Krystyn Ostrowski

DZIEŁKA DRAMATYCZNE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

CZATTERTON,

PRZEDSŁOWO.

I.

II.

OSOBY.

AKT I.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI

AKT II

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

AKT III

Scena I.

Scena II

Scena III.

Scena IV.

Scena VI.

KUPIEC WENECKI,

OSOBY.

AKT I *).

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

AKT II.

Scena I.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

AKT III

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

DZIEŁKA DRAMATYCZNE

Krystyn Ostrowski

"Ucz się ojców twych języka,
On myśl każdą wydać zdolny:
Gnie się, dźwięczy, grzmi, przenika.
Jasny, śmiały, bo jest wolny."

J. N. Kamiński.

WSTĘP.

Ten plon jednorocznej pracy, w pierwszej radości powrotu do kraju poczętej, a w głębokiej żałobie serca i myśli dokonanej, przypisuję i poświęcam tobie, szlachetna młodzi, która wśród codziennych starań około materyalnego życia, wśród cierpień i trudności wszelkiego rodzaju, umysł twój nieskażony do wyższych krajowych usług sposobisz. Chcę ci nią zawdzięczyć, o ile jestem w stanie, za twoje prawdziwie braterskie przyjęcie w starym naszym jagiellońskim grodzie; i jako dar pożegnalny na pamiątkę zbyt krótkiego z tobą pożycia w ręku twoim zostawić. Winienem ci oraz, winienem moim przyjaciołom, treściwe objaśnienie o sposobie w jaki tego przeciągu czasu, przy nieprzerwanej prawie samotności użyłem.

Wiadome są przyczyny, dla których poezya dramatyczna, ta z duchem naszego wieku działania i postępu najściślej związana, bo najbliższy stosunek do czynu mająca, dotąd u nas rozwinąć się nie mogła.

Starożytna latorośl, ręką Jana Kochanowskiego w epoce świetności naszej zaszczepiona, przez Felińskiego, Wężyka, Fredrę tak bujnie rozkrzewiona, pod wiatrem północy uschnęła i od wielu lat żadnych już owoców nie wydaje. W muzyce, w balecie, w kilku tendencyjnych komedyjkach bez układu, bez wydatnych charakterów, bez narodowego tchnienia, schroniła się cała żywotna siła naszego dramatu, o wiele niżej od wszelkich innych gałęzi krajowej literatury stojącego. Nieśmiertelne wzory, arcydzieła klassycznych peryodów, jako zbyt wznoszące ducha, surowo są zakazane, lub tam tylko dozwolone, gdzie ani godnych przedstawicieli ani uzdolnionych słuchaczy miećby nie mogły. Artyści nasi (a mamy kilku znakomitych, idących w parze ze wszystkimi tegoczesnymi), w coraz ciaśniejszem kółku obracać się zmuszeni, obsługują się tylko najlichszemi płodami sceny zagranicznej, zwykle tłumaczonemi dorywczo, jakby na pańszczyznę, z wykluczeniem całych scen i sytuacyj, mogących stać się powodem do politycznych lub prywatnych przymówek; albo też, jak to się dzieje teraz w Warszawie, Wilnie, Kijowie, Poznaniu, całkiem zamilkli. Inni zaś, niezaprzeczonym talentem obdarzeni, lecz nieledwie o żebranym chlebie żyjący, od miasta do miasta toczą tespisowski swój wózek, skazani na wieczne odgrywanie zużytych już od pół wieku lub zeszpeconych niezgrabnem tłumaczeniem utworów.

Wobec tych niezwalczonych przeszkód, w obec teatralnej krytyki, jeszcze u nas na stopie pierwotnej dzikości będącej, jakiż dział pozostaje więc piszącemu dla polskiej sceny, chcącemu podnieść ją do wyniosłości budzącego się tak silnie życia narodowego? Oto przysposabiać materyały do jej przyszłej budowy potrzebne,zająć się wyborem najwłaściwszej formy, według której wzrastać i kształcić się powinna. Przerabiać celniejsze obce utwory z naszym duchem spowinowacone, lecz tak przerabiać, aby w nich zupełnie zatrzeć ślad exotycznego pochodzenia; aby mową, zwyczajem, układem, stały się całkiem polskiemi, bez rażącej za każdym wyrazem obczyzny. Tak czynili Rzymianie za Cezarów, przyswajając sobie greckie, tak Francuzi za Ludwika XIV, pożyczając łacińskie, hiszpańskie i włoskie przedmioty;tak nareszcie arcymistrz nowoczesnego dramatu, Szekspir, większą połowę pomnikowych dziel swoich z obcego kruszcu tworząc, nadawał im niestarte piętno własnego geniuszu. Dział ten nie jest tak szczupłym, jakby się wydawać mogło nieobeznanym ze sceną pisarzom; gdyż w tej pracy autorowie nasi nabiorą niezbędnej wprawy, tej sztuki logicznego osnowania w której celują dzisiaj francuzcy, a bez której żaden dramat, choćby z najcenniejszych żywiołów złożony, stanowczej próby kilkorazowego przedstawienia nie przeżyje. Zbyt mało mamy dotąd dzieł harmonijnie i foremnie zbudowanych, nieprzerwanie uwagę i czucie zajmujących, jednem słowem scenicznych; a to dla tego, że nikt u nas, wcale nikt, wyłącznie się sztuce teatralnej nie poświęcał, tej sztuce najtrudniejszej ze wszystkich, bo będącej ich syntezą i ostatnim wyrazem; że nikt w niej wziętości, a tem mniej godziwego zarobku szukać nie zamyślał. Inaczej być nie mogło w kraju na wpół zdobytym, rozćwiertowanym; tam, gdzie światło narodowego współistnienia, którego sztuka jest tylko estetycznem odbiciem w dziedzinie myśli, od stulecia prawie utajonem zostało.O kwiaty trudno tam gdzie kłosów niema.

Temi zasadami wiedziony i gorącem uwielbieniem naszego języka przejęty, chciałem to przynajmniej uczynić co było pod ręką, i jedyną drogę przed nami otwartą wskazać młodszym, silniejszym i szczęśliwszym od siebie.Niejakie doświadczenie w tym zawodzie, choć na obcym gruncie i przy obcych wzorach nabyte, chciałem przenieść na rodzinną rolę, i do naszych dziejów, najobfitszych w zajmujące historyczne obrazy, w odrębne charaktery, w dramatyczne przesilenia, według możności zastosować. Przeświadczony o niedostateczności wiersza trzynasto lub jedenasto-zgłoskowego, zbyt w jednobrzmienność lub śpiewkę wpadającego, zamierzyłem wiersz miarowy, najzwiężlejszy, a zatem do dramatu najszczelniej przystający, spolszczyć i w używanie wprowadzić. Do naszej już tak bogatej poezyi lirycznej, jak himn błagalny ku niebu z piersi całego narodu się wyrywającej, chciałem dodać jeden wdzięk jeszcze, wdzięk rytmu i prozodyi; i tę nową strunę na lutni wieszczów naszych nawiązać. W tej formie już uświęconej przez wieki, chociaż u nas całkiem nieznanej, przełożyłem dla polskich artystów Czattertona, ów fatalistyczny obraz natchnienia walczącego z niedołęstwem, egoizmem, niekiedy zawiścią spodlonego chucią zysku towarzystwa; Kupca Weneckiego, ów posągowy choć nieco przedrzeźniony pierwowzór żydowskiego lichwiarza; i nareszcie przysposobiłem dla sceny tę tkliwą sielankę Wiesława, ten arcywierny obrazek naszego krakowskiego ludu, w czerwonej czapce i z pawiem piórkiem, jak święcony szkaplerzyk w pamięci i w sercu każdego z nas od lat dzieciństwa spoczywający. Wszystkie trzy są pisane pięciomiarem jambowym, w najściślejszem zachowaniu wskazanych przez mistrzów prawideł; dwa ostatnie opatrzone końcówką. Wiersz ten na greckim lądzie zrodzony, zapewne współcześnie z ideałem Afrodyty, jest zaiste bliskim pokrewnym naszego jedenasto-zgłoskowego; lecz śmiało można powiedzieć, że jest jego uzupełnieniem w rytmie i melodyi. Wszystkie uczone języki, nie wyłączając wschodnich, miarowej mowy do dramatu używały; z pomiędzy żyjących, jeden tylko francuzki jest prozodyi a zatem rytmu pozbawiony: ten też jest najmniej, podług samychże Francuzów zeznania, do wszelkiej poezyi, a szczególnie dramatycznej przydatnym. Proza, jako daleko doskonalsza, wyłącznie po dziś dzień nawet na tak zwanych literackich scenach panuje. Inaczej się ma z naszym źródłowym, samoistnym, naczelnym z pochodzenia słowiańskiego językiem.Czy mi się udało uśpioną w nim prozodyą rozbudzić,w niezmienną i zgodną z jego brzmieniem rytmową miarę ująć i ustalić, jak to już w dwóch bratnich narzeczach uczyniono, to czytelnicy, a wkrótce może i widzowie osądzą.

