdroższy Jaś tak długo borykał się z biedą!

— Kapitan Pendennis jest ze swoim pułkiem w Indiach, mamo — zauważył pan Pendennis — i bądź tak dobra, proszę, nie mów na mnie Jaś przy młodym człowieku, panu Parkinsie.

Aż nadszedł dzień, kiedy w ogóle przestała nadawać synowi czułe i pieszczotliwe imiona; dom stał się bardzo pusty bez tego głosu, miłego, choć nieco gderliwego. Doktor przeniósł dzwonek nocny do pokoju, w którym zacna stara dama narzekała przez długie lata, i spał tam w wielkim łożu. Minęła mu czterdziestka, gdy to się stało. Nadal trwała wojna, Jerzy Wspaniały nie zdążył jeszcze wstąpić na tron i nie zaczęły się dzieje naszego bohatera, Pendennisa. Lecz czym jest dżentelmen bez rodowodu? Pendennis pięknie oprawił w ramy swoje drzewo genealogiczne, oszklił je i powiesił w salonie między widokami Codlingbury House w hrabstwie Somerset i kolegium Św. Bonifacego w Oxbridge, gdzie przeżył krótkie i szczęśliwe dni swych wczesnych lat męskich. Co się tyczy drzewa genealogicznego, wyjął je z kufra, podobnie jak oficer u Sterne'a, który upomniał się o swą szablę, gdyż teraz był dżentelmenem i mógł to okazać.

W tym czasie co pani Pendennis umarła również w Bath inna pacjentka jej syna, przezacna staruszka lady Pontypool, córka Reginalda, dwunastego hrabiego Bareacres, a tym samym cioteczna prababka obecnego hrabiego, wdowa po Janie, drugim lordzie Pontypool, a także po wielebnym Jonaszu Wałęsie z Kaplicy Armageddon w Clifton. W ciągu ostatnich pięciu lat życia czcigodnej lady opiekowała się nią panna Helena Thistlewood, bardzo daleka krewna tegoż szlachetnego rodu Bareacres, a córka porucznika Królewskiej Marynarki, R. Thistlewooda, który zginął w bitwie pod Kopenhagą. Panna Thistlewood znalazła tedy schronienie pod dachem lady Pontypool. Doktor, który odwiedzał czcigodną niewiastą co najmniej dwa razy dziennie, nie mógł nie zauważyć anielskiej słodyczy i dobroci, z jaką młoda dama znosiła humory swej sędziwej krewnej. Właśnie kiedy jechali żałobnym powozem, czwartym z rządu, towarzysząc wielebnym szczątkom czcigodnej lady do opactwa w Bath — gdzie do tej pory spoczywają — doktor spojrzał na słodką, bladą twarzyczką panny Thistlewood i postanowił zadać jej pewne pytanie, którego treść sprawiła, że puls podskoczył mu do dziewięćdziesięciu, jeśli nie wyżej.

Był starszy od niej o więcej niż dwadzieścia lat i nigdy nie wyróżniał się gorącym temperamentem. Może przeżył we wczesnej młodości miłość, którą musiał zdusić — może zresztą każdą młodzieńczą miłość trzeba dusić lub topić jak ślepe kocięta, dość na tym, że mając czterdzieści trzy lata był statecznym, spokojnym, małym, łysym panem w czarnych pończochach i że parę dni po uroczystym obrządku odwiedził Helenę. Kiedy wziął pannę za puls, zatrzymał jej rękę i zapytał, co zamierza zrobić z sobą teraz, gdy rodzina Pontypoolów rzuciła się na rzeczy zmarłej — służba właśnie pakowała je w skrzynie i kosze, naczynia stołowe owijała sianem, zakopywała w słomie i zamykała na trzy klucze w obitych zieloną bają specjalnych kufrach, i wszystko wywożono na oczach biednej panny Heleny — zapytał ją tedy, co w końcu zamierza z sobą zrobić.

Oczy Heleny zaszły łzami i powiedziała, że nie wie. Ma trochę pieniędzy, stara dama zostawiła jej bowiem tysiąc funtów". Może przeniesie się do pensjonatu lub szkoły; na dobrą sprawę nie wie, gdzie pójdzie. Wówczas Pendennis, patrząc w jej bladą twarz i wciąż trzymając za chłodną rączkę, zapytał, czy zgodziłaby się na wspólne z nim pożycie. Jest, co prawda, stary w porównaniu z... taką kwitnącą młodą damą jak panna Thistlewood (Pendennis należał do rzetelnej, starej szkoły prawienia komplementów, wyznawanej przez dżentelmenów i aptekarzy), ale za to dobrze urodzony, a do tego, pochlebia sobie, jest człowiekiem zasad i łagodnego usposobienia. Ma przed sobą obiecujące widoki, które z każdym dniem się poprawiają. Jest sam na świecie i odczuwa brak stałej i miłej towarzyszki życia, którą ze wszech miar postara się uczynić szczęśliwą. Słowem, wygłosił do niej małe przemówienie, które ułożył rano w łóżku, a przećwiczył i oszlifował w powozie, gdy jechał zobaczyć się z młodą damą.

Jeśli Pendennis miał swego czasu młodzieńcze przejścia miłosne, może i ona marzyła kiedyś o innym losie niż małżeństwo z małym panem, który miał zwyczaj stukać palcem w zęby, uśmiechał się sztucznie, silił na uprzejmość wobec lokaja, kiedy przemykał się po schodach do salonu, i nadskakiwał pokojówce czekającej w drzwiach sypialni; może odstrączał ją dżentelmen, na którego jej stara opiekunka zwykła była dzwonić jak na służącego, a on podążał z jeszcze większą niż sługa gorliwością. Może wybór jej byłby padł na innego mężczyznę, ale, z drugiej strony, wiedziała, jaki zacny był Pendennis, jaki roztropny i prawy, jaki dobry dla matki i wytrwały w swej trosce o nią. Rozmowa skończyła się na tym, że panna Thistlewood, rumieniąc się po uszy, złożyła Pendennisowi najniższy ukłon i poprosiła, by pozwolił, że... że rozważy jego jakże miłą propozycję. Pobrali się w okresie martwego sezonu w Bath, kiedy sezon londyński dochodzi szczytu. Pendennis przez swego kolegę po fachu, członka Królewskiego Towarzystwa Chirurgów, zarezerwował mieszkanie na Holles Street, niedaleko Cavendish Square, i dwukonną bryczką zawiózł żonę do Londynu. Zaprowadził do teatrów, parków i do Kaplicy Królewskiej; pokazał jej ludzi, którzy mieli być przedstawieni u dworu, słowem, zaznała wszystkich rozkoszy stołecznego życia. Doktor złożył też bilety wizytowe u lorda Pontypoola, u jaśnie wielmożnego hrabiego Bareacresa oraz u sir Pepina i lady Ribstone'ów, swych pierwszych i najlepszych protektorów. Bareacres zignorował bilety. Pontypool wstąpił do pani Pendennis, powiedział jej parę komplementów i zapowiedział, że lady Pontypool zajdzie do niej, co też jej lordowska mość zrobiła za pośrednictwem służącego Jana, który przyniósł bilet wizytowy i zaproszenie na koncert za pięć tygodni. Pendennis był wtedy znów w Bath, jeździł jednokonką i zapisywał lekarstwa i pigułki. Ribstone'owie jednak zaprosili go wraz z panią Pendennis na przyjęcie, o którym opowiadał potem do końca życia.

Pendennis zawsze marzył o tym, by zostać dżentelmenem. Długo i usilnie musi oszczędzać prowincjonalny doktor, którego zarobki nie są zbyt wielkie, aby odłożyć tyle grosza, ile trzeba na kupno domu i ziemi. Staraniom naszego przyjaciela, oprócz własnej jego oszczędności i rozsądku, wydatnie pomogła fortuna, przynosząc mu to, czego tak gorąco pragnął. Za pewną sumę pieniędzy bardzo korzystnie kupił dom i folwark tuż pod miasteczkiem Clavering, o którym już wspomnieliśmy. Dokonany kiedyś szczęśliwy zakup akcji kopalni miedzi znacznie poprawił jego stan majątkowy; spieniężył te akcje nader przezornie, kiedy były jeszcze dobrze notowane. Wreszcie sprzedał przedsiębiorstwo w Bath panu Parkinsowi za pokaźną sumę w gotówce oraz rentę roczną, którą miał otrzymywać przez jakiś czas po zaniechaniu moździerza i tłuczka.

Artur Pendennis, jego syn, miał osiem lat, gdy to się stało, nic więc dziwnego, że chłopak, który rozstał się z Bath i gabinetem lekarskim w tak młodym wieku, niemal zupełnie zapomniał o istnieniu takiej miejscowości i o tym, że jego ojciec plamił kiedyś ręce kręcąc obrzydliwe pigułki czy też wyrabiając obmierzłe plastry. Starszy pan sam nigdy nie wspominał o sklepie i z daleka omijał ten temat; do rodziny wzywał doktora z Clavering; zaniechał zupełnie noszenia czarnych spodni po kolana i czarnych pończoch; chodził na targ i na sesje sądowe, nosił zgniłozielony fraczek z mosiężnymi guzikami i ciemnożółte kamasze, całkiem tak, jakby był angielskim dżentelmenem przez całe życie. Chętnie wystawał w bramie, patrzył na nadjeżdżające dyliżanse i z powagą kiwał głową konduktorom i woźnicom, którzy dotykali kapeluszy i jechali dalej. On to właśnie założył „Klub Książki" w Clavering i zorganizował Samarytańskie Towarzystwo Zupy i Koca. On też pocztę, której trasa biegła do tej pory przez Cacklefield, odebrał temu miasteczku i przeprowadził przez Clavering. W kościele był równie niestrudzony jako członek rady parafialnej i praktykujący wyznawca. Co czwartek przemierzał targ wzdłuż i wszerz, przyglądał się próbkom owsa i gryzł ziarno, macał zwierzęta, gęsi walił pięścią w pierś i ważył je w ręku z miną znawcy. W gospodzie „Pod Godłem Clavering" handlował z farmerami nie gorzej niż najstarsi bywalcy tego miejsca spotkań. Jak niegdyś był dumny, tak teraz wstydził się, kiedy nazywano go doktorem, ci zaś, którzy chcieli mu się przypodobać, zawsze tytułowali go dziedzicem.

Bóg raczy wiedzieć, skąd się wzięły, ale faktem jest, że cały rząd portretów rodzinnych wisiał obecnie w dębowej jadalni doktora; przysięgał, że są to płótna Lely'ego i Van Dycka; zapytany, kto są ci panowie i damy, odpowiadał ogólnikowo, że „przodkowie". Jego synek wierzył w nich święcie: Roger Pendennis spod Agincourt, Artur Pendennis spod Crecy, generał Pendennis spod Blanheim i Oudenarde byli dla młodego dżentelmena osobami równie prawdziwymi i rzeczywistymi jak — kogóż by tu wymienić — Robinson Cruzoe, Peter Wilkins lub Siedmiu Męczenników Chrześcijaństwa, których' dzieje znajdowały się w bibliotece.

Sytuacja majątkowa Pendennisa, którego roczny dochód nie przekraczał ośmiuset funtów, nawet przy najdalej posuniętej oszczędności i najlepszej gospodarce nie pozwalała mu na stosunki z wielkim światem hrabstwa. Miał za to zacne i godne, choć nie najswietniejsze towarzystwo. Jeśli nie składało się z róż, żyło ono blisko tych kwiatów i, można by rzec, przeszło zapachem wytwornego świata. Dwa razy w roku wyciągali zastawę stołową i zapraszali się wzajemnie na kolacje w noce księżycowe; na te przyjęcia goście przybywali z odległości dwunastu mil. Poza ziemiaństwem hrabstwa Pendennisowie utrzymywali stosunki z towarzystwem miasta Clavering, ile tylko chcieli, ba, nawet więcej. Pani Pybus bowiem nader często wtykała nos w oranżerie Heleny i informowała się z wielką pojętnością o kartach na zupę dla ubogich oraz wydawaniu im węgla. Emerytowany kapitan Glanders (z 50 pułku dragonów gwardii) bez ustanku przemierzał dziarskim krokiem stajnie i ogrody dziedzica, jak również usilnie starał się wciągnąć go do swych sporów z wikarym, pocztmistrzem, z wielebnym F. Wapshotem z gimnazjum klasycznego w Clavering o to, że stłukł na kwaśne jabłko syna kapitana, Anglesa Glandersa — wreszcie do waśni z całym miasteczkiem. Pendennis z żoną często dziękowali Bogu, że ich dom w Fairoaks był oddalony prawie o milę od Clavering, inaczej bowiem nigdy nie byłby wolny od natrętnych oczu i paplaniny tego lub owego obywatela czy obywatelki miasta.

Trawnik posiadłości Fairoaks opada ku rzeczce Brawl. Po jej drugiej stronie znajdowały się szkółki drzewne i lasek (to, co z nich zostało) majątku Clavering Park, własności sir Franciszka Clave-ringa, baroneta. Kiedy Pendennisowie zamieszkali w Fairoaks, park był oddany w dzierżawę na pastwisko, pasły się tam owce i bydło. Dom był zamknięty. Był to wspaniały pałac z piaskowca, z wielkimi schodami, posągami, portykami, które można obejrzeć na ilustracjach w książce Piękno Anglii i Walii. Sir Ryszard Clavering, dziadek sir Franciszka, dał początek ruinie rodziny budując ten pałac, jego następca dopełnił ruiny mieszkając w nim. Obecny właściciel pałacu, sir Franciszek, mieszkał gdzieś za granicą; nie można było znaleźć nikogo tak bogatego, by wynajął olbrzymią rezydencję z pustymi pokojami, zatęchłymi salami pełnymi brzęczącego żelastwa i posępnymi galeriami, po których Artur Pendennis jako chłopiec często spacerował drżąc ze strachu. O zachodzie słońca, z zieleńca w Fairoaks roztaczał się piękny widok; zieleniec i park w Clavering po drugiej stronie miały zwyczaj stroić się w złocisty odcień, w którym bardzo im było do twarzy. Górne okna wielkiego domu płonęły tak, że trzeba było mrużyć oczy, rzeczka z szumem płynęła na zachód, pogrążając się w ciemnym lesie, za którym wyrastały w purpurowym blasku wieże starego kościoła opactwa Clavering (stąd do dziś miasto nazywa się Clavering Panny Marii). Postacie małego Artura i jego matki rzucały długie, błękitne cienie na trawę. Chłopiec cicho powtarzał (widok bowiem wielkiego piękna przyrody zawsze wzruszał dziecko, które odziedziczyło tę wrażliwość po matce) urywek hymnu, zaczynający się od słów: „Oto twoje dzieło pełne chwały, Ojcze Dobroci, Wszechmogący Stwórco świata", co sprawiało wielką radość pani Pendennis. Takie spacery i rozmowy kończyły się zazwyczaj wylewem synowskich i matczynych uścisków, miłość bowiem i modlitwa były głównymi zajęciami w życiu przezacnej kobiety. Często słyszałem, jak Pendennis z właściwą sobie beztroską mówił, że pewny był swego zbawienia, bo bez niego matka nigdy nie byłaby w niebie szczęśliwa.

O Janie Pendennisie jako ojcu rodziny i głowie rodu można powiedzieć, że wszyscy otaczali go najwyższym szacunkiem; jego rozkazom dawano posłuch wedle prawa Medów i Persów.  Chyba żaden mężczyzna w całym imperium nie miał tak oczyszczonego kapelusza jak Pendennis. Posiłki podawano mu punktualnie co do minuty, a biada tym, którzy się spóźnili, jak się to czasem zdarzało małemu Penowi, smykowi naruszającemu domowy porządek. Ojciec odmawiał modlitwy, czytał listy, załatwiał sprawy, zaglądał do stajni i ogrodu, odwiedzał kurniki i psiarnię, stodołę i chlew zawsze w określonych godzinach. Po obiedzie zwykł ucinać sobie drzemkę z gazetą „Globe" na kolanie i żółtą chustką jedwabną na twarzy (major Pendennis przysyłał takie chustki z Indii, a jego brat pomógł mu kupić stopień majora, tak że żyli teraz w idealnej przyjaźni). Jeśli zatem obiad podawano punktualnie o szóstej, a wszystko zdaje się wskazywać na to, że słońce zachodziło około wpół do ósmej, jest wielce prawdopodobne, iż Pendennis nie dbał wiele o widok z okien wychodzących na trawnik i nie brał udziału w lirycznych scenach i pieszczotach, jakie się tam odbywały.

Na poezję i pieszczoty rzadko pozwalano sobie w jego obecności. Matka i dziecko, nawet najbardziej rozbawieni, przycichali, gdy pan Pendennis wchodził do salonu z gazetą pod pachą... Mały Pen, schowany w wielkim fotelu, czytał wszystkie książki, jakie tylko wpadły mu w ręce, a dziedzic studiował swoje własne artykuły w „Gazecie Ogrodniczej" albo z nabożeństwem zasiadał do pikiety z panią Pendennis lub przygodnym gościem z miasteczka.

Pendennis starał się, by przynajmniej jedno z jego wielkich przyjęć odbyło się wtedy, gdy brat major — który po powrocie pułku z Indii i z Nowej Południowej Walii sprzedał swój patent oficerski i przeszedł na emeryturę — bawił z wizytą w Fairoaks, co się zdarzało raz na dwa lata. „Mój brat, major Pendennis" był stałym tematem rozmów eks-doktora. Cała rodzina rozpływała się nad „moim bratem majorem". Był ogniwem łączącym ich z wielkim światem Londynu. Przywoził nowiny z arystokratycznych sfer, o których mówił z iście żołnierskim szacunkiem i respektem. „Milord Bareacres — mówił — był tak dobry zaprosić mnie do Bareacres na polowanie na bażanty." Albo: „Milord Steyne życzy sobie łaskawie, bym spędził w Stillbrook święta wielkanocne." Możecie być pewni, że zacny Pendennis skwapliwie informował o miejscu pobytu „mego brata majora" swych przyjaciół w czytelni publicznej miasta Clavering, na sesjach sądu pokoju i w stolicy hrabstwa. Z odległości dziesięciu mil wokół Fairoaks podążały powozy z gośćmi pragnącymi złożyć uszanowanie majorowi w czasie jego pobytu u brata. W całym hrabstwie rozeszła się fama o elegancji tego światowca. Mówiło się o jego ożenku z panną Hunkle z Lilybank, córką starego Hunkle'a, adwokata, wyposażoną w co najmniej tysiąc pięćset funtów rocznego dochodu, lecz „mój brat major" odmówił. „Jako kawaler — powiedział — nie zwracam niczyjej uwagi na moje ubóstwo. Mam szczęście żyć z ludźmi, którzy są tak wysoko usytuowani w świecie, że parę setek czy tysięcy rocznie więcej lub mniej nie wpłynie na poważanie, jakim raczą mnie darzyć. Panna Hunkle, choć jest damą godną najwyższego szacunku, nie ma ani urodzenia, ani manier, które by dały jej prawo do bywania w sferach, w których ja mam zaszczyt się obracać. Będę żył i umrę jako stary kawaler, Janie, a twoja zacna przyjaciółka, panna Hunkle, znajdzie, nie wątpię, bardziej godny przedmiot swych uczuć niż sterany, stary żołnierz na emeryturze."

Czas dowiódł trafności tego poglądu. Panna Hunkle wyszła za młodego francuskiego szlachcica i mieszka teraz w Lilybank, używając tytułu baronessy de Carambole po separacji z baronem — młodym nicponiem i hulaką — która nastąpiła szybko po ślubie.

Major szczerze lubił i poważał swą bratową, którą uznał, zgodnie zresztą z prawdą, za wielką damę nie ustępującą żadnej lady w Anglii. W istocie spokojna uroda pani Pendennis, jej naturalna słodycz i dobroć oraz ta prostota i godność, której tylko idealna czystość i niewinność przydają ładnej kobiecie, sprawiły, że w pełni zasługiwała na pochwały szwagra. Nie należy chyba przypisywać szowinistycznemu zaślepieniu mego przekonania, że dobrze wychowana angielska dama jest istotą najdoskonalszą z wszystkich poddanych nieba na tym świecie. U kogóż jeszcze ujrzycie tyle wdzięku i cnoty, tyle wierności i tkliwych uczuć, idących w parze z tak doskonałą delikatnością i czystością obyczajów? Mówiąc o dobrze wychowanych damach, nie mam na myśli księżnych i hrabin. Żeby zajmowały nie wiem jak wysoką pozycję, mogą być tylko damami, niczym więcej. Natomiast ufam, że niemal każdy mężczyzna żyjący na tym padole miał szczęście spotkać wśród swych znajomych parę takich osób — kobiet, w których anielskiej naturze można podziwiać obok piękna coś, co nas trwoży, do których stóp najbardziej gruboskórni i swawolni spośród nas muszą upaść w pokorze i w zachwycie dla godnej uwielbienia czystości, niezdolnej zrobić ani pomyśleć nic złego.

Było wielkim szczęściem Artura Pendennisa, że miał taką matkę. W dzieciństwie i latach młodzieńczych uważał ją prawie za anioła — istotą nadludzką, szczyt wiedzy, miłości i piękna. Małżonek, gdy przywoził ją do stolicy hrabstwa na bale i koncerty, urządzane w związku z sesją sądu, wstępował w tłum zebranych, z żoną opartą na jego ramieniu, i patrzył w oczy dostojnych osób tak, jakby chciał powiedzieć: „Spójrz, milordzie, czy któryś z was może pokazać mi drugą taką kobietę?" Doprowadzała do pasji niektóre prowincjonalne damy, mające trzy razy więcej pieniędzy, jakąś bezprzykładną doskonałością, którą w niej widziały. Panna Pybus powiedziała, że pani Pendennis jest zimna i wyniosła; panna Pierce, że jest zbyt dumna jak na swą pozycję; pani Wapshot, czcigodna małżonka doktora świętej teologii, chciała mieć pierwszeństwo przed żoną zwykłego medyka. Tymczasem sama pani Pendennis poruszała się w świecie z zupełną obojętnością na pochlebne i nieżyczliwe uwagi, jakie o niej wypowiadano. Nie dawała poznać po sobie, czy nie wie, że jej doskonałość jest przedmiotem podziwu lub zawiści. Spokojnie idąc przez życie odmawiała modlitwy, kochała rodzinę, pomagała sąsiadom i wykonywała swe obowiązki.

Nawet jednak kobieta nie może być bez wady, na takie porządki nie zgadza się bowiem natura; wyznacza nam ona ułomności ducha, tak jak przydziela bóle głowy, choroby i śmierć. Bez tych ułomności nie mógłby być utrzymany ład w świecie, co więcej, pewne cenne zalety rodzaju ludzkiego nie doszłyby do głosu. Jak ból rodzi lub ujawnia hart i cierpliwość, trudności — wytrwałość, ubóstwo — pracowitość i wynalazczość, niebezpieczeństwo — odwagę i tak dalej, tak znowuż prawdziwe cnoty płodzą pewne przywary. W rzeczy samej pani Pendennis miała wadę, którą znalazły w niej panny Pybus i Pierce: była dumna; pycha oblekała wszakże nie tyle jej własną osobę, co rodzinę. Pani Pendennis mówiła o mężu (wcale zacnym, małym panu, ale takich jest wielu) z tak głęboką czcią, jakby był papieżem rzymskim na tronie, a ona kardynałem, który klęcząc u stóp ojca świętego podaje mu kadzidło. Majora uważała za Bayarda między majorami. Co się zaś tyczy jej syna Artura, darzyła go gorącym uwielbieniem, do czego ten młokos odnosił się niemal z takim chłodem, z jakim statua świętego w katedrze Św. Piotra przyjmuje nabożne pocałunki składane przez wiernych na palcu u jego nogi.

Te niefortunne przesądy i bałwochwalstwo zacnej kobiety stały się przyczyną wielu niepowodzeń, które dotknęły młodego dżentelmena, bohatera tej historii, i dlatego należało o tym wspomnieć na początku opowieści.

Koledzy Artura Pendennisa ze szkoły Grey Friars stwierdzają, że jako chłopiec niczym się nie wyróżniał i nie był ani osłem, ani prymusem. Nigdy po godzinach szkolnych nie czytał po to, by poprawić swe stopnie, lecz wprost przeciwnie, pochłaniał powieści, dramaty i poezje, jakie wpadły mu w ręce. Nigdy nie był karany chłostą, ale tylko cudem uniknął pręgierza. Gdy miał pieniądze, wydawał je po królewsku na ciastka dla siebie i przyjaciół; był znany z tego, że gdy dostał dziesięć szylingów, potrafił tego samego dnia puścić dziewięć i pół. Kiedy fundusze się wyczerpały, brał na kredę. Gdy stracił kredyt, obchodził się niczym i był równie szczęśliwy. Znany był z tego, że mógł dostać lanie za koleżkę i nie powiedzieć ani słowa, lecz jeśli kolega go uderzył, nawet lekko, ryczał jak lew. Od wczesnej młodości miał odrazę do walki, podobnie zresztą jak do fizyki, gramatyki greckiej i innych trudów, dlatego zabierał się do nich tylko w ostateczności. Rzadko, a może nawet wcale nie blagował, nigdy zaś nie znęcał się nad małymi chłopcami. Nauczycieli i starszych uczniów, którzy byli dobrzy dla niego, kochał z chłopięcym zapałem. Prawda, że gdy nie nauczył się Horacego lub nie umiał tłumaczyć i objaśniać greckiego dramatu, dyrektor szkoły, zwany Doktorem, mówił, że ten Pendennis stanowi zakałę szkoły i czeka go zguba na tym świecie, a potępienie na tamtym, że jest marnotrawnym synem, który niechybnie doprowadzi do ruiny swego czcigodnego ojca, a matkę okryje hańbą i wpędzi do grobu i tym podobne — ale ponieważ Doktor częstował tego rodzaju komplementami niemal wszystkich chłopców w szkole (która nie wydała nadmiernej liczby złoczyńców i złodziei kieszonkowych) mały Pen, zrazu zmieszany i wystraszony, pomału przyzwyczaił się do oskarżeń i osłuchał z nimi, aliści do dziś ani nie zamordował rodziców, ani nie popełnił innego czynu godnego zesłania lub stryczka.

Spośród wychowanków cystersów, z którymi kształcił się Pendennis, wielu starszych chłopców, na długo przed opuszczeniem zakładu, sięgnęło po wszystkie przywileje mężczyzn. Wielu z nich, na przykład, paliło cygara, niektórzy zaczęli oddawać się pijaństwu. Jeden w następstwie burdy w teatrze stoczył pojedynek z podchorążym z pułku, który zatrzymał się na kwaterach w Grey Friars, inny zaś utrzymywał kabriolet i konia w stajni przedsiębiorstwa wynajmu pojazdów i koni pod wierzch w Covent Garden. Można go było widzieć co niedzielę na przejażdżce w Hyde Parku — z stajennym u boku. Stajenny liberię miał nabijaną herbowymi guzikami, a ręce trzymał skrzyżowane na piersi. Wielu starszych chłopców było zakochanych; pokazywali sobie w zaufaniu wiersze na cześć młodych dam oraz otrzymane od nich listy i pukle włosów. Pen, młodzian skromny i nieśmiały, zazdrościł kolegom, lecz ich, jak dotąd, nie naśladował. Na razie nie wyszedł poza teorię — życiowa praktyka miała dopiero nastąpić. Ale skoro już o tym mowa.. O, czułe matki i roztropni ojcowie chrześcijańskich rodzin, czyż nie jest zastanawiające, że w wielkich szkołach ekskluzywnych pobiera się ustną naukę wiedzy życia? Ba, gdybyście tych samych czternastolatków, którzy rumienią się w obliczu matek i milczkiem wymykają się z salonu przed ich córkami, mogli usłyszeć, kiedy rozmawiają między sobą — z kolei niewiasty musiałyby się zaczerwienić. Mały Pen, zanim skończył dwanaście lat, nasłuchał się dosyć rozmów, aby stać się strasznie mądrym w pewnych sprawach. Podobnie, łaskawa pani, ma się rzecz z pani ślicznym synkiem o rumianej buzi, który przyjedzie do domu na najbliższe wakacje. Nie mówię, że jest stracony albo że postradał niewinność otrzymaną od „nieba, naszej prawdziwej ojczyzny", ale powiadam, że cienie więzienia, jakim jest dla nas padół ziemski, szybko zwarły się wokół chłopca, a my sami jak najwydatniej przyczyniamy się do jego demoralizacji.

Pen właśnie pojawił się publicznie we fraku z długimi połami, czyli cauda virilis, i niespokojnie zaglądał w lusterko w swoim pokoju, czy nie sypią mu się wąsy za przykładem bardziej szczęśliwych młodych kolegów. Stracił dyszkant, jakim dotąd mówił -i śpiewał (bardzo wdzięcznym głosem; gdy był mały, chętnie ulegał prośbom i śpiewał Kraju, miły kraju, Mój śliczny paź i parę francuskich pieśni, których nauczyła go matka; starsi koledzy przepadali za jego balladami); stracił tedy dyszkant i od razu nabrał głębokiego basu, urozmaiconego pianiem budzącym wesołość nauczyciela i uczniów. Słowem, miał około szesnastu lat, gdy nagle został odwołany ze studiów.

Poranne lekcje dobiegały końca. Pen uchował się przez cały ranek i dopiero teraz Doktor nagle wywołał go do „rozbioru" greckiego dramatu. Pen nic nie umiał, ale sąsiad, mały Timmins, podpowiadał mu, ile tylko mógł. Palnął parę haniebnych błędów i wtedy nad jego głową nastąpił wybuch strasznego pedagoga.

— Pendennis, chłopcze — powiedział — jesteś niepoprawnym leniem, a twoja głupota przechodzi ludzkie pojęcie. Jesteś zakałą szkoły, jako też rodziny, i nie wątpię, że wyrośniesz na wyrzutka społeczeństwa. Jeśli wada, którą podaje się nam jako źródło wszelkiego zła, wygląda tak, jak opisali ją moraliści (a dla mnie trafność ich rozeznania nie ulega wątpliwości), to ty, nieszczęsny chłopcze, siejesz ziarno pod obfity plon przyszłych zbrodni i zgnilizny moralnej! Ach, nędzny błaźnie! Chłopak, który mając lat szesnaście, tłumaczy δ ε na „i" zamiast „lecz", winien jest nie tylko szaleństwa, ignorancji i niepojętej tępoty, lecz zbrodni, śmiertelnej zbrodni synowskiej niewdzięczności. Na samą myśl o tym drży serce moje. Chłopiec, mój synu, który nie uczy się greckiego dramatu, oszukuje rodzica łożącego pieniądze na jego wykształcenie; chłopak, który oszukuje rodzica, dopuszcza się poniekąd rabunku lub oszustwa względem bliźniego. Człowiek, który oszukuje bliźniego swego, ponosi za tę zbrodnię karę na szubienicy. I nie dla niego żywię litość (źle bo i wiem skończy, jak na to zasłużył), ale dla jego rodziców. Postradają oni zmysły ze zgryzoty, zbrodnie synowskie wpędzą ich przedwcześnie do grobu, starość, jeśli przeżyją to wszystko, wlec im się będzie nędznie i haniebnie. Proszę dalej, chłopcze, lecz uprzedzam, że pierwszy błąd, jaki popełnisz, zakwalifikuje cię do kary rózgi. Któż tam się śmieje? Gdzie jest ten niecnota, który ma czelność się śmiać? — krzyczał Doktor.