Kupiec Wenecki ściślejszem związaniem dwóch akcyj w jedno, i z pięciu aktów szekspirowskiej improwizacji do trzech obrazów streszczony, zdawał mi się jeszcze w innej sferze jak w scenicznem wykonaniu dla polskiej publiczności przydatnym. Genialny utwór angielskiego mistrza odnosi się wyraźnie do naszej najdawniejszej, tak już zastarzałej choroby, że jej prawie nie czujemy,że przeszła w naszą krew i organizm, że się do niej nawet z pewną potulną uległością przymilamy. Tym trądem, na grobie Esterki wylęgniętym, a który nasz kraj jak szeroki i długi ogarnął, jest to pasożytne plemie które się w nasze wmięszało, zachowując dotąd uporczywie swoje nałogi, zabobony i drapieżne żądze, wprost sprzeczne z usposobieniem naszego ludu; jest ta karykatura człowieka, żyd, wszędzie i zawsze do siebie podobna, a której odwieczne znamiona, wpół egipskie wpół azyatyckie, przechowały się w całej swej piękności na naszym Kazimierzu. Nie mówi się tu wcale o tych szanownych członkach izraelskiej rodziny, którzy wyjątkowo nasze zwyczaje, naszą mowę, a z nią i nasze uczucia przyjęli; lecz o tej większości ślepo zagorzałej, niezbłaganie szkodliwej, tworzącej drogi naród w narodzie, i która nasz kraj zawczasu za zdobytą przez siebie pastwę uważa. To, co dla ulubieńca królowej Elżbiety było tylko umysłową igraszką, dobitnym i uciesznym wzorem wśród tylu innych przed jego twórczą wyobraźnią stojącym: "an exemplar of that peculiar people" jak go Henley w kommentarzu Szekspira nazywa, jest dla nas ważnem, rozległem spółecznem zadaniem, do którego rozwiązania usilna praca wszystkich żywotnych sił narodu jest nieodbicie potrzebna. Wszelako tuszę, że i w tej mierze czas naprawi to co zepsuł, byle się do tego ludzie szczerze przyłożyć umieli; chciałem tylko zwrócić uwagę mych ziomków na to najwyższe grożące nam niebezpieczeństwo, które jeszcze w tej chwili możnaby łącznem, energicznem działaniem odżegnać i usunąć. Kupiec Wenecki miał przytem służyć za podstawę podobnego wypracowania na kilku innych dramatach Szekspira.

W przysposobieniu Wiesława dla sceny, wiersz Brodzińskiego płynny i rzewny, samym układem zgłosek w miarowy przekształciłem, nie zmieniając bynajmniej toku myśli; a niekiedy całkiem utworzony w tekscie znalazłem i wypisałem. Do dwóch piosenek już w nim istniejących, kilka moich własnych ludowej treści dołączyłem. Mam nadzieję, że na tem mozaikowem przerobieniu ucho nie straci; że mi je mój dawny mistrz i przyjaciel, o ile na to różnica wieku pozwolić mogła, chętnieby przebaczył, przez wzgląd na wspólne nam zamiłowanie ludu krakowskiego.

Że nasz język jest towarzyskim, bo najdelikatniejsze odcienia myśli i uczucia wyrażającym, zarazem prostym i wytwornym; że nie potrzebujemy udawać się do innego w rozmowie z kobietami, lub obcemi go wy-razami dopełniać i być dowcipnymi tylko po francuzku (jak się to zbyt często w naszych wpółwynarodowionych salonach słyszeć daje): to przekonanie było mi pochopem i zachętą w przerobieniu Macochy. Głęboki ten, acz nieco cierpki pomysł Balzaka, jest nowoczesną Fedrą, i tę samą naukę co dawna zajmującą. Wykrywa ona śmiało, bez ogródki, wszystkie nierządy i klęski z po-wtórnych małżeństw na rodziny spływające; tę opłakaną lukę po wszystkie czasy w prawodawstwie ludów otwartą,począwszy od Tezeusza do zbyt słynnego w tej chwili barona Vidil, a która w ręce macochy lub ojczyma wy-chowanie, majątek, całą przyszłość obcych im pasierbów oddaje. Tej nauki, z głębi przedmiotu wynikającej,wielu z recenzentów nie postrzegło lub też uznać niechciało; i właśnie dla tego, że ten obraz rzeczywisty,przerażający, całe zgorszenie podobnych związków wyjawia, nazwano go niemoralnym: z równą zaiste słusznością jak treść dramatu Czattertona, który spotwarzony za najchlubniejsze prace, wyszydzony za szlachetnie cierpiane ubóstwo, w obłędzie rozpaczy ucieka się do samobójstwa. Otóż Klytemnestra, Hamlet, Ryszard III, don Karlos, Mazepa i wiele innych, jednem pociągnięciem pióra w imię moralności z rzędu sztuk uczciwych wykreślone. Żaden zarzut nie mógł mi być dotkliwszym. To są dziwnego rodzaju konserwatyści;ich teorya jest po prostu zaprzeczeniem całej sztuki teatralnej, której powołaniem jest właśnie stawia-nie przed oczyma widzów kary niezbędnej obok występku, śmieszności nieodłącznej od każdej przywary serca i umysłu. Stosując się do ich zdania, należałoby przesądy, kłamstwa, zdrożności naszego niedokształconego lub przekwitłego towarzystwa, piramidą wieńców pochwalnych przykrywać. W obec takich znawców trzebaby się nieustannie do elementarnych zasad odwoływać, i dowodzić że dwa a dwa cztery. To nie jest wcale mojem zadaniem; a tem mniej odpowiadać namiotane przez niektórych obelgi, wszelki zakres przyzwoitej i godziwej krytyki przekraczające.

Do tych ostatnich pisarzy niniejsze dziełko bynajmniej się nie odnosi; i owszem, bardzo byłbym upokorzonym, gdyby przychylność ich otrzymało. Ich zatrute pociski już nie jedno wzniosłe serce zraniły, nie jeden prawdziwy talent odstręczyły lub złamały. Nie dla rzemiosłowych potwarców, głębokiem upodleniem od wszelkiej odpowiedzialności na zawsze zasłonionych, ten plon dramatyczny zebrałem, i zapewne doczekam się chwili,gdy im opinia publiczna bryzgające żółcią i błotem pióro z ręku wytrąci; lecz dla ciebie, szlachetna i nieskalana młodzi, w której pracowitości, odwadze, zamiłowaniu wszystkiego co jest dobre i piękne, świetną dla kraju przyszłość upatruję, w jednem ze mną źródle czerpiącej natchnienie, i najbliższą moją uczuciem,myślą, dążeniem, stanowiącej rodzinę.

Kraków, 1 sierpnia 1861.

CZATTERTON,

Dramat w trzech aktach

podług Alfreda de Vigny

PRZEDSŁOWO.

I.

Wiersz użyty w tem przepolszczeniu Czattertona jest pentameter jambowy, ten sam, którego dawniej używali Grecy i Rzymianie, którego dotąd używają, Anglicy, Włosi i Niemcy, w celniejszych utworach scenicznych, od Eschylesa i Plauta, do Szekspira, Alfierego i Szyllera. W istocie jest on daleko stosowniejszyiu do dramatu, aniżeli solenny lecz trochę ociężały wiersz trzynasto-zgłoskowy, dotąd przez naszych tragików używany; gdyż pdobnie do zbyt długiej szaty w biegu, nasz rymowy hexameter zwalnia pęd akcyi, dyalog rozciąga, i treść jakąś krasomówczą ogładą rozrabia. Te przymioty czynią go szczególnie zdatnym do rzeczy opisowych, do epopei; nie zaś do rzeczy na scenie działanych, gdzie każda myśl jak iskra zapalać się i uderzać powinna. Wiersz jedynastozgłoskowy, jeszcze nie dość utarty, zmusza prawie koniecznie do przeplatania zbyt często powtarzanych rymów; w skutku czego dyalog przemienia w ciągłą piosenkę z kuplecikami i zwrotką, w libretto do układu w muzykę gotowe. Do komedyi najlepszy, w dramacie niedogodny, do tragedyi całkiem nieprzydatny. Jakiż nam więc pozostaje, kiedy chcemy pisać dramat polskiej scenie przeznaczony, lub też przeszczepić na naszym języku utwór obcy, blaskiem zeszłych wieków lub uwielbieniem współczesnych jaśniejący? Zapewnie ten którym wspomnieni mistrzowie przemawiali, i już doświadczony niezmiennem nowszych dramaturgów użyciem. Po Janie Kochanowskim, który w Odprawie posłów greckich pierwsze potrzeby onego wyraził przeczucie, wielu piszącym się zdawało iż ich wiersze nierymowę będą uchodzić za miarowe, byle w każdym jednostajna ilość zgłosek się znajdowała. W podobnym stylu znamy bardzo liczne sztuki teatralne w ostatnich szczególniej czasach pisane, bez końcówki, bez miary a często i bez sensu, grywane tu i owdzie, drukowane w Lipsku, Wrocławiu, Żytomierzu, Kijowie i t. d. są potwory ani wierszem ani prozą, do żadnego rzędu istot żyjących nie należące. Takiemi są... Niech mi wolno będzie tytuły dzieł i nazwiska autorów, dla ważnych powodów przemilczeć. Oprócz krótkich ustępów z dzieł B. Zaleskiego lub W.Pola, nie zdarzyło mi się napotkać dotąd ani jednego dziełka, niby to miarowym wierszem, któreby istotnym warunkom prozodyjnego ruchu odpowiadało. A przecież nasz język, tak jak wszystkie pierwotne, jest w iloczas bogatym, łatwo się w rytm układającym, nawet śpiewnym na równi z włoskim, czego nasze melodye karpackie, krakowskie, biało-ruskie, oczywistym są dowodem. Nasza prozodya jest tem doskonalszą, że posiada jedno tylko nieomylne, niezmienne prawidło; przedostatnia zgłoska każdego wyrazu jest długa, krom pewnej liczby wyrazów złożonych i nazwisk zagranicznych. Wiersz jambowy jest zaiste trudniejszym od rymowego; bo każda zgłoska, od pierwszej do ostatniej, w nieubłaganą formę rytmu jest ujętą: lecz podług mego przekonania, może się u nas przyjąć i rozkrzewić, byle piszący nim, z prawami ustanowionemi przez mistrzów dokładnie się zapoznali i oswoili. Jest on dziesięcio-zgłoskowym i pięcio-miarowym, na przemian z krótkich i długich zgłosek złożonym. — Dwie zgłoski, krótka i po niej długa, stanowią Jambę. — Cezura czyli spoczynek, wciągu każdego wiersza konieczna, przypada na parzystą, a zatem długą zgłoskę drugiej miary, jak naprzykład:

"Zma/rżnię/ta /dłoń/, (/a/ /w gło/wie/ pło/nie /żar/,
~ / — / ~ / — / ~ / — / ~ / — / ~ / — /

lub trzeciej:

"By/ po/rwać błę/dną /myśl/ /(i/ prze/nieść /ją/,"
~ / — / ~ / — / ~ / — / ~ / — / ~ / — /

lub czwartej:

"Stra/co/ny /bez/ na/dzie/i! /Sąd,/ (wię/zie/nie/ !"
~ / — / ~ / — / ~ / — / ~ / — / ~ / — /o

Bez takiej średniówki, wiersz miarowy całkiem nie istnieje. — Ostatnia zgłoska jest cicha, jeżeli krótka, juk w poprzedzającym przykładzie; i wtedy do składu wiersza się nie liczy. — Jedno-zgłoskowe wyrazy są długie lub krótkie, podług potrzeby, znaczenia, a szczególniej zwyczaju dobrego wymawiania; zawsze długie w średniówce lub na końcu wiersza.
Te są zebrane w kilku słowach dramatycznej Jamby prawidła. Myśl uchwycona w tę miarę już nie ulega żadnej przewłoce, żadnemu przeto toczeniu dziwnem zrządzeniem rymu zmuszonemu, czasem w zupełnie różną od pierwotnej; i owszem, zachowuje całą swoją czerstwość i potęgę, skupia się raczej i zgromadza. Wyraża w zupełności to co autor chciał wyrazić, ani mniej ani więcej. Jest to mowa zwyczajna, lecz bardziej ścisła, dobitna, ze tak powiem uskrzydlona, i w ustach celniejszych aktorów włoskich lub angielskich których słyszeć mi się zdarzyło, jakąś uroczą barwę namiętnej genialności przybierająca.

Teraz parę słów co do pobudek, dla których dramat Czattertona nie zaś inny na tę próbę wybrałem. Autor tego arcydzieła, choć sam znakomity miedzy pierwszemi tegoczesnemi rymotwórca, napisał je prozą, i słusznie; ho przedmiot z potocznego życia wyjęty w przelaniu na wiersz francuzki, byłby wiele na rzeczywistości i efekcie swoim stracił. Każde jego pojawienie się na scenie, jest przyjętem jako znamię odrodzenia się sztuki dramatycznej. Tak jak wszystkie śmiałe pomysły spółeczne, gorące uwielbienia i gwałtowne zawiści wywołało; czytelnik sam najlepiej" osądzi, które słuszniejsze. Chciałem podług wyłożonego systematu przepolszczyć dramat obcy, noszący na sobie cechę niezaprzeczonej wyższości, którejby nigdy oryginalny utwór nie posiadał: tak więc wszystkie niedostatki w czytaniu lub też w przedstawieniu spostrzeżone, mnie samemu, nie zaś panu Alfredowi de Vigny przypisane będą. Prócz tego, Czatterton zajmuje w sobie głęboką naukę,dla wszystkich krajów przydatna, ale zwłaszcza dla naszego, gdzie co krok można spotkać lordów Talbot lub Beckford, a gdzie, niestety! charaktery Kitty Bell i Kwakra, są może płonnym i bolesnym, bo zbyt rzadko sprawdzającym się w życiu ideałem.

K. O.

II.

Pan Alfred de Vigny należy do szkoły romantycznej francuzkiej; lecz tem się różni od swoich kolegów, że lubo umiej płodny, mimo tego głębszy bywa od wielu: a co najważniejsza, jest to prawdziwy kompozytor, który długo obmyśla przedmiot i formę w jaką ma je odlać, aby dzieło urodziło się i pozostało żywem. Już to samo, że u nas kilkakroć tłómaczono jego dramat, dowodzi że tkwi w nim cóś żywotniejszego niż w tylu nowszych utworach francuzkich, równie skwapliwie czytanych jak prędko zapomnianych. To ma do siebie Czatterton, że w nim wymowna obrona praw poety, nadzwyczajnie wzruszała świat piszący. Zarzucano z początku niemoralność temu utworowi z powodu samobójstwa Czattertona; poeta bowiem najwięcej winien cierpieniu, a właśnie samobójstwo dowodzi, że mu brakło odwagi. Jednakże w tym przypadku da się ta zbrodnia dramatycznie usprawiedliwić, zwłaszcza ze względu na ułomność natury ludzkiej; bo jest to rzeczywisty człowiek, nie ideał. Jakoż kiedy się rzuca w obłąkaniu rozpaczy na flaszeczkę z opium, zupełnie tak nam się przedstawia jak jeleń co ścigany przez złaję gończych, nie widzi innego ratunku jak rzucić się w wodę; — jeżeli w niej utonie, niedowodzi to żeby mu knieja obrzydła: podobnie i trujący się Czatterton, bynajmniej nie pała nienawiścią do życia i świata, lecz tylko tak srodze jest ścigany przez nikczemność ludzi, że musi szukać ocalenia w znęcającym go oceanie wieczności... I taka jest właściwie moralność tego dramatu, że winę i hańbę samobójstwa zwala nie na rozpacz nieszczęśliwej ofiary, lecz na tych co ją do gwałtownego kroku przywiedli.

Tłómacz, pan Krystyn Ostrowski, można powiedzieć, z żywą miłością wziął się do przekładu tego dramatu, który chociaż w orginale pisany prozą, on go chciał podnieść jeszcze miarowym wierszem. I w rzeczy samej bardzo szczęśliwie wywiązał się z tego zadania. Koturn, w który ozuł Kitty Bell, Kwakra i pustych lordów, nic tu nie zaszkodził; i owszem, tak skoncentrował potęgę słowa, iż ani wątpić jako sztuka ta przedstawiona w teatrze, mogłaby sprawić niesłychany efekt. o do wiersza miarowego użytego w tym przekładzie, można jeszcze zrobić tę uwagę, że rodzaj ten tylko wtenczas bywa znośnym, jeżeli rzecz sama pełna jest zajmującej treści; pusty deklamacyjny wiersz najgorzej się wydaje bez rymu: — przeciwnie tam gdzie myślą, obrazem ciężarny, tam, osobliwie w dramacie, rym zdaje się być rzeczą zbytkową.zdaje

W przekładzie Czattertona zachodzi właśnie ten przypadek, że wszystko tu potrzebnej ściśnięte, ważne myślą. Tłómacz zatem miał wszelkie prawo obejść się bez rymu, i winniśmy oddać mu tę słuszność, że go się czyta z prawdziwym smakiem, a w niektórych ustępach daje nam wzór porywającej dykcyi. Radzibyśmy oglądać na scenie Czattertona przepolszczonego, żeby przynajmniej słyszeć jak się ten pentameter jambowy wydawać będzie dla ucha. Tłómacz w zwięzłej przedmowie podaje prawidła swej prozodyi, z wykształconych obcych języków do własnego zastosowanej. Lecz najlepszym prawidłem jest podobno sam jego wiersz, który jeżeli dobrze się wyda w ustach aktorów, może i powinien uzyskać prawo obywatelstwa w naszej literaturze dramatycznej.

29 listopada 1860.
Lucian Siemieński.

OSOBY.

CZATTERTON.
KWAKIER.
KITTY BELL.
RACHELKA, sześcioletnia jej córka.
JOHN BELL *), rękodzielnik.
LORD BECKFORD, Lord-major Londynu.
LORD TALBOT.
LORD LAUDERDALE.
LORD KINGSTON.
Trzej młodzi lordowie.
Dwaj dżokeje.
Służący lorda Beckford.
Służący Johna Bell.
Óśmiu wyrobników.

(U Johna Bell, w okolicy Londynu).

(Aktorowie szykują się porządkiem na czele każdej sceny wskazanym).

-----------------------
*) Wymawia się: Dżon Bell, Lodordel, i t. d.

AKT I.

Obszerny zakład handlowy; izba porządna i dostatnia, za którą widać przez drobne szybki szklannej przegrody dobrze zaopatrzony sklep bławatny.
— Po prawej stronie (od sceny), komin nałożony węglem ziemnym; w głębi.schody kręte prowadzące do kilku ciasnych izdebek, między któremi pokoik Czattertona. Po lewej, drzwi do sypialni Kitty Bell.
— Kwakier czyta siedząc, na prawo. Kitty Bell szyje przy stoliku z przeciwnej strony: u stóp jej synek na ławeczce, przy nim Rachelka z książka w ręku.

Scena I.

KWAKIER, RACHELKA, KITTY BELL.

KITTY BELL do Rachelki, pokazującej bratu obrazki w książce.
To pana głos w przedsionku; ciszej dzieci.
(do Kwakra).
Mój Boże! pewno znów zdarzenie jakie!
(Kwakier wzrusza ramionami).
Pan dzisiaj gniewny! to po głosie znać.—
Rachelko, przestań biegać jak szalona!
(upuszcza robotę i słucha).
Wszak już mniej groźny; czy nieprawda panie?
(Kwakier potakuje skinieniem głowy i czyta).
Zdejm zaraz te paciorki, proszę cię;
Błyskotek marnych tknąć nam się nie godzi.—
A któż ci dał tę książkę? Co ja widzę!
To biblia; ręczę że ten młody pan,
Nasz gość od trzech miesięcy?

RACHELKA.
On, mamuniu

KITTY BELL.
O Boże! coś zrobiła! — Mówię wciąż
Byś od nikogo nic nie przyjmowała,
Szczególniej zaś od niego... taki biedny.! —
A kiedyś go widziała, moje dziecię ?
Wiem żeście z rana śmieli wejść oboje
Codzienny pierwszy dać mu pocałunek;
A czy to pięknie?
(całuje dzieci).
Wszak on pisał jeszcze,
Bo lampa się świeciła całą noc.

RACHELKA.
I nawet płakał.

KITTY BELL.
Płakał! on, jak zwykle...
Nie gadać o tem więcej, bardzo proszę;
On płakał! Trzeba zwrócić mu ten dar,
Gdy was zawoła; lecz mu nie przeszkadzać,
I nie brać nic od niego, wcale nic.
Od trzech miesięcy jak w tym domu mieszka,
Jam ani razu mówić z nim nie śmiała;
A wy tę książkę wzięliście mu z rąk.
To bardzo źle. — Niech Kwakier was uściska ;
On wasz przyjaciel, z nieba wam zesłany.
(Dzieci biegną do Kwakra).