Rzeczywiście, gdy profesor wygłaszał tę orację, w klasie za jego plecami dał się słyszeć ogólny chichot. Mówca stał odwrócony plecami do otwartych drzwi klasy. Dżentelmen, który doskonale znał tę salę, zarówno bowiem major Artur, jak Jan Pendennis uczęszczali do szkoły w Grey Friars, pytał właśnie o Pendennisa chłopca siedzącego przy drzwiach. Chłopak, szczerząc zęby, wskazał palcem winowajcę, w którego Doktor miotał gromy słusznego gniewu. Major nie mógł powstrzymać się od śmiechu. Przypomniało mu się, jak wiele, wiele lat temu stał pod tym samym filarem, co teraz Pen młodszy, i jak gromił go poprzednik Doktora. W okamgnieniu wiadomość, że to stryj Pendennisa, obiegła klasę i sto młodych twarzy, zdziwionych, chichoczących i wyrażających na przemian przerażenie i wesołość, zwróciło się wpierw ku przybyszowi, a potem ku strasznemu pedagogowi.

Major Pendennis poprosił ucznia piątej klasy, by zaniósł bilet Doktorowi, co też chłopak zrobił z łobuzerską miną. Na bilecie major napisał: „Muszę zabrać A.P. do domu, ojciec mu ciężko zachorował".

Kiedy Doktor otrzymał bilet, przerwał mowę z nieco spłoszoną miną. Śmiech chłopców, dotąd tłumiony, wybuchnął ogólną wrzawą.

— Cisza! — ryknął Doktor tupiąc nogą. Pen spojrzał w górę i zobaczył swego wybawcę; major kiwnął mu poważnie głową; chłopiec, sypiąc książkami, podszedł do stryja.

Doktor wyjął zegarek. Była za dwie minuty pierwsza.

— Po południu weźmiemy Juwenala — rzekł skinąwszy głową staroście klasy. Chłopcy na głos dzwonka zebrali książki i wysypali się na korytarz.

Pen poznał po twarzy stryja, że w domu coś się stało.

— Czy stało się coś.. matce? — zapytał. Mówił z trudem, wzruszony, ze łzami w oczach, bliski płaczu.

— Nie — rzekł major — ale twój ojciec jest ciężko chory. Idź i zaraz spakuj kuferek. Przed bramą czeka na nas bryczka pocztowa.

Pen szybko poszedł do internatu zrobić, co kazał mu stryjek. Doktor, który pozostał sam w klasie, wyszedł, aby uścisnąć rękę starego kolegi szkolnego. Nikt by nie uwierzył, że to ten sam człowiek. Jak

Kopciuszek o pewnej godzinie przedzierzgał się z olśniewającej, wspaniałej księżniczki w niepozorną służkę w szarej sukienczynie, tak, gdy zegar wybił pierwszą, zniknął cały grzmiący majestat i straszliwy gniew profesora.

— Chyba nic poważnego? — powiedział. — Jeśli to nie jest konieczne, szkoda byłoby zabierać chłopca ze szkoły. To dobry chłopiec, trochę, leniwy i nieruchawy, ale ten mały pan jest prawdziwym człowiekiem i ma, zacięcie na dżentelmena, chociaż nie mogę go nakłonić, by opanował grekę tak, jak bym tego sobie życzył. Czy zechce pan wstąpić do mnie na śniadanie? Żona ucieszy się ogromnie, gdy pana zobaczy.

Major Pendennis jednak odmówił. Powiedział, że brat ciężko zachorował, poprzedniego dnia miał atak i jest niewielka nadzieja, że zobaczą go jeszcze przy życiu.

— Nie ma drugiego syna? — zapytał Doktor.

— Nie.

— To jest ładny, eee.. ładny, eee.. majątek, zdaje się — zapytał tamten prosto z mostu.

— Hm, owszem, owszem — powiedział major.

Na tym rozmowa się skończyła. Artur Pendennis wsiadł ze stryjem do bryczki, by nigdy już nie wrócić do szkoły.

Kiedy przejeżdżali przez Clavering, stajenny, który stał gwiżdżąc w bramie gospody „Pod Godłem Clavering", mrugnął do pocztyliona w sposób nie wróżący nic dobrego, jakby chciał powiedzieć, że już po wszystkim. Żona ogrodnika wyszła otworzyć bramę wjazdową, wpuściła bryczkę i bez słowa kiwnęła im głową. W Fairoaks opuszczono wszystkie żaluzje — równie matowa jak żaluzje była twarz starego sługi, który otworzył drzwi. Arturowi też zbielało oblicze, więcej z przerażenia niż smutku. Jeśli zmarły żywił serdeczne uczucia miłości, jeśli całym sercem uwielbiał żonę i kochał syna, nie dał tego poznać po sobie; chłopiec nigdy nie zdołał przemknąć muru obojętności, jakim ojciec się otoczył. A przecież Artur był dumą i chwałą ojca przez całe życie i jego imię było ostatnim słowem, które Jan Pendennis usiłował wymówić, gdy ręka żony ściskała mu zimną i wilgotną dłoń, aż duch migocząc uszedł w mrok śmierci, a życie i świat oddaliły się od niego.

Mała dziewczynka, której twarz pokazała się na chwilkę pod żaluzjami, kiedy zajechała bryczka, otwarła drzwi prowadzące ze schodów do hallu i wziąwszy w milczeniu Artura za. rękę, gdy pochylił się, by ją pocałować, zaprowadziła go na górę, do matki. Stary Jan otworzył majorowi drzwi do jadalni. Żaluzje były spuszczone, w pokoju panował mrok, major znalazł się w otoczeniu ponurych portretów Pendennisów. Wypił kieliszek wina. Butelkę otwarto dla dziedzica przed czterema dniami. W hallu na stole leżał starannie oczyszczony kapelusz; czekały tam gazety dziedzica i spoczywała torba na listy z mosiężną tabliczką, na której było wyryte: Jan Pendennis, Esquire, Fairoaks. Doktor i adwokat z Clayering, zobaczywszy przejeżdżającą bryczkę, przybyli gigiem w pół godziny po majorze i weszli drzwiami od podwórza. Pierwszy dokładnie zdał sprawę z przebiegu ataku i zgonu pana Pendennisa, do czego dodał opis cnót zmarłego i szacunku, jakim darzyli go sąsiedzi, oraz wyjaśnił, jaką stratę poniósł sąd pokoju, szpital, hrabstwo itd. „Pani Pendennis trzyma się świetnie — powiedział — zwłaszcza od chwili przyjazdu pana Artura." Adwokat pozostał dłużej i zjadł obiad z majorem Pendennisem. Cały wieczór rozmawiali o sprawach majątkowych. Major był wykonawcą testamentu brata i opiekunem zarówno chłopca, jak i pani Pendennis. Wszystko zostało jej zapisane bez ograniczeń wyjąwszy wypadek ponownego małżeństwa. „Okazja może się trafić sama przez się w przypadku tak młodej i przystojnej kobiety" — zauważył szarmancko pan Tatham, kiedy Jan Pendennis dodał do testamentu klauzulę inaczej dysponującą spadkiem w razie wyjścia za mąż Wdowy. Major oczywiście przejmie cały nadzór nad wszystkim od chwili smutnego i żałosnego wydarzenia. świadom tej władzy, stary służący Jan, wręczywszy majorowi świecę do łóżka, poniósł za nim kosz z rodzinnymi srebrami, następnego zaś dnia oddał mu klucz od zegara w hallu. „Dziedzic nakręcał go co czwartek" — powiedział. Pokojówka matki Artura przyniosła majorowi wiadomości od swej pani. Potwierdziła też raport doktora, że przyjazd panicza Artura przyniósł pociechę matce.

Co zaszło między matką i synem, pominiemy milczeniem. Należy spuścić zasłonę na owe święte wzruszenia miłości i smutku. Uczucia matki są dla mnie nienaruszalną tajemnicą. Codziennie możemy być świadkami (i uwielbiać szczodrość Wszechmocnego) wzruszeń, które widzimy w kościołach rzymskich usymbolizowane w obrazie Matki Boskiej z piersią krwawiącą miłością. Nie dalej jak wczoraj widziałem Żydówkę z dzieckiem na kolanach — z jej oblicza promieniowała ku dziecku słodycz tak anielska, iż nimb, rzekłbyś, tej słodyczy otaczał ich oboje. Nie wahałbym się uklęknąć przed ową damą i wielbić w niej boskie dobrodziejstwo, darzące nas matczyną miłością, która zaczęła się wraz z rodzajem ludzkim i uświęca jego historię.

Co się tyczy Artura Pendennisa, po strasznym wstrząsie, jaki musiał wywrzeć na nim widok zmarłego ojca, po uczuciu litości i żalu, jakie to wydarzenie niewątpliwie wzbudziło — nie wiem czy właśnie w chwili smutku, kiedy ściskał matkę, czule ją pocieszał i przyrzekał, że nigdy nie przestanie jej kochać, czy w chwili tej nie pojawił się w jego piersi jakby tajemny tryumf i radość. Był teraz panem i władcą, Pendennisem, wszyscy zaś wokół byli jego lokajami i służącymi.

— Nigdy nie wyślesz mnie stąd? — pytała mała Laura drepcząc przy nim i trzymając go za rękę. — Nie wyślesz mnie do szkoły, prawda, Arturze?

Artur ucałował maleńką i pogłaskał po główce. Nie, nie pójdzie do szkoły. On też nie wróci do Grey Friars, to było przesądzone. Postanowił, że ten okres jego życia już jest zamknięty. Wśród ogólnej żałoby, gdy zwłoki ojca leżały jeszcze na górze, znalazł czas, by zdecydować, że odtąd stale będzie na wakacjach, będzie wstawał, kiedy zechce, a Doktor przestanie raz na zawsze zatruwać mu krew. Miał sto takich snów na jawie i tyleż powziął decyzji na przyszłość. Jakimi to drogami chodzą nasze myśli! I jak je zapładniają marzenia! Kiedy trzymając Laurę za rękę, po drodze do psiarni, kojców i innych ulubionych miejsc, zaszedł do kuchni, wszyscy służący, którzy siedzieli tam w głębokim milczeniu wraz ze swymi przyjaciółmi, fornale z żonami, Sally Potter, ta, co chodziła z torbą po pocztę do Clavering, i czeladnik piekarski z miasteczka — wszyscy obecni popijający piwo w związku ze smutnym faktem wstali i nisko się ukłonili, a kobiety dygnęły. Nie mieli tego zwyczaju w czasie ostatnich wakacji Pena, z miejsca to zauważył z nieopisaną satysfakcją. Kucharka zawołała: „0, pan dziedzic! — i szepnęła: — Ale też panicz Artur rośnie!" Tomasz, foryś, który właśnie pił piwo, stropiony wejściem dziedzica odstawił kufel. Pan Tomasz żywo odczuł ten zaszczyt. Minął kuchnię i poszedł zobaczyć wyżły. Flora oparła nos na kamizelce Pena, a Ponto szarpiąc się na łańcuchu wył z radości. Pogłaskał psy i powiedział jak najczulej: „Biedny Ponto, biedna Flora." Poszedł obejrzeć kury Laury, a potem świnie, sad i mleczarnię. Może zarumienić się na myśl, że jeszcze w czasie ostatnich wakacji właściwie kradł jabłka z rozłożystej jabłoni i dostał burę od mieczarki za to, że wziął sobie śmietany.

„Jan Pendennis, Esquire, dawniej wybitny praktyk lekarski w Bath, następnie biegły sędzia pokoju, życzliwy dla ludzi obywatel ziemski, dobroczyńca wielu charytatywnych i społecznych instytucji w okolicy i w hrabstwie», miał jeden< z najpiękniejszych pogrzebów, jaki można było zobaczyć od dnia, kiedy został tu pochowany sir Roger Clavering" — powiedział pisarz w kościele opactwa Panny Marii w Clavering. Piękna marmurowa płyta; z której przepisaliśmy przytoczony napis, została wmurowana w kościele nad ławką należącą do Fairoaks. Na tej płycie dziś jeszcze możecie zobaczyć strój heraldyczny Pendennisów i herb, orła patrzącego na słońce, wraz z mottem: „nec tenui penna" Doktor Portman w najbliższą niedzielę bardzo ładnie i ze wzruszeniem wspomniał w kazaniu o zmarłym „naszym drogim przyjacielu, który odszedł". Panowanie po nim objął Pen.

ROZDZIAŁ TRZECI

PENDENNIS JAKO BARDZO MŁODY CZŁOWIEK

Artur wstąpił na tron, jak się rzekło, w wieku lat około szesnastu. Figurą Pena koledzy nazywali przysadkowatą, mama natomiast określała jako kształtną i drobną. (Widzą już, że artysta, który będzie ilustrował tę książkę i podejmie niewdzięczne zadanie narysowania wiernego portretu mego przyjaciela, nigdy temu zadaniu nie podoła.) Wyraźnie brązowy kolor włosów w słońcu nabierał złocistego blasku; twarz miał chłopiec okrągłą, różową, piegowatą, dobroduszną, zarost o odcieniu zdecydowanie rudym; w rzeczy samej, oblicze to, acz nie grzeszyło urodą, było tak szczere, poczciwe i miłe, tak się wesoło śmiało do ciebie zacnymi, niebieskimi oczyma, że nie należy się dziwić, czemu pani Pendennis uważała syna za chlubą całego hrabstwa. Między szesnastym a osiemnastym rokiem życia urósł z pięciu stóp sześciu cali do pięciu stóp ośmiu cali i na tej wysokości się zatrzymał., Zadziwiło to matkę. Był o trzy cale wyższy od ojca. Czyżby w ogóle było możliwe, aby ktoś o trzy cale przerósł pana Pendennisa?

Możecie być pewni, że nigdy nie wrócił do szkoły; nie odpowiadała mu dyscyplina zakładu, sto razy wolał przebywać w domu. Kiedy omawiano sprawę jego powrotu do szkoły, stryj wypowiedział się za powrotem. Doktor wyraził na piśmie pogląd, że dla powodzenia Artura w dalszym życiu jest wprost niezbędne, aby gruntownie zgłębił dramat grecki, ale Penowi udało się zręcznie napomknąć matce o tym, jakie niebezpieczeństwa czyhają w Grey Friars i jak niepoprawnymi huncwotami są niektórzy tamtejsi chłopcy, na co trwożliwa dusza matki z miejsca uległa panice i wykazała zrozumienie dla domatorskich zapałów syna.

Wówczas stryj zaofiarował się, że użyje swych wpływów u jego królewskiej wysokości naczelnego wodza, który był łaskaw darzyć go życzliwością. Zaproponował, że wystara się o nominację Pena na oficera w pułku grenadierów gwardii. Serce chłopca mocno zabiło na tę wiadomość. Gdy bawił u stryja w Londynie, poszedł kiedyś w niedzielę posłuchać orkiestry grającej w parku St. James. Zobaczył tam Toma Rickettsa z czwartej klasy, który w szkole nosił żakiet i spodnie tak śmiesznie obcisłe, że starsi chłopcy używali sobie na nim i nie szczędzili docinków „fanfaronowi" — otóż, zobaczył tego samego Rickettsa w szkarłatach i złocie, w ogromnej czapie z niedźwiedziego futra na głowie, uginającego się pod sztandarem pułku. Tom poznał Artura i protekcjonalnie skinął mu głową. Ten smarkacz, któremu Artur w ostatnim trymestrze sprawił lanie kijem hokejowym, stał teraz w środku czworoboku otaczającego ojczysty sztandar; wokół widać było bagnety, pasy na krzyż i szkarłatne barwy, orkiestra dęła w trąby i tłukła w cymbały, a Tom swobodnie gawędził z ogromnymi wojakami, którzy mieli kozie bródki i na piersi medale za Waterloo. Cóż by Pen dał, żeby wstąpić do takiego wojska!

Lecz Helena Pendennis, gdy syn przedłożył jej sprawę, ukazała oblicze pełne niepokoju i trwogi. Powiedziała, że nie będzie się spierać z tymi, którzy sądzą inaczej, lecz jej zdaniem chrześcijaninowi nie przystoi żołnierskie rzemiosło. Pan Pendennis nigdy przenigdy by nie pozwolił, aby jego syn został żołnierzem. Wreszcie, byłaby niepocieszona, gdyby nie przestał o tym myśleć. Pen natychmiast uciąłby sobie nos i uszy, gdyby świadomie, w złej intencji unieszczęśliwił matkę, a że usposobienie miał tak szczodre, iż gotów był każdemu oddać wszystko, bez wahania zrobił matce prezent z wizji czerwonej kurtki i epoletów.

Helena uznała go za istotę najszlachetniejszą pod słońcem. Atoli major Pendennis, gdy propozycja nominacji na oficera spotkała się z odmową, odpisał wdowie krótko i cierpko, a o bratanku pomyślał, że jest cymbał.

Był jednak zadowolony, gdy zobaczył popisy chłopca na polowaniu w czasie świąt Bożego Narodzenia, kiedy to major jak zwykle przybył do Fairoaks. Pen miał świetną klacz, której dosiadał z niepoślednią brawurą i wdziękiem. Przeszkody brał z zimną krwią i wielką rozwagą. O swych butach z cholewami i kawalerskiej jeździe na przełaj napisał do kolegów w szkole. Zaczął znów poważnie myśleć o szkarłatnym mundurze; nawet matka musiała przyznać, że mundur leżałby na nim jak ulał; niemniej godziny jego nieobecności spędzała w trwodze i co dzień zdawało się jej, że już widzi, jak go niosą do domu na okiennicy.

Nie sądźmy jednak, że wśród tych zabaw, których było aż nadto, Pen zupełnie zaniedbał naukę. Miał naturalną skłonność do lektury każdej, choćby pierwszej lepszej książki, byle tylko nie była objęta programem szkolnym. Jedynie wtedy, kiedy wpychano mu głowę do źródła wiedzy, nie chciał pić. Pożerał wszystkie książki, jakie były w domu, począwszy od Teatru Inchbald, a skończywszy na Weterynarii White'a; przetrząsnął biblioteki sąsiadów. W Clavering znalazł stary magazyn francuskich powieści, które przeczytał jednym tchem; u doktora Portmana godzinami wysiadywał jak kura na grzędzie na najwyższym szczeblu drabiny bibliotecznej, z foliałem na kolanach, czy to były Podróże Hakluyta, Lewiatan Hobbesa, Dzieła Św. Augustyna, czy Poematy Chaucera. Zaprzyjaźnił się z wikarym, a od wielebnego pastora nabrał godnego pochwały zamiłowania do portweinu, którym wyróżniał się przez całe życie. Pani Portman zaś — ani trochę niezazdrosna, choć jej mąż przyznawał się, że jest zakochany w pani Pendennis, którą uznawał za nie mającą sobie równej, najpiękniejszą damę w całym hrabstwie — martwiła się tylko patrząc czule na Pena, który przycupnął na drabinie bibliotecznej, że jej córka, Minny, jest za stara dla niego — co prawda to prawda, panna Mira Portman była zaledwie o dwa lata młodsza od matki Pena, a ważyła tyle samo, co Artur i pani Pendennis razem wzięci.

Czy te szczegóły są nie na miejscu? Spójrz wstecz, luby przyjacielu, na swą własną młodość i zapytaj, jak to było? Wierzę, iż byłeś dobrze odżywionym chłopcem, śmiałym i miłym, gorącego serca, kochałeś świat i patrzyłeś w jego oblicze dobrymi, szczerymi oczami. Jakże jasne barwy oblekały świat i jak cieszyłeś się życiem! Młodość szybko przemija. Czym jest, dowiadujemy się znacznie później. Dopiero kiedy owe lata znikną daleko za nami, wspominamy, jak dobre były i szczęśliwe.

Pan Smirke, wikary doktora Portmana, podjął się, za hojną opłatą, przychodzić lub przyjeżdżać konno z Clavering i spędzać kilka godzin dziennie z młodym dżentelmenem. Wikary umiał znaleźć się bez zarzutu, gdy podano do stołu herbatę, nosił loczek na pięknym czole, a krawat wiązał z melancholijnym wdziękiem. Literaturę klasyczną i matematykę znał nie najgorzej, uczył więc Pena tyle, ile tylko chłopak był skłonny się nauczyć, to znaczy niewiele. Pen bowiem rychło się poznał na swym korepetytorze, który wjeżdżając do Fairoaks na kucyku wykręcał stopy tak cudacznie, a kolana trzymał tak daleko od siodła, że niepodobieństwem było, by chłopiec obdarzony poczuciem humoru żywił szacunek dla takiego jeźdźca. Raz Pen omal nie doprowadził do śmierci Smirke'a ze strachu, bo wsadził go na swą klacz i wziął na przejażdżkę po wygonie, gdzie natknęli się na sforę psów hrabstwa (z ich udziałem polował właśnie na lisy zapalony weteran sportu, pan Hardhead z Dumplingbeare). Pan Smirke na klaczy Pena, Rebece (nazwano ją tak na cześć ulubionej heroiny Pena, córki Izaaka z Yorku) zadziwił psy i wywołał niesmak myśliwego, gdy okulawił jednego z tych pierwszych, uparłszy się jechać wśród sfory, a od tego drugiego oberwał mówkę, która wyróżniała się siłą wyrazu wśród wszystkich mów, jakie słyszał od czasów, gdy opuścił flisaków na brzegach rzeki Izis.

Smirke i jego uczeń czytali razem starożytnych poetów, kłusując przez nich w radosnym tempie, całkiem różnym od statecznego kroku, jakim cystersi zwykli przemierzać klasyczną ziemię węsząc po drodze trop każdego słowa i wykopując najmarniejszy korzonek. Pen bardzo nie lubił przystawać i nakłonił nauczyciela, by sam tłumaczył trudniejsze ustępy. Przegalopowali więc Iliadę i Odyseję, autorów tragedii i uroczego bezecnika Arystofanesa (którego Pen uważał za największego z poetów). Posuwał się jednak tak szybko, że choć przemierzył kawał starożytnego kraju, zupełnie zapomniał to wszystko w późniejszym życiu i zachował równie luźne wspomnienia z młodzieńczych studiów starożytności, jakie ma członek Izby Gmin, który, powiedzmy, strzeże w pamięci dwóch lub trzech cytatów, albo krytyk, co to dla przyzwoitości potrąca czasem o grekę.

Oprócz poetów starożytnych, możecie tego być pewni, Pen czytał też z wielkim upodobaniem angielskich. Smirke potrząsając głową wzdychał i nad Byronem i nad Moore'em. Pen za to był zaprzysięgłym czcicielem ognia i Korsarzem. Znał te utwory na pamięć. Często brał Laurę do okna i mówił: „Zulejka, jam nie jest twym bratem", tonem tak tragicznym, że poważna dziewczynka otwierała jeszcze szerzej wielkie 'oczy. Nim nadeszła godzina, o której szła spać, siedziała wieczorami szyjąc u stóp pani Pendennis i słuchała tego, co Pen czytał, nie rozumiejąc ani słowa.

Matce czytał Szekspira (mówiła, że go lubi, ale nie lubiła), Byrona, Pope'a i ulubiony poemat Lalla Rookh, który przyjmowała dość obojętnie. Ale względem biskupa Hebera, a nade wszystko pani Hemans matka z miejsca topniała i bardzo była zajęta chusteczką do nosa, kiedy Pen miłym, chłopięcym głosem czytał jej tych autorów. Właśnie wtedy ukazał się Kalendarz chrześcijański. Syn i matka czytali kalendarz szeptem, zdjęci bogobojną trwogą. W późniejszym życiu Pendennis rzadko i jakby z bardzo daleka słyszał uroczystą muzykę kościelną, zawsze jednak lubił ją wspominać, a także czasy, kiedy zapadła mu w serce: w niedzielny ranek przechadza się po polach, pełen nadziei, wolny od zwątpień, i słucha dzwonów kościelnych.

W owym właśnie okresie swego życia Pen wypłynął w Kąciku poetów w „Kronice Hrabstwa" jako autor wierszy, z których sam był niezmiernie zadowolony. Jego to pióra są poematy podpisane „NEP", zatytułowane Do łzy, oraz wiersze: W rocznicą bitwy pod Waterloo, Do pani Caradori, która śpiewała na wieczorku z okazji sesji sądowej, Na noc Św. Bartłomieja (miażdżące oskarżenie papiestwa i uroczysta odezwa do ludu angielskiego, aby jak jeden mąż wystąpił przeciw równouprawnieniu katolików) itd., itd. — wszystkie te arcydzieła poczciwa pani Pendennis przechowywała wraz z pierwszymi pończoszkami syna, pierwszym puklem włosów, butelką i innymi bezcennymi relikwiami jego dzieciństwa. Pen często galopował na Rebece przez sąsiednie Wydmy Dumpling lub do stolicy hrabstwa — jeśli państwo pozwolą, będziemy ją nazywać Chatteris — deklamując własne poematy i pełen zgoła bajronicznego natchnienia, jak mu się zdawało.

Jego geniusz miał w owych czasach postać zdecydowanie posępną. Przyniósł matce tragedię, która, choć zabił szesnaście osób już w pierwszym akcie, tak ją rozśmieszyła, że obrażony wrzucił arcydzieło do ognia. Nosił się z myślą napisania poematu epickiego białym wierszem: Cortez albo Zdobywca Meksyku i córka Inka. Napisał fragmenty utworów pt. Seneka albo Fatalna łaźnia oraz Ariadna na wyspie Naxos. Owe sztuki klasyczne z chórami, strofami i antystrofami wzbudziły niezmierne zdziwienie pani Pendennis. Rozpoczął też Dzieje jezuitów, w których sprawił dotkliwe cięgi zakonowi. Jego lojalność serdecznie cieszyła matkę. Był wtedy niezłomnym, niezachwianym zwolennikiem Kościoła anglikańskiego i króla; w czasie wyborów, gdy sir Giles Beanfield wystąpił w barwach błękitnych przeciw lordowi Trehawkowi, synowi lorda Eyrie, wigowi i zwolennikowi papiestwa, Artur Pendennis z olbrzymią kokardą uszytą przez matkę pojechał na Rebece, przystrojonej niebieską wstęgą, obok wielebnego doktora Portmana dosiadającego siwej kobyły „Kocmołucha" na czele wyborców z Clavering, którzy pod jego przewodem mieli jednogłośnie opowiedzieć się za kandydatem protestanckim.

Tego samego dnia Pen wygłosił swą pierwszą mowę w gospodzie błękitnych, jak również, zdaje się, po raz pierwszy w życiu wypił trochę więcej wina, niż należało. Wielki Boże! Cóż za scena rozegrała się w Fairoaks, gdy przyjechał nie wiadomo o której godzinie w nocy. Co za bieganina z latarniami po podwórzu i stajniach, choć księżyc świecił jasno, jakie zbiegowisko służby, gdy Pen przybył do domu, hałasując na moście i na podwórzu przed stajniami z dziesiątką wyborców z Clavering, strasznymi głosami śpiewających pod jego przewodem „błękitną pieśń" elekcyjną!

Chciał ich wszystkich zaprosić do domu na wino — „bardzo dobrą maderę... kapitalną maderę.. Janie, idź no, przynieś madery" — nie wiadomo, co by zrobili farmerzy, gdyby madame Pendennis nie wystąpiła w białym szlafroku, ze świecą i widokiem swej bladej, pięknej twarzy nie speszyła zagorzałych „błękitnych" tak, że uchylili kapeluszy i odjechali.

Oprócz tych zabaw i zajęć, na które pozwalał sobie pan Pen, było coś, co stanowi główny przedmiot zainteresowania i czaru młodości,, jeśli wierzyć poetom, których Pen wytrwale studiował. Mowa tu, zgadłyście, moje panie, o Miłości. Pen najpierw wzdychał do niej tajemnie, by potem jak opętany miłością młodzian u Owidiusza odkryć swą pierś i powiedzieć: Aura, veni! Czy znajdzie się szlachetny młodzieniec, który w jego wieku nie zabiegał o względy tej wietrznicy?

Tak, Pen zaczął odczuwać brak pierwszej miłości, żaru, który by go spalił, przedmiotu, na jakim mógłby skoncentrować wszystkie owe nieuchwytne marzenia, przyczynę słodkich udręk — słowem zaczął odczuwać brak młodej damy, dla której mógłby naprawdę pisać wiersze, którą mógłby wynieść na ołtarz i uwielbiać zamiast owych bezcielesnych Jant i Zulejek, znajdując ujście dla potoków płynących ze źródła jego natchnienia. Czytał po raz nie wiem który swe ulubione poematy, wzywał Alma Venus, rozkosz bogów i ludzi tłumaczył ody Anakreonta, wybierał ustępy stosowne do swych żalów z Wallera, Drydena, Priora i im podobnych. Wraz ze Smirke'em byli niestrudzeni w rozważaniach na temat miłości. Niewierny korepetytor bawił go sentymentalnymi rozmowami zastępującymi lekcje algebry i greki; Smirke bowiem też był zakochany. Któż zdołałby się oprzeć, gdyby co dzień stykał się z taką kobietą? Smirke zakochany był do szaleństwa (jeśli taki blady płomień jak płomień Smirke'a można nazwać szaleństwem) w pani Pendennis. Zacna dama siedziała w bawialni na dole, uczyła Laurę gry na fortepianie, szyła flanelowe spódniczki dla ubogich sąsiadek albo też oddawała się spokojnym zajęciom skromnego, wzorowego życia chrześcijańskiego i nie zdawała sobie sprawy, jakie burze wzbierają w dwóch piersiach, w gabinecie na górze — w łonie Pena, gdy z Homerem pod nosem siedział w kurtce myśliwskiej, opierał się łokciami na zielonym biurku i targał kędzierzawe, kasztanowate włosy, i w zacnym łonie pana Smirke'a, z którym Pen czytał. Rozmawiali o Helenie i Andromasze.

— Andromacha jest podobna do mojej matki — zapewniał Pen. — Ale, Smirke, na Jowisza, dałbym sobie obciąć nos, żeby zobaczyć Helenę.

Deklamował swe ulubione wiersze, które czytelnik znajdzie na właściwym miejscu w tej książce. Rysował podobizny tej greckiej piękności — przetrwały do dziś — z prostymi nosami i ogromnymi oczami, na dolę zaś umieszczał zamaszysty podpis: Artur Pendennis delineavit et pinxit

Pan Smirke wolał oczywiście Andromachę. Wobec czego był niezwykle dobry dla Pena. Dał mu swego Horacego Elzevira, który spodobał się chłopcu, i małą Biblię po grecku, kupioną przez mamę Smirke'a w Clapham i podarowaną synowi. Sprezentował mu srebrny futerał na ołówek. Pozwalał uczyć się, ile tylko chłopak chciał, to znaczy niewiele. Wciąż zanosiło się na to, że otworzy swe serce przed Penem, ba, wyznał mu nawet, że.. żywi uczucie, gorące i tkliwe. Uczeń chciał koniecznie dowiedzieć się więcej.

— Powiedz nam, mój stary — nalegał — ładna? Oczy ma niebieskie czy czarne?

Ale wikary doktora Portmana cicho westchnął, utkwił oczy w suficie i słabym głosem poprosił Pena, by zmienił temat rozmowy. Biedny Smirke! Zaprosił Artura na obiad do swego pokoju w Clavering, nad mieszkaniem madame Fribsby, modystki. Pewnego razu, kiedy padał deszcz, pani Pendennis, która przyjechała kabrioletem do Clavering w jakichś sprawach, zdaje się, w związku ze zdjęciem żałoby, uległa prośbie wikarego i weszła w jego podwoje. Smirke natychmiast posłał po najlepsze ciastka. Od tego dnia sofa, na której siedziała, stała się dla niego święta; w szklance, z której piła, trzymał odtąd stale kwiaty.