KWAKIER.
Dziateczki, chodźcie, chodźcie tu oboje.
Słuchajcie pilnie... Tak. —
(sadza je na kolanach).
Powiedzcie matce
Że serce jej jest czyste i nabożne,
Lecz że jak wasze, chęci jej dziecinne;
Że swoich słów nie dosyć rozważyła,
I że ją proszę rozkaz swój odwołać.
Bo zwrócić nieszczęsnemu dar serdeczny
Jest upokorzyć go za dobry czyn,
I całą jego nędzę mu wyjawić.

KITTY BELL,
zrywając się z siedzenia.
Ach! prawdę mówi; tak, najświętszą prawdę! —
Rachelko, daj tę książkę. — Trzeba ją
Zachować całe życie! — Nasz przyjaciel
To żywa prawda. — Matka twa zbłądziła.

KWAKIER
(głęboko wzruszony, całując jej rękę.)
Ach! nie mów o mnie tego, Kitty Bell!
Aniele tęskny! — Mądrość, to złudzenie. —
Patrz, jeślim chciał powiedzieć prawdę szczerą,
Zmyliłem się w tej prawdy wysłowieniu.
Czym dzieci przestrzedz miał o błędzie matki ? —
O! niemasz myśli tak rozumnej w świecie
By zrównać mogła duszy twej przeczuciom,
Lub jednej łzy wylanej z twego serca.
(Słychać grzmiący głos za sceną).

KITTY BELL, zalękniona.
O Boże! jeszcze gniew, ten sam co wczoraj!
Ochłonąć muszę.
(pada na krzesło).
Burza nie daleka,
A wszystkie burze biją tu, aż w serce.

KWAKIER.
Już wiem co w głowie ma twój mąż i pan;
Z wyrobnikami swemi wciąż się swarzy.
Wysłali z Norton ośmiu do Londynu,
O przebaczenie dla jednego z nich.
Dwie mile pieszo, bez żadnego skutku! —
Oddalcie się; was trojga tu nie trzeba...
Ten człowiek was zamęczy... jest to sęp
Co własne gniazdo dziobem swym rozdziera.
(Kitty Bell wychodzi z jedną ręką na sercu, a drugą wsparta na głowie synka.którego wraz z Rachelką wyprowadza).

Scena II.

KWAKIER, JOHN BELL, OŚMIU WYROBNIKÓW za nim u drzwi stających

KWAKIER, (patrząc na wchodzącego Johna Bell.)
Nachodzi bogacz i właściciel hardy,
Szczęśliwy przedsiębierca... to samolub!
Mąż sprawiedliwy podług praw, i siebie.

JOHN BELL do wyrobników, z gniewem.
Nie, nie, raz jeszcze! — Precz mi ztąd! Będziecie
Pracować więcej; ja tak chcę i kwita.

JEDEN WYROBNIK, do towarzyszów.
A mniej zarabiać; pan tak chce i kwita.

JOHN BELL.
Co! Niech się dowiem kto tak odpowiada,
Wypędzę go natychmiast, jak tamtego.

KWAKIER.
I słusznie Johnie Bell! wspaniałyś w gniewie
Jak król udzielny, gdy przed ludem stoi.

JOHN BELL.
Ty jesteś Kwakrem, więc ja cię nie słucham;
Lecz gdybym wiedział który się odzywa!
O, ten buntownik niema czci ni wiary!
I jakżem przyszedł do majątku mego;
Czym wyrobnikiem nie był tak jak wy?
Czym Norton kupił od jednego razu?
Choć wszystkie domy, choć przędzalnia moja,
Wszak dałem przykład pracy i rządności ?
Powiedzcie sami; czym intraty rocznej
Każdego dnia zarobkiem nie zasilał?
Czym kiedy był leniwym i rozrzutnym?
Tak czyniąc, każdy z was bogatym będzie.
Warsztaty moje płacę wam zmniejszają,
Lecz mnie przynoszą zysk; żałuję was,
A sam się cieszę: bo niech będą wasze,
I produkt ich do was należeć będzie.
Kupiłem je za pracę moich rąk;
Pracujcie więc, i szczędźcie tak jak ja! —
Pomnijcie na przysłowie naszych ojców:
"Pilnujcie grosza, szeląg sam się strzeże."
A teraz już za Tobym się nie wstawiać;
Wygnałem go na dobre, bo zasłużył.
precz ztąd, nie szemrać! bo kto jeszcze piśnie.
Z przędzalni mojej razem z nim wyleci,
Bez chleba, pracy, domu i odzieży.
(Rzemieślnicy wychodzą).

KWAKIER.
Cóż dalej, Johnie Bell? I w parlamencie
Wymowniejszego głosu nie słyszałem.

JOHN BELL, wracając jeszcze rozdąsany i ocierając sobie czoło.
A ty, nie ufaj w to że Kwakrem jesteś
By wszystko psuć i mącić w koło siebie.
Choć rzadko mówisz, lepiej milcz zupełnie. —
Bo słowa twoje w każdy czyn rzucone
Podobne są do pchnięć ostrego noża.

KWAKIER.
To tylko zdrowy rozum, i nic więcej;
Ból głowy daje temu kto ją traci.
Lecz ja mych słów bynajmniej nie żałuję;
Wrażenie ich jest wątłe i przelotne,
Po jednej chwili nic się zostaje.

JOHN BELL.
Inaczej sądzę; wiesz że lubię z tobą
Rozmawiać o pokoju lub o wojnie:
Lecz błędnie wszystko na swój łokieć mierzysz.
W kościele naszym Kwakry są wyjątkiem,
A tyś wyjątkiem w sekcie twej wyłącznej.
Synowcom cały swój majątek dałeś;
Prócz lichej spłaty nic ci nie zostało,
I kończysz życie w myśli bez uczynku. —
Jeżeli ci z tem dobrze, zgoda na to;
Lecz nie pozwolę byś w mym własnym domu
Zachęcał do zuchwalstwa moich sług.

KWAKIER.
A w czem ci to zuchwalstwo szkodzić może?
Twych owiec bek czy nie pozwala ci
Ich wełnę strzydz lub krwawe mięso jeść?
Wszak wolno ci każdego pościel sprzedać?...
Czy każda matka nie wysyła dzieci
Schnąc, blednąc, kasłać nad przędziwem twojem?
Czy w ich istnieniu jest nie twoja chwila?
Czy każda potu kropla po szelągu
Ci nie przynosi? Norton, twa dziedzina,
Spoczywa w ręku twojem, jak w Karola
Wielkiego dłoni ziemski krąg jaśnieje.
Mocarzem jesteś lennej twej fabryki.

JOHN BELL.
To prawda, lecz to słusznie. — Ziemia moją,
Bo ją kupiłem; domy mą własnością,
Bom je zbudował; jej mieszkańcy moi,
Bo mi czynszują; ich robota moją,
Bo za nią płacę: — więc, w obliczu prawa,
Jam sprawiedliwym.

KWAKIER.
Dobrze; a czy prawo
Jest sprawiedliwym przed obliczem Boga?

JOHN BELL.
Za takie słowa wisiałbyś niechybnie;
Lecz jesteś Kwakrem.

KWAKIER.
Sambym się powiesił,
Do ciebie gdybym mówić miał inaczej;
Bo chociaż Kwakier, jam przyjaciel wasz.

JOHN BELL.
Od lat dwudziestu gdybym cię nie znał,
I gdybyś syna niebył mi wyleczył,
Już dawno, bracie, z domu byś wyjechał.

KWAKIER.
Tem gorzej; bom uleczyć chciał i ciebie
Zaślepionego tą chciwością zysku,
Niemniej jak dzieci wieku ich słabością. —
Chcę żebyś twego sługi nie wyganiał. —
Nie proszę cię; o! nigdy nic prosiłem.
Lecz radzę.

JOHN BELL.
Co się stało, to się stało. —
Dla czego wszyscy mnie nie naśladują?
Niech u nich wszystko służy jak u mnie. —
Czy ja do pracy żony nie napędzam?
Nie słychać jej, lecz jest tu cały dzień;
Choć oczy spuszcza, wciąż zarabia niemi.
Przędzalnie po przedmieściach moim działem;
Niech ona też folwarkiem tym zarządza,
Gdzie z końcem dnia zjeżdżają się lordowie
Po parlamencie, łowach lub przechadzce.
Na później ztąd wysokie znajomości. —
I Toby był dość zręcznym rzemieślnikiem,
Lecz nie przezornym. — Każdy człek porządny
Zarobek w domu ze wszystkiego ciągnie. —
Żyjące rzeczy, jak i nieżyjące,
Powinny zysk przynosić. — Ziemia płodzi,
I pieniądz rodzi, z czasu grosz pochodzi. —
Kobiety żyją w czasie, jak my sami;
Więc oczywisty dochód ten marnuje
Kto żonie czas zostawia bez użytku. —
Że Toby swej z córkami dał próżnować,
Dla niego szkoda; mnie to nie obchodzi.

KWAKIER.
On złamał sobie rękę, w twej machinie.

JOHN BELL.
Ba! i machinę złamał.

KWAKIER.
A ja wiem
Że żal ci większy za stalową dźwignią,
Niż za ramieniem z ciała i krwi ludzkiej
Stalowe twoje serce jak machiny. —
Spółeczność stanie się jak twoje serce;
Jej bogiem złoty pręt, wyznaniem lichwa,
A szachraj żyd kapłanem i cesarzem. —
Nie twoja wina; ty rostropnie działasz.
Na świat przychodząc, takim go zastałeś,
I całkiem tego niemam ci za złe.
Tyś synem twej epoki, przymiot rzadki. —
Lecz skoro mówić szczerze mi nie wolno,
Mam prawo czytać.
(bierze książkę i odwraca się na krześle).

JOHN BELL.
Widzisz go, braciszek!
(głośno, otwierając drzwi od pokoju żony).
Tu, mistress Bell!

Scena III.

CIŻ, KITTY BELL, DZIECI.

KITTY BELL trzymając za rękę dzieci, kryjące się pod jej odzieniem.
Cóż, panie?

JOHN BELL.
Gdzie rachunki!
Ten młody człowiek co na górze stoi,
Pan Tom lub Tomasz... jak się tam nazywa,
Czy rychło się wyniesie?

KITTY BELL. biorąc rejestr ze stolika i przynosząc,
Na rejestrze
Zapisał Tom, nic więcej. — Oto są
Rachunki dzienne, z przeszłych dwóch tygodni.

JOHN BELL, czytając.
Tyś mniej porządna, Kitty, mniej przykładna! —
(patrząc jej w oczy, z wyrazom nieufności).
Ten mądry Tom po całych nocach ślęczy,
A lichą ma wyprawę. — W tem cóś jest. —
(przejrzawszy rachunki).
Ty źle się rządzisz.

KITTY BELL.
Zkąd ten wyrzut, panie?

JOHN BELL.
Czy pani nie wie?

KITTY BELL.
Cyfry źle dodane?

JOHN BELL.
Najszczersza kręci, jak przed psami lis.
Odpowiedz wprost, i patrz mi w oczy śmiało!

KITTY BELL.
Lecz cóż cię gniewa w tem co tu znajdujesz?

JOHN BELL.
Mię gniewa właśnie czego nie znajduję;
Ten brak mię dziwi...

KITTY BELL, zmięszana.
Lecz ja niewiem dobrze;
Wszak można przejrzeć.

JOHN BELL.
Za spojrzeniem jednem,
Widocznie zbywa pięć lub sześć gwinei.

KITTY BELL.
Racz mi wyjaśnić...

JOHN BELL, biorąc ją za ramię.
Wróć do siebie proszę;
Mniej roztargnienia, a szczerości więcej.—
Próżnują dzieci, ja nie lubię tego.
Mój dom w nieładzie, niczem się nie trudnisz.
Rachelka źle ubrana, prawie naga...
To wszystko nic do rzeczy.
(Rachelka biegnie ztrwożona do Kwakra).
Idź, i czekaj;
Ten szereg dodać i przez siedm pomnożyć.
(wchodzi za żoną do sypialni i zamyka drzwi z łoskotem).

Scena IV.

KWAKIER, RACHELKA.

RACHELKA.
O, ja się boję!

KWAKIER.
Tak się będziesz bać
Przez cale życie, aż cię Bóg wyzwoli;
Bać męża kiedyś, jak dziś ojca twego.
(Czatterton wygląda z izdebki, i zwolna schodami zstępuje;— patrzy nieruchomy na starca i na dziecię),
O dziecię, igraj aż kobietą będziesz;
Aż dotąd śnij o niebie, o aniołach,
Zapomnij potem: o, zapomnij jeszcze!
Bo czego w życiu doznasz, tak jest rożnem
Od twoich snów, że żal ci po nich będzie.—
Ta ziemia nie jest rajem, lecz wygnaniem
Zkąd wzniosłe dusze tęsknią do ojczyzny.—
Baw się bez przerwy, nie rozmyślaj nigdy;
Myśl jest cierpieniem.— Co, ty płaczesz dziecię ?
Ty chylisz główkę na mem łonie? Patrz,
Przyjaciel schodzi; witaj go z uśmiechem.

Scena V.

KWAKIER, RACHELKA, CZATTERTON.

CZATTERTON dając pocałunek Rachelce bieżącej ku niemu, i ściskając rękę Kwakra,
Dzień dobry ojcze, zbyt surowy radzco.

KWAKIER.
Nie dość jak radzca, a tem mniej jak ojciec.
Twa dusza ciało trawi, masz gorączkę.
Ognista dłoń, a twarz jak całun blada.—
Jak długo myślisz żyć w podobnym stanie?

CZATTERTON.
O, jak najkrócej! — Gdzie jest mistress Bell?

KWAKIER.
Czy życie twe nie przyda się nikomu?

CZATTERTON.
I owszem; wszystkoim cięży, jak i mnie.

KWAKIER.
Czy silnie wierzysz w to co mi powiadasz?

CZATTEKTON, z cierpkim uśmiechem.
Jak ty, w braterską miłość i sumienie.

KWAKIER.
Czy dawno żyjesz ? serce masz tak młode
Jak dziecka tego; a twój duch posępny
Już doświadczeniem stary, tak jak mój.

CZATTERTON.
Dziś kończę rok ośmnasty.

KWAKIER
Biedne dziecię!

CZATTERTON.
Oj biedne, prawda!— Dziecię? nie zupełnie...
Przeżyłem tysiąc lat.

KWAKJER.
Więc nieznasz jeszcze
Połowy złości ludzkiej na tym świecie.—
Wszechwiedzą duszy jest cierpienie.

CZATTERTON
Zgoda!
Więc zemnie mądry starzec!... Ja myślałem
Ze panią Bell tu znajdę.— Oto list
Pisany z wielkim trudem.

KWAKIER, czytając napis.
Do Beckforda! —
Tyś nadto dobry. Strzeż się tego synu.
Są ludzi dwa rodzaje; męczennicy
I kaci: los cię zrobił męczennikiem
Każdego z nich, jak matkę tego dziecka.

CZATTERTON, z nagłem uniesieniem.
Człowieka dobroć czyni zeń ofiarę,
Dopóki sam zezwala; dzień swobody
Jest w jego ręku.

KWAKIER.
Co przez to rozumiesz ?

CZATTERTON całując Rachelkę, najtkliwszym głosem.
Czy mam to dziecię trwożyć? tuż przy matce I

KWAKIER.
Jej matki ucho jest dotknięte głosem
Mniej rzewnym jak twój głos; do niej nie dojdzie.
(do siebie).
Już oto trzeci raz o nią się pyta.

CZATTERTON,
wsparty na krześle na którem Kwakier siedzi.
Ty wciąż mię łajesz; lecz mi powiedz jeno
Czy się nie godzi iść za swym popędem,
I rzucić walkę przed znużenia chwilą?
Jam postanowił nie przylepiać maski
Na moją twarz; być tem czem Bóg mię stworzył,
Słuchając serca w gniewie lub zachwycie,
I dotrwać w przeznaczeniu aż do końca.
Czy mam udawać cnotę, ja chwiejący?
Surowym być, do pobłażania skłonny?
Pod mą srogością każdyby rozpoznał
Litości uśmiech; anibym potrafił
Zasłony dosyć gęstej wdziać na duszę.—
Zdradzony zewsząd, o czem wiem oddawna,
Tak mało cenię siebie, świat i ludzi,
Że od tej zdrady bronić się nie raczę.
Zazdroszczę głupcom tej radości dzikiej
Że mię podstępem grubym chcą pokonać;
Zdaleka patrzę jak stawiają sieci:
A niechcę skłonić głowy, by choć jedną
Ich nić rozerwać, tak nie dbam o życie.
Zemszczony dosyć jestem ich podłością
Co w oczach własnych wznosi mię nad siebie,
I czekam chwili gdy nas Bóg rozsądzi.
Czy niemiał celu tworząc ich i mnie?
Czy ja natury prawa mam przetwarzać?
Czy moją rzeczą, kłam zadawać Twórcy ?

KWAKIER.
Marzenie w tobie już zabiło czyn.

CZATTERTON.
Cóż z tego, gdy godzina w tem marzeniu
Dzieł więcej płodzi, niż dwadzieścia dni
Czynności drugich? Sądź pomiędzy nami;
Czy praca ciała jedną dla człowieka?
Czy myśli trud niegodzien choć litości?
Czy sztuka liczb najwyższą sztuką ducha?
Czy Pytagoras jest stworzenia bogiem?
Czy mam powiedzieć duszy mej natchnieniom:
Nieschodżcie z nieba, wyście nie potrzebne?

KWAKIER.
Fatalnem piętnem skroń ci naznaczyły...
Ja cię nie ganię, lecz nad tobą płaczę.

CZATTERTON, siadając.
Mój dobry Kwakrze, w twem myślącem bractwie,
Czy jest opieka nad katuszą myśli?
O, ja tak sądzę! tyś dla wszystkich ostrym,
A mnie pobłażasz; to mię z życiem godzi.
(Rachelka siada na kolanach Czattertona).
Od trzech miesięcy prawiem tu szczęśliwy;
Nikt o mnie się nie troszczy, ledwie zna,
Piękne dziatki na kolanach pieszczę.

KWAKIER.
Ja lubię cię za twój poważny rozum.
Tyś godzien zasiąść w sekty mej zebraniu,
Gdzie wrzask papistów przed obrazem złotym
Ni śpiew dziecinny lutrów nie dochodzi.
Ja lubię cię, bo świat cię nienawidzi.
Marząca dusza jest ciężarem wszystkim
Ruchawym głupcom co trząsają ludźmi.
Tęsknota, czułość, są to dwie choroby
Dla których żaden gap nie miał litości! —
Ty ani wiesz nazwiska tajnych wrogów
Krążących koło ciebie; lecz ja wiem
Że cię nie cierpią, bo cię znać nie mogą.

CZATTERTON, z zapałem.
Czy niemam prawa do miłości braci,
Ja który dzień i noc dla nich pracuję?
Com z takim trudem w gruzach mej ojczyzny
Rozkrzewił piękny kwiat poezyj dawnej,
Chcąc nowy blask zaszczepić na koronie
Tej wspólnej matki? ja, co w tylu morzach
I w tylu rzekach perły tej szukałem?
(Rachelka porzuca Czattertona, siada przy Kwakrze na krzesełku i przegląda ryciny).
Ach, gdybyś znał me prace!... Przerobiłem
Mój kąt w klasztorną celę; myśl i życie
Swiętością przyodziałem; wzrok stępiłem,
Zaćmiłem dlań oświaty naszej słońce,
By z prostszem sercem łatwiej się, nauczyć
Dziecięcej mowy tych spłynionych lat.
Pisałem jak król Harold do Wilhelma,
Jak Sas do Franka, wierszem dwu-plemiennym;
Tę muzę wpół zakonną, na ołtarzu
Jak świętą postawiłem.— O! ci ludzie
Strzaskaliby ją pewnie, gdyby doszli
Że z ręki mej stworzona: czcili ją,
Jak utwor mnicha co nie istniał nigdy,
Któregom ochrzcił Sasem i Rowleyem.

KWAKIER.
Zabijać żywych, a umarłych wskrzeszać,
To ich uciecha.