Gdy szelma korepetytor zmiarkował, że pani Pendennis może bez przerwy słuchać pochwał pod adresem syna, nigdy nie zaniedbał okazji porozmawiania z nią na ten temat. Może nużyło go nieco słuchanie historyjek o tym, jaki szlachetny jest Pen, jak mężnie bił się z dużym, niegrzecznym chłopcem, o jego żartach i psikusach, niezwykłych zdolnościach do łaciny, muzyki, jazdy konnej itd. — czyż była jednak cena, której by nie zapłacił za przebywanie w jej towarzystwie? Wdowa zaś po tych rozmowach uznała pana Smirke'a za człowieka bardzo miłego i wykształconego. Co do syna, jeszcze nie postanowiła, czy będzie prymusem w Cambridge i arcybiskupem Canterbury, czy prymusem Oxfordu i lordem kanclerzem. Faktem nie budzącym w jej głowie najmniejszych wątpliwości było to, że w całej Anglii nie ma równego mu młodzieńca.

Pani Pendennis, osoba prosta i skromnych wymagań, zaczęła nagle oszczędzać, stała się nawet nieco skąpa — wszystko dla syna. W ciągu roku żałoby oczywiście nie było w Fairoaks żadnych przyjąć. Prawdę mówiąc, przez długie, długie lata nie wyjmowano też ze skrzyni na platery srebrnych nakryć doktora, przedmiotu jego wielkiej dumy, usianych herbami Pendennisów jak kwiatkami i z tarczą herbową na wierzchu. Liczba domowników zmniejszyła się, obcięte zostały wydatki. Jeśli chłopiec jadł obiad poza domem, w Fairoaks podawano jałową strawę, niczym w pustelni. Pen poparł swym autorytetem dochodzące z kuchni narzekania służby, że dostaje gorsze niż dawniej piwo. A przecież to dla niego pani Pendennis robiła się sknerą. W rzeczy samej, czy kto' kiedy posądzał kobiety o to, że są sprawiedliwe? Zawsze przecież poświęcają siebie lub kogoś w imię miłości dla osoby trzeciej.

Tak się złożyło, że w kółku przyjaciół cieszących się względami wdowy nie było młodej kobiety, którą Pendennis mógłby obdarzyć bezcennym skarbem serca, choć tak gorąco pragnął je komuś oddać. Niektórzy młodzieńcy w tej ciężkiej sytuacji kierują swe młode zapały ku mleczarce Dolly lub rzucają czułe spojrzenia Molly, córce kowala. Artur uważał, że każdy Pendennis jest osobistością zbyt godną, by mógł zstąpić tak nisko. Za wysoko trzymał głowę, aby mógł się wdać w pospolity romans, a przeciw myśli o uwiedzeniu, gdyby w ogóle zagościła w jego głowie, serce Pena zbuntowałoby się tak samo jak przeciw pokusie czynu podłego i haniebnego. Panna Mira Portman była za stara, zbyt rozłożysta i za bardzo lubiła czytać Historią starożytną Rollina. Panny Boardback, córki admirała Boardbacka (z St. Vincent's lub Fourth of June House, jak tę rezydencję nazywano), raziły Pena londyńskimi fumami, które przywiozły na wieś. Trzy córy emerytowanego kapitana Glandersa (z pięćdziesiątego pułku dragonów gwardii) ciągle jeszcze nosiły fartuszki ze zgrzebnego płótna, a końce warkoczyków wiązały brudnymi różowymi wstążkami. Nie posiadłszy sztuki tańca młodzieniec omijał okazje spotkania z płcią słabą, jakie nastręczały wieczorki w Chatteris. Prawdę mówiąc, nie kochał się, bo nie było nikogo pod ręką, w kim mógłby się zadurzyć. Tak więc młody gagatek co dzień wyjeżdżał konno w poszukiwaniu Dulcynei, zaglądał do kabrioletów i powozów szlacheckich, gdy jechały szerokimi gościńcami, serce mu biło i ogarniał go tajemny dreszcz i nadzieja na myśl, że ona może być w tej żółtej bryczce pocztowej, która kołysząc się wjeżdża pod górkę, lub że jest jedną z owych trzech dziewcząt w bobrowych czapkach na tylnym siedzeniu wolanta, powożonego z szybkością czterech mil na godzinę przez opasłego starego dżentelmena w czerni. Zawartość bryczki pocztowej stanowiła zatabaczona wdowa pod siedemdziesiątkę ze służącą, jej rówieśnicą. Trzy dziewczęta w bobrowych czapkach nie były ładniejsze niż rzepy, które obsiadły brzegi drogi. Nic tedy nie zdziałał, na próżno uganiał po gościńcach — księżniczka z bajki, którą miał ocalić i zdobyć, jeszcze się zacnemu Penowi nie objawiła.

O tych sprawach nie wdawał się w rozmowy z matką. Miał swój własny świat. Jakaż płomienna dusza o bujnej wyobraźni nie oddaje się skrycie miłym sercu marzeniom? Niechże nasze niewczesne natręctwo i tępa ciekawość nie próbują zmącić tej duszy w naszych dzieciach. Akteon został zwierzęciem za to, że zachciało mu się zakraść tam, gdzie się kąpała Diana. Jeśli dziecko pani dobrodziejki jest poetą, proszę, łaskawa pani, od czasu do czasu zostawić go samemu sobie. Nawet pani znakomite rady bywają niekiedy nudne. Owo małe dziecko może snuć myśli zbyt głębokie nawet dla pani wielkiego umysłu, a marzenia tak nieśmiałe i lękliwe, że nie obnażą się, gdy przy nim siedzieć będzie wasza wysokość.

Helena Pendennis siłą samej miłości wyczuwała wiele tajemnic syna. Lecz chowała to na dnie serca (jeśli można tak powiedzieć) i nic nie mówiła. Zresztą postanowiła, że Pen ożeni się z Laurą; dziewczyna będzie miała osiemnaście lat, gdy on skończy dwadzieścia sześć; dopełni kariery uniwersyteckiej, odbędzie wielką podróż, osiedli się albo w Londynie i jako adwokat zadziwi całą metropolię wiedzą i wymową, albo — jeszcze lepiej — na cudnej plebanii wiejskiej, otoczonej malwami i różami, przy rozkosznym, romantycznym, okrytym bluszczem kościele, z którego ambony będzie wygłaszał tak piękne kazania, jakich jeszcze nie było.

Kiedy owe naturalne uczucia budziły niepokój i zamęt w sercu zacnego Pena, zdarzyło się pewnego dnia, że pojechał konno do Chatteris wioząc z sobą ogromny i wstrząsający poemat do najbliższego numeru „Kroniki Hrabstwa". Właśnie umieszczał konia, zgodnie ze swym zwyczajem, w stajniach hotelu „George", gdy natknął się na starego znajomego. Wielki czarny tandem ze szkarłatnymi kołami wjechał turkocząc na podwórze gospody, gdzie stał Pen wiodąc ze stajennym rozmowę na temat Rebeki. Przybyły zawołał głośno i protekcjonalnie:

— Hej, Pendennis, to ty?

Pen nie od razu rozpoznał pod kapeluszem o szerokim rondzie, pod obszernym płaszczem i chustką na szyi, które przyodziewały przybysza, postać swego byłego kolegi szkolnego, pana Fokera.

Choć minął zaledwie rok od ich rozstania, dżentelmen ów ogromnie się zmienił. Młodzian, który jeszcze parę miesięcy temu brał zasłużone lanie, a kieszonkowe wydawał na torciki i migdałowe ciastka, pojawił się teraz przed Penem w jednym z tych strojów, jakim opinia powszechna (uważam jej autorytet za równy autorytetowi Słownika Johnsona) nadała nazwę „szykownych". Między nogami trzymał buldoga, a szkarłatny szal spiął klamrą przedstawiającą drugiego buldoga, złotego; odziany był w futrzaną kamizelkę szamerowaną złotymi łańcuszkami, zielony frak z połami i guzikami w misterną kratką, białą narzutkę ozdobioną guzikami jak spodki, a na każdym z nich wyryta była jakaś niezwykła scena z gościńca lub polowania. Wszystkie te ornamenty uzupełniały prezencję młodzieńca tak korzystnie, że zawahalibyśmy się, gdyby trzeba było powiedzieć, do jakiej postaci z życia najbardziej był podobny, czy na przykład wyglądał na boksera en goguette , czy też stangreta w galowym stroju.

— Odszedłeś stamtąd na dobre, Pendennis? — zapytał pan Foker wysiadając ze swego pojazdu i podając koledze jeden palec.

— Tak, przeszło rok temu — odrzekł Pen.

— Paskudna stara dziura — zauważył Foker. — Nie cierpię jej. Nienawidzę Doktora, Towzera, jego zastępcy, nienawidzę ich wszystkich. To nie jest miejsce dla dżentelmena.

— Bezwzględnie — przytaknął Pen z miną wyrażającą najgłębsze przekonanie.

— Na Boga, kolego, śni mi się czasem, że Doktor mną poniewiera — ciągnął Foker (a Pen uśmiechnął się na myśl, że sam miewa nie mniej okropne sny podobnej natury). — Gdy pomyślę o tamtejszej kuchni, na Boga, kolego, nie mogę się nadziwić, jak ja to wytrzymałem. Parszywa baranina, ordynarne wołowe mięso, sam pudding w czwartki i niedziele wystarczy, żebyś się struł. Popatrz no na lejcowego, czyś widział kiedy ładniejsze zwierzę? Przyjechałem z Baymouth. Zrobiłem dziewięć mil w czterdzieści dwie minuty. Nielicha jazda, kolego.

— Czy bawisz w Baymouth, Foker? — spytał Pendennis.

— Ja tam się korkuję — rzekł tamten skinąwszy głową.

— Co? — zapytał Pen z takim zdziwieniem, że Foker parsknął śmiechem i powiedział, iż prędzej by pękł, niż się domyślił, że Pen jest taka ofiara i nie wie, co znaczy korkować się.

— Przyjechałem z korkiem z Oxbridge. Korepetytorem, rozumiesz, staruszku? Daje korki mnie i jeszcze kilku innym, przygotowuje nas do egzaminów w Cambridge. Trzymam powozik do spółki ze Spavinem. Myślę sobie, kropnę się do Chatteris i pójdę na przedstawienie. Czyś widział kiedy, jak Rowkins tańczy hornpipe? Tu pan Foker wykonał na podwórzu parę kroków popularnego tańca szukając wzrokiem uznania swego forysia i stajennych.

Pen pomyślał, że także by poszedł do teatru i po przedstawieniu wrócił do domu, zapowiadała się bowiem księżycowa noc. Przyjął więc zaproszenie na obiad. Obaj młodzieńcy weszli do gospody, gdzie pan Foker zatrzymał się przy barze i poprosił zasiadającą tam pannę Rummer, piękną córkę właścicielki, by dała mu szklankę „mojej mieszanki".

Artur i jego rodzina byli znani u „George'a" od ich przyjazdu do hrabstwa; stawał tam pojazd pana Pendennisa, gdy przybywał z wizytą do stolicy hrabstwa. Właścicielka gospody złożyła dziedzicowi Fairoaks ukłon pełen szacunku, powiedziała mu parę komplementów, że urósł i zmężniał, i zapytała, co nowego w domu, u doktora Portmana i w ogóle w Clavering, a młody dżentelmen niezwykle uprzejmie odpowiedział na wszystkie pytania. Rozmawiał jednak z państwem Rummer z owym odcieniem życzliwości, z jakim młody książę traktuje poddanych ojca; nawet mu się nie śniło, by ci bonnes gens mogli mu być równi.

Foker znalazł się całkiem inaczej. Wypytywał o pana Rummera i jego katar, powiedział pani Rummer zagadkę, zapytał pannę Rummer, kiedy zdecyduje się wyjść za niego, powiedział parę miłych słów pannie Brett, drugiej młodej damie za barem — wszystko jednym tchem i tak żywo, tak dowcipnie, że damy chichotały, on zaś, wychyliwszy mieszankę przygotowaną i podaną przez panią Rummer, zagdakał, co miało oznaczać wielkie zadowolenie.

— Napijesz się — powiedział do Pena. — Pani R., proszę dać szklaneczkę młodemu człowiekowi i dopisać do rachunku szczerze pani oddanego stałego klienta.

Biedny Pen wziął szklaneczkę — wszyscy zaśmiali się na widok miny, z jaką ją postawił. Dżyn, gorzkie krople i jeszcze jakiś kordiał tworzyły miksturę, którą tak delektował się Foker, że nawet ochrzcił ją własnym nazwiskiem. Gdy Pen krztusił się, prychał i krzywił twarz, Foker skorzystał z okazji, by napomknąć panu Rummerowi, że młody człowiek jest zielony, całkiem zielony, lecz w jego rękach szybko się wyrobi. Po czym przystąpili do zamówienia obiadu, który — jak zadecydował Foker — miał się składać z żółwiowej zupy i dziczyzny. Foker przypomniał właścicielce gospody, aby nie zaniedbała zamrozić wina.

Następnie panowie Foker i Pen ruszyli na spacer ulicą Główną — pierwszy z cygarem w ustach, wyjętym z pudła niewiele mniejszego od walizki. Wstąpił do sklepu pana Lewisa, aby uzupełnić zapas cygar; przez chwilę gawędził z kupcem siedząc na ladzie, potem zajrzał do owocarni, by zobaczyć tam ładną dzierlatkę; minęli redakcję „Kroniki Hrabstwa", dla której Pen miał pakiet Wierszy do Thyrzy, ale biedak nie chciał wrzucić listu do skrzynki redakcyjnej znajdując się w towarzystwie tak znakomitego dżentelmena jak pan Foker. Spotkali oficerów z pułku dragonów, stale stojącego w Chatteris; przystanęli i ucięli z panami oficerami pogawędkę o balach w Baymouth, o tym, jaką ślicznotką jest panna Brown i jak diablo urodziwą kobietą jest pani Jones. Pen przypomniał sobie, że Foker w szkole był skończonym osłem, umiał zaledwie czytać, nie dbał o czystość osobistą, dał się poznać jako nieuk i tuman. Pan Foker miał teraz niewiele więcej kultury niż w czasach szkolnych, a przecież Pen odczuwał skrytą dumę, że kroczy ulicą Główną z młodzieńcem, który ma tandem, rozmawia z oficerami, a na obiad zamówił zupę żółwiową i szampana. Słuchał, i to z szacunkiem, opowiadań Fokera o życiu uniwersyteckim. Ozdoba uczelni, pan Foker, rozwinął przed nim długą serię historii o regatach bumpingu, zielonych boiskach kolegium i ponczu mlecznym, aż Pen zapragnął wstąpić do college'u obfitującego w tyle męskich przyjemności i rozrywek. Farmer Gurnett, sąsiad Fairoaks, przejeżdżał właśnie konno i dotknął kapelusza przed Penem, który zatrzymał go i przekazał wiadomość dla matki: spotkał starego kolegę szkolnego i zje z nim obiad w Chatteris.

Dwaj młodzi, dżentelmeni kontynuując przechadzkę krążyli po dziedzińcu katedry, gdzie słychać było muzykę popołudniowego nabożeństwa (muzyka kościelna zawsze niezmiernie wzruszała Pena). Pan Foker wszakże przybył tu w celu dokonania przeglądu przystojnych bon spacerujących w alei wiązów, przechadzali się więc aż do chwili, gdy wraz z końcowym akordem muzyki gromadka wiernych wysypała się na dziedziniec.

Stary doktor Portman był jedną z niewielu osób, które wyszły z dostojnej bramy. Ujrzawszy Pena podszedł, podał mu rękę i wlepił zdumione oczy w jego przyjaciela. Z ust i cygara Fokera buchały wonne kłęby - dymu zataczając kręgi wokół godnego oblicza doktora i jego cylindra, którego rondo przypominało kształtem łopatkę.

— Mój stary kolega szkolny, pan Foker — rzekł Pen.

— Hm — powiedział na to doktor i spode łba spojrzał na cygaro. Nie miał nic przeciw fajce w gabinecie, ale cygaro było czymś odrażającym dla zacnego dżentelmena.

— Przyjechałem tu na życzenie biskupa — rzekł doktor. — Pojedziemy razem do domu, jeśli pozwolisz, Arturze.

— Ja.. jestem proszony na obiad przez przyjaciela — odparł Pen. — Lepiej by było, gdybyś pojechał ze mną do domu — powiedział doktor.

— Jego matka wie, że się tutaj zatrzymał — zauważył pan Foker — prawda, Pendennis?

— To jeszcze nie dowodzi, że nie byłoby lepiej, gdyby wrócił ze mną do domu — odburknął doktor i odszedł z wielce godną miną.

— Coś mi się zdaje, że starszy pan nie lubi cygarka — powiedział Foker. — Ha! Kogo widzą? Toż to generał i dyrektor Bingley. Jak się mamy, Cos? Moje uszanowanie, Bingley.

— Jak się miewa szlachetny i szarmancki młody Foker? — spytał dżentelmen nazwany generałem. Miał na sobie wyswiechtany płaszcz wojskowy z oblazłym kołnierzem i kapelusz zsunięty na jedno oko.

— Tuszę, że ma się pan świetnie, łaskawy panie — rzekł drugi dżentelmen — i że zaszczyci pan teatr królewski swą obecnością na dzisiejszym przedstawieniu. Gramy Nieznajomego, w którym pański oddany sługa..

— Nie znoszę pana w obcisłych spodniach i butach heskich, Bingley — powiedział młody pan Foker. Na co generał zauważył z irlandzkim akcentem:

— Myślę jednak, że się panu spodoba panna Fotheringay w roli pani Haller, albo nie nazywam się Jack Costigan.

Pen patrzył na te indywidua z największym zainteresowaniem. Nigdy jeszcze nie widział aktora. Nagle zobaczył czerwone oblicze doktora Portmana, który wyszedł z dziedzińca katedry i patrzył na nich przez ramię, najwyraźniej niezadowolony z towarzystwa, w jakie się chłopiec dostał.

Byłoby pewnie znacznie lepiej dla niego, gdyby poszedł za radą doktora i wraz z nim wrócił do domu. Ale któż z nas jest świadom swego losu?

ROZDZIAŁ CZWARTY

PANI HALLER

Po powrocie do „George'a" pan Foker i jego gość zasiedli do uroczego posiłku w kawiarni; tam też pan Rummer wniósł pierwsze dania składając ukłon z taką powagą, jakby usługiwał samemu lordowi namiestnikowi hrabstwa. Pen mógł tylko podziwiać znawstwo Fokera, gdy ten oświadczył, że szampan to sikacz z agrestu, a na porto przymrużył oko, co oznaczało aprobatę, przy czym nadmienił kelnerom, że nie jego będą nabierać. Całą służbę znał po imieniu i okazywał wielkie zainteresowanie ich sprawami rodzinnymi. Kiedy zajechały dyliżanse londyńskie, które w owych czasach wyruszały spod „George'a", Foker otworzył okno i wołał po imieniu konduktorów i woźniców, pytał ich o zdrowie rodziny i naśladował z wielkim zapałem i wcale udatnie trąbienie rogów, aż w końcu stajenny Jem strzelił z bicza i pojazdy wesoło odjechały.

— Butelka kseresu, butelka szampitra, butelka porto i filiżanka kawy, nielicho, co, Pen? — zapytał Foker, kiedy uraczyli się wybornymi napojami oraz większą ilością orzechów i owoców, po czym stwierdził, że czas jest „posuwać"., Pen zerwał się z błyszczącymi oczami i kolorami na twarzy; ruszyli do teatru, gdzie wpłacili pieniądze starszej damie, która pochrapując drzemała w kasie.

— Pani Dropsicum, teściowa Bingleya, niezastąpiona lady Makbet — powiedział Foker do towarzysza. Znał ją także.

Mogli sobie wybrać miejsca w lożach, bo teatr nie był zapełniony bardziej niż zwykle na prowincji, mimo „wielkiej bomby atrakcji i wstrząsających dreszczy emocji" zapowiedzianych przez Bingleya na afiszach. Wśród ławek parteru rozsianych było około dwudziestu osób, na galerii garstka widzów bez przerwy tupała i gwizdała, a około tuzina bezpłatnych widzów zajmowało loże, gdzie też zasiedli nasi młodzi dżentelmeni. Porucznicy Rodgers i Podgers z pułku dragonów wraz z młodym kornetem Tidmusem rozgościli się w loży pułkowej. Aktorzy grali wyraźnie dla nich,- owi zaś dżentelmeni zagadywali aktorów nie biorących udziału w dialogu, a bijąc brawo głośno wywoływali wykonawców.

Dyrektor Bingley zagarnął dla siebie wszystkie główne role tragiczne i komiczne; niekiedy jednak się skromnie wycofywał ustępując miejsca gwiazdom londyńskim, które przyjeżdżały czasem na gościnne występy do Chatteris. W roli Nieznajomego Bingley był wspaniały. Do stroju tej postaci należały obcisłe pantalony, buty heskie, przydzielone temu nieszczęśnikowi przez teatralną tradycję, obszerny płaszcz i bobrowa czapka z karawaniarskim pióropuszem zwisającym nad pomarszczoną, starczą twarzą Bingleya i częściowo ukrywającym wielką, rudą, kędzierzawą perukę. Do tego miał na sobie teatralną biżuterię; wybrał największe, najbardziej błyszczące pierścienie i pozwalał drżeć małemu palcowi, wystającemu spod płaszcza, gdyż pierwszą kostkę tego palca okrywał pierścień z fałszywym diamentem, którym Bingley migał po twarzach widzów na parterze. Dyrektor w drodze wyjątku pozwalał młodym aktorom swej trupy występować z tym klejnotem w lekkich rolach komediowych. Przypochlebiali mu się pytając o historię pierścienia. Scena bowiem ma swoje słynne klejnoty, podobnie jak korona i magnackie rody. Pierścień należał do Jerzego Fryderyka Cooke'a, który dostał go od pana Quina, a ten najprawdopodobniej kupił ową błyskotkę za szylinga. Niemniej, Bingley wyobrażał sobie, że cały świat jest oczarowany blaskiem jego skarbu.

Czytał z egzemplarza teatralnego, cudownej książki oprawionej inaczej niż wszystkie inne w świecie, uszminkowanej i jaskrawej niczym bohater lub bohaterka, która trzyma ją w ręku; a trzyma tak, jak nikt inny tego nie robi, pokazuje bowiem palcem na jakiś ustęp, złowróżbnie trzęsie głową pod adresem widowni, potem podnosi oczy i palec ku sufitowi, wyznając w ten sposób, że czerpie głęboką pociechę z dzieła tak bliskiego niebu.

Nieznajomy, ledwie ujrzał młodzieńców, zaczął grać dla nich; leżąc na teatralnej ławce, z wielką powagą wpatrywał się w nich znad złoconej księgi, pokazywał rękę, pierścień, heskie buty. Obliczał efekt, jaki każda z tych wspaniałości wywrze na jego ofiarach. Wiedząc, że zapłacili za bilety, postanowił ich oczarować i widział już, jak rodziny obu dżentelmenów przybywają z okolicy i wypełniają plecione krzesła w lożach.

Kiedy tak leżał na ławce i czytał, jego służący Franciszek robił uwagi o swym panu.

— Znowu czyta — mówił Franciszek — i tak ciągle, od świtu do nocy. Nie wie, co to piękno natury, życie nie ma dla niego powabu. Od trzech lat nie widziałem, żeby się choć raz uśmiechnął. (Straszliwie ponura twarz Bingleya budziła grozę w czasie tych komentarzy wiernego sługi.) Nie zna żadnej rozrywki. Och, gdyby tylko mógł przywiązać się do jakiejś żywej istoty, choćby do zwierzęcia, boć człowiek musi coś kochać.

Z chaty wychodzi Tobiasz (aktor Goli). Woła:

— Och, jak orzeźwiająco działają po siedmiu długich tygodniach te ciepłe promienie słońca! Dzięki wam, o szczodre niebiosa, za radość, której doznaję.

Mnie czapką w rękach, patrzy w górę i modli się. Nieznajomy uważnie mu się przypatruje.

Franciszek do Nieznajomego: — Ten starzec niewiele ma ze szczęścia ziemskiego. Zauważ jednak, jaki jest wdzięczny za swój kęs szczęścia.

Bingley: — Albowiem, chociaż stary, jest jeszcze dzieckiem w kołysce nadziei (patrzy bez przerwy na Fokera; ten jednak dalej obojętnie ssie gałkę laski).

Franciszek: — Nadzieja jest niańką życia.

Bingley: — A jej kołyska grobem jest.

Mówiąc to Nieznajomy jęknął jak umierający fagot i utkwił wzrok w Pendennisie tak uporczywie, że biedny młodzian zupełnie stracił kontenans. Miał wrażenie, iż cała sala patrzy na niego; spuścił oczy. Ile razy je podniósł, spotykał się z wzrokiem Bingleya. Dyrektor grał tylko dla niego. Jaką ulgą było dla chłopca, gdy scena dobiegła końca i Foker stukając laską zawołał:

— Brawo, Bingley! Nie żałuj rąk, Pendennis; wiesz, że oni to lubią — dodał pan Foker, zacny młody dżentelmen. Pendennis, śmiejąc się, wraz z dragonami w loży naprzeciwko zaczął co sił klaskać w dłonie.

Sala w zamku Wintersen zajęła miejsce chaty Tobiasza, Nieznajomego, i jego butów; służba biegała z krzesłami i stołami.

— To jest Hicks i panna Thackthwaite — szepnął Foker — ładna dziewczyna, prawda, Pendennis? Czekaj, hura! brawo! To Fotheringay.

Dreszcz przeszedł parter, zastukały parasole; grzmot oklasków odezwał się z galerii; oficerowie dragonów i Foker klaskali jak opętani; zdawało się, że sala jest pełna, tak głośny był aplauz. Czerwona twarz i wystrzępione bokobrody pana Costigana wyzierały z boku sceny. Oczy Pena szeroko się otwarły i zaświeciły, gdy pani Haller weszła ze spuszczonymi oczami, ożywiła się na odgłos oklasków, ogarnęła salę wdzięcznym spojrzeniem, skrzyżowała ręce na piersiach i głęboko się pochyliła we wspaniałym ukłonie. Wzmogły się oklaski i stukanie parasoli; tym razem Pen, rozpłomieniony winem i entuzjazmem, klaskał i piał „brawo" głośniej od innych. Pani Haller ujrzała go, jak wszyscy, zobaczył go także stary pan Bows, mały pierwszy skrzypek orkiestry (tego wieczoru zwiększonej o zastęp kapeli dragonów dzięki łaskawej zgodzie pułkownika Swallowtaila), który stojąc z kulą u nogi przy pulpicie patrzył w górę i uśmiechał się na widok entuzjazmu chłopca.

Ci, którzy widzieli pannę Fotheringay dopiero w ostatnich czasach, po jej zamążpójściu i wejściu w życie londyńskie, niewiele wiedzą o tym, jak piękną istotą 'była wtedy, gdy nasz przyjaciel Pen ujrzał ją po raz pierwszy. (I znów muszę uprzedzić czytelnika, że ołówek, który ilustruje to dzieło, nie najgorzej potrafi narysować brzydką twarz, ale całkiem zawodzi, ilekroć pokusi się o wizerunek pięknej kobiety.) Należała do kobiet bardzo wysokich; liczyła sobie wtedy dwadzieścia sześć lat — miała bowiem tyle, choć zaklina się, że skończyła zaledwie dziewiętnaście — była w pełni rozkwitu swej urody. Na wysokie czoło spływały naturalną falą czarne włosy uwięzione na karku w połyskliwych, grubych splotach, jakie możecie zobaczyć na ramionach Wenus z Luwru, rozkoszy bogów i ludzi. Oczy, gdy je podniosła, by spojrzeć na was, zanim spuściła fioletowe powieki z długimi rzęsami, błyszczały niezmiernie czule i tajemniczo. Zdawało się, że miłość i geniusz wyjrzały z nich, by cofnąć się trwożliwie, jakby zawstydzone, że ktoś je zobaczył. Któż mógł mieć tak wyniosłe czoło, jeśli nie kobieta wielkiego umysłu? Nigdy nie śmiała się (nie miała ładnych zębów), lecz uśmiech niezmiernej tkliwości i słodyczy igrał wokół pięknych warg, w dołkach policzków i na rozkosznym podbródku. Jaki wtedy miała nos, tego nie da się opisać. Jej uszy były jak dwie muszelki pereł, dla których kolczyki (choć najpiękniejsze w teatralnym dobytku) stanowiły jedynie zniewagę. Powłóczystą i zwiewną czarną suknię obnosiła i roztaczała z cudownym wdziękiem; z jej fałdów czasem tylko wyglądały sandałki, dość zresztą duże; Pen jednak uważał je za równie zachwycające jak pantofelki Kopciuszka. Ale największą doskonałością tej wspaniałej istoty były ręce, które przesłaniały jej widok, ramiona, którymi się oplatała. Gdy złożyła je na piersiach w rezygnacji, gdy opuściła w niemej udręce lub podniosła w dumnym rozkazie, gdy w beztroskiej radości ręce trzepotały i płynęły przed nią, jak — cóż by powiedzieć? — jak śnieżyste gołębie przed rydwanem Wenery, przyzywała, odtrącała, zaklinała, obejmowała swych wielbicieli — nie jednego, gdyż była uzbrojona we własną cnotę i męstwo ojca, który wydarłby miecz z pochwy, gdyby ktoś usiłował znieważyć jego dziecko — lecz całą salę, którą, jak to się mówi, porywała, kiedy składała dyg i kłaniała się z nieopisanym wdziękiem. Stała tak chwilę, doskonała i piękna, a Pen siedział wpatrzony.

— Mówię ci, Pen, klasa! — powiedział pan Foker.

— Cicho! — odparł Pen. — Ona mówi.

Zaczęła mówić głosem głębokim i słodkim. Kto zna sztukę Nieznajomy, dobrze wie, że uwagi wypowiadane przez jej postacie same w sobie nie wyróżniają się ani zdrowym sensem, ani świeżością obserwacji, ani też poetycką fantazją.

Nikt jeszcze tak nie mówił. Jeśli w życiu spotykamy idiotów, a tak bywa, wielkie to szczęście, że nie używają tak absurdalnie subtelnych słów. Język Nieznajomego jest rekwizytem jak książka, którą czyta, jak jego włosy, ławka, na której siedzi, i diament, którym gra — lecz w całej tej gadaninie ukryta jest prawda o miłości, dzieciach i przebaczeniu krzywd, której słucha się, gdziekolwiek zabrzmi jej głos, i która wywołuje powszechne współczucie.

Z jakim przytłumionym bólem i jakim wylewnym patosem pani Haller grała swą rolę! Z początku, gdy jako gospodyni hrabiego Wintersena robi przygotowania na przyjazd jego ekscelencji, ma wydać polecenia co do łóżek, mebli, obiadu itd., czyni to w cichej udręce rozpaczy. Ale gdy tylko uporała się z niechętną służbą i mogła dać upust swym uczuciom' do parteru i całej sali, wynurzyła się przed każdym z osobna, jakby był jej osobistym powiernikiem, jakby wypłakiwała swe żale na jego ramieniu. Mały skrzypek w orkiestrze (zdawało się, że nie patrzy na niego, chociaż akompaniował jej bez przerwy) podrygiwał, wił się, kiwał głową, dawał znaki palcem, a kiedy doszła do ulubionego miejsca: „Ja także mam mego Williama, i jeśli żyje jeszcze — och, tak, jeśli jeszcze żyje. I jego małe siostry! Czemuż, marzenia moje, tak mnie dręczycie? Czemuż przywodzicie mi obraz biednych dzieci, mdlejących i chorych, płaczących za swoją, swoją.. mm..m..matką" — kiedy doszła do tego miejsca, mały Bows krzyknął „brawo" i ukrył twarz w niebieskiej bawełnianej chustce.