CZATTERTON.
Przecież, któś wyjawił
Że książka ta jest moją. Zniszczyć późno;
Wiec żyć jej dano. Lauru liść zyskałem,
A z lauru nikt nie żyje.— Ja, poeta,
Daremnie chciałem nagiąć się do czynu;
A pisać jest jedynem mem rzemiosłem.
Bez skutku wziąłem się do ścisłych prac.—
O, niech ci ludzie Bogu raz przebaczą
Że tak mię stworzył! — Czy to zbytek sił,
Czy też haniebna słabość, nie wiem sam.—
Lecz nigdy w ciasnych i wytkniętych groblach
Nie mogłem ująć myśli mej powodzi,
Swe brzegi rwiącej jak wezbrany prąd.
Niezdolny w żółwich czołgać się działaniach
Codziennych rachub, sam się ich wyrzekłem.
Uznawszy cyfr zwycięztwo nad mą duszą,
Powziąłem zamiar ciałem mem zarabiać.—
Niestety, bracie! znów upokorzenie,
Znów cierpka boleść! — Ciało, od dzieciństwa
Strawione żarem idei bezsennej,
Choć od najlżejszej wzbrania się roboty.
(coraz gwałtowniej).
Stu Herkulesów choćbym moc posiadał,
Pomiędzy mną a pracą wiecznie stoi
Ta współzrodzona, ta złośliwa wróżka,
Zapewne w mej kolebce znaleziona, .
Poezya, rozmarzenie!— Ta mię ściga,
Czaruje świat i kirem swym pokrywa,
Kolejno w raj lub piekło mię unosi;
Oddaje wszystko, wszystko mi wydziera:
niej me zbawienie, w niej i zguba moja!

KWAKIER.
Co teraz robisz?

CZATTERTON.
Nic... Harolda pisze.—
Dla czego? niewiem... Pewnie bo tak trzeba.
(pada na krzesło; i już niesłuchając odpowiedzi Kwakra. patrzy na Rachelkę przywołaj o ją do siebie).

KWAKIER.
Choroba nie do wyleczenia.

CZATTERTON.
Moja?

KWAKIER.
O nie! ludzkości.— Sercem twem się rządząc,
Litujesz się nad temi co ci mówią:
Nie bądź poetą;— ja, słuchając głowy,
Pogardzam niemi; bo ci mówić chcą:
Zejdź nam od słońca, tu nie twoje miejsce.
Niech ich kto chce wyleczy. Jam bezsilny;
Lecz ich przynajmniej chłostać nie przestanę.

CZATTERTON głośno do Rachelki, z którą po cichu rozmawiał podczas odpowiedzi Kwakra.
Gdzie moja biblia ? gdzie mamunia twoja ?

KWAKIER, wstając.
Wyjdź ze mną.

CZATTERTON.
Gdzie ta książka, miss Rachelko?

KWAKIER.
Pan znowu burczy.

JOHN BELL. za sceną.
Nie, ja tego nie chcę.—
To być nie może. — Na to nie pozwolę.

KWAKIER do Czattertona, biorąc śpiesznie kapelusz i laskę.
Twe oczy zaszły krwią od nocnej pracy;
Chodź na przechadzkę. Ranek cię ochłodzi.

CZATTERTON, czekając wejścia Kitty Bell.
I ona także jest ich męczennicą.

KWAKIER.
Cóż ci do tego? Niech tu nie zastanie
Nikogo, płacząc. Daj klucz od twej celi.—
Niech sama znajdzie. Na domowe kłótnie
Nie trzeba zważać. — Chodźmy więc. — To ona.

CZATTERTON.
Jak szlocha, biedna! Nie, ja płaczu jej
Niemogę znieść.
(wychodzą).

Scena VI

KITTY BELL, RACHELKA, JOHN BELL.

KITTY BELL, odsyłając Rachelkę do swego pokoju.
Rachelko, idź do brata.
Za chwilę przyjdę.
(do męża, ze łzami).
Proszę cię i błagam
Po tysiąc razy, nie wymagaj więcej
Bym ci wyznała zkąd ten brak pochodzi;
Czy sześć gwinei znaczy cóś u ciebie?
Wszak mogłam je utaić bez trudności
Zmieniając kilka liczb; lecz ja nie skłamię
O moje dzieci choćby mi chodziło.
Wolałam prosić cię o dzień lub dwa,
I milczeć; gdyż nie mogę prawdy mówić
Ni skłamać bez występku.

JOHN BELL.
Odkąd ksiądz
Połączył nasze ręce przed ołtarzem,
Jam jeszcze cię nie widział tak upartą.

KITTY BELL.
Sądź więc jak święty powód mię zniewala.

JOHN BELL.
Lub też... zbrodniczy.

KITTY BELL, z oburzeniem.
Ach! nie myślisz tego.

JOHN BELL.
Kto wie.

KITTY BELL.
Miej litość nad służącą twoją!
Ty mię zabijasz.

JOHN BELL.
Ba! mocniejszą jesteś
Niż sama sądzisz.

KITTY BELL.
Temu zbyt nie ufaj...
Na dzieci cię zaklinam!

JOHN BELL.
Dosyć tego.
Gdzie tajemnicę, tam i grzech znajduję.

KITTY BELL.
A jeśli właśnie spotkasz czyn litości,
O, żal ci będzie!

JOHN BELL.
Czemu z nim się kryjesz ?

KITTY BELL.
Bo twoje serce tak już skamieniało
Że nie uwierzy gdy ci go wyjawię,
I nie dozwoli mi mojego słuchać;
A kto ubogim, ten i Bogu daje.

JOHN BELL.
Na dobry procent grosz pożyczać wolę.

KITTY BELL.
Niech Bóg uczucia takie ci przebaczy!

JOHN BELL, przechadzając się niecierpliwie.
Zbyt wiele czytasz od pewnego czasu;
W kobiecie narów ten jest tylko śmieszny,
W mężczyźnie to cóś więcej: bo mężczyzna
Powinien żyć przez siebie nie przez innych. -
Inaczej jest nie pszczołą, lecz szerszeniem...
Czy chcesz być literatką?

KITTY BELL.
Ach, mój drogi!
Więc będziesz mną pomiatać za to tylko
Żem pierwszy raz cię ślepo nie słuchała?
Niewiastą jestem prostą i ułomną;
Chrystusa słowo, to nauka moja.

JOHN BELL.
Znać je a niewypełniać, to zgorszenie.

KITTY BELL.
Daj mi choć tydzień, bym rachunki zdała;
A pierwsze słowo z moich ust do ciebie,
Błagalnem słowem będzie za tę zwłokę.
Za drugiem wszystko, wszystko ci wyjawię.

JOHN BELL.
Ja chcę byś nic przedemną nie taiła.

KITTY BELL.
Bóg wie, że w życiu mem i chwili niema
Za którąbym powinna się rumienić.

JOHN BELL.
A jednak dotąd jam o wszystkiem wiedział.

KITTY BELL.
Do kłamstwa często zmusza nas obawa.

JOHN BELL.
Więc umiesz kłamać?

KWAKIER.
Przysięgać jest bezbożnie, lecz zaręczam.

CZATTERTON.
Oddycham więc. — Ty nie wiesz, to lord Talbot,
Przyjaciel mój!

KWAKIER.
Cóż z tego? Wszak przyjaciel
Od obcych ludzi w niczem się nie różni.

CZATTERTON przechodząc się, zasępiony.
Gorszego nic mi trafić się nie mogło.
Przytułek mój poznany, spokój zdjęty,
Zdradzone imię.

KWAKIER.
Wielkież to nieszczęście!

CZATTERTON.
Czy wiesz kto jestem?

KWAKIER.
Wiem żeś dziki bardzo;
Że tak się kryjąc, ujdziesz za złoczyńcę.
Dziecinnie bać się ludzi, bliźnich twoich.

CZATTERTON.
Potrzebniem z tobą wyszedł.

KWAKIER.
Cóż to szkodzi?
Bez tego kiedyś musiałby cię poznać;
Wracając z łowów często tu przybywa.

CZATTERTON.
On sam?

KWAKIER.
Zazwyczaj w swych przyjaciół gronie.

CZATTERTON.
Więc wszędzie przyjaciele, jak na złość!
Spokojnie nigdzie głowy mej nie złożę.

KWAKIER.
Ten wiele już ucierpiał kto tak mówi.

CZATTERTON, z niechęcią.
Tyś jeszcze nigdy tak nie zwalniał kroku.

KWAKIER.
Łaj mię za twoją rozpacz. W tej przechadzce
Nic zająć cię nie mogło. Biedne dziecię!
Przyroda cała martwa przed twem okiem.

CZATTERTON.
Czy mistress Bell jest bardzo świątobliwą?
Widziałem w ręku jej nabożną książkę.

KWAKIER, porywczo.
Mnie nic do tego. Kitty jest małżonka
Przykładna, bogobojna i cnotliwa;
Co jej po książkach?
(do siebie).
Gdzie on myślą goni!
O czem śmie marzyć? Raczej niech utonie
Nim chwyci tę gałązkę.—
(głośno).
Kitty Bell
To zimna dusza; prócz słabości dziatek
Nic jej nie dręczy. Znam ją od kolebki.

CZATTERTON.
A ja zakładam się o sto gwinei
Że to spotkanie wróży mi nieszczęście.

KWAKIER.
A w jaki sposób ?

CZATTERTON.
W jaki? Nie wiem sam.
Lecz się to spełni, rychło i niechybnie.
O jeśli Kitty ma pokochać kogo,
Niech sobie w łeb wypali, nim ją zwiedzie.
To byłoby nikczemnie, czy nie prawda?

KWAKIER.
Więc każdą myślą lecisz do zwątpienia?

CZATTERTON.
Nieszczęście nieuchronne mię otacza.
Przeczuwam je, do niego już przywykłem.
Daremna walka! Sam to będziesz widział;
Napatrzysz się do woli. — Tum chciał spocząć.
Lecz tu mię wróg doścignie.

KWAKIER.
Jaki wróg?

CZATTERTON.
Zwij go jak chcesz; konieczność, los, przypadek:
Rzecz jedna w trzech. — Czy wierzysz w przeznaczenie?