Cała sala była wzruszona. Foker wyjął wielką żółtą indyjską chustkę i łkał żałośnie. Pen zaś całkiem stracił głową. Nie mógł oderwać wzroku od tej kobiety — gdy zeszła ze sceny, jakby cały teatr opustoszał; światła i sylwetki oficerów w czerwieni mundurów wirowały mu jak szalone przed oczami. Patrzył na nią — stała z boku za sceną czekając na wejście; ojciec zdjął jej szal. Gdy nadeszła chwila pojednania i pani Haller padła w ramiona Bingleya, gdy dzieci przylgnęły do ich kolan i wraz z hrabiną (panią Bingley) i baronem Steinforthem (grał go bardzo żywo i z sercem Garbetts) — pozostałymi osobami dramatu — stworzyły grupę wokół nich, rozpłomienione oczy Rena widziały tylko Fotheringay, Fotheringay! Kurtyna przesłoniła mu widok. Nie słyszał ani słowa z tego, co powiedział Bingley, gdy wyszedł przed scenę, by zapowiedzieć sztukę na najbliższy wieczór, i jak zwykle przyjął huczne oklaski, jakby były dla niego. Pen nie bardzo zdawał sobie sprawę z tego, że cała sala wywoływała pannę Fortheringay, chyba i dyrektor nic nie rozumiał i nie wyobrażał sobie, by poza nim mógł ktoś przyczynić się do sukcesu sztuki. Wreszcie zrozumiał — cofnął się z grymasem i wrócił z panią Haller opartą na jego ramieniu. Jakże pięknie wyglądała! Włosy jej opadły na ramiona; oficerowie rzucali na scenę kwiaty. Chwytała je i przyciskała do serca. Odrzucała włosy i rozdawała uśmiechy. Jej oczy spotkały się ze wzrokiem Pena. Kurtyna znów opadła, pani Haller już nie było. Pen nie słyszał ani jednej nuty uwertury odtrąbiontej przez orkiestrę dętą dragonów za łaskawym zezwoleniem pułkownika swalbwtaila.

— Oszołamiająca, prawda? — zapytał pan Foker towarzysza.

Pen nie bardzo zrozumiał Fokera i bąknął coś niewyraźnie w odpowiedzi. Nie mógł przecież powiedzieć mu, co czuje; nie mógł rozmawiać w takiej chwili z żadnym śmiertelnikiem. Poza tym sam nie bardzo jeszcze wiedział, co czuje; było to coś przytłaczającego, szalonego, rozkosznego, dreszcz nieokiełznanej radości i nieokreślonej tęsknoty.

Teraz Rowkins i panna Thackthwaite przystąpili do odtańczenia w duecie popularnego hornpipe; Foker oddał się delicjom tego baletu tak samo jak łzom tragedii przed chwilą. Pena taniec nic nie obchodził, a właściwie pomyślał o nim tyle, ile trzeba było, by przypomnieć sobie, że ta sama kobieta grała z nią w scenie, w której ona ukazała się po raz pierwszy. Miał mgłę przed oczyma. Gdy taniec się skończył, spojrzał na zegarek i powiedział, że pora wracać.

— Diabła tam, zostań, zobaczysz Zbójcą z toporem — rzekł Foker. — Bingley jest w tej sztuce znakomity; ma czerwone obcisłe spodnie i musi przenieść panią B. przez kładkę nad wodospadem, tylko że ona jest za ciężka. Wielka heca, musisz zostać.

Pen spojrzał na program czepiając się słodkiej nadziei, że nazwisko panny Fotheringay może być ukryte w spisie wykonawców następnej sztuki, lecz nie znalazł tego nazwiska. Musiał iść. Czekała go długa jazda do domu. Uścisnął rękę Fokera. Rwał się do zwierzeń, ale nie wykrztusił słowa. Opuścił teatr i na pół przytomny włóczył się po mieście, sam nie wiedział jak długo; potem dosiadł konia u „George'a" i pojechał do domu. Zegar w Clavering wybił pierwszą, gdy wjechał na podwórze w Fairoaks. Pani domu czuwała, lecz z korytarzyka koło jego pokoju usłyszała tylko, jak rzucił się na łóżko i nakrył kołdrą.

Pen nie miał jeszcze zwyczaju spędzania bezsennych nocy, od razu więc zasnął jak zabity. Nawet w późniejszych latach, gdy ciężar kłopotów i myśli zniewala nas do bezsenności, dzięki nawykowi, fatydze lub mocnemu postanowieniu zaczynamy od tego, że kładziemy się spać jak zwykle i zapadamy w drzemkę, nim przyjdzie troska, która rychło nas dogania, potrząsa naszym ramieniem i mówi: „No, mój drogi, dosyć próżnowania, ocknij się, porozmawiamy". Wtedy troska i my łączymy się z sobą o północy. Ale, cokolwiek było potem, biedny chłopczyna jeszcze nie doszedł do tego stanu; pogrążył się w głębokim śnie i obudził dopiero wczesnym rankiem, gdy gawrony zaczęły krakać w lasku za oknem sypialni. Kiedy otwierał oczy, stanął mu w pamięci ukochany obraz. Usłyszał głos: „Mój drogi chłopcze, spałeś głęboko i nie chciałam ci przeszkadzać, byłam jednak cały czas przy twym wezgłowiu. Nie chcę, byś mnie porzucił. Jestem Miłość. Niosę gorączkę i namiętność, nieprzepartą tęsknotę, szalone pożądanie, niepokój pragnień i starań. Przez wiele długich dni słyszałam, jak mnie wołałeś. Patrz, oto jestem."

Czy Pen przeląkł się tego wezwania? Ani trochę. Nie wiedział, co mu grozi, jak dotąd odczuwał tylko ogromną przyjemność i rozkosz. Podobnej rozkoszy doznał trzy lata temu, kiedy za promocję do piątej klasy u cystersów ojciec podarował mu złoty zegarek; gdy się obudził, wyjął zegarek spod poduszki i uważnie obejrzał; potem ciągle wycierał go skrycie i gładził, chował się po kątach, aby posłuchać tykania; młody człowiek radował się swą nową uciechą, dotykał kieszeni kamizelki, by się przekonać, że nic się zegarkowi nie stało, w nocy nakręcał go, natychmiast po przebudzeniu przyciskał do serca i oglądał. Nawiasem mówiąc, pierwszy zegarek

Pena był sztuką okazałą, lecz kiepskiej roboty, od samego początku nie szedł dobrze i ciągle się psuł. Schował go potem w szufladzie i zapomniał o nim na jakiś czas, aby go wreszcie przehandlować na bardziej przydatny czasomierz.

Penowi zdawało się, że od wczoraj przybyło mu wiele lat. Teraz na pewno się nie mylił. Był zakochany jak największy bohater z najlepszego romansu, jaki czytał. Poprosił Jana, by przyniósł mu, z zachowaniem ścisłej dyskrecji, wody do golenia. Tego ranka ubrał się jak mógł najlepiej, zszedł majestatycznie na śniadanie, z góry patrzał na matkę i małą Laurę, która już od paru godzin odbębniała lekcję muzyki i która, gdy odmówił modlitwę (całkiem bezmyślnie), wyraziła podziw dla wspaniałego wyglądu Pena prosząc, by powiedział, o czym była sztuka w teatrze.

Roześmiał się i nic nie chciał powiedzieć Laurze o przedstawieniu. Istotnie, było zgoła niepożądane, aby coś o tym wiedziała. Wtedy Laura zapytała, po co przypiął piękną szpilkę i włożył śliczną nową kamizelkę.

Pen zaczerwienił się i poinformował matkę, że jego stary kolega szkolny, z którym zjadł obiad w Chatteris, uczy się w Baymouth z korepetytorem, człowiekiem wielkiej wiedzy; ze względu więc na to, że sam ma się zapisać na uniwersytet i że kilku młodych ludzi uczy się w Baymouth, pragnie pojechać tam i.. i po prostu zobaczyć, co oni przerabiają.

Twarz Laury wydłużyła się. Helena Pendennis spojrzała bystro na syna, doznając uczucia jeszcze większego niepokoju i lęku, które dręczyły ją od poprzedniego wieczoru, kiedy farmer Gurnett przywiózł wiadomość, że Pen nie wróci do domu na obiad. Oczy Artura unikały spojrzenia matki. Usiłowała jednak pocieszyć się i rozproszyć obawy. Nigdy przecież jej nie okłamywał. W czasie śniadania Pen zachowywał się wyniośle i butnie. Chwilę po pożegnaniu panie, starsza i młodsza, usłyszały, że wyjeżdża z podwórza stajennego. Jechał z początku wolno, lecz gdy już nie mogły słyszeć tętentu, zaczął galopować jak szalony.

Smirke rozmyślając o swych sprawach dosiadał po swojemu kuca i z wolna podążał do Fairoaks, na trzy godziny lekcji z Penem, gdy uczeń przeleciał koło niego jak wicher. Kucyk Smirke'a spłoszył się, przezacny wikary fiknął kozła i upadł w pokrzywy pod żywopłotem. Pen w przelocie śmiejąc się pokazał mu palcem drogę do Baymouth. Ujechał z pół mili- w tym kierunku, nim biedny Smirke podniósł się z upadku.

Pen postanowił, że musi dziś rano zobaczyć Fokera, musi usłyszeć o niej, dowiedzieć się czegoś, być z kimś, kto ją zna. A tymczasem zacny Smirke siedząc wśród pokrzyw, gdy kucyk spokojnie skubał żywopłot, zastanawiał się posępnie, czy jechać do Fairoaks, skoro uczeń wyraźnie wyjechał na cały dzień. Tak — uznał jednak, że może tam pojechać. Może pojechać i zapytać panią Pendennis, kiedy Artur wróci, a także przepytać pannę Laurę z katechizmu Wattsa. Wsiadł na kucyka — obydwaj przywykli do upadków wikarego — i podążył tam, skąd jego uczeń nadleciał jak huragan.

Tak to miłość z nas, dużych i małych, robi głupców. I wikary fiknął kozła na drodze do miłości, i Pen stanął do przedbiegów szalonego wyścigu.

ROZDZIAŁ PIĄTY

PANI HALLER W DOMU

Nie zwalniając tempa Pen galopował aż do Baymouth. Umieściwszy klacz w stajni gospody pobiegł prosto do mieszkania pana Fokera, który poprzedniego dnia dał mu swój adres. Gdy znalazł się w mieszkaniu, położonym nad apteką, w której zapasy cygar i wody sodowej szybko się wyczerpywały dzięki łaskawemu poparciu dwóch młodych lokatorów aptekarza, zastał jedynie pana Spavina, przyjaciela Fokera i współwłaściciela tandemu. Pan Spavin palił cygaro i trzymając w ręku kawałek herbatnika uczył sztuczek pieska swego przyjaciela.

Ogorzałe oblicze Pena, zarumienione od galopu, dziwnie kontrastowało z woskową, zblazowaną, drobną twarzyczką kolegi Fokera. Nie uszło to uwagi Spavina.

„Kto to jest? — myślał. — Buzię ma jak jabłuszko. Takiemu ręce rano się nie trzęsą, stawiam pięć przeciw jednemu."

Foker jeszcze nie pokazał się w domu. Jakiż zawód! Spavin nie mógł powiedzieć, kiedy wróci jego przyjaciel. Czasem zatrzymuje się w Chatteris dzień, czasem tydzień. Z jakiego college'u jest Pen? Może by się napił czegoś? Jest niezłe piwko beczkowe. Spavin poznał nazwisko gościa z biletu, który Pen położył na stole (był wówczas zapewne dumny z tego, że ma bilet wizytowy), i tak się dwaj młodzi panowie rozstali.

Pen zszedł po urwisku i gryząc paznokcie przechadzał się po plaży, na brzegu huczącego morza, które rozciągało się przed nim jasne i niezmierzone. Błękitne fale napływały do zatoki, pieniły się i z głuchym łoskotem uderzały o brzeg. Pen patrzył ledwie widząc obojętnymi oczami. Jakże potężny przypływ uderzył chłopcu do głowy i jak bezsilny byłby, gdyby chciał zatrzymać żywioł! Ciskał kamienie w morze, co jednak nie powstrzymywało naporu przypływu. Był wściekły, że nie zobaczył się z Fokerem. Chciał go widzieć. Musiał się z nim zobaczyć. „Przypuśćmy, że, że pojadę.. drogą do Chatteris, może akurat go spotkam" — myślał. W pół godziny potem Rebeka była osiodłana i już galopowała po trawie przy drodze do Chatteris. Oddaliwszy się około czterech mil od Baymouth można, o czym wszyscy wiedzą, skręcić do Clavering i naturalnie klacz była za tym, lecz Pen tnąc ją szpicrutą po łopatce minął zakręt i dojechał aż do rogatek nie zobaczywszy ani śladu czarnego tandemu i czerwonych kół.

Skoro już dotarł do rogatki, mógł tym samym jechać dalej, to było całkiem jasne. Pojechał więc do „George'a", gdzie stajenny powiedział mu, że pan Foker z pewnością jest u siebie i że „ostatniej nocy okropnie się awanturował, pił, śpiewał i chciał bić się z pocztylionem Tomem, co się dla pana Fokera mogło źle skończyć" — dodał z uśmiechem stajenny.

— Czy zaniosłeś swemu panu gorącej wody do golenia? — zapytał z kolei, wyraźnie złośliwie, służącego pana Fokera, który właśnie przechodził z ubraniem swego chlebodawcy, pięknie oczyszczonym i doprowadzonym do ładu. — Wprowadź pana Pendennisa na górę. — Pen podążył ze służącym do pokoju, gdzie na środku olbrzymiego łoża leżał odpoczywając pan Harry Foker.

Pierzyna i poduszki piętrzyły się wokół młodzieńca tak, że ledwie można było dojrzeć jego drobną ziemistą twarz i szlafmycę z czerwonego jedwabiu.

— Cześć! — powiedział Pen.

— Kto tam? Braciszku, mów prędko! — ozwał się omdlewający głos z łóżka. — Co? Znów Pendennis? Czy twoja mamusia wie, że cię nie ma w domu? Czy byłeś z nami na kolacji wczoraj wieczór? Nie, czekaj. Stoopid, kto był z nami na kolacji?

— Było, jaśnie panie, trzech oficerów, pan Bingley i pan Costigan — odparł służący, który wszystkie uwagi pana Fokera przyjmował z niewzruszoną powagą.

— Aha, aha, czara i wesołe koncepty poszły w krąg. Śpiewaliśmy i, zdaje się, chciałem pobić pocztyliona. Czy stłukłem go, Stoopid?

— Nie, panie. Nie doszło do walki — rzekł Stoopid ze śmiertelną powagą. Porządkował neseser pana Fokera, podarunek kochającej matki, bez którego młody pan nigdzie się nie ruszył. Mieściły się w nim wspaniałe przybory: srebrna miska, srebrny dzban, srebrne kasetki i flakony z wszelkiego rodzaju pachnidłami oraz komplet brzytew czekających chwili, w której panu Fokerowi wyrośnie broda.

— Zrobisz to kiedy indziej — rzekł młody pan ziewając i zarzucając drobne, chude ramiona na głowę. — Nie, nie było walki, ale były śpiewy. Bingley śpiewał, ja śpiewałem i śpiewał generał, to jest

Costigan. Czy słyszałeś może, Pen, jak on śpiewa: A to prosię upiło się?

— Dżentelmen, którego spotkaliśmy wczoraj? — zapytał Pen drżąc jak osika. — Ojciec...

— Fotheringayki? Ten sam. Ona to Wenus, prawda, Pen?

— Przepraszam, jaśnie panie, pan Costigan jest w salonie i powiada, że go pan zaprosił na śniadanie. Przychodził tu już piąć razy, lecz za nic w świecie nie chciał pana budzić, a od jedenastej już rok minął, proszę jaśnie pana..

— Która jest teraz?

— Pierwsza, jaśnie panie.

— Co by powiedziała najlepsza z matek — zawołał mały leniuch — gdyby zobaczyła mnie w łóżku o tej godzinie! Przysłała mnie tutaj z pewnym kujonem. Chce, abym rozwijał mój zaniedbany geniusz, chi, chi! Ach, mówię ci, Pen, to zupełnie co innego niż szkoła od siódmej rano, prawda, mój stary? — i młody człowiek wybuchnął chłopięcym, wesołym śmiechem. Po czym dodał: — Idź porozmawiać z generałem, a ja się tymczasem ubiorę. I mówię ci, Pendennis, poproś go, żeby ci zaśpiewał A to prosię upiło się, kapitalne.

Pen wyszedł wielce zmieszany na spotkanie Costigana, pan Foker zaś zabrał się do swej toalety.

Z dwóch dziadków Fokera jeden, po którym odziedziczył fortunę, był piwowarem, a drugi hrabią i obdarzył go matką, najbardziej zaślepioną w świecie. Fokerowie z ojca na syna uczyli się w szkole cystersów. Nasz przyjaciel w Gray Friars — gdzie jego nazwisko można było zobaczyć za murem boiska, na szyldzie, na którym pod godłem traktierni widniał napis: „Porter Fokera" — był przedmiotem okrutnych docinków na temat ojca piwowara, szpetnej fizjonomii, braku zdolności do nauki, niechlujstwa, obżarstwa i innych przywar. Ci jednak, którzy wiedzą, jak wrażliwy chłopak tyranizowany przez kolegów staje się milczkiem i tchórzem, zrozumieją, w jaki sposób, zaledwie kilka miesięcy po wyjściu z niewoli, Foker tak, a nie inaczej się rozwinął i stał się kapryśnym, zjadliwym, błyskotliwym Fokerem, jakim go poznaliśmy. Pozostał nieukiem, to prawda; nie można bowiem zdobywać wykształcenia rzucając szkołę i zapisując się od razu na uniwersytet; ale był teraz tak wielkim (w swoim rodzaju) dandysem, jak przedtem był flejtuchem, wyszedł więc do salonu na spotkanie gości uperfumowany, w jedwabnej koszuli i przedstawiał wygląd jak najbardziej wspaniały.

Generał albo kapitan Costigan — wolał używać tego drugiego stopnia — siedział we wnęce okna z gazetą, którą trzymał na odległość ramienia. Oczy kapitana były jakby zamglone; sylabizował gazetę przy pomocy warg i nabiegłych krwią oczu, jak to czynią dżentelmeni, dla których czytanie jest rzadkim i trudnym zajęciem. Kapelusz trzymał mu się na jednym uchu; nogę opierał na ławeczce; ktoś biegły w tych sprawach mógł patrząc na podarte buciory kapitana domyślić się, że życie nie najlepiej się z nim obeszło. Bieda zwykle, zanim kogoś weźmie w pełne posiadanie, atakuje wpierw jego peryferie, dlatego pierwszy jej żer stanowią: okrycie głowy, stopy i ręce. Te właśnie części osoby kapitana były szczególnie zapuszczone i obdarte. Na widok Pena Costigan szybko wstał i ukłonił się przybyszowi, najpierw po wojskowemu, przykładając do kapelusza dwa palce (okryte podartą czarną rękawiczką), następnie w ogóle zdejmując z głowy tę ozdobę. Kapitan świeciłby łysiną, gdyby nie zaczesywał jej sztywnymi, siwymi włosami o stalowym odcieniu; po obu zaś stronach twarzy zwisały mu pęki bokobrodów. Duża ilość whisky zniszczyła cerę, jaką pan Costigan miał za młodu. Twarz, kiedyś przystojna, nabrała teraz miedzianego koloru Nosił bardzo wysoki halsztuk poprzecierany i okryty plamami oraz surdut obcisłe zapięty tam, gdzie guziki jeszcze się nie pożegnały z ubraniem.

— Młody dżentelmen, któremu miałem zaszczyt być przedstawiony wczoraj na dziedzińcu katedralnym — rzekł kapitan składając wspaniały pokłon i zamiaiając kapeluszem. — Mam nadzieję, że dobrze się pan czuje. Zauważyłem pana wczoraj wieczór w tijatrze na przedstawieniu mojej córki; nie zastałem pana, gdy wróciłem T i l k o odprowadziłem ją do domu, mój panie, bo Jack Costigan, choć biedny, jest dżentelmenem; kiedy wróciłem do t i j a t r u, by złożyć uszanowanie memu wesołemu młodemu przyjacielowi, panu Fokerowi, pana już nie było. Spędziliśmy beztroską noc — pan Foker, trzech szykownych młodych dragonów i, padam do nóżek, ja. Na Boga, mój panie, to mi przypomina jedną noc w czasach, kiedy jeszcze nosiłem szlify najjaśniejszej pani w walecznym pułku sto trzecim. — Wyciągnął starą tabakierkę i z miną pełną godności okazał ją swemu nowemu znajomemu.

Artur był tak wstrząśnięty, że nie mógł mówić. Ten obdartus był.. był jej ojcem.

— Spodziewam się, że panna F.. panna Costigan ma się dobrze — powiedział czerwieniąc się Pen. — Dzięki niej.. dzięki niej doznałem większej radości niż.. niż.. niż.. kiedykolwiek przedtem w teatrze. Uważam.. uważam, że to jest największa aktorka w świecie — wykrztusił.

— Daj rękę, młodzieńcze! Bo mówisz od serca — zawołał kapitan. — Dziękuję, mój panie, dziękuje ci stary żołnierz i czuły ojciec. Ona jest najlepszą aktorką w świecie. Widziałem Siddons i O'Nale. Wielkie aktorki, lecz czym były w porównaniu z panną Fotheringay? Nie życzyłem sobie, żeby używała naszego nazwiska na scenie.

Moja rodzina to dumni ludzie; Costiganowie z Costiganstown uważają, że prawy człowiek, który nosił barwy najjaśniejszej pani w sto trzecim, poniżyłby się, gdyby pozwolił córce zarabiać na chleb dla starego ojca.

— Nie ma na pewno bardziej zaszczytnego powołania — rzekł Pen.

— Zaszczytnego! Na Boga, mój panie, chciałbym zobaczyć takiego, co by powiedział, że Jack Costigan pozwala plamić swe imię. Mam serce, mój panie, choć jestem biedny; lubię ludzi z sercem. Pan ma serce; wyczytałem to w pańskiej uczciwej twarzy i rzetelnych oczach. I czy pan uwierzy — dodał po chwili cichym, zdławionym głosem — że Bingley, który majątek zrobił na moim dziecku, płaci jej marne dwie gwinee na tydzień. Z tego córka ubiera się i żyjemy we dwójkę, jeśli nie liczyć moich, bardzo skromnych dochodów.

Środki kapitana były istotnie tak małe, że — można rzec — zupełnie niewidoczne. Nikt jednak nie wie, jak wiatr ucisza się dla strzyżonych irlandzkich baranków i na jakich cudownych miejscach znajdują swe pastwiska. Gdyby kapitan Costigan, którego miałem zaszczyt znać osobiście, opowiedział swe dzieje, byłaby to opowieść wielce umoralniająca. Lecz nie chciałby jej opowiedzieć, gdyby mógł, i nie mógłby, gdyby chciał, bo nie tylko nie nawykł do mówienia prawdy — nie był jej zdolny nawet pomyśleć, a fakty i złudzenia razem kręciły się w kółko w jego mętnym, zapijaczonym mózgu.

Zaczął życie dość błyskotliwie jako chorąży, mając piękną sylwetkę, zgrabne nogi oraz jeden z najpiękniejszych głosów w świecie. Do ostatniego dnia swego życia śpiewał, z wdziękiem, przejęciem i humorem, owe cudne irlandzkie ballady, wesołe i smętne zarazem, i tak wzruszające, że kapitan zawsze pierwszy płakał. Biedny Cos! Był równie dziarski jak ckliwy, dowcipny i tępy, zawsze dobroduszny, a czasem nieomal godny zaufania. Do ostatniego dnia swego żywota był gotów pić z każdym, kto się nawinął, i każdemu podżyrować weksel. Skończył w więzieniu dla niewypłacalnych dłużników, gdzie bardzo go polubił funkcjonariusz szeryfa, ten sam, który go przymknął.

Chociaż poranek życia Cosa trwał krótko, był wtedy radością kasyn oficerskich i miał zaszczyt śpiewać swe pieśni, pijackie i sentymentalne, przy stołach najznakomitszych generałów i naczelnych wodzów, wypił zaś w owych czasach trzy razy za dużo czerwonego wina i puścił całą ojcowiznę, wątpliwej zresztą wartości. Jakie były jego losy po wyjściu z wojska, to już nie nasza sprawa. Sądzę, że żaden cudzoziemiec nie zrozumie życia irlandzkiego dżentelmena bez pieniędzy ani też sposobów, jakimi udaje mu się utrzymać na powierzchni, konspiracji, w którą wchodzi dla zdobycia pieniędzy z bohaterami nie mniej nieszczęsnymi od niego, jak się uwija przez cały boży dzień, by dojść do swej porcji whisky z wodą — to są wszystko tajemnice dla nas niepojęte, dość powiedzieć, że przez wszystkie burze życia Jack jakoś żeglował, a lampa jego nosa nigdy nie gasła.

Kapitan, nim skończył półgodzinną rozmowę z Penem, zdołał wyciągnąć od młodego dżentelmena dwa suwereny za bilety na benefis córki, który miał się odbyć niebawem. Benefis nie był transakcją bona fide, jak benefis w zeszłym roku, kiedy biedna panna Fotheringay, grając na własne ryzyko, straciła piętnaście szylingów; opierał się na umowie z dyrektorem, wedle której owa dama miała dostać pewną ilość biletów i zatrzymać dla siebie znaczną część sumy uzyskanej z ich sprzedaży.

Pen miał w sakiewce tylko dwa funty. Wręczył je kapitanowi za bilety; bałby się zresztą ofiarować więcej, by nie urazić delikatnych uczuć Costigana. Kapitan wypisał mu kartkę na miejsca w loży, lekko wsunął funty do kieszeni kamizelki i zaklepał miejsce, w którym je schował. Zdawało się, że pieniądze ogrzewały jego stare boki.

— Na honor, mój panie — rzekł kapitan — z brzęczącą monetą mam dziś większe trudności niż dawniej, co zresztą zdarza się wielu porządnym facetom. Wygrałem sześćset funtów w jedną noc, gdy mój miły druh, jego królewska wysokość książę Kentu, bawił na Gibraltarze.

Trzeba było widzieć, jak kapitan znalazł się w czasie śniadania przy indyku z rożna i kotletach baranich! Historyjki sypały się jak z rękawa, a duch Costigana wznosił się coraz wyżej, w miarę jak czarował młodych ludzi. Ledwie promień słońca padł na niego, stary lazzarone wygrzewał się, plótł o sobie, swej dawnej, świetności i o wszystkich lordach, generałach i namiestnikach, jakich znał kiedyś. Opisał śmierć swej kochanej Bessie, świętej pamięci pani Costigan, i wyzwanie na pojedynek, jakie posłał kapitanowi Shanty-Clancy, z pułku rębaczy, za to, że arogancko spojrzał na pannę Fotheringay, kiedy święciła triumfy w Feniksie. Potem opowiedział, jak kapitan przepraszał i jak wydał obiad przy Kildare Street, gdzie w szóstkę wypili dwadzieścia jeden butelek czerwonego wina, itd. Oświadczył, że siedzieć z dwoma tak godnymi i szlachetnymi kawalerami to szczęście i duma starego żołnierza; gdy zaś wypił drugi kieliszek curacao, był tak uszczęśliwiony, że zaczął płakać. Razem wziąwszy trzeba powiedzieć, że kapitan nie był najtęższym umysłem ani najbardziej stosownym towarzystwem dla młodzieży; ale ludzie gorsi od niego zajmują znacznie lepsze pozycje w życiu, ludzie mniej uczciwi, choć nie popełnili polowy jego szelmostw.

Wyszli z gospody razem. Kapitan, rozczulony i kontent, wziął pod rękę obu swych drogich młodych przyjaciół. Paru kupcom, którym prawdopodobnie był coś winien, mrugnął, co miało znaczyć: „Spójrz, w jakim jestem towarzystwie; bądź spokojny, zapłacę, mój miły." Wreszcie przed salą bilardową pożegnali się z panem Fokerem, który umówił się tam z paru dżentelmenami z regimentu pułkownika Swallowtaila.

Pen i kapitan obdartus szli dalej ulicą; kapitan chytrze dopytywał się o majątek pana Fokera i jego pozycję życiową. Pen opowiedział mu, że ojciec Fokera jest słynnym piwowarem, a matka, lady Agnieszka Milton — córką lorda Rosherville'a. Kapitan zaczął nagle silić się na przesadne komplementy i pochwały pod adresem pana Fokera, którego „wrodzona arystokracja — jak rzekł — wprost rzuca się w oczy i służy za ozdobę innych właściwych mu zalet wybitnego intelektu i szlachetnego serca".

Pen szedł słuchając opowieści swego towarzysza, które dziwiły go, bawiły i intrygowały. Chłopcu nie przyszło jeszcze do głowy, że można komuś nie wierzyć; sam był naturą szczerą, przyjmował więc za dobrą monetę wszystko, co słyszał. Costigan nigdy nie miał wdzięczniejszego słuchacza. Szacunek, z jakim młodzian ów do niego się odnosił, a także jego skromne zachowanie, wielce kapitanowi pochlebiały.

Młody człowiek tak mu przypadł do gustu, wydał się tak prosty, uczciwy i pogodny, że kapitan w końcu zaprosił go do siebie, co wobec młodzieży zdarzało mu się niezmiernie rzadko, i zapytał, czy byłby łaskaw wstąpić w jego niskie progi, niedaleko stąd, gdzie miałby zaszczyt przedstawić swego młodego przyjaciela córce, pannie Fotheringay. Zaproszenie to sprawiło taką radość Penowi i tak nim wstrząsnęło, że pierwszą jego myślą było wymknąć się spod ramienia kapitana, drżał bowiem z obawy, że tamten może zauważyć jego wzruszenie. Wykrztusił parę słów bez związku, które miały oznaczać, jak dalece radosnym wydarzeniem byłoby dla niego, gdyby został przedstawiony pani, dla której.. dla której talentów żywił tyle podziwu.. niezmiernego podziwu. Szedł za kapitanem niemal nie widząc drogi, którą ten go prowadził. Zaraz zobaczy pannę Fotheringay! Zaraz ją zobaczy! Była dlań wszystkim. Cały świat wokół niej się kręcił. Wczoraj, kiedy jej jeszcze nie znał, było epoką tak odległą — przez ten czas dokonał się przewrót, już się wyłaniał nowy świat.

Kapitan zaprowadził swego młodego przyjaciela w cichą uliczkę, która nazywa się Opatówka i przylega do skweru dziekanki i domów kanonii; potężne wieże katedry górują nad tym zaułkiem. Kapitan mieszkał skromnie na pierwszym piętrze domu o niskim szczycie, z mosiężną tabliczką na drzwiach: „Creed,, krawiec męski i damski". Creed jednak nie żył. Wdowa po nim była klucznicą w katedrze; najstarszy syn zmarłego, małe ladaco, śpiewał w chórze, grał półpensówkami w orła i reszkę, był złym duchem swych braciszków, głos zaś miał słodki niczym anioł. Właśnie owi dwaj braciszkowie siedzieli na progu domu. Ruszyli żwawo na spotkanie swemu lokatorowi i zaczęli gwałtownie obrabiać, ku zdziwieniu Pena, poły surduta kapitana; prawdą jest bowiem, że poczciwy dżentelmen, gdy był przy pieniądzach, zawsze coś przynosił dzieciom; raz było to jabłko, innym razem kawałek piernika.

— Dzięki temu wdówka n i g d i nie dopomina się o c z i n s z, g d i mi to nie odpowiada — powiedział do Pena mrugając znacząco, z palcem przytkniętym do nosa.

Kiedy Pen wstępował za kapitanem na stare, skrzypiące schody, drżały pod nim kolana. W oczach zrobiło mu się ciemno, gdy stanął w pokoju, w jej pokoju. Zobaczył przed sobą coś czarnego, co zafalowało, jakby składając ukłon dworski, i ułyszał, lecz bardzo niewyraźnie, że Costigan wygłasza na jego temat przemówienie, w którym z właściwą sobie elokwencją wyraził „swemu dziecku" życzenie, by poznało: „Mego drogiego, zachwicającego młodego przyjaciela, pana Artura Pindinnisa, obywatela ziemskiego z okolicy, człowieka subtelnego umisłu i ujmujących manier, szczerego miłośnika poezji, którim włada czułe i tkliwe serce."

— Bardzo ładną mamy dzisiaj pogodę — rzekła panna Fotheringay z irlandzkim akcentem, głosem niskim, barwnym i tęsknym.

— Bardzo — odparł pan Pendennis.

W tak romantyczny sposób zaczęła się ich rozmowa; Pen znalazł się na krześle, skąd mógł do woli patrzyć na młodą damę.

W domu wyglądała jeszcze ładniej niż w świetle kinkietów. Ruchy jej były naturalne, wspaniałe i majestatyczne. Gdy podeszła do kominka i oparła się o gzyms, suknia opadała z jej wdzięcznej kibici powłóczystymi fałdami; z podbródkiem wspartym na ręce,. we wdzięcznej pozie tworzącej harmonijną całość — wyglądała jak zamyślona muza: Gdy siadła na wyplatanym krześle, ramieniem swobodnie otoczyła oparcie krzesła, ręka aż prosiła się, by włożyć w nią berło, a fałdy sukni opadały naturalnie i prosto. Każdy jej ruch był ujmujący i władczy. W rannym świetle widać było, że włosy ma granatowoczarne, cerę olśniewająco białą z leciutkim rumieńcem drgającym, jeśli można tak rzec, na policzku. Oczy miała szare z nieprawdopodobnie długimi rzęsami; co się tyczy jej ust, pan Pendennis dał mi potem do zrozumienia, że z ich soczystą czerwienią nie mogła się zmierzyć ani najwspanialsza gerania, ani lak do pieczętowania listów, ani mundur gwardzisty.

— I bardzo gorąco — ciągnęła cesarzowa i królowa Saba.

Pan Pen znów przytwierdził i w tym stylu potoczyła się dalej rozmowa. Zapytała Costigana, czy miło spędził wieczór u „George'a", na co ojciec jeszcze raz opowiedział o kolacji i policzył kielichy ponczu. Potem zapytał ją, co robiła rano.

— O dziesiątej przyszedł Bows — odpowiedziała — i studiowaliśmy O f a l i ę. To na dwudziestego czwartego; mam nadzieję, panie, że w dniu tym będziemy mieli zaszczyt pana zobaczyć.

— Oczywiście, oczywiście, tak! — zawołał pan Pendennis, zdziwiony, że mogła powiedzieć „Ofalia" i że jej wymowa ma zabarwienie irlandzkie, choć na scenie zupełnie nie miała obcego akcentu.

— Postarałem się, że przyjdzie na twój b e n i f i s, moja droga — powiedział kapitan klepiąc się po kieszeni kamizelki, gdzie spoczywały funty Pena, i zrobił do niego oko, na co chłopak spiekł raka.

— Pan... ten dżentelmen jest bardzo m i ł i — rzekła pani Haller.

— Nazywam się Pendennis — powiedział czerwieniąc się Pen. — Mam.. mam nadzieję, że pani nie zapomni mego nazwiska. — Serce tak mu waliło, gdy składał to śmiałe oświadczenie, że o mało się nie zakrztusił.

— Pendennis — powtórzyła wolno patrząc mu prosto w oczy wzrokiem tak szczerym, czystym i jasnym, i tak zabójczym, a mówiąc głosem tak słodkim, melodyjnym i niskim, że słowo i spojrzenie przeszyły Pena na wylot i dreszcz radości go obleciał.

— Aż do tej chwili nie wiedziałem, że moje nazwisko jest takie ładne — rzekł Pen.

— To jest bardzo ładne nazwisko — odpowiedziała Ofelia. — Pentweazle — to nieładne nazwisko. Czy tatuś pamięta, kiedy występowałam w okolicach Norwich, młodego Pentweazle'a, który grywał drugiego starca i ożenił się z panną Rancy, kolombiną; oboje zostali zaangażowani do Londynu; są teraz w teatrze „Queen's" i zarabiają pięć funtów na tydzień. Pentweazle nie było jego prawdziwym nazwiskiem. To Judkin tak go nazwał, nie wiem czemu. Nazywał się Harrington, nie — Potts. Jego ojciec był księdzem bardzo poważanym. Harrington był w Londynie i wpadł w długi. Pamiętasz, debiutował w Falkland z panną Bunce jako Julią.

— Ładna mi Julia — wtrącił kapitan — kobieta pięćdziesięcioletnia, matka dziesięciorga dzieci. Tyś powinna być Julią albo nie nazywam się Jack Costigan.

— Nie grałam wtedy głównych ról — powiedziała skromnie panna Fotheringay. — Nie umiałam ich grać, dopóki Bows nie zaczął mnie uczyć.

— Święta racja, moja droga — rzekł kapitan i nachyliwszy się do Pendennisa dodał:

— Przyciśnięty potrzebą, łaskawy panie, byłem jakiś czas nauczycielem szermierki w Dublinie (swego czasu zaledwie trzech ludzi w imperium mogło mnie tknąć floretem, teraz już Jack Costigan starzeje się i robi się ociężały, mój panie), gdzie moja córka uzyskała engagement w tijatrze i tam też brała lekcje u mego przyjaciela, pana Bowsa, który uczynił ją tym, co pan widzisz. Co robiłaś, jak poszedł Bows, Emilio?

— Jasne, zrobiłam pasztet — odparła Emilia z niezmąconą prostotą. Brzmiało to bardziej jak „paszczet".

— Gdybyś pan chciał spróbować go o czwartej, mój panie, powiedz t i 1 k o jedno słowo — uprzejmie zapraszał Costigan. — Ta dziewczyna robi najlepszy w Anglii pasztet cielęco-wieprzowy. Mam wrażenie, że mogę obiecać panu kieliszek ponczu o odpowiednim aromacie.

Pen przyrzekł wrócić o szóstej do domu na obiad, lecz teraz szelma pomyślał, że można połączyć piękne z pożytecznym, i nader skwapliwie przyjął zaproszenie. Patrzył z przyjemnością i zachwytem, jak Ofelia krząta się po pokoju przygotowując obiad. Wytarła kieliszki, położyła i wygładziła obrus, a wszystkie te obowiązki pani domu wykonała ze spokojnym wdziękiem i pogodnym uśmiechem. Gość był coraz bardziej oczarowany. „Paszczet" przybył na czas od piekarza w rękach brata małego chórzysty i o godzinie czwartej Pen znalazł się na obiedzie z kobietą najpiękniejszą z wszelkiego stworzenia — swoją pierwszą i jedyną miłością, którą uwielbiał, od kiedy? — od wczoraj, od niepamiętnych czasów. Jadł pasztet jej roboty, nalał jej szklankę piwa, zobaczył, jak wypiła nieco ponczu z kielicha, który przyrządziła papie, i nalała sobie tego trunku do kieliszka od wina. Była ujmująca, ofiarowała się przyrządzić poncz także dla Pena. Napój był niezwykle mocny; Artur nigdy w swym życiu nie wypił tyle alkoholu. Czy to poncz, czy też ta, która go przyrządziła, tak zamroczyła Pena?

Usiłował wciągnąć ją w rozmowę o poezji i teatrze. Zapytał, co sądzi o szaleństwie Ofelii i czy kochała się w Hamlecie, czy nie.

— Kochać się w takim małym, odpychającym hultaju jak dyrektorek Bingley? — Wzdrygnęła się z oburzeniem na samą myśl o tym. Pen wyjaśnił, że mówił nie o niej, lecz o Ofelii w sztuce.

— Ach, rzeczywiście,. jeśli nie było złej intencji, nie było obrazy. — Ale o Bingleyu powiedziała, że naprawdę mało go ceni, mniej niż „ten kieliszek ponczu". Pen z kolei zagadnął ją o Kotzebuego.

— Kotzebue? Kto to jest?

— Autor sztuki, w której pani grała tak zachwycająco.

— Nie wiedziałam — na początku książki było nazwisko Thompson — powiedziała.

Pen śmiał się z jej czarującej naiwności. Opowiedział jej o smutnym losie autora sztuki i o tym, jak Sand go zabił. Po raz pierwszy w swym życiu panna Costigan usłyszała o istnieniu pana Kotzebuego, lecz robiła wrażenie żywo zainteresowanej, a jej współczucie wystarczyło zacnemu Penowi.

Wśród takiej prostej rozmowy godzina z kwadransem, na którą Pen nieborak mógł sobie pozwolić, minęła, niestety, bardzo szybko. Pożegnał się i wnet znalazł się na drodze do domu, gnając na grzbiecie Rebeki. Odwołał się do honoru klaczy już w trzecim kursie, który robiła tego dnia.

— O czym on mówił, o szaleństwie Hamleta i teorii wielkiego krytyka niemieckiego na ten temat? — zapytała Emilia ojca.

— Cóż, faktycznie nie wiem, Miluś, kochanie — odrzekł kapitan. — Zapytajmy Bowsa, jak przyjdzie.

— W każdym razie jest miłym, gładkim w mowie, przystojnym młodym człowiekiem — powiedziała. — Ile wziął od ciebie biletów?

— Cóż, na honor, wziął sześć i dał mi dwie gwinee, Miluś — odparł kapitan. — Coś mi się zdaje, że kawaler nie ma za dużo pieniędzy.

— Jest nabity wiedzą z książek — ciągnęła panna Fotheringay. — Kotzebue! Chi, chi, a cóż za śmieszne nazwisko, i tego nieboraka zabił piasek! Czyś ty słyszał coś takiego? Zapytam się o to Bowsa, tatusiu.

— Dziwna śmierć, słowo daję! — zawołał kapitan i zmienił przykry temat rozmowy. — Na eleganckiej kobyle jeździ ten młody dżentelmen — ciągnął kapitan — i wspaniałym śniadaniem, ani słowa, podjął nas młody pan Foker.

— Wart jest dwóch prywatnych lóż i najmniej dwudziestu biletów, mówię ci! — zawołała córka, rozsądna dziewczyna, która nigdy nie traciła sprzed pięknych oczu dobrej okazji.

— Ręczę za to — odpowiedział tatuś.

Tak rozmawiali jeszcze chwilę, aż skończył się puchar ponczu; nadeszła pora, o której trzeba było wyjść, o wpół do siódmej bowiem panna Fotheringay musiała być w teatrze, dokąd ojciec zawsze ją odprowadzał. Kapitan stał, jak sami widzieliśmy, z boku sceny pilnując córki lub pił w garderobie z towarzystwem, które tam się zebrało, whisky z wodą.

„Jaka piękna! — myślał Pen galopując do domu. — Prosta i tkliwa! Jakże urzekający jest widok kobiety genialnej, która zniża się do posług domowych, gotuje, aby osłodzić życie staremu ojcu i warzy mu napoje! A ja, prostak, zacząłem mówić o sprawach zawodowych, ona jednak nader zręcznie zmieniła temat rozmowy! Ale sama też mówiła o sprawach zawodowych; opowiedziała z dowcipem i humorem historię swego kolegi, Pentweazle'a, jak go nazywano! Szkoda gadać, irlandzki humor jest niezastąpiony. Ojciec trochę nudny, ale całkiem miły; jakże ładnie zrobił, że udzielał lekcji szermierki po wyjściu z wojska, gdzie był ulubieńcem księcia Kentu! Szermierka! Muszę do niej wrócić, inaczej zapomnę wszystkiego, czego nauczył mnie Angelo. Stryj Artur był zawsze za tym, bym się uczył fechtunku; mówi, że to dobra zaprawa dla dżentelmena. Niech to diabli! Będę brał lekcje u kapitana Costigana. Nuże, Rebeka, pod górkę, stara pani. Pendennis, Pendennis — jak ona to powiedziała! Emilio, Emilio! — jaka dobra, szlachetna, piękna, wspaniała!"

Czytelnik, który zyskał przywilej podsłuchiwania rozmowy, jaką Pen prowadził z panną Fotheringay, mógł wyrobić sobie zdanie o jej walorach umysłowych i zapewne będzie skłonny pomyśleć, że nie powiedziała nic szczególnie dowcipnego ani mądrego w trakcie tej konwersacji. Cóż to jednak mogło obchodzić naszego Pena? Ujrzał parę pięknych oczu, uwierzył im — padł na kolana i oddał hołd cudnemu obrazowi. Jej słowom dodawał znaczenia, którego im brakowało; stworzył i pokochał bóstwo. Czy Tytania pierwsza zakochała się w ośle, czyż Pigmalion był jedynym artystą, który stracił głowę dla kamienia? Znalazł ją, znalazł to, czego pragnęło jego serce. Rzucił się do strumienia i pił duszkiem. Niechże ci, co mieli pragnienie, powiedzą, jak smakuje pierwszy haust. Pen wjechał w aleję wiodącą do domu i roześmiał się na całe gardło, gdy zobaczył wielebnego pana Smirke'a, który wracał z Fairoaks sztywno siedząc na swym kucu. Wikary marudził zatrzymując się po drodze przy zagrodach, potem marudził na lekcji z Laurą, potem oglądał ogrody i rozmaite ulepszenia w gospodarstwie pani Pendennis, aż doszczętnie znudził zacną damę. Pożegnał się w ostatniej chwili, nie zaproszony na obiad, na co na próżno czekał z utęsknieniem.

Pena po brzegi wypełniała dobroć i radość.

— No co, pozbierałeś się cały i zdrów? — śmiejąc się zawołał. — Wracaj ze mną, stary, zjesz mój obiad — ja już jadłem; będzie butelka starego wina i wypijemy za jej zdrowie, Smirke.

Biedny Smirke zawrócił kuca i potryndał się obok Artura. Matka była zachwycona widokiem syna w tak świetnym humorze i przez wzgląd na niego życzliwie przyjęła Smirke'a, gdy Artur powiedział, że siłą zawrócił go z drogi i zaprosił na obiad. W bardzo zabawny sposób opowiedział o wczorajszym przedstawieniu i kreacji dyrektora Bingleya w koślawych butach heskich, o rozłożystej pani Bingley w roli Hrabiny, w marszczonej sukni z zielonego atłasu i w polskiej czapce. Przy tym naśladował aktorów, co zachwyciło matkę i małą Laurę, która radośnie klaskała w dłonie.

— A pani Haller? — zapytała matka.

— Klasa, dobrodziejko — rzekł Pen śmiejąc się, że użył określenia swego godnego przyjaciela, pana Fokera.

— Jak, Arturze? — zapytała dama.

— Co znaczy „klasa", Arturku? — równocześnie krzyknęła Laura. Opowiedział im przedziwne dzieje pana Fokera, jak w szkole wołano za nim „Kadzisłój" i inne obelżywe przezwiska, i jak niesłychanie jest teraz bogaty, i że jest studentem w college'u Św. Bonifacego. Choć jednak był tak wesół i rozmowny, nie wspomniał słówkiem o swej dzisiejszej wyprawie do Chatteris ani o osobach z którymi tam się zaprzyjaźnił.

Kiedy obie panie poszły do siebie, Pen z błyszczącymi oczami nalał dwa puchary do pełna maderą i patrząc w oczy Smirke'owi, powiedział;

— Za jej zdrowie!

— Za jej zdrowie! — rzekł wikary. Westchnął, podniósł kielich i wychylił wino, aż twarz mu się zaróżowiła.

Nocy tej Pen spał jeszcze krócej niż poprzedniej. Rano, tuż przed świtem, wyszedł, sam osiodłał nieszczęsną Rebekę i pognał przez wydmy jak szalony. Znów obudziła go Miłość, mówiąc: „Ocknij się, Pendennis, jestem tutaj." Cudowna gorączka, rozkoszna tęsknota — ogień i niepokój; przyciskał je do siebie, nie oddałby ich za nic w świecie.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

W KTÓRYM JEST MIŁOŚĆ I WOJNA

Po tym wszystkim przez jakiś czas zacny Smirke nie miał żadnych kłopotów ze swym uczniem. Rebeka była zwierzęciem, które najwięcej ucierpiało wskutek stanu umysłu swego pana, gdyż poza dniami, kiedy mógł wszem wobec oświadczyć, że jedzie do Chatteris na lekcję szermierki, i robił to za wiedzą swej matki, młody gałgan, ilekroć zdołał wyrwać się na trzy godziny, pędził do miasta na Opatówkę. Gdy Rebeka okulała, pieklił się niczym Ryszard pod Bosworth, kiedy padł pod nim koń. Nazwisko Pena często powtarzało się w księgach dłużników jegomościa, który trzymał stajnie koni myśliwskich w Chatteris, z tytułu leczenia konia i wynajmu drugiego.

Potem, mniej więcej raz na tydzień, pod pozorem, że jedzie studiować ze Smirke'em dramat grecki, młody niecnota wychodził z domu tak, by zdążyć na „Konkurenta", dyliżans jadący z Londynu, zatrzymywał się parę godzin w Chatteris i wracał „Rywalem", który ruszał do stolicy o dziesiątej wieczór. Raz tajemnica o mało się nie wydała wskutek naiwności Smirke'a, którego pani Pendennis zapytała, czy dużo przeczytali poprzedniego wieczoru lub coś w tym rodzaju. Smirke już miał powiedzieć prawdę, że mianowicie w ogóle nie widział Pena, gdy pod stołem obcas tegoż przydepnął mu palec, ostrzegając, by nie zdradził.

Były oczywiście rozmowy na czuły temat. Trzeba przecież mieć powiernika i stróża tajemnic. Kiedy Pen po odebraniu od wikarego uroczystej przysięgi, że dochowa tajemnicy, poinformował go, co się z nim dzieje, ten, drżąc jak osika, powiedział, że „wierzy, iż przedmiot miłości Pena nie jest niegodny, a związek, w który wszedł, nie jest nielegalny" — gdyby bowiem tak było, nieborak uważałby za swój obowiązek złamać przysięgę i powiadomić matkę Pena, wtedy zaś — na myśl o tym robiło mu się słabo — doszłoby do awantury i na zawsze by stracił szansę patrzenia na to, co było mu droższe nad wszystko w świecie.

— Nielegalny, niegodny! — żachnął się Pen na obiekcje wikarego. — Ona jest tak niewinna jak piękna; nie oddałbym serca żadnej innej kobiecie. Sprawę trzymam w tajemnicy przed rodziną, ponieważ.. ponieważ.. są bardzo poważne powody, których nie wolno mi ujawnić. Lecz gdyby komuś wymknęło się słówko przeciw jej niewinności, znieważyłby zarówno jej cześć, jak i moją i.. i, psiakość, nie ścierpiałbym tego.

Smirke, uśmiechając się blado, powiedział tylko:

— Dobrze, już dobrze, nie wyzywaj mnie, Arturze, wiesz przecie, że nie umiem się bić — ale kompromis ten oddał nieszczęsnego wikarego jeszcze bardziej w ręce ucznia, na czym odpowiednio ucierpiały greka i matematyka.

Gdyby wielebny dżentelmen był bardziej spostrzegawczy i zajrzał do „Kącika poetów" w „Kronice Hrabstwa", która przychodziła z pocztą w środę, byłby zobaczył, że co tydzień ukazują się wiersze: Pani Haller, Pasja i geniusz, Do panny Fotheringay z Teatru Królewskiego, i inne posępne, wstrząsające i namiętne poezje. Jednakże szczwany wierszopis nie podpisywał się już pod swymi poematami NEP, lecz EROS, wobec czego ani nauczyciel, ani przezacna Helena, która wycinała z gazety wszystkie wiersze syna, nie wiedzieli, że Nep i płomienny Eros, opiewający z takim zapałem wdzięki aktorki, byli jedną osobą.

— Kim jest ta dama — zapytała wreszcie pani Pendennis — którą twój rywal ciągle opiewa w „Kronice Hrabstwa"? Pisze trochę podobnie do ciebie, kochany Penie, lecz twoje wiersze są znacznie lepsze. Czy widziałeś pannę Fotheringay?

Pen odrzekł, że tak, widział. Tego wieczoru, gdy był na Nieznajomym, grała panią Haller. Ale, ale, niezadługo odbędzie się jej benefis, wystąpi w roli Ofelii.. a może byśmy pojechali.. Szekspir, wiesz, mamo, konie dostaniemy z gospody „Pod godłem Clavering". Mała Laura aż podskoczyła z radości — marzyła o teatrze.

Artur podkreślił: „Szekspir, wiesz", gdyż nieboszczyk Pendennis, jak to wypadało człowiekowi jego pokroju, żywił niezwykły respekt dla barda znad Avonu i twierdził stanowczo, że w jego dziełach jest więcej poezji niż u wszystkich „Poetów" Johnsona razem wziętych. Aczkolwiek pan Pendennis sam niewiele poznał z tych dzieł, zalecał Penowi, by je czytał, i często mawiał, że z wielką przyjemnością, gdy chłopiec podrośnie, zabrałby go wraz z matką na parę dobrych sztuk nieśmiertelnego wieszcza.

Łzy pojawiły się w dobrych oczach matki, gdy tylko przypomniała sobie, co mówił człowiek, który odszedł. Czule ucałowała syna i powiedziała, że pojedzie. Laura skakała z radości. Czy Pen był szczęśliwy, czy zawstydzony? Gdy trzymał matkę w objęciach, pragnął powiedzieć jej wszystko; a jednak nie wydał się. Chciał najpierw zobaczyć, jak Emilia spodoba się matce; przedstawienie będzie wydarzeniem, on zaś wystawi matkę na próbę jak Hamlet swą rodzicielkę.

Helena w przystępie dobrego humoru zaprosiła Smirke'a, aby przyłączył się do nich. Duchownego wychowywała w Clapham czuła matka, przeciwna rozrywkom teatralnym, i stąd Smirke nie był jeszcze w teatrze. Ale Szekspir! Ale jechać z panią Pendennis w jej powozie i siedzieć cały wieczór przy niej! — nie mógł oprzeć się myśli o nadmiarze rozkoszy, wygłosił więc mętną mowę, w której wspomniał o pokusie i wdzięczności, przyjmując w końcu bardzo miłe zaproszenie pani Pendennis. Mówiąc to rzucił wdowie spojrzenie, które było jej nad wyraz niemiłe. Ostatnio zauważyła więcej takich natrętnych spojrzeń. Wikary stawał się wdowie z każdym dniem coraz bardziej wstrętny.

Nie będziemy się rozwodzili nad tym, jak Pen zabiegał o względy panny Fotheringay, czytelnik bowiem miał już próbkę jej konwersacji, które] bez wątpienia nie ma potrzeby obficie tu przytaczać. Godzinami siedział z Emilią i odkrywał przed nią całą swą chłopięcą duszę. Co tylko wiedział, czego się spodziewał, co czuł, czytał, o czym marzył — wszystko to jej powiedział. Mówił i marzył bez ustanku. Jedną po drugiej myśli, które powstawały w gorącej i zapalonej głowie, ubierał w słowa i powtarzał pannie Fotheringay. Jej udział w tete a tete polegał nie na tym, by mówić, lecz by robić wrażenie, że rozumie Pena, wyglądać nad wyraz ładnie i być mu bliską. Faktem jest, że gdy wygłaszał jedną ze swych tyrad, słodka

Emilia, która nie mogła zrozumieć ani dziesiątej części tego, co mówił, miała czas na to, by myśleć o swych sprawach, i rozważała, jakiego sosu doda się do baraniny na zimno, jak przenicuje sukienkę z czarnego atłasu i jak zrobi z szala czepek taki sam, jaki sprawiła sobie pana Thackthwaite, i tak dalej. Pen recytował Byrona i Moore'a, łącząc namiętność i poezję. Jej sprawą było wznosić oczy lub popatrzeć na niego i zawołać:

— Och, to piękne! Ach, wyborne! Powiedz ten wiersz jeszcze raz.

— Gdy zaś chłopak odszedł, wracała do swych zwykłych myśli o nicowaniu sukienki i klopsów z baraniny.

Faktem jest, że uczucie Peria niedługo było tajemnicą dla słodkiej Emilii i jej ojca. Już w czasie drugiej wizyty jego zachwyt był oczywisty dla obojga; po jego wyjściu stary dżentelmen zrobił do córki oko znad kieliszka grogu i rzekł:

— Na honor, Milciu, kochanie, zdaje mi się, że złowiłaś faceta.

— Phi, to tylko chłopiec, tatuśku drogi — zauważyła Milcia. — Z pewnością, to tylko dziecko.

— Ale złowiłaś go — rzekł kapitan — i pozwól sobie powiedzieć, że to nie jest płotka. Pytałem się Toma u „George'a" i Flinta, właściciela s k 1 i p u kolonialnego, u którego jego matka dokonuje zakupów.. piękny majątek.. jeździ własnym r i d w a n e m.. wspaniały park i grunta.. Park w Fairoaks.. syn jedynak.. cały majątek będzie jego, gdy skończy dwadzieścia jeden lat.. mogłabyś wyjść za lorda, a nie byłoby ci tak dobrze, panno Fotheringay.

— Ci chłopcy to wielkie gaduły — powiedziała Milcia z powagą.

— Przypomnij sobie, jak w Dublinie kręciłeś się koło młodego Poldoody, a ja miałam pełne biurko wierszy, które pisał dla mnie, kiedy był w college'u Św. Trójcy; i cóż, wyjechał za granicę, a matka ożeniła go z Angielką.

— Lord Poldoody był młodym arystokratą; u nich to jest normalne. Twoja pozycja nie była taka jak dziś, Milciu, kochanie. Tylko nie pozwól młodemu kawalerowi na zbyt wiele, bo, na rany Boga, Jack Costigan nie życzy sobie, by mu bałamucono córkę.

— Twoja córka też nie życzy sobie, tatusiu, tego możesz być pewny — powiedziała Milcia. — Jeszcze kapkę ponczu, świetny, prawda? Nie obawiaj się o młodego kawalera, zdaje mi się, że jestem na tyle dorosła, bym mogła sama uważać na siebie, kapitanie Costigan.

Tak więc Pen przybywał codziennie gnając tam i galopując z powrotem, i po każdej wizycie coraz bardziej szalał z miłości. Czasem kapitan był obecny przy ich spotkaniach; lecz żywiąc bezgraniczne zaufanie do córki, częściej skłaniał się do pozostawienia młodej pary samym sobie i gdy tylko Pen wszedł, nasuwał kapelusz na oko i wyruszał do miasta. Jakże rozkoszne były te rozmowy! Salon kapitana był to niski pokój z boazerią i szerokim oknem wychodzącym na ogród dziekana. Pen siedział i mówił — mówił do Emilii, która szyła coś i wyglądała ślicznie, ślicznie i spokojnie. Promień słońca zabłysnął w dużych oknach oświetlając jej wspaniałą twarz i postać. Wśród rozmowy zagrzmiał czasem wielki dzwon, Pen przestał się uśmiechać i siedział cicho, aż zamilkła potężna muzyka. Czasem znów o zachodzie słońca wrony podnosiły wrzawę na wiązach koło katedry, czasem wśród ciszy dobiegały dźwięki organów i chóru delikatnie zamykając Penowi usta.

Trzeba przy tej sposobności powiedzieć, że panna Fotheringay, w gładkim szalu i kapeluszu z opuszczoną woalką, w każdą niedzielę przez całe życie szła do kościoła w towarzystwie niestrudzonego ojca, który odśpiewywał księdzu z bogatym i pięknym akcentem irlandzkim, przyłączał się do psalmów i śpiewów kościelnych zachowując się jak najprzykładniej.

Mały Bows, przyjaciel rodziny, bardzo był zły na samą myśl o małżeństwie panny Fotheringay z wyrostkiem, młodszym od niej o siedem czy osiem lat. Bows był kaleką i pogodził się z tym, że jest jeszcze bardziej ułomny niż dyrektor Bingley i nie może pokazać się na scenie. Stanowił szczególny okaz oryginała niemałych talentów i dowcipu. Ujęła go uroda panny Fotheringay, zaczął więc uczyć ją sztuki aktorskiej. Wykrzykiwał piskliwym głosem role, a uczennica ślepo go naśladowała, powtarzając tekst głosem pełnym i barwnym. Pokazywał jej pozy, układał ruchy pięknych rąk. Kto zna tę wielką aktorkę ze sceny, przypomni sobie, jak nieodmiennie posługiwała się tymi samymi gestami, spojrzeniami, intonacjami, jak stawała na tej samej desce sceny, przybierała tę samą pozycję, toczyła oczami w tym samym momencie i zawsze jednakowo, łkała z tym samym odcieniem rozpaczy i z dokładnością do jednej sylaby. Na scenie przed widownią drżała ze wzruszenia, była tak wyczerpana i zapłakana, że tylko patrzeć, jak padnie bez czucia, ledwo jednakznalazła się za kurtyną, zbierała włosy i szła do domu na kotlet barani i szklankę porteru; po trudach pracowitego dnia szła spać i chrapała ochoczo i miarowo niczym tragarz.

Bows tedy był oburzony na myśl, że jego uczennica mogłaby zrezygnować z kariery oddając rękę jakiemuś panu na zagrodzie. Niechby tylko dyrektor któregoś z londyńskich teatrów ujrzał Emilię — natychmiast ją zaangażuje i dziewczyna zabłyśnie na stołecznych scenach. Nieszczęście chciało, że dyrektorzy londyńscy już ją widzieli. Przed trzema laty grała w stolicy i zrobiła klapę z powodu beznadziejnej głupoty. Wtedy to Bows wziął ją w swe ręce i uczył, rola po roli. Ciężko pracował, krzyczał, szarpał się, powtarzał w kółko wiersz po wierszu, a ona z jakąż cierpliwością i tępotą powtarzała za nim! Wiedziała, że on ją zrobił aktorką, i godziła się z tym. Nie była wdzięczna lub niewdzięczna, niegrzeczna czy kapryśna. Była głupia. Pen zaś kochał ją bez pamięci.

Konie pocztowe z gospody „Pod Godłem Clavering" przyszły na czas i zawiozły towarzystwo do teatru w Chatteris. Pen cieszył się widząc, że publiczność przybyła dość licznie. Młodzi dżentelmeni z Baymouth zajmowali lożę, na której przedzie siedział pan Foker i jego przyjaciel, pan Spavin, wspaniale ubrani w ceremonialne stroje wieczorowe. Przyjaźnie ukłonili się Penowi i przyjrzeli jego towarzystwu, które spotkało się z ich aprobatą, mała Laura bowiem była ładną dziewczynką o rumianej buzi okolonej kasztanowatymi lśniącymi loczkami, a pani Pendennis, w aksamitnej czarnej sukni z diamentowym krzyżem, który można było zobaczyć tylko w wielkie święta, wyglądała niezwykle ładnie i dostojnie. Za nimi siedział pan Artur i szlachetny Smirke z lokiem na pięknym czole i w białym halsztuku, któremu nic nie można by zarzucić. Wikary czerwienił się na myśl, że znalazł się tutaj, lecz jakże był szczęśliwy! Smirke i pani Pendennis przynieśli z sobą egzemplarze Hamleta, aby śledząc tragedię zaglądać do tekstu, jak to jest w zwyczaju u poczciwych prowincjałów, gdy się wybiorą do teatru.

Samuel, stangret, stajenny i ogrodnik pani Pendennis, usiadł na parterze, gdzie można było również zobaczyć służącego pana Fokera. Na parterze rozsiedli się też podoficerowie z pułku dragonów, którego orkiestra, za łaskawym zezwoleniem pułkownika Swallowtaila, była już, jak zwykle, na swoim miejscu. Korpulentny i znakomity wojownik z medalami za Waterloo wraz z grupą młodych oficerów przedstawiali piękny widok w lożach.

— Kim jest to indywiduum, które ci się kłania, Arturze? — zapytała pani Pendennis. Pen zaczerwienił się po uszy. — Nazywa się kapitan Costigan, madame — odpowiedział — brał udział w kampanii hiszpańskiej.