KWAKIER.
Czy wierzysz w Boga?

CZATTERTON.
Wiem o co się lękasz. —
Spokojnym bądź. Jak dziecko jam bezbronny.
(idzie ku niemu i za rękę chwyta).
Nieszczęścia mego nie chcę wnieść w jej dom. —
Widziałeś nędznych którym trąd lub dżuma
Rozdarła piersi? Pierwsza myśl twa była
Usunąć ich od pomieszkania ludzi.—
Odepchnij mię lub zostaw mię samego.
Ja sam się struję nim zarażę drugich
Trucizną mej niedoli.
(słychać róg myśliwski i trzaskanie z harapów, jak po zaczętych łowach)
Patrz na rynku,
Odyńca samotnego już stropili!

AKT II

Scena I.

CIŻ, JOHN BELL, KITTY BELL.

JOHN BELL, do żony.
Nie dobrze, Kitty, żeś mi znać nie dała
Że mamy w domu tak zacnego gościa.
(służący zastawia herbatę)

KITTY BELL.
Czy tak, w istocie? Sama nie wiedziałam.

JOHN BELL.
I wielmożnego! Milord mi oznajmił
Że Czatterton jest jego przyjacielem,
Co w ścisłem incognito kryć się, chce.

KITTY BELL.
A więc on nie jest biednym? — Ach! tem lepiej.
Lecz mówić z nim nie będę. Odejść muszę.

JOHN BELL.
Zaczekaj. Proś go na herbatę z nami;
Lordowi Talbot to przyjemnem będzie.
(siada na lewo, przy zastawionej herbacie:)

KWAKIER do Czattertona, chcącego wychodzić.
O tobie mowa, słuchaj.

KITTY BELL, do Kwakra.
Racz zapytać
Czy niechce siąść do stołu z naszą dziatwą?

KWAKIER.
Napróżno go zapraszać, on nie przyjmie.

KITTY BELL.
Mój mąż tak chce

KWAKIER.
Mąż panem w swoim domu. —
(do Czattertona).

Ci państwo mi zlecili prosić gościa,
By raczył pić herbatę z ich rodziną.
(na stronie).
Nie trzeba przyjąć; to z rozkazu męża,
Lecz się jej samej rozkaz nie podoba.

JOHN BELL czytając dziennik; do Kitty Bell.
Czy zaproszony?

KITTY BELL.
Doktor mię wyręcza.

CZATTERTON, do Kwakra.
Do siebie wracam.

KWAKIER, do Kitty Bell.
Gość do siebie wraca.

KITTY BELL, do Johna Bell
Pan Czatterton do siebie wraca.

JOHN BELL, zdejmując okulary.
Tfu!
Poeta; niechże wraca zkąd przychodzi.
(bierze się do herbaty).

CZATTERTON, do Kwakra.
Sam bym odmówił, bo z litości proszą.
(chce odejść, Kwakier go wstrzymuje.— Służący przyprowadza dzieci, i sadza na prawo przy matce; John Bell tyłem do sypialni, Kwakier w pośrodku).

Scena II.

CIŻ, LORD TALBOT, LORD LAUDERDALE, LORD KINGSTON, TRZEJ MŁODZI LORDOWIE,
wszyscy w stroju myśliwskim.

LORD TALBOT, trochę podpity.
Gdzie jest przyjaciel mój, kolega szkolny?
To on, on sam! Ukłońcie się panowie!
(Lordowie się kłaniają).
A cóż u djabła robisz w tej pustyni?
Tyś nas opuścił? Wszystko więc skończone?
Ty gardzisz nami za to żeś uczony,
Żeś nieśmiertelny? Prawda że w Oxfordzie
Prócz gry na pięści małom się nauczył;
Lecz nie wzgardziłem przeto twą przyjaźnią. —
Panowie, czapki! to przyjaciel mój!...
(Lordowie się kłaniają).

CZATTERTON, przerywając
Milordzie...

LORD TALBOT.
Nasz przyjaciel, Czatterton!

CZATTERRTON podając mu rękę, z powagą.
Więc jeszcze, Jerzy, mierzyć słów nie umiesz?

LORD TALBOT.
Czy cię to smuci?— Oto jest, panowie,
Ów sławny mąż, erudyt i poeta;
Jam w szkole wyższej był spółuczniem jego!
(Lordowie się kłaniają).

CZATTERTON.
Już dość!

LORD TALBOT.
O twyrn talencie nie wiedziałem.
A chytry, jak mię złapał! — Oto są
Lordowie młodzi Lauderdale i Kingston;
Na pamięć oba znają pieśń Harolda.
Jeżeli chcesz być z nami na wieczerzy,
Ich dobry smak ci wielce się spodoba.
Sam Garrick na Pegazie tak nie jeździ.—
Żałuje że myślistwo cię nie bawi,
Bo klacz Rebekę byłbym ci pożyczył,
Kupioną niegdyś od rodzica twego.
Jesz że po łowach zawsze się tu schodzim;
Wypijem wasze zdrowie... Cóż u licha!
Tyś ty w żałobie?

CZATTERTON, smętnie.
Tak, po moim ojcu.

LORD TALBOT.
Stuletni starzec! Jesteś więc dziedzicem.

CZATTERTON, z goryczą.
A tak! wszystkiego co przy śmierci miał.

LORD TALBOT.
Jeżeli dotąd sypiesz tak pieniędzmi
Jak dawniej w szkole, to ci cześć przyniesie;
Choć już w Oxfordzie trocheś był odludnym.
Ja też zaprawdę takim sam się staję.
Mam spleen godzinę, lub najwięcej dwie. —
A, mistress Bell! Nadobna purytanko,
Dziś jeszcze rączki sam mi nie raczyłaś!
To źle być purytanką; bom ci chciał
Polecić gościa i spółucznia niego.

JOHN BELL, do żony.
Odpowiedzże! — Milordzie, godność wasza
Przebaczyć raczy; żona tak nieśmiała!
(do Kitty),
Dla tego pana bądź grzeczniejszą trochę.

KITTY BELL.
Nie wątpi milord, że mój mąż ma względy
Dla wszystkich gości w domu tym bawiących.

JOHN BELL.
Czy milord wierzy, że od trzech miesięcy
Jak pan tu mieszka, głosu jej nie słyszał?

LORD TALBOT.
Z tej nieśmiałości trzeba ją wyleczyć.
Ty, Czattertonie, bądźże jej lekarzem.

KWAKIER, siedząc.
Od pięciu minut bawisz tu, młodzieńcze;
A wszystko coś powiedział, nic do rzeczy.
LORD TALBOT.
Cóż to za zwierz? Podobnych mało w lesie.

JOHN BELL.
Milordzie, to nasz Kwakier, z przeproszeniem.
(śmiech ogólny).

LORD TALBOT.
A, prawda! Kwakier! Cieszmy się, panowie!
(patrząc przez szkiełko).
Zwierzyny takiej jeszcześmy nie szczuli.
(śmiech głośniejszy).

CZATTERTON spiesząc do lorda Talbot, półgłosem.
To wszystko, Jerzy, nadto nie rozważnie;
Przypomnij sobie Primrose-Hill! Ty wiesz
Że mój charakter żartów tych nie znosi...
Jak wrócisz z pola, mam ci cóś powiedzieć.

LORD TALBOT, osłupiały.
Czy znowu duet na krucice? Zgoda!
Lecz jam był pewien że ci to przyjemnie.
Czym cię obraził? Prawda, że dziś rano,
Wsiadając na koń, piliśmy strzemienne.
I cóż w tem złego? Widzę co się święci.
Gospodę pewnoś przyjął, dla gosposi.

CZATTERTON.
Milordzie! dość już tego, ani słowa!

LORD TALBOT.
A, w złym humorze pan dziś rano wstał?
Nie dawaj mu zielonej pić herbaty,
Bo mógłby zginąć, ręka by mu drżała.
Wszak szkoda, mistress Bell?

KITTY BELL, do siebie.
Jak on bezczelnie
Do mnie przemawia!

LORD LAUDERDALE, ściskając rękę Czattertona.
Przyjm usługi moje;
Piosenki pana mocno mię bawiły.

CZATTERTON.
Czy tak? bawiły?

LORD LAUDERDALE.
Tak; i cieszę się
Żeś pan tu osiadł. Lepiej mu się wiedzie
Niż Talbotowi; zakład mój wygrany.

LORD KINGSTON.
Daremnie złotem męża trzos ładuje,
On nie dostanie Kasi... czy tam Kitty.

CZATTERTON.
Więc milord zna spieszczone jej nazwanie?

KITTY BELL, do siebie.
Czy jeszcze? Przed nim palcem mię wskazują!

LORD KINGSTON.
I dla Jerzego byłaby łaskawszą;
Lecz pan tak zręcznie dałeś mu od kosza!
Nasz Jerzy zresztą gniewać się nie będzie;
On złości nie ma. — Czy pan dziś cierpiący ?

CZATTERTON.
Tak, zwłaszcza teraz.

LORD TALBOT.
Dość, panowie, dość!
Ten pan u siebie.

DWAJ DŻOKEJE, wchodząc
Konie są gotowe.

LORD TALBOT, trącając Johna Bell po ramieniu
Mój mości Bell, na honor, nigdzie wina
Francuzkie i hiszpańskie nie są lepsze
Niż u nabożnej małej twej gosposi.
Wypijem je wracając; a niech wezmę
Sforami w skórę, jeśli nie przyniosę
Dziesięciu lisów, dla niej, na futerko. —
Odprowadź nas. — Ty, Lauderdale, idź przodem.
Tu zjazd wieczorem, jeśli mi Rebeka
Nie skręci karku. Więc na koń!

LORDOWIE.
Na koń!

JOHN BELL. do Czattertona.
Ach, panie! co za szczęście pana znać!
(Ściska mu rękę aż do wyłamania).
Dom cały na usługi.
(Do wychodzącej Kitty Bell).
Ależ, Kasiu,
Piękniejszy pokój, droższy trzeba mu dać.
Pogadaj z panem.

KITTY BELL.
Dzieci mię czekają.