Istotnie, był to kapitan w nowym rinsztunku, jak mówił, z parą, dużych, białych rękawiczek z kozłowej skóry. Jedną z nich kiwał Pendennisowi, drugą zaś rozłożył nad sercem i guzikami surduta. Pen nie odezwał się więcej. Ale skąd pani Pendennis miała wiedzieć, że Costigan jest ojcem panny Fotheringay?

Hamletem tego wieczoru był pan Hornbull z Londynu, Bingley zaś skromnie zadowolił się rolą Horacego, całą siłę swego uderzenia zachowując dla Williama w Czarnookiej Zuzannie, drugiej sztuce.

Nie będziemy zajmować się przedstawieniem. Powiemy tylko tyle, że Ofelia wyglądała ślicznie i grała z cudownym, nieokiełznanym uczuciem, śmiała się, płakała, rzucała dzikie spojrzenia, jej piękne białe ramiona falowały, miotała się siejąc kwiatami i śpiewając urywki pieśni w szale najbardziej czarującym. Cóż za okazja dla wspaniałych czarnych włosów do falowania na jej ramionach! Zagrała najbardziej czarującego trupa, jakiego kiedykolwiek widziano; kiedy zaś Hamlet i Laertes walczyli w jej grobie, patrzyła z pewnym zainteresowaniem zza sceny w stronę loży Pena i towarzystwa, które tam się zebrało.

W loży panowało jednomyślne uznanie dla panny Fotheringay. Pani Pendennis była urzeczona jej urodą. Małą Laurę całkiem oszołomiły: sztuka, Duch, przedstawienie w przedstawieniu (w czasie którego, gdy Hamlet legł u stóp Ofelii, Pen miał wrażenie, że z przyjemnością udusiłby pana Hornbulla), lecz głośno wychwalała tę piękną młodą istotę. Pen był zachwycony wrażeniem, jakie Ofelia wywarła na matce. Duchowny także wielce się entuzjazmował.

Kiedy spadła kurtyna zasłaniając grupę ubitych postaci, które tak gwałtownie wyprawia się na tamten świat pod koniec Hamleta, a których zgon ani trochę nie zdziwił małej Laury, z wszystkich stron teatru zerwała się wrzawa i oklaski. Mężny Smirke, niebywale podniecony, klaskał i wołał: „Brawo, brawo!", nie mniej donośnie niż sami oficerowie dragonów. Ci byli niezmiernie poruszeni — ils s'agitaient sur leurs bancs — że się zapożyczę tym zwrotem u naszych sąsiadów. Manifestantów radości prowadził do akcji okazały Swallowtail machając czapką — podoficerowie na parterze, rzecz jasna, szli dzielnie w ślady swych przełożonych. Cała sala grzmiała oklaskami; Pen najgłośniej krzyczał: „Fotheringay! Fotheringay!" Panowie Spavin i Foker darli się z loży, jakby szczuli lisa. Nawet pani Pendennis zaczęła powiewać chusteczką, a mała Laura tańczyła, śmiała się, klaskała i patrzyła na Pena z zachwytem.

Hornbull, wśród salw entuzjazmu, wyprowadził bénéficiaire na przód sceny — wyglądała tak ładnie, była tak rozpromieniona, z włosami rozrzuconymi na ramionach, że Pen nie mógł już powstrzymać zachwytu. Pochylił się nad krzesłem matki i krzyczał, wiwatował, wywijał kapeluszem. Tyle tylko mógł zrobić, by zachować tajemnicę przed Heleną i nie powiedzieć: „Patrz! Oto kobieta! Kto jej dorówna? Mówię ci, kocham ją!" Pokrył jednak swe uczucia gromkimi okrzykami i wiwatami.

Co się tyczy panny Fotheringay i jej zachowania, odsyłamy czytelnika do jednej z poprzednich stron, gdzie znajdzie odpowiednią relację. Wykonała dokładnie tę samą sztuczkę. Przebiegała całą salę oczami pełnymi wdzięczności, drżała i ze wzruszenia o mało nie osunęła się na swe ulubione drzwi zapadni. Chwytała kwiaty (Foker strzelił w nią ogromnym bukietem, a nawet Smirke rzucił do celu różę, ale kiepsko i okropnie się zaczerwienił, gdy upadła na parter) — chwytała kwiaty i przyciskała je do wezbranej piersi, itd., itd.

— jednym słowem odsyłamy czytelnika do strony.. Biedny Pen zobaczył, że na jej piersiach migocze medalion, który kupił u pana Nathana na ulicy Głównej za ostatniego szylinga przy duszy i suwerena, pożyczonego od Smirke'a.

Potem szła Czarnooka Zuzanna. Ckliwa ta historia oczarowała i niezmiernie wzruszyła miękkie serca naszych przyjaciół. Zuzanna w rdzawej sukience i czapeczce z różową wstążką wyglądała nie mniej uroczo niż Ofelia. Bingley jako William był wspaniały. Goll w roli admirała wyglądał niczym statua marynarza, galeon widywany na dziobach okrętów armady; Gaubetts był (kapitanem Boldweatherem, nędznikiem, który uknuł plan porwania Czarnookiej Zuzanny, i machając ogromnym pierogiem mówił: „Niech się dzieje, co chce, a j a zniszczę tę dziewczynę". Wszyscy wyżej wymienieni grali swe role z właściwym sobie talentem, toteż nasi przyjaciele ze szczerym żalem patrzyli, jak spada kurtyna zamykając tę wdzięczną i tkliwą historię.

Gdyby Pen był z matką sam, kiedy jechali powozem do domu, powiedziałby jej owej nocy wszystko; siedział jednak na koźle w świetle księżyca, paląc cygaro przy boku Smirke'a, który wełnianym szalem osłaniał się od zimna. Kiedy przebyli już parę mil, koło starych, łagodnych koni pocztowych z Clavering mignął tandem i lampy pana Fokera, a pan Spavin pozdrowił pojazd pani Pendennis godnymi uwagi wariacjami angielskiego hymnu narodowego.

Zdarzyło się w dwa dni po tych radosnych wypadkach, że dziekan z Chatteris podejmował obiadem w dziekance grono swych duchownych przyjaciół. Że pili niezwykle dobry portwein i że podczas deseru wygadywali na biskupa, to więcej niż pewne, ale w tej chwili nie to nas interesuje. Nasz przyjaciel doktor Portman z Clavering był jednym z gości dziekana, a że był człowiekiem szarmanckim, gdy zobaczył zza stołu, że pani dziekanowa spaceruje po trawniku z dziećmi igrającymi wokół niej i z różową parasolką nad wdzięczną główką — wyszedł przez oszklone drzwi jadalni na trawnik, który znajduje się tuż pod tymi drzwiami, i pozostawił panów w białych halsztukach, aby dalej ostrzyli sobie języki na jego ekscelencji biskupie. Doktor tedy podszedł do pani dziekanowej i podał jej ramię. Przechadzali się po starożytnym, aksamitnym trawniku, od niepamiętnych czasów koszonym i walcowanym dla dziekanów, z taką swobodą, spokojem i zadowoleniem, z jakimi spacerują ludzie w kwiecie wieku, łagodnego usposobienia, po dobrym obiedzie, w cichy, złoty wieczór letni, gdy słońce tylko co schowało się za potężnymi wieżami katedry, a sierp księżyca coraz wyraźniej jaśnieje na niebie.

Otóż na końcu ogrodu dziekana stoi — jak już zaznaczyliśmy — dom pani Creed. Okna pokoju na pierwszym piętrze były otwarte, aby dać dostęp łagodnemu powietrzu letniego wieczora. Młoda dama lat dwudziestu sześciu z oczami otwartymi jak najszerzej i osiemnastoletni nieszczęsny chłopak, zaślepiony nieprzytomną miłością, znaleźli się sam na sam w pokoju; w osobach tych, ile że widzieliśmy ich przedtem w tym samym miejscu, czytelnik z łatwością rozpozna pana Artura Pendennisa i pannę Costigan.

Chłopczyna właśnie śmiało rzucił się w odmęt. Drżąc od gwałtownego wzruszenia, z sercem tłukącym się niemiłosiernie, ze łzami, które mimo woli się cisnęły, zdławionym głosem biedny Pen powiedział słowa, których już nie mógł wstrzymać, i padł wraz z całym ładunkiem miłości, zachwytu i zapału do stóp rozkwitłej piękności. Czy był pierwszym, który to uczynił? Czy nikt przed lub po nim nie rzucił na szalę dorobku całego życia, jak dzikus oddaje „białej twarzy" swą ziemię i majątek za łyk wody ognistej albo parę oczu laleczki?

— Czy twoja matka wie o tym, Arturze? — zapytała wolno panna Fotheringay.

Porwał jej rękę jak szalony i ucałował tysiąc razy. Emilia nie cofnęła ręki. „Czy twoja pani matka wie o tym? — zapytywała się w myśli panna Costigain. — Cóż, chyba wie", i przypomniał jej się piękny krzyż z diamentów, jaki miała pani Pendennis owego wieczoru na przedstawieniu, pomyślała więc: „Na pewno pozostanie w rodzinie."

— Uspokój się, drogi Arturze — rzekła niskim, pełnym barwy głosem, uśmiechając się słodko i poważnie. Potem wolną ręką lekko odgarnęła mu włosy z pulsującego czoła. Był tak zachwycony i w takim wirze szczęścia, że nie mógł mówić. Wreszcie wykrztusił:

— Moja matka widziała cię i uwielbia bezgranicznie. Szybko zyskasz jej miłość, czyż mogłoby być inaczej? Będzie cię kochała, bo ja cię kocham.

— No dobrze, zdaje mi się, że mnie kochasz — powiedziała panna Costigan chyba z odcieniem litości.

„Zdaje się jej, że kocham?" Tutaj oczywiście Pen przeszedł do rapsodu, którego jako ludzie całkowicie panujący nad swymi uczuciami nie mamy prawa podsłuchiwać. Niechże więc biedny chłopak rzuci swe proste serce do stóp kobiety, a my obejdźmy się z nim delikatnie. Najlepiej jest, niewątpliwie, kochać rozsądnie, ale lepiej kochać głupio niż w ogóle nie być zdolnym do miłości. Niektórzy z nas nie mogą — i szczycą się swą niemocą.

Kończąc swą tyradę Pen z zachwytem powtórnie ucałował królewską rękę. Mam wrażenie, że w tej właśnie chwili, kiedy pani dziekanowa i doktor Portman zajęci byli rozmową, młody panicz Ridley Roset, jej syn, pociągnął matkę z tyłu za rozłożystą suknię i powiedział:

— Słuchaj, mamo! Patrz tam — i wskazał swą niewinną główką. Widok z ogrodu dziekana istotnie należał do obrazków rzadko

oglądanych przez dziekanów lub opisywanych w kanonach kapituły. Przedstawiał on Pena oddającego hołd różowym paluszkom swego bóstwa, które przyjmowało pieszczoty z niezmąconym spokojem i pogodą ducha. Panicz Ridley patrzył w górę szczerząc zęby, a panienka Róża spozierała na brata rozdziawiwszy buzię ze zdziwienia. Nie da się opisać miny pani dziekanowej, a co się tyczy doktora Portmana, to ujrzawszy ową scenę i swego ulubieńca, drogiego ucznia Pena, stanął jak wryty, w niemym gniewie i osłupieniu.

W tejże chwili pani Haller zobaczyła towarzystwo na dole i zerwała się ze śmiechem.

— Ojej, ktoś jest w ogrodzie dziekana! — zawołała i wycofała się z niezmąconym spokojem, a Pen odskoczył z twarzą rozżarzoną jak węgiel.

Towarzystwo z ogrodu wróciło już do domu, kiedy Artur odważył się wyjrzeć znów przez okno. Sierp księżyca jaśniał na niebie, gwiazdy błyszczały, dzwon katedry bił godzinę dziewiątą, goście dziekana (wyjąwszy jednego, który zażądał swego konia i wcześnie odjechał) popijali herbatę z ciasteczkami w saloniku pani dziekanowej, kiedy Pen żegnał się z panną Costigan.

Potem wrócił do domu i już miał się położyć, gdyż biedny chłopiec bardzo był wyczerpany i roztrzęsiony, a jego napięte nerwy znajdowały się w stanie bliskim obłędu, gdy stary służący Jan z miną nie wróżącą nic dobrego zawiadomił go, że ma się stawić przed matką, która czeka na dole.

Wobec tego zawiązał z powrotem krawat i zszedł do salonu. Siedziała tam nie tylko matka, lecz także jej przyjaciel, wielebny doktor Portman. W świetle lampy twarz matki wyglądała bardzo blado, natomiast oblicze doktora było czerwone i trzęsło się z gniewu i emocji.

Pen od razu odgadł, że nadszedł kryzys i nastąpiło odkrycie. „Zaczyna się" — pomyślał.

— Gdzie byłeś, Arturze? — drżącym głosem zapytała Helena.

— Jak możesz patrzeć w oczy tej.. tej drogiej damie i chrześcijańskiemu księdzu, mój panie? — żachnął się doktor nie zważając na słabe, błagalne spojrzenia Heleny — Gdzie był? To wstyd, gdzie poszedł syn twej matki. Bo matka twoja jest aniołem, mój panie, aniołem. Jak śmiesz kalać jej dom i zatruwać tę istotę bez skazy myślami o twej zbrodni?

— Mój panie! — rzekł Pen.

— Nie wypieraj się, chłopcze! — ryczał doktor. — Nie dodawaj kłamstw do twej hańby. Sam cię widziałem. Widziałem z ogrodu dziekana. Widziałem, jak całowałeś rękę tej z piekła rodem wymalowanej..

— Dosyć! — krzyknął Pen i wyrżnął pięścią w stół, aż lampa podskoczyła i zamigotała. — Jestem bardzo młody, lecz zechce pan zapamiętać sobie, że jestem dżentelmenem i nie ścierpię, by lżono tę damę.

— Damę! — grzmiał doktor — Ona i dama.. ty.. ty.. ty stoisz przed matką i nazywasz tę.. tę kobietę damą!

— Mogę stanąć przed kimkolwiek! — zawołał Pen. — A ona może pokazać się wszędzie. Jest niewinna jak żadna inna kobieta. Jest tak dobra jak piękna. Gdyby ktoś inny, a nie pan, obraził ją, powiedziałbym mu, co myślę. Sądzę jednak, że panu jako memu przyjacielowi od dziecka wolno wątpić o mym honorze.

— Nie, nie, Pen, najdroższy Pen! — zawołała Helena niezmiernie uradowana. — Mówiłam, mówiłam panu, doktorze, on nie jest tym, za co pan go miał. — Tkliwa istota podeszła drżąc do Pena i padła w jego ramiona.

Pen poczuł się mężczyzną równym wszystkim doktorom w całym królestwie doktorów. Był rad, że nastąpiło to wyjaśnienie.

— Widziałaś, jaka jest piękna — powiedział do matki z miną pocieszyciela i opiekuna, jak na przedstawieniu Hamlet do Gertrudy. — Mówię ci, droga mamo, ona jest równie dobra. Gdy ją poznasz, powiesz to samo. Z wszystkich kobiet, wyjąwszy ciebie, ona jest najskromniejsza, najmilsza, najlepsze ma serce. Czemuż nie miałaby być w teatrze? swą pracą utrzymuje ojca.

— Starego, zapitego wyrzutka społeczeństwa — burknął doktor, lecz Pen nie dosłyszał lub nie zwrócił na to uwagi.

— Gdybyś mogła zobaczyć, tak jak ja, jakie stateczne jest jej życie, jak nieskazitelnie i zbożnie się prowadzi, tobyś.. jak ja.. tak jak ja (z dzikim spojrzeniem na doktora).. wzgardziła oszczercą, który śmiał ją skrzywdzić. Jej ojciec był oficerem, wyróżnił się w Hiszpanii. Był przyjacielem jego królewskiej wysokości księcia Kentu, dobrze zna go książę Wellington i wielu znakomitych oficerów naszej armii. Poznał wuja Artura u lorda Hilla, jeśli dobrze pamięta. Jego rodzina należy do najbardziej starożytnych i szanowanych w Irlandii i jest naprawdę równie dobra jak nasza. Co.. Costiganowie byli królami Irlandii.

— Co takiego, Boże miłościwy! — krzyknął doktor nie wiedząc, czy ma wybuchnąć gniewem, czy śmiechem. — Chyba nie powiesz, że chcesz się z nią ożenić?

Pen przybrał swą najbardziej książęcą minę.

— Jak pan sądzi, doktorze Portman, cóż innego byłoby moim pragnieniem?

Ofensywa załamała się zupełnie, błyskawiczny sztych Pena rozłożył doktora, który wybąkał tylko:

— Pani Pendennis, madame, trzeba wezwać majora.

— Wezwać majora? Gorąco popieram! — rzekł Artur, książę Pendennis i pan udzielny na Fairoaks z najbardziej dumnym machnięciem ręki.

Rozmowa tedy skończyła się napisaniem owych dwóch listów, które leżały na stole majora Pendennisa przy śniadaniu w Londynie, na początku naszych najautentyczniejszych dziejów księcia Artura.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

W KTÓRYM POJAWIA SIĘ MAJOR

Nasz znajomy, major Artur Pendennis, przybył do Fairoaks w oznaczonym terminie, po okropnej nocy spędzonej w dyliżansie, gdzie zażywny towarzysz podróży, nadnaturalnie napęczniały od płaszczy, wepchnął go w róg i nieprzyzwoicie chrapiąc nie dał zmrużyć oka; gdzie wdowa, siedząca naprzeciw majora, nie tylko nie dała dostępu świeżemu powietrzu zaniknąwszy wszystkie okna wehikułu, lecz napełniła jego wnętrze oparami rumu Jamaica, który, rozcieńczony wodą, niezmordowanie ssała z butelki w torebce. Ilekroć majorowi udało się zasnąć na chwilę, jazgot rogu przy bramach rogatki lub szturchańce sąsiada olbrzyma, który przygniatał go coraz mocniej, albo igraszki stóp wdowy na jego wrażliwych palcach, natychmiast budziły nieszczęsnego dżentelmena wystawiając go na pastwę okropności życia na jawie — życia, które dzisiaj należy do przeszłości, stało się dla nas nieosiągalne i pozostało tylko w słodkich wspomnieniach. Osiem mil na godzinę przez dwadzieścia lub dwadzieścia pięć godzin, ciasny dyliżans, twarde siedzenie, podagryczne skłonności, nieustanne zmiany woźniców mruczących, bo nie daliście im wystarczającego napiwku, towarzysz podróży zdradzający skłonność do whisky — któż nie znosił tych plag w dawnych dobrych czasach? I jak ludzie mogli podróżować w takich warunkach? A jednak podróżowali. Minęła noc i minął ranek. Major, z pożółkłą twarzą, brodą jak szczecina, z rozkręconymi lokami peruki, ostrymi bólami reumatycznymi rwącymi w różnych miejscach umęczonego ciała, wysiadł przy bramie wjazdowej Fairoaks, gdzie gościa powitały z honorami odźwierna i żona ogrodnika, a z jeszcze większym szacunkiem — pan Morgan, jego służący.

Helena wypatrująca gościa zobaczyła go przez okno. Ale nie wyszła zaraz na powitanie. Wiedziała, że major nie życzy sobie, by zobaczono go niespodziewanie, musiał bowiem nieco się przysposobić,, nim dał się ujrzeć. Kiedyś Pen, jako mały chłopiec, naraził się na ciężką niełaskę, gdy wyciągnął z gotowalni majora safianowe pudełeczko zawierające, trzeba wyznać, trzonowe zęby majora, oczywiście wyjmowane z ust w trzęsącym się dyliżansie, bez których to zębów major nie zechciałby się nikomu pokazać. Morgan, służący majora, robił z jego peruk sekret nad sekretami, loczki kręcił im w zacisznych miejscach, do pokoju swego pana wnosił je chyłkiem; bez czupryny major nie był skłonny pokazać się ani krewnym, ani znajomym. Major poszedł tedy do swego pokoju i uzupełnił wspomniane braki; w czasie toalety stękał, kwękał, sapał i wymyślał Morganowi, jak każdy stary dandys, któremu reumatyzm nie dał spać całą noc, a ma przed sobą niełatwe zadanie. Wreszcie ściśnięty gorsetem, ufryzowany i usztywniony zszedł do salonu z poważną i majestatyczną miną, jaka przystoi temu, kto jest zarazem człowiekiem interesu i światowcem.

Pena jednak tam nie było, tylko Helena i mała Laura, która szyła u jej stóp; major nigdy nie podał dziewczynce więcej niż palec wskazujący, co też zrobił i tym razem po przywitaniu się z bratową. Laura drżąc wzięła palec i puściła go, po czym uciekła z pokoju. Major Pendennis nie chciał jej zatrzymywać ani w ogóle widzieć w domu, miał bowiem swoje powody, że jej nie znosił, o czym może powiemy jeszcze przy sposobności. Na razie Laura zniknęła i pobiegła poszukać Pena, którego niebawem znalazła w sadzie spacerującego wielkimi krokami i zajętego poważną rozmową z panem Smirke'em. Był tak pochłonięty rozmową, że nie słyszał, jak Laura wołała go swym dźwięcznym głosem, aż 'dopiero Smirke pociągnął go za połę i wskazał palcem nadbiegającą dziewczynkę.

Przybiegła i włożyła rączkę w jego dłoń.

— Chodź do domu, Pen — powiedziała — ktoś przyjechał, stryj Artur przyjechał.

— Przyjechał? — spytał Pen i Laura poczuła, że ściska jej rączkę. Zmierzył Smirke'a niesłychanie groźnym spojrzeniem, jakby chciał powiedzieć: jestem gotów rozprawić się z nim i z każdym innym. Pan Smirke wzniósł oczy jak zwykle i dobył z siebie lekkie westchnienie.

— Idź pierwsza, Lauro — rzekł Pen z miną na pół groźną, na pół komiczną. — Idź i powiedz, że chciałbym się zobaczyć ze stryjem. — Śmiał się, by ukryć wielki niepokój; sam sobie dodawał ducha chcąc sprostać próbie, jaka go czekała.

W ciągu ostatnich dwóch dni powierzył swą tajemnicę Smirke'owi, po burzy zaś wynikłej z odkrycia doktora Portmana, przez czterdzieści osiem bitych godzin spędzonych w towarzystwie pana Smirke'a, nie robił nic innego, tylko bez przerwy mówił nauczycielowi o pannie Fotheringay, pannie Emilii Fotheringay, Emilii itd. Smirke'owi łatwo słuchało się tego wszystkiego, bo sam był zakochany, pragnął pozyskać względy Pena i uległ urokowi osobistych wdzięków tej bogini, do tej chwili bowiem, ile że nigdy przedtem nie był na przedstawieniu teatralnym, nie widział czegoś podobnego. Zapał Pena i potok jego słów, płomienna elokwencja, bogate poetyckie przenośnie i figury, męskie serce, dobre, gorące i pełne nadziei, które nie chciało widzieć żadnych braków kochanej osoby, żadnych trudności wynikłych z jej pozycji społecznej, jakich nie mógłby przełamać, na pół przekonały Smirke'a, że proponowane przez Pena rozwiązanie jest całkiem wykonalne i rozsądne i że byłoby wielce pożądane, by Emilia osiadła w Fairoaks, kapitan Costigan zainstalował się w żółtym pokoju na całe życie, a Pen ożenił się mając osiemnaście lat.

Faktem jest również, że w ciągu tych dwóch dni Pen przekonał także matkę; odparł jedną po drugiej wszystkie jej obiekcje posługując się owym podszytym oburzeniem zdrowym rozsądkiem, jaki często stanowi szlachetną odmianę głupstwa; doprowadził ją niemal do tego, iż podzieliła jego przekonanie, że to małżeństwo jest zrządzeniem nieba, że młoda kobieta jest zacną osobą i że matka w takiej sytuacji niczego więcej nie może żądać. Natomiast obawiała się przyjazdu stryja opiekuna przewidując, że będzie patrzył na małżeństwo Pena w sposób zupełnie odmienny niż prosty, romantyczny, uczciwy i całkiem absurdalny sposób, w jaki wdowa była już skłonna spoglądać na sprawy tego rodzaju. Helena Pendennis była kobietą wychowaną na wsi i księga życia, tak jak ona ją rozumiała, mówiła jej co innego niż strona tej książki, którą czyta się w miastach. Uśmiechała się jej (i sprawiała ową ponurą przyjemność, jaką idea poswięcenia się przynosi pewnym kobietom) myśl a dniu, w którym przekaże wszystko Penowi, chłopiec wprowadzi do domu swą żonę, a ona odda mu klucze i najlepszą sypialnię, będzie siedzieć na skraju stołu i napawać oczy jego szczęściem. Czegóż więcej chciała od życia poza widokiem szczęśliwego syna? Nawet cesarzowa nie byłaby za dobra dla Pena, małżeństwo z nim przyniosłoby jej zaszczyt; gdyby wybrał jednak skromną Esterę zamiast królowej Wasthi, Helena cieszyłaby się z wyboru jego lordowskiej mości. Choćby osoba, która doznała tego niezwykłego wyróżnienia, była nie wiedzieć jak skromna lub biedna, pani Pendennis chciała pokłonić się synowej, przyjąć ją z otwartymi ramionami, ustąpić jej pierwszego miejsca. Ale aktorka, kobieta dojrzała, która wystawiając się na gorące spojrzenia tysięcy oczu, od dawna rumieni się jedynie dzięki różowi, osoba zapewne niewykształcona i źle wychowana, która musiała przestawać z kolegami lekkoduchami i słuchać rozmów wątpliwej treści — och! jak ciężko było pogodzić się z myślą, że taka kobieta miała być wybranką syna i że matronie wypadnie abdykować na rzecz nałożnicy sułtana.

Wszystkie te wątpliwości wdowa przedstawiła Penowi w ciągu dwóch dni, kiedy czekali na przyjazd stryja; Pen jednak przyjął je z ową szczęśliwą szczerością i swobodą, jaką okazuje młody dżentelmen, gdy świat należy do niego, i ku swemu ogromnemu zadowoleniu rozbił w puch obiekcje matki. Panna Costigan to ideał cnoty i subtelności! Wrażliwa jak najbardziej nieśmiała panienka; czysta jak nieskalany śnieg; ma najświetniejsze maniery, najwdzięczniejszy dowcip i inteligencję, najbardziej czarującą ogładę, trafność sądu we wszelkich sprawach smaku; najwięcej zaś godne podziwu jest jej przywiązanie do ojca, zacnego starego dżentelmena z świetnej rodziny, któremu nie powiodło się w życiu, choć obracał się był w najlepszym europejskim towarzystwie. Arturowi nie spieszyło się, mógł czekać, jak długo będzie trzeba — aż skończy dwadzieścia jeden lat. Czuł jednak (tu twarz Pena przybrała wyraz śmiertelnej, rozpaczliwej powagi), że związał się jedynym uczuciem w swym życiu i że tylko ŚMIERĆ mogła położyć kres jego miłości.

Helena powiedziała mu, uśmiechając się smutno i kiwając głową, że ludzie żyją dłużej niż ich uczucia, a co się tyczy przewlekłego narzeczeństwa między bardzo młodymi mężczyznami a starymi kobietami, zna przykład w swej własnej rodzime (przykładem jest biedny ojciec Laury), który dowodzi, jak zgubne są owe związki.

Pen jednak zadecydował, że śmierć będzie jego przeznaczeniem w razie zawodu, dama więc gotowa była poddać się każdej ofierze i każdemu bólowi, paść na kolana i całować stopy synowej Hotentotki, byle nie stracić i nie opuścić syna.

Artur znał swą przewagę nad matką i, choć serce mu się krajało, młody tyran wykorzystywał tę przewagę. W ciągu dwóch dni doprowadził ją bez mała do uległości, a równocześnie otaczał czułą opieką. Jeden wieczór spędził z rozkoszną paszteciarką w Chatteris przechwalając się swym wpływem na matkę, drugą noc poświęcił układaniu płomiennych i napuszonych wierszy do swego bóstwa, w których przysięgał jak Montrose, że wsławi ją mieczem i okryje chwałą za sprawą swego pióra i że będzie ją tak kochał, jak jeszcze żadna śmiertelna niewiasta nie była uwielbiana od stworzenia rodzaju żeńskiego.

Tej nocy Helena długo nie mogła zasnąć. Gdy dobrze po dwunastej przemykała się koło drzwi syna, ujrzała promień światła przenikający przez szparę w drzwiach do ciemnego korytarzyka i usłyszała, jak Pen miota się i przewraca na łóżku mamrocząc wiersze. Poczekała chwilkę pod drzwiami, z niepokojem nasłuchując głosu syna. Podobnie zacna dusza czuwała wiele nocy temu, w czasie jego dziecięcych gorączek i chłopięcych chorób. Teraz leciutko nacisnęła klamkę i weszła tak cicho, że w pierwszej chwili jej nie zobaczył. Twarz miał odwróconą w przeciwnym kierunku. Na biurku rozrzucone były papiery, reszta leżała na łóżku wokół Pena, który obgryzał ołówek i myślał o rymach oraz wszelkiego rodzaju szaleństwach i namiętnościach. Był Hamletem, gdy skacze do grobu Ofelii, Nieznajomym, gdy bierze w ramiona panią Haller, piękną panią Haller z kruczymi splotami opadającymi na ramiona. Rozpacz i Byron, Tomasz Móore i wszelakie Amory i Anioły, Waller i Herriek, Beranger i wszystkie pieśni miłosne, jakie kiedyś czytał, kłębiły się i kipiały w głowie młodego dżentelmena. Matka weszła w chwili, gdy gorączka rozigranej wyobraźni chłopca sięgnęła szczytu.

— Artur — odezwał się łagodny, srebrzysty głos matki. Zadrżał i odwrócił się. Pozbierał papiery- i wepchnął je pod poduszkę. — Czemu nie śpisz, mój drogi? — zapytała matka uśmiechając się słodko i czule. Usiadła na łóżku i wzięła go za rozpaloną rękę. Pen chwilę patrzył na nią nieprzytomnie.

— Nie mogłem, zasnąć — rzekł. — Ja.. ja.. pisałem. — Zarzucił jej ramiona na szyję. — O mamo! — powiedział. — Ja ją kocham, kocham!

Także mogła zacna dusza nie ukoić go i nie pożałować? Poczciwa istota zrobiła, co było w jej mocy. Wielce zdziwiona i wzruszona pomyślała, że zaledwie wczoraj Pen był dzieckiem w tym samym łóżku; przypomniało jej się, jak w czasie wakacji przychodziła rankiem, by modlić się nad jego łóżkiem, zanim się obudził.

Wiersze były wspaniałe, to nie ulega wątpliwości, acz panna Fotheringay ich nie zrozumiała. Natomiast stary Cos zmrużył oko, przytknął znacząco palec do nosa i powiedział:

— Połóż je wraz z innimi listami, Milciu, kochanie: Poematy Poldoody'ego są niczym w porównaniu z tymi wierszami. — Milcia tedy zamknęła manuskrypty pod kluczem.

Kiedy major, ubrany i dobrze się prezentujący, pokazał się pani Pendennis, w trakcie dziesięciominutowej rozmowy zmiarkował, że biedna wdowa nie tyle martwi się zamierzonym przez Pena małżeństwem, ile gnębi ją to, że chłopiec jest nieszczęśliwy i że będzie miał ze stryjem gwałtowną sprzeczkę na temat swych małżeńskich planów.

Prosiła tedy usilnie majora, aby był bardzo oględny wobec Artura.

— Jest niezmiernie porywczy i nie zniesie niemiłych słów — powiedziała. — Parę dni temu doktor Portman odniósł się do niego szorstko i, muszę przyznać, niesłusznie — bo mój najdroższy syn ma tyle honoru, ile mogłaby sobie życzyć każda matka, ale odpowiedź Pena aż mnie przestraszyła, tyle w niej było gniewu. — Pamiętaj, że Artur jest już mężczyzną. Bądź bardzo, bardzo ostrożny — zakończyła kładąc długą, białą rękę na rękawie majora.

Podniósł jej dłoń, ucałował z galanterią i spojrzał na wystraszoną twarz damy ze zdziwieniem i z pogardą, choć zbyt był grzeczny, aby to okazać.

„Bon Dieu! — myślał stary arbiter — chłopak rzeczywiście ugadał kobietę i ona chce mu dać żonę, jak dałaby zabawkę, gdyby panicz się napierał. Czemu nie ma czegoś w rodzaju lettres de cachet i Bastylii dla kawalerów z dobrego domu?" Major obracał się w tak świetnym towarzystwie, że trzeba mu wybaczyć wielkopańskie zapędy. Ucałował trwożliwą rękę wdowy, uścisnął ją oburącz i położył na stole, kładąc na niej swą rękę, przy czym uśmiechał się i patrzył bratowej w oczy.

— A teraz przyznaj się — rzekł — że myślisz, jak by tu dojść do zgody z własnym sumieniem i pozwolić chłopcu, żeby robił, co mu się żywnie podoba.

Zaczerwieniła się wzruszona do łez, jak to zwykle kobiety.

— Myślę o tym, że Artur jest bardzo nieszczęśliwy.. i mnie też jest ciężko..

— Ciężko sprzeciwić się czy pozwolić, by miał to, czego chce? — zapytał major, a w duchu dodał z wielką ulgą: „Niech mnie krew zaleje, jeśli będzie miał, czego chce."

— Ciężko mi pomyśleć, że dał się owładnąć tak ślepemu, okrutnemu i fatalnemu uczuciu — powiedziała wdowa — którego koniec będzie bolesny, cokolwiek się stanie.

— To nie może skończyć się małżeństwem, droga bratowo — odpowiedział major stanowczo. — Ani nam się śniło, żeby Pendennis, głowa rodu, żenił się z wędrowną komediantką z budy jarmarcznej. Nie, nie, nie będziemy wżeniać się w Greenwich Fair, madame.

— Jeżeli małżeństwo rozwieje się nagle — przerwała wdowa — sama nie wiem, co będzie. Znam gorący temperament Artura, siłę jego uczuć, udrękę zawiedzionych oczekiwań, drżę więc na myśl o zawodzie, jaki mógłby go spotkać. Naprawdę, naprawdę, to nie może spaść na niego zbyt gwałtownie.

— Moja droga pani dobrodziejko — rzekł major z miną wyrażającą najgłębsze ubolewanie — nie wątpię, że Artur będzie paskudnie cierpiał, zanim mu przejdzie to drobne rozczarowanie. Czy jednak sądzisz, że jest jedyną osobą, która wpadła w takie opały?

— Nie, na pewno — odparła Helena ze spuszczonym wzrokiem. Myślała o swym własnym przejściu, miała w tej chwili znowu siedemnaście lat i była bardzo nieszczęśliwa.

— Ja sam — mówił szeptem major — doznałem zawodu w młodych latach. Młoda dama, z piętnastoma tysiącami funtów, siostrzenica hrabiego, ideał kobiety. Za trzecią część jej gotówki dostałbym z miejsca nominację, byłbym został podpułkownikiem mając trzydzieści lat. Ale to się okazało niemożliwe. Byłem tylko porucznikiem bez grosza przy duszy, wdali się w to jej rodzice, wsiadłem na okręt do Indii, gdzie miałem zaszczyt być sekretarzem lorda Buckleya, wówczas głównodowodzącego — bez niej. Co się stało? Zwróciliśmy sobie listy, odesłaliśmy pukle włosów (tu major przygładził perukę), cierpieliśmy, lecz jakoś nam przeszło. Ona jest teraz żoną baroneta i ma trzynaścioro dorosłych dzieci. Zmieniła się, to prawda, lecz córki przypominają mi, czym była ona. Trzecia jej córka ma być przedstawiona u dworu z początkiem przyszłego tygodnia.

Helena nie odpowiedziała. Myślała wciąż o dawnych czasach. Moim zdaniem, jeśli ktoś żyje nawet sto lat, są pewne epizody młodości, których wspomnienie przenosi nas w tamte czasy, a Helena właśnie myślała o takim zdarzeniu.

— Spójrz na mego rodzonego brata, moja złota — podjął major szarmanckim tonem — on także, jak wiesz, doznał małego zawodu na początku swej.. swej kariery lekarskiej.. nastręczyła mu się ponętna okazja. Panna Balls, pamiętam nazwisko, była córką apte.. specjalisty o rozległej praktyce. Starania brata rokowały poważne nadzieje. Lecz powstały trudności; po nich przyszedł zawód i.. jestem pewny, że nie miał powodu narzekać na niepowodzenie, które przyniosło mu tę rękę — powiedział major i jeszcze raz delikatnie przycisnął ręką palce Heleny.

— Żałosne są te małżeństwa między ludźmi różnego stanu i wieku — powiedziała Helena. — Wiem z doświadczenia, jak bardzo takie małżeństwa unieszczęśliwiają ludzi. Ojciec Laury, mój kuzyn, który.. który wychowywał się ze mną — dodała cicho — jest tego przykładem.

— Przykładem zupełnego braku rozsądku — wtrącił major. — Nie znam nic bardziej bolesnego dla mężczyzny, jak ożenić się z kobietą starszą lub niższego stanu. Wyobrażam sobie, co znaczy poślubić kobietę niskiego pochodzenia i mieć dom pełny przeklętej hałastry, stanowiącej jej rodzinę. Wyobrażam sobie żonę przywiązaną do swej matki, która mówi „nie mogie", a na imię ma E u g i enia Gienowefa! Czy można wprowadzić ją do towarzystwa? Moja droga pani Pendennis, nie będę wymieniał nazwisk, ale w naprawdę najlepszych kołach londyńskiego towarzystwa widziałem mężczyzn cierpiących męki i katusze, ignorowanych i zupełnie straconych, bo ich żony miały pospolitą rodzinę. Co zrobiła lady Snappperton w zeszłym roku na dejeuner dansant u siebie po balu cyganerii? Powiedziała lordowi Brounckerowi, że może przyprowadzić swe córki lub przysłać je z odpowiednią przyzwoitką, ale nie przyjmie lady Brouncker, która jest córką aptekairza czy czegoś takiego i, jak zauważył Tomek Wagg, nigdy nie potrzebowała lekarstwa, bo nigdy nie słabuje. Boże wielki, czym jest nieduży i krótkotrwały ból rozstania w porównaniu z cierpieniem udręki stałego mezaliansu i stosunków z ludźmi niskiego stanu?

— Czym jest, rzeczywiście! — potwierdziła Helena, której zbierało się na śmiech, lecz jeszcze powstrzymywała ochotę, bo pamiętała, z jak niezwykłym szacunkiem nieboszczyk mąż odnosił się do majora Pendennisa i jego historyjek z wielkiego świata.

— A dalej, ta nieszczęsna kobieta jest o dziesięć lat starsza od twego głupiego smyka, Artura. Cóż się dzieje w takich wypadkach, moja złociutka? Teraz, gdy jesteśmy sami, mogę ci powiedzieć: wynika z tego, na najwyższych szczeblach społeczeństwa, klęska, nieunikniona klęska. Żebyś zobaczyła, jak lord Clodworthy wchodzi do salonu z żoną — ha, wielki Boże! — ona wygląda na jego matkę. Co się stało z lordem i lady Willowbank, o których powszechnie wiadomo, że się pobrali z miłości. Lord odciął ją już dwa razy, kiedy powiesiła się z zazdrości o mademoiselle de Sainte Cunegonde, tancerkę. I wspomnisz moje słowa, Boże miłosierny, pewnego dnia lord Willowbank nie odetnie od stryczka starej kobiety. Widzisz, moja droga madame, nie żyjesz w świecie, a ja żyję. Jesteś trochę romantyczka i sentymentalna (wiesz, że jesteś — kobiety o wielkich, pięknych oczach zawsze są takie). Pozostaw tę sprawę memu doswiadczeniu. Ożenić się z tą kobietą! Mając osiemnaście lat wziąć za żonę trzydziestoletnią aktorkę, cha, cha! To już lepiej, żeby ożenił się z kucharką.

— Znam ujemne skutki przedwczesnych zaręczyn — westchnęła Helena.

Skoro zaś napomknęła o tym nie mniej niż trzy razy w ciągu rozmowy z majorem i wyraźnie dokucza jej myśl o długotrwałych zaręczynach oraz małżeństwach osób nierównego stanu, skoro nadto historia, którą chcemy opowiedzieć, wyjaśni zainteresowanym, kim. jest mała Laura, która pojawiła się więcej niż raz na kartach naszej powieści, wskazane będzie omówić tę sprawę w następnym rozdziale.

ROZDZIAŁ ÓSMY

W KTÓRYM PEN MUSI CZEKAĆ POD DRZWIAMI, A CZYTELNIK DOWIADUJE SIĘ KIM JEST MAŁA LAURA

Swego czasu tedy pewien młody dżentelmen z uniwersytetu w Cambridge przybył spędzić letnie wakacje na wsi, gdzie młoda Helena Thistlewood mieszkała z matką, wdową po poruczniku poległym pod Kopenhagą.  Dżentelmen ów nazywał się wielebny Franciszek Bell i był bratankiem pani Thistlewood, a tym samym kuzynem panny Heleny, było więc całkiem naturalne, że zamieszkał w domu swej ciotki, która zresztą prowadziła bardzo skromny tryb życia. Wielebny Bell spędził tam długie wakacje ucząc trzech czy czterech swych wychowanków, którzy przyjechali z nim na wieś. Był asystentem w college'u i zasłynął na uniwersytecie z erudycji i talentów pedagogicznych.

Obie krewne wnet dowiedziały się, że wielebny dżentelmen jest zaręczony i czeka tylko na prebendę, która pozwoliłaby mu dotrzymać słowa. Zamierzał poślubić córkę pastora, który kiedyś pełnił obowiązki wychowawcy młodego pana Bella. Właśnie pod dachem pana Coachera, jako siedemnastoletni czy osiemnastoletni chłopiec,, porywczy młody Bell rzucił się był do stóp panny Marty Coacher,, której pomagał zbierać groszek w ogrodzie. Na kolanach w obliczu owego groszku i Marty, poprzysiągł jej miłość na wieki.

Panna Coacher była o wiele lat starsza od młodzieńca; jej panieńskie serce srodze ucierpiało od wielu uprzednich rozczarowań w matrymonialnej dziedzinie. Nie mniej aniżeli trzech uczniów ojca zadrwiło z jej młodych uczuć. Miejscowy aptekarz nikczemnie wywiódł ją w pole. Oficer dragonów, z którym tyle, tyle razy tańczyła podczas szczęśliwego sezonu spędzonego w Bath wraz z podagryczną babcią, pewnego dnia szarpnął wesoło uzdą i pogalopował precz, by nigdy nie wrócić. Cóż więc dziwnego, że serce Marty Coacher, zranione strzałami powtarzającej się niewdzięczności, pragnęło ukojenia? Propozycji niemrawego, lecz grzecznego i zacnego chłopca wysłuchała bardzo uprzejmie i z zadowoleniem, a gdy skończył, powiedziała:

— Och, Bell, pan chyba za młody, by myśleć o tych rzeczach — lecz dodała, że sprawa ta nie jest obca również jej dziewiczemu sercu. Nie mogła odesłać pana Bella do swej mamy, bo pan Coacher był wdowcem, sam zaś, zatopiony w książkach, nie potrafiłby, oczywiście, wziąć w swe ręce czegoś równie kruchego i niezwykłego jak serce kobiety, panna Marta musiała więc sama pokierować swym serduszkiem.

Kosmyk jej włosów, zawiniętych w kawałek niebieskiej wstążki, przekazał szczęśliwemu Bellowi rezultat rozmowy dziewicy z samą sobą. Już trzykroć odcinała włosy i za każdym razem pozbywała się jednego ze swych kasztanowatych loków. Posiadacze ich byli niewierni, włosy odrastały. Marta wręczając ów dowód miłości naiwnemu chłopcu miała sposobność powiedzieć, że mężczyźni są zdrajcy.

Numer szósty wszakże był inny niż poprzednie miłości Marty — Franciszek Bell był najwierniejszym z kochanków. Gdy nadszedł czas powrotu do kolegium i wypadło zawiadomić pana Coachera o zawartym układzie, ten zawołał:

— Niech mnie Bóg ma w swej opiece, nic nie wiedziałem, co się tu dzieje! — co jest wielce prawdopodobne, skoro i przedtem trzy razy dał się zaskoczyć dokładnie tak samo. Franciszek wrócił na uniwersytet postanawiając zdobyć odznaczenia i złożyć je u stóp ukochanej Marty.

Mając tę nagrodę na względzie pracował nader owocnie. Po każdym egzaminie nadchodziły wiadomości o zdobytych odznaczeniach. Książki otrzymane w nagrodę za prace uniwersyteckie posłał staremu Coacherowi, srebrny puchar zdobyty za deklamacje — pannie Marcie. Rychło zajął wysokie miejsce wśród wranglerów i został asystentem w college'u; przez cały ten czas prowadził czułą korespondencję z panną Coacher, której wpływowi, może i słusznie, przypisywał swe sukcesy.

Stało się wszakże, że kiedy wielebny Franciszek Bell, asystent college'u i wychowawca, miał dwadzieścia sześć lat, panna Coacher doszła trzydziestu czterech, a jej wdzięki, wzięcie i charakter nie polepszyły się od owego słonecznego dnia wiosny jego życia, kiedy to Franio spotkał ją przy rwaniu grochu w ogrodzie. Zdobywszy odznaczenia młodzieniec ostygł w zapale do nauki, a jego sądy i gusty również zapewne ochłodły. Słońce w ogródku z groszkiem nie świeciło już pannie Marcie, a biedny Bell zrozumiał, że jest zaręczony — w tysiącu listów przyrzekał wstąpić w związek małżeński — z pospolitą, kłótliwą, szpetną, nieokrzesaną kobietą w średnim wieku.

Rezultatem licznych sprzeczek (w których błyszczała elokwencja

Marty i dlatego często z przyjemnością im się oddawała) było, że Franciszek odmówił wzięcia swych uczniów do Bearleader's Green, gdzie pan Coacher był pastorem i gdzie Bell zwykle spędzał lato. Zdecydował się spędzić wakacje u ciotki na wsi, której nie widział od wielu lat, od czasów, gdy małą Helenkę brał na kolana. Przyjechał tedy i zamieszkał z nimi. Helena wyrosła na piękną młodą kobietę. Kuzynowie spędzili razem prawie cztery miesiące, od czerwca do października. Spacerowali w letnie wieczory, spotykali się wczesnym rankiem. Wieczorami czytali razem książkę przy świecy, a stara dama drzemała. Wszystkiego, co umiała mała Helena, nauczyła się od Franka. Śpiewała dla niego, jako też oddała mu swe proste serce. Znała jego historię. Nie robił z tego tajemnicy — czyż nie pokazywał jej podobizny kobiety, z którą się zaręczył, i czy, zarumieniony, nie pokazywał listów, przykrych, zapalczywych, okrutnych? Dni mijały, byli coraz szczęśliwsi i bliżsi sobie, coraz silniej wiązała ich życzliwość, zaufanie i współczucie. Aż nadszedł ranek października, kiedy Franciszek wrócił do college'u i biedna dziewczyna zrozumiała, że jej serce poszło za nim.

Franciszek ocknął się z rozkosznego snu letniego do strasznej rzeczywistości swej niedoli. Zgrzytał zębami i szarpał się na łańcuchu obowiązku. Gorąco pragnął zerwać więzy, odzyskać wolność. Czy miał jej wyznać wszystko? Oddać swe oszczędności kobiecie, z którą był związany, i prosić o zwolnienie? Jeszcze miał czas — zwlekał. Prebenda mogła nie opróżnić się w najbliższych latach. Kuzynowie korespondowali z sobą smutno i czule; narzeczona, przykra, zazdrosna, niezadowolona, gorzko żaliła się, i słusznie, na oziębłość Franciszka.

Wreszcie nastąpił kryzys, nowa miłość wyszła na jaw. Franciszek przyznał się, niczego tym razem nie ukrywając, i wymówił Marcie gwałtowny charakter, złośliwy despotyzm oraz, co najgorsze, jej niski stan i poważny wiek.

Odpowiedziała, że jeśli nie dotrzyma obietnicy, pójdzie z jego listami do wszystkich sądów w całym królestwie — z listami, w których poprzysiągł jej miłość dziesięć tysięcy razy; najpierw zdemaskuje go przed światem jako krzywoprzysięzcę i zdrajcę, a potem się zabije.

Franio odbył jeszcze jedną rozmowę z Heleną, której właśnie umarła matka; Helena była wtedy damą do towarzystwa lady Pontypool Odbył jeszcze jedną rozmowę, w czasie której zapadło postanowienie, że Bell musi spełnić swój obowiązek, to znaczy dotrzymać przysięgi to znaczy spłacić dług wyłudzony przez szalbierkę, to znaczy unieszczęśliwić dwoje zacnych ludzi. Oboje uznali to za swą powinność i postanowili się rozstać.

Prebenda opróżniła się nadspodziewanie szybko, ale Franciszek, kiedy ją obejmował, był już siwym i starym człowiekiem. W dniu ślubu Helena napisała doń list zaczynający się od słów: „Mój Drogi Kuzynie!", a podpisany: „Zawsze Twoja". Odesłała mu listy i pukiel włosów, zachowując dla siebie jeden kosmyk. Miała go w biurku, gdy rozmawiała z majorem.

Bell już był czwarty czy piąty rok plebanem, kiedy opróżniło się miejsce kapelana na Coventry Island. Podjął w sekrecie starania o to stanowisko, a gdy je uzyskał, zawiadomił o nominacji żonę. Zaprotestowała, gdyż protestowała przeciw wszystkiemu. Powiedział jej oschle, że nie pragnie wcale, by pojechała z nim na Coventry Island, wobec czego pojechała. Bell objął urząd za czasów namiestnictwa Crawleya. Pozostawał w zażyłych stosunkach z tym dżentelmenem? pod koniec jego życia. Na Coventry Island, wiele lat po ślubie Bella, a w pięć lat od wiadomości, że Helena powiła syna, urodziła mu się córka.

Nie była to córka pierwszej pani Bell, która umarła na febrę wyspiarską niedługo po otrzymaniu przez Bella listu od Heleny Pendennis i jej męża, któremu Helena opowiedziała o wszystkim, listu z wiadomością, że urodziło im się dziecko.

— Byłam stara, prawda? — powiedziała pierwsza pani Bell. — Byłam stara i gorsza od niej, prawda? Ale wyszłam za ciebie, panie Bell, i nie dałam ci ożenić się z tamtą — powiedziała i umarła.

Bell poślubił damę z kolonii, którą bardzo kochał. Ale nie było mu pisane doznać szczęścia w miłości; gdy druga jego małżonka zmarła przy porodzie, Bell poszedł za nią; krótko przed śmiercią wysłał córeczkę do kraju, do Heleny Pendennis i jej małżonka, z pożegnalną prośbą, aby się maleńką zaopiekowali.

Maleństwo przybyło do Fairoaks z pobliskiego Bristolu, ubrane na czarno, w towarzystwie niańki, żony żołnierza. Rozstając się z nianią dziewczynka gorzko płakała. Ale pod matczyną opieką Heleny łzy jej prędko obeschły.

Dziewczynka miała na szyi medalion z włosami, które Helena dała, ileż lat temu! biednemu Franciszkowi, dziś nieboszczykowi w grobie. Dziecko było wszystkim co po nim zostało, Helena kochała więc sercem czułej istoty spadek zapisany jej przez Frania. Dziewczynce było na imię, jak stwierdzał list umierającego, Helena Laura. Jan Pendennis wszakże, chociaż przyjął legat, był zawsze zazdrosny o sierotę, wydał więc z ponurą miną polecenie, aby małą nazywano imieniem jej matki, a nie pierwszym imieniem, które dał jej ojciec. Laura bała się pana Pendennisa aż do ostatniej chwili jego życia. Helena, dopiero gdy mąż odszedł na zawsze, odważyła się na jawne okazywanie uczuć, jakie żywiła dla dziewczynki. W ten sposób Laura Bell została przybraną córką pani Pendennis. Ani mąż, ani jego brat major nie patrzyli na małą zbyt życzliwym okiem. Pierwszemu przypominała fakty z życia żony, z którymi musiał się pogodzić, choć wolałby o nich zapomnieć. Drugi zaś — jakże miał na nią patrzyć? Mała nie była spokrewniona z rodziną Pendennisa ani z żadnym szlachcicem w imperium, a cały jej majątek nie przekraczał sumy dwóch tysięcy funtów.

A teraz pozwólmy wejść Penowi, który czekał przez cały ten czas.

Z napiętymi nerwami, przygotowawszy się za drzwiami na spotkanie, szedł stawić czoło strasznemu stryjowi. Wyobrażał sobie, że potyczka będzie ostra, i gotów był znaleźć się z odwagą i godnością sławnej rodziny, którą reprezentował. Otwarł szeroko drzwi i wkroczył z miną groźną i bojową, uzbrojony, że tak powiem, cap a pie, z lancą wysuniętą i rozwiniętym pióropuszem, a patrzał na przeciwnika, jakby chciał powiedzieć: „Atakuj, jestem gotów."

Stary bywalec zmierzył wzrokiem postawę chłopca i z trudem powstrzymał się od uśmiechu na widok jego zachwycająco nadętej naiwności. Major Pendennis przedtem zbadał grunt; stwierdziwszy, że wdowa była już jedną nogą w obozie nieprzyjacielskim, chytrze miarkując, że groźby i tragiczne zaklęcia nic tu nie wskórają, bo chłopak jest uparty jak kozioł i strasznie poważny, major z miejsca zrezygnował z autorytatywnego tonu i z najbardziej dobrodusznym, naturalnym uśmiechem wyciągnął obie ręce do Pena, wesoło potrząsnął obojętnymi palcami kawalera i rzekł:

— No, dobra, mój chłopcze, opowiedz nam całą tę historię.

Helenę zachwyciła wspaniałomyślność poczciwego majora. Inaczej biedny Pen — był zaskoczony i zawiedziony, gdyż przygotował się moralnie na tragedię, zrozumiał zaś, że, jego wspaniałe entrée całkiem spaliło na panewce i było śmieszne. Zraniona próżność i oszołomienie przyprawiły go o rumieńce i dreszcze. Najchętniej by się rozpłakał.

— Do..do.. do tej chwili nie wiedziałem, że stryj przyjechał — powiedział. — W mieście pewnie dużo ludzi?

Jeśli Pen z trudem przełykał łzy, major robił, co mógł, by się powstrzymać od śmiechu. Odwrócił się i rzucił komiczne spojrzenie pani Pendennis, której ta scena wydała się i zabawna, i sentymentalna. Nie mając tedy nic do powiedzenia, podeszła i ucałowała Pena. Jest wielce prawdopodobne, że chłopak zmiękł, gdy pomyślał o czułym sercu i uległości matki wobec jego pragnień.

„Cóż to za para głuptasów! — pomyślał stary opiekun. — Gdybym tu nie przyjechał, dałaby się doprowadzić do tego, że złożyłaby ceremonialną wizytę rodzinie młodej damy i udzieliła im swego błogosławieństwa."

— A więc — powiedział ciągle się uśmiechając na widok tej pary — starajmy się jak najbardziej panować nad naszymi sentymentami, a ty, Pen, bratku, opowiedz nam całą historię.

Pen z miejsca wrócił do swej tragicznej i bohaterskiej miny.

— Historia, proszę stryja, wygląda tak — rzekł — jak już ci napisałem. Poznałem damę niezwykłej urody i cnoty, z świetnej rodziny, choć podupadłej majątkowo; znalazłem kobietę, w której zawarło się całe szczęście mego życia; wiem, że nigdy, przenigdy nie potrafię pomyśleć o innej niewieście. Zdaję sobie sprawę z różnicy wieku i innych przeszkód na mej drodze. Moje uczucie jest jednak tak gorące, że poczułem się na siłach przezwyciężyć wszystkie trudności, my oboje poczuliśmy się na siłach. Zgodziła się połączyć swe losy z moimi, przyjąć me serce i majątek.

— Czy to duży majątek, mój chłopcze? — zapytał major. — Czy ktoś zapisał ci pieniądze? O ile mi wiadomo, nie jesteś wart ani grosza.

— Wiesz, że wszystko, co mam, należy do niego! — zawołała pani Pendennis.

„Na miłość boską, madame, trzymajże pani język za zębami" — oto co opiekun miał ochotę powiedzieć; opanował się jednak, acz nie bez walki.

— Niewątpliwie, niewątpliwie — powiedział. — Wszystko byś mu oddała. To rzecz powszechnie znana. Ale, swoją drogą, Pen twój majątek ofiaruje młodej pani; i chce, mając osiemnaście lat, objąć ten majątek w posiadanie.

— Wiem, że matka odda mi wszystko — rzekł Pen nieco zmieszany.

— Tak, braciszku, lecz odrobina rozsądku nigdy nie zawadzi. Jeśli twoja matka prowadzi dom, jasne jest chyba, że ma prawo dobierać sobie towarzystwo. Skoro już oddajesz dom bez zgody matki i przejmujesz jej rachunek w banku na dobro panny, jakże jej tam? — panny Costigan — czy nie sądzisz, że powinieneś co najmniej poradzić się mej bratowej jako jednej z głównych stron w tej transakcji? Mówię z tobą, jak widzisz, bez odrobiny gniewu i nie uciekając się do władzy, którą prawo i twój ojciec dali mi na najbliższe trzy lata, mówię, jak jeden światowiec do drugiego i pytam się, czy sądzisz, że mogąc zrobić, co ci się podoba z matką, masz tym samym prawo tak postąpić? Skoro jesteś od niej zależny, czyż nie byłoby szlachetniej powstrzymać się z tym krokiem albo przynajmniej być na tyle uprzejmym, by poprosić ją o zgodę?

Pen spuścił głowę i zaczynał pomału rozumieć, że czyn, którym się chełpił jako najbardziej romantycznym, wspaniałym przykładem bezinteresownego uczucia, był, zdaje się, krokiem egoistycznego i samowolnego szaleństwa.

— Zrobiłem to w chwili uniesienia — tłumaczył się chłopiec. — Nie zdawałem sobie sprawy, co mówię i robię (tu mówił najzupełniej szczerze). Teraz jednak powiedziało się i obstaję przy tym. Nie, ani nie mogę, ani nie chcę tego odwołać. Raczej wolałbym umrzeć. Ale nie.. nie chciałbym obciążać tym matki. Będę pracował na siebie. Wstąpię na scenę, będę wraz z nią występował. Ona.. ona mówi, że byłbym dobrym aktorem.

— Czy jednak chciałaby wziąć cię na takich warunkach? — wtrącił major. — Słuchaj, nie mówię, że panna Costigan nie jest kobietą najbardziej bezinteresowną. Czy nie sądzisz jednak, mówmy szczerze, że twoja pozycja rokującego nadzieję, młodego dżentelmena ze starej rodziny stanowi jedną z przyczyn, dla których panna Costigan mile widzi twoje starania?

— Wolę, mówię wam, umrzeć niż złamać słowo, które jej dałem — powiedział Pen zaciskając pięści i oblewając się rumieńcem.

— Kto cię o to prosi, drogi przyjacielu? — odparł z niezmąconym spokojem opiekun. — Dżentelmen nie łamie słowa, oczywiście, jeśli dał je z własnej woli. Ale, swoją drogą, możesz poczekać. Jesteś coś niecoś winien matce, rodzime.. i mnie, reprezentującemu ostatnią wolę twego ojca.

— Och, naturalnie — przyznał Pen z uczuciem ulgi.

— No tak, skoro dałeś jedno słowo pannie, drugie dasz nam, prawda, Arturze?

— Na co? — zapytał Artur.

— Że nie ożenisz się potajemnie, że nie zrobisz wycieczki do Szkocji, rozumiesz?

— To byłoby kłamstwo. Pen nigdy nie okłamywał swej matki — powiedziała Helena.

Pen znów zwiesił głowę ze wstydu, oczy miał pełne łez. Czyż cała ta intryga nie była okłamywaniem czułej i ufnej istoty, która z miłości gotowa była oddać mu wszystko? Podał rękę stryjowi.

— Nie, stryju, dżentelmeńskie słowo honoru — powiedział. — Nigdy nie ożenię się bez zgody matki! — Rzuciwszy matce jasne spojrzenie pożegnalne wyrażające ufność i niezmierną miłość, chłopiec wyszedł z salonu i udał się do swego gabinetu.

— To anioł, anioł! — zawołała matka ulegając jednemu ze swych zwykłych zachwytów.

— Wyrósł z dobrego pnia, dobrodziejko — rzekł szwagier — z dobrych pni po obu stronach.

Major był wielce zadowolony z wyników swej dyplomacji — tak dalece, że jeszcze raz ucałował koniuszek rękawiczki pani Pendennis i wyzbywając się lakonicznego, męskiego i pełnego prostoty tonu, w jakim prowadził rozmowę z chłopcem, zaczął cedzić słowa, co robił zawsze w chwilach, gdy był bardzo z siebie zadowolony.

— Moja złota — rzekł swym najbardziej uprzejmym tonem — uważam, że mój przyjazd tutaj był bardzo potrzebny, pochlebiam sobie, że ostatnia botte udała mi się. Powiem ci, jak wpadłem na tę myśl. Trzy lata temu moja przemiła przyjaciółka, lady Ferrybridge, przysłała po mnie ogromnie zaniepokojona o syna, Gretnę, którego sprawę pewnie sobie przypominasz, i błagała mnie, bym użył swego wpływu na młodego dżentelmena, który wplątał się w affaire de coeur z córką szkockiego pastora, panną Mac Toddy. Usilnie nalegałem, by postępowali z nim łagodnie. Ale lord Ferrybridge wściekł się i wziął chłopca w ryzy. Gretna markotnie milczał, rodzice więc myśleli, ze odnieśli zwycięstwo. Co się okazało, moja złota? Młodzi ludzie byli już trzy miesiące po ślubie, gdy lord Ferrybridge dowiedział się o ich miłości. Dlatego właśnie wyciągnąłem przyrzeczenie od panicza Pena.

— Artur nigdy by nie zrobił czegoś podobnego — powiedziała pani Pendennis.

— Nie zrobił, to jedyna pociecha — odparł szwagier.

Jako oględny i roztropny światowiec, major Pendennis na razie nie nastawał dalej na Pena, lecz spodziewał się, że najwięcej pomoże tu czas, a także sądził, iż oczy młodego kawalera otworzą się niezadługo i ujrzą, jakie głupstwo popełnił. Stwierdziwszy, jak dalece chłopak jest wrażliwy na punkcie honoru, grał niezwykle zręcznie na tych szlachetnych uczuciach Pena. Po obiedzie w czasie rozmowy przy winie, wskazał mu na konieczność absolutnej rzetelności i otwartości we wszystkim, co będzie robił, i nakłaniał go, aby kontakty ze swą interesującą przyjaciółką (tak uprzejmie major nazywał pannę Fotheringay) utrzymywał za wiedzą, jeśli już nie za zezwoleniem, pani Pendennis.