JOHN BELL.
Nie; zostań, bądź uprzejmą, ja tak chcę!

CZATTERTON, (do Kwakra.)
Wychodźmy ztąd. Ostatnie me schronienie
Zdobyte gwałtem; mir i spokój błogi
Wtrącony w przepaść, i zawistne światło
Wrzucone w moją noc, o to męczarnia!
Wszak ci mówiłem? Chodźmy ztąd czemprędzej.

JOHN BELL.
Doktorze, proszę; pan zostanie z żoną.
Koniecznie chcę z doktorem się rozprawić,
Pojednać go z milordem.

KWAKIER.
Ja zostaję.
(Wszyscy wychodzą. — Kwakier w pośrodku sceny siedzący, obok niego Czatterton i Kitty stoją zadumani).

Scena III.

CZATTERTON, KWAKIER, KITTY BELL.

KWAKIER, trzymając rękę Czattertona w jednej swojej a drugąmu do serca.
Niewinne, młode serca nie umieją
Niechęci taić dla powszednich ludzi. —
Mój drogi synu, mój nieszczęsny synu,
Samotność często zgubną jest rozkoszą.
W tej górnej sferze, trudno znieść poziome
Ludzkości tchnienia. Życie jest to burza;
W niej trzeba się przyswoić do żeglugi.—
Wszak się nie godzi, mistress Bell, by żeglarz
W tak młodym wieku wzdychał do przystani?
Zostawiam was, wyłajesz go do woli.

KITTY BELL, zmięszana.
Ach, zostań, ojcze! Mąż mój wnet powraca,
I chce się z nim rozmówić sam na sam.
Pan musi tęsknić do przyjaciół swoich?
Mnie dziwi nawet że nie poszedł z niemi.

CZATTERTON, do siebie.
Chce mię odesłać.

KWAKIER, do Kitty Bell.
Zgiełk ich ci dokuczył?

KITTY BELL.
Ich zgiełk i myśli! Pan je zna zapewne?

CZATTERTON, do siebie.
Odgadła ich i gniewna! Co za zmiana!

KITTY BELL do Kwakra, tłumiąc oburzenie.
Nie dość samotną żyłam, dla tych panów.

KWAKIER.
Niech ich szaleństwa zbytnie cię nie troszczą.

KITTY BELL.
Tę książkę w ręku córki mej znalazłam.
Od pana może wzięła ją niebacznie?

CZATTERTON.
Istotnie, moją była; i żałuję
Żem się jej pozbył, dając ją Rachelce.

KITTY BELL, do siebie.
To dar był szczery, dar nieoceniony!
Ach! nieśmiem teraz przyjąć jej, ni zwrócić.

KWAKIER, do siebie.
Zakłopotani mocno są oboje.
(chowa biblią do kieszeni, patrząc półokiem na ich zmięszanie: — do Czattertona).
Milcz, ani słowa; widzisz łzy w jej oczach.

KITTY BELL, spokojniej.
Znajomi pana bardzo cóś ucieszni.

KWAKIER.
On ich nie ściągnął; zacóż mu wymawiać?

KITTY BELL.
Pan Czatterton ich może tu nie czekał.

CZATTERTON.
Spojrzenie wroga, niech to pani wierzy,
Znośniejszem by mi było, niż ich twarze.

KITTY BELL.
Tak dobrze znają pana; my, tak mało!

KWAKIER (do Czattertona, półgłosem).
Zranili ją w głąb serca, o nikczemni!

CZATTERTON.
A mnie?

KITTY BELL.
Pan dawno zna ich obyczaje;
Jak oni też, zamiary jego znając,
Pobytu z nami dobrze nie tłómaczą.

KWAKIER, wstając.
Przekleństwo tej szarańczy plądrującej
Po obcych polach, a na świecie zwanej
Dobrego tonu ludźmi! toż ich dzieło!
Próżniacy! w jednym dniu tak wiele szkody!

CZATTERTON, sadzając go.
Nie wychodź, w imię Boga, nim się dowiem
Com jej zawinił. To mię trapi srodze.

KITTY BELL
Mój mąż mi zlecił spytać go, czy niechce
Droższego mieć w tym domu pomieszkania.

CZATTERTON.
Do mych zamiarów moje mi wystarczy.

KITTY BELL.
Lecz tając swe zamiary, można wreszcie
Bojaźni więcej wzniecić niż zajęcia;
Ja zaś...

CZATTERTON
Co, pani?

KITTY BELL.
Sądzę...

KWAKIER.
Cóż takiego?

KITTY BELL.
Że ci panicze słusznie się dziwili
Iż pod tak skromnym dachem jak jest nasz,
Pan ukrył życie swoje i nazwanie.

KWAKIER, do Czattertona.
Do serca tego nie bierz; ona mówi
Żeś nie wyglądał za przybyciem twojem
Na podczaszego tych rozkłutych dzbanów.

CZATTERTON. z powagą.
Nie byłbym wchodził, gdyby mię spytano
O mój majątek, imię i tok życia...
Spytany dzisiaj, wyszedłbym podobnie.

KWAKIER.
Masz; niema pycha złe domysły płodzi.

CZATTERTON
zrywając się do odpowiedzi, wstrzymuje się nagle i woła
Cóż jeden cierń w męczeńskim wieńcu znaczy!
(uchodzi spiesznie).

KITTY BELL, z przestrachem.
O Boże! czemu tak ucieka nagle?
Czy pierwsze moje słowa go zraziły?...
Wszak on mi obcy!... Po co tu się schronił?...
Ja nie pojmuję, lecz chcę wiedzieć czemu
Cierpiemy wszyscy przezeń lub dla niego!
Com ja mu winna i tej całej zgrai?
Czyś był powinien do mnie go sprowadzać? —
Ja kryć się muszę przed nim i przed niemi!
O gdybym nigdy ich nie była znała!

KWAKIER. smętnie i niecierpliwie.
Coś chciała mówić, mnie to mówić było.
Już niema dla mnie smutku i zniewagi;
Lecz jemu, co za błąd!

KITTY BELL.
Słyszałeś, ojcze,
Tych młodych panów ? — Jak ci ludzie śmieją
I mają władzę mącić tak me życie
Któremu sam Zbawiciel błogosławi! —
Tyś jest mężczyzną lepszym od tych ludzi,
Poważnym, słodkim i wierzącym w duszę;
Więc powiedz mi jak żona żyć powinna,
I w jakiej puszczy ma się skryć przed światem?
Spuszczałam wzrok ku ziemi; rozciągnęłam
Nad życiem mem samotność jak zasłonę,
A oni ją rozdarli, podeptali.
Myślałam że sam Bóg o mnie pamięta,
A jestem znana tak jak ich kochanki.
Bez jednej plamy chciałam żyć, umierać,
A jakiś zakład o ma cześć się toczy!
Cóż mi pomoże ta zakonna cisza,
I jaka matka świętą jest przed ludźmi,
Jeżeli dosyć tej szyderskiej bandzie
Raz widzieć ją, przypadkiem, na swej drodze,
By porwać razem imie jej i sławę,
I grać jak w piłkę z rąk do rąk rzucaną?
(glos jej w płacz przechodzi).
Ach, drogi ojcze, zlituj się nad nami!
Niech oni nigdy, nigdy tu nie wrócą!

KWAKIER.
Kto?

KITTY BELL.
Oni wszyscy... wszyscy.

KWAKIER.
I on także?

KITTY BELL.
I on... szczególniej.
(szlocha).

KWAKIER.
Więc go zabić chcesz?

KITTY BELL, z żywością.
Ja... Coś powiedział? Ja go zabić mam! —
Ja cobym chciała... O przedwieczny Boże!
Ty do którego dzień i noc się modlę,
Ty wiesz, o panie, czy mu śmierci życzę!
Ja błagam cię, a niewiem czy mię słuchasz;
Otwieram serce, czy ty czytasz w niem?
A jeśli w nie spozierasz, niewiem jeszcze
Czyś mi przebaczył, czym twej łaski godna!
Ach, czemuż dzieckiem ojciec mię zostawił!...
(biorąc rękę Kwakra).
Do rzymskiej wiary czasem też mi tęskno,
Jedynie dla spowiedzi. Spowiedź święta
To wynurzenie serca przed Chrystusem;
Lecz przebóstwione... mnie spowiedzi trzeba!

KWAKIER.
Jeżeli głos sumienia i modlitwa
Nie dość cię wspiera, zbliż się córko do mnie!

KITTY BELL.
Wyjaśnij mi tę trwogę mimowolną
Na widok jego w sercu mem sprawioną;
Dla czego patrząc nań, ach! patrząc tylko!
Łzy ronić muszę?

KWAKIER.
O niewiasto biedna!
Niewiasto słaba! zakryj łzy i trwogę,
On sam powraca.

KITTY BELL.
Boże! jak zmieniony!

CZATTERTON wpada jak szalony, z odkrytą głową. — Przebiega pokój niewidząc nikogo, i mówiąc bezładnie.
... A z resztą, skarby te czy ich własnością?
Tak jak ten pokój moją. — Świat jest słowo. —
Na wiarę można wygrać go lub przegrać
W minucie jednej. Nikt z nas niema więcej
Nad sześć stóp ziemi, stary Will to mówi. — *)
Na zawołanie oddam wam izdebkę;
Mnie innej trzeba, lecz ciaśniejszej jeszcze.
Jam czekać chciał na skutek tego listu;
Już niedoczekam.
(pada na krzesło).

KWAKIER powstawszy ku niemu, ręką obejmując głowę, półgłosem.
Wstrzymaj się w zapędzie. —
Uspokój wrzącą głowę. Niech ten szał
W milczeniu przejdzie; nietrwóż nim lękliwej
A tobie obcej, synu, tej niewiasty.

CZATTERTON zrywając się na wyraz "obcej" i drgającym przekąsem.
Obcemi teraz wszyscy mi na świecie.
Przed każdym muszę kłaniać się i milczeć.
Mnie mówić nieprzystojnie i zuchwale:
Przepraszam ich pokornie za ten błąd...
W tym domu chciałem parę chwil wypocząć,
Choć dla sklejenia kilku stron ulotnych