— Zresztą, Pen — rzekł major z ujmującą szczerością, która nie sprawiała przykrości chłopcu, a równocześnie sprzyjała interesom negocjatora — musisz wiedzieć, że sam się marnujesz. Matka może ulec i zgodzić się na to małżeństwo, tak samo by się zgodziła na wszystko, czego byś chciał, gdybyś tylko o to się uparcie dopominał; bądź jednak pewny, że to by się jej nigdy nie podobało. Bierzesz młodą kobietę ze sceny prowincjonalnego teatru i przekładasz ją, tak trzeba to rozumieć, nad jedną z najświetniejszych dam w Anglii. Matka pogodzi się z twoim wyborem, ale nie sądź, że ją to uszczęśliwi. Często miałem wrażenie, entre nous, że moja bratowa ma na oku małżeństwo między tobą a jej małą wychowanicą, Florą, Laurą czy jak jej tam. Byłem zawsze zdecydowany, w miarą mych sił, nie dopuścić do tego związku. Dziecko, jak mi powiedziano, ma zaledwie dwa tysiące funtów. Jedynie dzięki największym oszczędnościom i zachodom moja bratowa może pozwolić sobie na przyzwoite prowadzenie domu i na to, byś wyglądał i kształcił się jak przystało dżentelmenowi; chciałbym ci wyznać, że miałem inne i o wiele wyższe zamiary względem ciebie. Twoje nazwisko i urodzenie, mój panie, twoje zdolności, mam wrażenie — znaczne, przyjaciele, którymi ja się szczycę, wszystko to pozwoliłoby mi umieścić cię na swietnym stanowisku, stanowisku nie do pogardzenia jak na młodego człowieka, którego środki finansowe są aż nadto skromne, i spodziewałem się, że będę świadkiem co najmniej twych starań o przywrócenie splendoru naszemu nazwisku. Przeczulenie twej matki stanęło już na zawadzie jednemu planowi, inaczej mógłbyś zostać generałem, podobnie jak twój znakomity przodek, który bił się pod Ramillies i Malplaquet. Mam teraz na oku inny plan: mój znakomity i łaskawy przyjaciel, lord Bagwig, bardzo mi życzliwy, przyjąłby cię, nie wątpię, do swej misji w Pumpernickel i mógłbyś wspinać się po szczeblach służby dyplomatycznej. Ale — wybacz, że wracam do tego tematu — jakże można pomóc młodemu, osiemnastoletniemu dżentelmenowi, jeśli chce się ożenić z trzydziestoletnią damą, którą znalazł w budzie jarmarcznej — no, nie na jarmarku, ale w szopie. Nie masz dostępu do dyplomacji. Nie masz dostępu do służby publicznej. Nie masz —do towarzystwa. Widzisz, drogi przyjacielu, jak się sam pogrążasz. Z pewnością masz widoki w adwokaturze, gdzie, jak słyszę, zacni dżentelmeni żenią się czasem z kucharkami; ale w żadnym innym zawodzie. Możesz też żyć sobie tutaj — tutaj, mon Dieu! na zawsze (major aż się wzdrygnął, gdyż równocześnie pomyślał najtkliwiej o Pall Mall) — tu, gdzie twa matka jak najuprzejmiej przyjmie przyszłą panią Arturową, gdzie wszakże przyzwoici ludzie z hrabstwa nie będą wam składać wizyt, gdzie, mój łaskawco, ja sam, mój Boże, będę się wstydził was odwiedzić, bo mówię, co myślę, i wyznam ci, że lubię żyć w towarzystwie dżentelmenów; gdzie wreszcie będziecie musieli żyć z popijającymi rozcieńczony rum panami farmerami i będziesz wegetował jako młody mąż starej kobiety, a ona, jeśli nie będzie się kłóciła z twą matką, narazi ją co najmniej na utratę pozycji towarzyskiej i ściągnie w dół do tej wątpliwej sfery, do której ty niechybnie spadniesz. To nie moja rzecz, łaskawy panie. Ja się nie gniewam. Twój upadek dotknie mnie tylko o tyle, że przekreśli nadzieje, jakie żywiłem, że mianowicie zobaczę, jak moja rodzina znów zajmuje w świecie należne jej miejsce. Ruina czeka jedynie twoją matką i ciebie. Żal mi was obojga z całego serca. Poproszę czerwonego wina. To ja posłałem tego wina twemu biednemu ojcu; pamiętam, kupiłem je na licytacji biednego lorda Levanta. Ale naturalnie — dodał major, smakując trunek — skoroś się zaręczył, zrobisz, co przystoi ci uczynić jako człowiekowi honoru, choćby twa obietnica była jak najbardziej niefortunna. Wszakże przyrzeknij nam ze swej strony, mój chłopcze, już raz cię prosiłem o to ustępstwo, że nic nie stanie się po kryjomu, że będziesz kontynuował studia i tylko co jakiś czas będziesz odwiedzał swą interesującą przyjaciółkę. Często do niej pisujesz? Pen zarumienił się i powiedział, że, no, cóż, tak, pisał do niej.

— Mam wrażenie, wiersze, ha! Ale i proza? Ja sam parałem się poezją. Przypominam sobie, kiedy przyszedłem jako nowicjusz do pułku, pisywałem wiersze dla kolegów pułkowych; udało mi się to i owo na tym polu. Rozmawiałem niedawno z moim starym przyjacielem, generałem Hobblerem, o pewnym wierszu, który machnąłem dla niego w roku 1806, gdy byliśmy na Przylądku Dobrej Nadziei, i mój Boże, generał pamięta cały ten wiersz; często bowiem posługiwał się nim, stary hultaj, i de facto wypróbował ten wiersz na pani Hobbler, panie dzieju, wniosła mu w posagu sześćdziesiąt tysięcy funtów. Chyba pisywałeś wiersze, co, Pen?

Chłopak znów się zaczerwienił i odpowiedział, że, no tak, pisał wiersze.

— A pięknisia odpowiadała poezją czy też prozą? — zapytał major, przypatrując się bratankowi z całkiem szczególną miną, jakby chciał powiedzieć: „O święty Jacenty! Cóż to za osioł!"

Pen jeszcze raz się zaczerwienił. Pisała, ale nie wierszem, przyznał młody kochanek i z przyzwyczajenia przycisnął lewą ręką kieszeń na sercu, co nie uszło uwagi majora.

— Przechowujesz tam listy, jak widzę — rzekł stary weteran pochylając się ku Penowi i wskazując swą pierś (mężną pierś wypchaną watą przez pana Stultza). — Wiesz dobrze, że listy są tam. Dałbym dwa pensy, żeby je zobaczyć.

— Cóż — odparł Pen skręcając w palcach łodyżki truskawek — ja.. ja.. — zdania tego jednak nigdy nie dokończył; miał bowiem minę tak śmieszną i zakłopotaną, że senior nie mógł dłużej zachować powagi i parsknął niepowstrzymanym śmiechem, a po chwili i Pen musiał mu zawtórować śmiejąc się serdecznie i głośno.

W świetnym humorze udali się do saloniku pani Pendennis. Ucieszyła się, gdy usłyszała, że roześmiani przechodzą przez hall.

— A ty szelmo! — powiedział major kładąc wesoło rękę na ramieniu Pena i dając chłopcu kuksa w okolice górnej kieszeni. Wyczuł tam papiery, które wyraźnie zaszeleściły. Kawaler był zachwycony, zadowolony z siebie, triumfował — jednym słowem: dudek.

Obydwaj przyszli tedy na podwieczorek w jak najlepszych humorach. Major był niesłychanie uprzejmy. Nigdy nie pił tak dobrej herbaty, taki chleb je się tylko na wsi. Poprosił panią Pendennis o jedną z jej uroczych pieśni. Potem nakłonił Pena, by coś zaśpiewał. Piękny głos chłopca wywołał jego zachwyt i zdumienie; poprosił bratanka, by przyniósł swe mapy i rysunki i chwalił je jako rzeczywiście godne uwagi owoce talentu kawalera; gratulował mu wymowy francuskiej; podbijał naiwnemu chłopcu bębenka zręczniej, niż kochanek schlebia kochance; gdy więc nadeszła pora odpoczynku, matka i syn udali się do swych sypialni do cna oczarowani wdziękami majora.

Sądzę, że gdy znaleźli się w swych pokojach, Helena uklękła jak zwykle, a Pen, zanim poszedł do łóżka, czytał listy, jakby jeszcze nie znał na pamięć każdego słowa. Prawdę powiedziawszy, dokumentów tych było zaledwie trzy, opanowanie ich treści nie wymagało zatem wielkiego wysiłku pamięci.

W liście numer 1 wdzięczna panna Fotheringay przesyła panu Pendennisowi pozdrowienia oraz w imieniu tatusia i swym własnym składa dzięki za śliczne prezenty. Zachowa je na zawsze i będzie ich strzec; panna F. i kapitan C. nigdy nie zapomną rozkosznego wieczoru, jaki spędzili w zeszły wtorek.

List numer 2 brzmiał:

Drogi Panie! W najbliższy wtorek wieczorem, w naszych niskich progach wydajemy dla szczupłego grona naszych przyjaciół z miasta herbatkę, na której będę miała na sobie piękny szal, który wraz z towarzyszącymi mu cudnymi wierszami będę zawsze, zawsze uwielbiać. Tatuś prosi mnie, by Panu zakomunikować, iż byłby niezmiernie szczęśliwy, gdyby Pan przybył na ucztę duchową naszego niecodziennego małego przyjęcia.

Doprawdy wdzięczna Emilia Fotheringay

List numer 3 był już bardziej poufały i dowodził, że sprawy zaszły dość daleko.

Byłeś wstrętny wczoraj wieczór — powiadał list. — Dlaczego nie czekałeś na mnie przy wejściu za kulisy? Papa nie mógł mnie eskor-

tować z powodu swego oka; miał wypadek, w niedzielę wieczór pośliznął się na dywanie na schodach i upadł. Widziałam, jak przez cały wieczór patrzyłeś na pannę Diggle; tak oczarowała Cię Lidia Languish, że tylko raz spojrzałeś na Julię. Byłam tak zła, że miałam ochotę zadeptać Bingleya. W piątek gram Ellę Rosenberg, czy przyjdziesz? Gra też panna Diggle.

Twoja na zawsze E.F.

Te trzy listy Pen odczytywał co jakiś czas, za dnia i w nocy, całując je z rozkoszą i uniesieniem, co te utwory w pełni uzasadniały. Najmniej tysiąc razy czule ucałował pachnący piżmem satynowy papier, który dzięki ręce Emilii Fotheringay stał mu się święty. To było wszystko, co otrzymał w zamian za płomienną namiętność, przysięgi i zaklęcia, rymy i porównania, bezsenne noce, nieustanne myśli, oddanie, obawy i szaleństwo. Za to młody dudek oddał wszystko, co miał; podpisał się na niezliczonej ilości obligów, przekazując na okaziciela swe serce i związał się na całe życie. W zamian otrzymał dwa pensy. Panna Costigan bowiem była młodą damą tak świetnej konduity i tak opanowaną, że nawet by nie pomyślała, by dać więcej, a skarby swego uczucia zachowywała do czasu formalnego przekazania ich w kościele.

Pen atoli radował się dowodami uznania, jakie otrzymał, i przeżuwał owe trzy listy z zachwytem i uniesieniem. Szedł spać oczarowany stryjaszkiem z Londynu. W swoim czasie stryj niewątpliwie ulegnie jego życzeniom. Słowem, Pen zasypiał w niczym nieuzasadnionym stanie zadowolenia z siebie i z całego świata.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

W KTÓRYM MAJOR RUSZA DO ATAKU

Niechaj ci, którzy zażywają świętego przywileju entrée w najwyższe rejony towarzystwa, przyznają, że major Pendennis tak się poswięcając dowiódł, iż jest człowiekiem nieprzeciętnie szlachetnego serca. Rzucił Londyn w maju — swe gazety i poranki, popołudnia od klubu do klubu, intymne wizytki u łaskawych dam, przejażdżki konne po Rotten Row, obiady, lożę prosceniową w Operze, wypady do Fulham lub Riehmond w soboty i niedziele, ukłony jaśnie wielmożnych Księcia i Markiza na wielkich przyjęciach londyńskich i swoje nazwisko w „Mornirtg Post" następnego dnia, małe przyjęcie, bardziej ekskluzywne, intymne i rozkoszne — z tego wszystkiego zrezygnował, aby zamknąć się w odludnym domku wiejskim z prostoduszną wdową i jej synem żółtodziobem, nudziarzem wikarym i dziesięcioletnią dziewczynką.

Major zdobył się na poświęcenie tym większe, że mało kto znał jego miarę. Przychodziły do niego listy z miejskim stemplem; wzdychając pokazywał Helenie zaproszenia. Gdy odrzucał jedno po drugim zaproszenia na przyjęcia, piękny i tragiczny był to widok, przynajmniej dla tych, którzy mogli pojąć tak, jak Helena nie pojmowała, smętną wielkość samozaparcia szwagra. Helena nie rozumiała lub tylko uśmiechała się widząc bogobojny patos, z jakim major mówił o „Almanachu dworskim" jako takim. Młody Pen za to z ogromnym respektem spoglądał na wielkie nazwiska w nagłówkach listów do stryja, a jego historyjek z życia wyższych sfer słuchał z niesłabnącym zainteresowaniem i przejęciem, świetna pamięć starszego Pendennisa była zatłoczona mnóstwem rozkosznych opowieści, karmił więc nimi obficie chętne ucho Artura. Major znał nazwiska i rodowody wszystkich parów, a także ich związki rodzinne.

— Drogi chłopcze — mawiał ze śmiertelną powagą i głębokim przekonaniem — nie powinieneś zbyt wcześnie zaczynać studiów genealogicznych; ale gorąco pragnę, byś codziennie czytał Debretta . Nie tyle część historyczną — bo drzewa genealogiczne, między nami mówiąc, to po większej części bajka, i mało jest rodzin, które mogą, tak jak my, wykazać się niewątpliwym pochodzeniem — ile wiadomości o związkach rodzinnych i kto czyim jest krewnym. Znam wypadek złamania kariery życiowej przez ignorancję, w tej jakże ważnej materii. Otóż, nie dalej jak w zeszłym miesiącu, na obiedzie u jego lordowskiej mości Hobanoba, pewien młody człowiek, dopiero co przyjęty do naszego grona, młody pan Suckling (autor książki, zdaje mi się) zaczął dość swobodnie opowiadać, jak to admirał Bowser sprzeniewierzył się królewskim ministrom, i muszę przyznać, że młodzieniec pozwolił sobie na bardzo wiele. Jak myślisz, kto siedział obok i naprzeciw owego pana Sucklinga? Ha, siedziała obok niego lady Grampound, córka Bowsera, a naprzeciw lord Grampound, zięć Bowsera. Szalony młodzian sypał kawałami o admirale, przekonany, że wszyscy śmieją się razem z nim, a ty sam możesz sobie wyobrazić, co się działo w sercu lady Hobanob, nie tylko Hobanob! w sercu każdego dobrze wychowanego człowieka, kiedy nikczemny intruz tak się zapędzał. Już nigdy nie będzie jadł obiadu przy South Street. Zapewniam cię o tym.

Takimi pogadankami major bawił bratanka chodząc po tarasie przed domem w czasie dwugodzinnego spaceru dla zdrowia lub też kiedy po obiedzie siedzieli we dwójkę przy winie. Ubolewał, że sir Franciszek Clavering nie przeniósł się po ślubie do Park i nie stworzył sąsiadom życia towarzyskiego. Martwił się, że nie było na wsi lorda Eyrie, gdyż wziąłby Pena z sobą i przedstawił jego lordowskiej mości.

— Lord ma córki — mówił major. — Kto wie? Może ożeniłbyś się z lady Emilią lub lady Barbarą Trehawk. Wszystkie te marzenia rozwiały się, biedny mój chłopcze. Musisz tak spać, jak sobie posłałeś.

Słuchając tych uwag młody Pendennis poważnie ulegał wpływowi majora. Historie te nie są tak interesujące w druku, jak przekazywane ustnie; w każdym razie faktem jest, że anegdoty majora o wielkim Jerzym, książętach krwi, mężach stanu, pięknościach, znakomitych damach, napełniały serce Pena tęsknotą i podziwem; rozmów z opiekunem, które panią Pendennis śmiertelnie nudziły i wprawiały w zakłopotanie, nigdy nie uważał za nieciekawe.

Nie można powiedzieć, że nowy patron, filozof i przyjaciel Pena rozprawiał z nim na najbardziej budujące tematy lub swój wybór zagadnień traktował w sposób istotnie wzniosły. Ale jego zasady moralne, cokolwiek by o nich sądzić, odznaczały się konsekwencją. Może w innym świecie nie służyłyby rozwojowi człowieka, ale w tym świecie były obliczone, i to nieźle, na przynoszenie pożytku jego interesom; nie należy przy tym zapominać, że major ani na chwilę nie wątpił, iż jego poglądy są jedynie słuszne, a jego postępowanie idealnie prawe i chwalebne. Słowem, był człowiekiem honoru, a oczy miał, jak mówił, otwarte. Zrobiło mu się żal żółtodzioba bratanka i chciał mu także otworzyć oczy.

Nikt na przykład nie chodził pilniej do kościoła w czasie pobytu na wsi niż nasz stary kawaler.

— Nie stoję o to w mieście, Arturze — mówił — do kościoła chodzą tam kobiety i nie odczuwa się braku mężczyzn. Ale dżentelmen, będąc sur ses terres, musi dawać przykład prowincjonałom; gdybym tylko mógł dobyć głosu, jestem głęboko przekonany, żebym śpiewał. Książę St. David, którego mam zaszczyt znać osobiście, na wsi zawsze śpiewa, i muszę ci powiedzieć, że pienia z ławki rodzinnej wywierają diabelnie wielkie wrażenie. A ty jesteś tu kimś. Gdy nie ma Claveringó,w, jesteś pierwszy w parafii, a przynajmniej nie gorszy od innych. Mógłbyś reprezentować miasto w parlamencie, gdybyś dobrze wygrał swą kartę. Twój biedny, drogi ojciec zrobiłby to, gdyby żył; teraz kolej na ciebie. Chyba że się ożenisz z panią, miłą co prawda, ale której tutejsi ludzie nie będą chcieli znać. No tak, tak, to drażliwy temat. Mówmy więc o czym innym, mój chłopcze.

Jeśli jednak major Pendennis zmieniał temat rozmowy, wracał do tej sprawy wiele razy w ciągu dnia; morał zaś stale się powtarzał: Pen sam się marnuje. Nie trzeba było oczywiście naiwnemu chłopcu zbyt pochlebiać i głaskać go, aby uwierzył, że jest człowiekiem wielkiej miary.

Jak powiedzieliśmy, Pen rad słuchał opowiadań stryja. Rozmowy z kapitanem Costiganem były mu teraz wręcz niemiłe, a myśl o teściu, starym popijbracie, napawała go przerażeniem. Nie mógł przecież nie ogolonego i zalatującego ponczem osobnika wprowadzić do domu matki. Nawet co do Emilii zachwiał się, gdy bezlitosny opiekun zaczął go indagować.

— Czy jest damą z towarzystwa? Musiał przyznać, że nie jest.

— Czy jest mądra?

Cóż, wyróżnia się wśród przeciętnie inteligentnych; ale nie mógł powiedzieć, że jest mądra.

— Wiesz co, zobaczymy parę jej listów.

Pen wyznał, że ma tylko te trzy listy, o których wspomnieliśmy, i że są to jedynie zwykłe zaproszenia lub odpowiedzi.

— Popatrz, jaka ostrożna — rzekł oschle major. — I starsza od ciebie, biedny chłopcze. — Po czym przepraszał wylewnie i ze skruchą odwołując się do dobrego serca Pena i prosząc, by wybaczył staremu, kochającemu stryjowi, któremu chodzi tylko o dobre imię rodziny. Artur bowiem był gotów zapłonąć oburzeniem, gdyby ktoś śmiał wątpić w uczciwość panny Costigan, i przysięgał, że nigdy nie pozwoli, by lekce wspominano jej imię i nigdy, przenigdy jej nie opuści.

Powtarzał to stryjowi i bliskim w domu, a także, trzeba przyznać, pannie Fotheringay i miłej rodzince w Chatteris, z którą w dalszym ciągu spędzał wolne chwile. Panna Emilia zaniepokoiła się na wiadomość o przyjeździe opiekuna Pena i trafnie się domyśliła, że major przybył z wrogimi wobec niej zamiarami.

— Pewnie będziesz chciał mnie teraz porzucić, gdy przyjechał z Londynu twój wspaniały stryj. Zabierze cię i zapomnisz o swej biednej Emilii, panie Arturze.

Zapomnieć ją! W obecności Emilii, panny Rouncy, kolombiny, powiernicy Milci i jej nieodstępnej przyjaciółki, w obecności samego kapitana, Pen przysiągł, że nigdy nie mógłby nawet pomyśleć o innej kobiecie poza najdroższą panną Fotheringay; kapitan zaś spojrzał na florety wiszące jak trofea na ścianie pokoju, w którym obaj się fechtowali, i powiedział z posępną miną, że nie radziłby nikomu pomiatać uczuciami jego drogiego dziecka; nigdy by też nie uwierzył, żeby jego rycerski młody Artur, którego traktował jak sina i nazywał swym s i n e m, stał się kiedykolwiek winnym postępowania tak dalece obrażającego wszelkie pojęcie honoru i ludzkości.

Co powiedziawszy podszedł i uściskał Pena. Płakał i ocierał oczy brudną łapą, a drugą obejmował Pena. Artur wzdrygnął się w tym uścisku i pomyślał o stryju w domu. Teść był tego dnia bardziej brudny i obdarty niż kiedykolwiek, a zapach whisky parował z niego jeszcze wyraźniej niż zwykle. Jakże pogodzi tego człowieka z matką? Drżał, gdy sobie przypominał, jak czarne na białym napisał do Costigana (załączając suwerena tytułem pożyczki, której zacny dżentelmen potrzebował), że czeka dnia, w którym będzie mógł się podpisać: kochający syn, Artur Pendennis.

Tego dnia był rad, gdy wydostał się z Chatteris; uwolnił się od panny Rouncy, powiernicy, od starego zapijaczonego teścia, a nawet od boskiej Emilii.

„O Emilio, Emilio! — płakał w duchu gnając do domu na Rebece. — Nie wiesz nawet, jak się poświęcam dla ciebie! Dla ciebie, zawsze takiej zimnej, ostrożnej, nieufnej!"

Pen niby nigdy nie wyjeżdżał do Chatteris, a przecież major odkrył, dokąd chłopiec się zapędza. Wierny swemu planowi, major Pendennis bratankowi niczego nie bronił i w niczym mu nie przeszkadzał; a jednak stałe wrażenie, że senior nie spuszcza go z oka, przykry wstyd towarzyszący nieuniknionemu przyznaniu się, do którego wieczorna rozmowa musiała doprowadzić w sposób jak najbardziej naturalny, sprawiły, że Pen jeździł składać serce u stóp czarodziejki rzadziej, niż zwykł był to czynić przed przyjazdem stryja. Na nic by się zdały próby zwiedzenia majora; odpadł pretekst obiadów ze Smirke'em lub lektury greckich dramatów z Fokerem. Pen wpadał z wizytą do Chatteris, lecz wracając czuł, że wszyscy wiedzą, skąd przybywa, pojawiał się więc pełen skruchy przed matką i opiekunem pochylonymi nad książkami lub grą w pikietę.

Raz przed młodym dżentelmenem — gdy przeszedł pół mili od bramy folwarku do gospody w Fairoaks, by zaczekać na dyliżans „Konkurent" zmieniający tam konie w drodze do Chatteris — uchylił kapelusza jakiś człowiek na dachu pojazdu; był to służący stryja, pan Morgan, który jechał do miasta w sprawach swego chlebodawcy, a wsiadł pod bramą, jak mówił. Pan Morgan także wrócił „Rywalem"; Pen tedy w obie strony cieszył się towarzystwem domownika. W domu ani słowa. Chłopak, zdawałoby się, korzystał z całkiem godziwej swobody; a przecież miał wrażenie, że śledzą go i pilnują z ukrycia, że czyjeś oczy towarzyszą mu, nawet gdy jest ze swą Duleyneą.

W rzeczy samej, podejrzenia Pena nie były bez podstaw, opiekun bowiem wysyłał swego sługę, aby zebrał jak najwięcej informacji o chłopcu i jego interesującej młodej przyjaciółce. Dyskretny i obrotny pan Morgan, zaufany służący londyński, na którym można było polegać, wielokrotnie wyprawiał się do Chatteris i przeprowadził tam szczegółowy wywiad co do przeszłości oraz obecnych obyczajów kapitana i jego córki. Delikatnie wybadał kelnerów, stajennych i cały personel baru u „George'a". Wydobył z nich wszystko, co wiedzieli o zacnym kapitanie, choć nie było to wiele. Jak się okazało, kapitan nie cieszył się tam zbyt wielkim poważaniem. Kelnerzy nie widzieli nawet cienia jego pieniędzy; ostrzeżono ich, by nie podawali biednemu dżentelmenowi napojów, za które by ktoś inny nie odpowiadał. Stary smętnie nadrabiał miną w kawiarni, obgryzał wykałaczkę i patrzył w gazetę, a gdy któryś z jego przyjaciół zaprosił go na obiad — zostawał.

W koszarach pan Morgan dowiedział się od ordynansów, że kapitan tak często i tak skandalicznie tam się zalewał, że pułkownik Swallowtail zabronił mu wstępu do kasyna. Następnie niestrudzony Morgan wszedł w kontakt z paru podrzędnymi aktorami i wysondował ich przy cygarach i ponczu; wszyscy zgodnie stwierdzili, że Costigan jest biedny, obdarty i tonie w długach oraz trunkach. Nikt jednak nie pisnął słówka przeciw dobrej sławie panny Fotheringay; mówiono, że jej ojciec nieraz dał dowody męstwa osobom, którym przyszła ochota swobodnie znaleźć się wobec jego córki. Do teatru nigdy nie przychodziła bez ojca; dżentelmen, nawet najbardziej nietrzeźwy, nie spuszczał z niej oka; wreszcie pan Morgan, na podstawie własnego doswiadczenia, dodał, że poszedł zobaczyć ją na scenie i że był niezmiernie zachwycony przedstawieniem, a pannę Fotheringay uważa za najbardziej wspaniałą kobitę.

Pani Creed, klucznica, potwierdziła te zeznania przed doktorem Portmanem, który badał ją osobiście. Pani Creed nie mogła powiedzieć nic złego o swej lokatorce. Emilia nie widywała się z nikim, tylko z jedną lub dwiema damami z teatru. Kapitan wstawiał się czasem i nie zawsze regularnie płacił czynsz, lecz, jak miał pieniądze, płacił, a raczej robiła to panna Fotheringay. Odkąd pojawił się młody dżentelmen z Clavering i zaczął brać lekcje szermierki, przybył jeszcze jeden pan z koszar, a właściwie dwaj: jaśnie wielomożny Derby Oaks i jego młody przyjaciel, pan Foker, co często z nim przychodził i któren zawsze przyjeżdżał tendemem z Baymouth. Ale panna F. rzadko była obecna na lekcjach, najczęściej schodziła wtedy do pokoju pani Creed.

Wiadomości te szczerze zmartwiły doktora i stryja, którzy często zbierali się na wspólne narady. Major otwarcie dał wyraz swemu rozczarowaniu; wierzę, i słudze bożemu też markotno było, że nie mógł znaleźć dziury w reputacji biednej panny Fotheringay.

Nawet o Penie raporty pani Creed były beznadziejnie pozytywne.

— Gdy przychodzi ten pan — mówiła — zawsze siedzę przy niej sama albo jest jedno dziecko. „Pani Creed, m a d a m o — powiada panna Costigan — pani będzie łaskawa, m a d a m o, pod żadnym pozorem nie wychodzić z pokoju, gdy młody dżentelmen jest tutaj." Nieraz też widziałam, że on, niebożę, patrzy na mnie, jakby chciał, żebym sobie poszła. Lubił przychodzić w czasie nabożeństwa, gdy naturalnie nie było mnie w domu; ale pod nieobecność ojca zawsze siedział u niej na górze któryś z moich chłopców albo stary pan Bows, co daje jej lekcje, albo któraś młoda pani z tyjatru.

Wszystko to było prawdą; można go było zachęcać, zanim wyznał jej miłość, panna Emilia stała się jednak nader przezorna, gdy się zadeklarował, i nieborak nie mógł przełamać jej kamiennego chłodu.

Major dokonał przeglądu sytuacji i westchnął.

— Gdyby to była przygodna liaison — rzekł znakomity mąż — można by wytrzymać. Młodość musi się wyszumieć, i tak dalej. Ale diabli nadali poważne uczucie. Winne tu są przeklęte, pardon, romantyczne ideały, które chłopcu wpoiło babskie wychowanie.

— Śmiem zauważyć, majorze, iż mówi przez pańskie usta światowiec — odparł doktor. — Penowi niczego nie trzeba więcej niż poważnego uczucia do młodej damy jego stanu i z opowiednim majątkiem. Nad obecnym zadurzeniem chłopca, oczywista, boleję równie szczerze jak pan. Gdybym był jego opiekunem, kazałbym mu, żeby się wycofał.

— świetny sposób, mówię panu, nakłonienia go do tego, żeby jutro się ożenił. Wymogliśmy na nim zwłokę, nic więcej, ale to nam daje pewne możliwości.

— Ja, majorze — powiedział doktor pod koniec rozmowy na ten temat — nie jestem, rzecz prosta, teatromanem, lecz co byś pan powiedział, gdybyśmy, dajmy na to, pojechali zobaczyć tę pannę?

Major roześmiał się — od dwóch tygodni bawił w Fairoaks, a dziwna rzecz, nie przyszło mu to do głowy.

— Cóż — rzekł — czemu nie? Ostatecznie, to nie moja bratanica, tylko panna Fotheringay jest aktorką i mamy takie samo prawo jak reszta publiczności zobaczyć ją, jeśli za to zapłacimy.

Pewnego dnia tedy, gdy wiadomo było, że Pen będzie na obiedzie w domu i spędzi wieczór z matką, obaj starsi panowie pojechali bryczką doktora do Chatteris i tam, zanim udali się do teatru, niczym para beztroskich starych kawalerów, zjedli obiad u „George'a."

W restauracji było tylko dwóch innych gości: oficer z pułku stojącego w Chatteris i młody dżentelmen — doktorowi wydało się, że już go gdzieś widział. Pozostawili ich wszakże przy stole i pośpieszyli do teatru. Grano znowu Hamleta. Szekspir był czterdziestym artykułem wiary starego zucha, doktora Portmana, czemu starał się dać publiczne świadectwo co najmniej raz do roku.

Opisaliśmy już przedstawienie, a także jak to się działo, że kto raz zobaczył pannę Fotheringay w roli Ofelii, za każdym następnym razem widział dokładnie to samo. Obaj starsi panowie patrzyli na nią z niezmierną ciekawością, pomni uroku, jaki rzuciła na Pena.

— Na miły Bóg — wycedził major przez zęby przyglądając się aktorce, gdy wywołana jak zwykle zamiatała pokłonami przed pustawą widownią — ten smarkacz niezły ma gust.

Aplauz doktora był głośny i lojalny.

— Słowo daję — powiedział — to świetna aktorka. Muszę przyznać, majorze, iż nie brak jej niepoślednich wdzięków osobistych.

— Tego samego zdania jest młody oficer w loży prosceniowej ' — odparł major Pendennis pokazując doktorowi młodego dragona z kawiarni u „George'a", który siedział w loży i bił brawo z ogromnym entuzjazmem. „Ona też rzuca mu czułe spojrzenia — pomyślał major — lecz takie są aktorki." Złożył elegancką lornetkę i schował do kieszeni na znak, że tego wieczoru nie pragnie zobaczyć nic więcej. Doktor, oczywiście, też nie zaproponował, by zostać na drugiej sztuce, wstali więc i wyszli z teatru. Doktor wrócił do pani Portman, która bawiła z wizytą w dziekance, major zaś udał się zamyślony do „George'a", gdzie zamówił był nocleg.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej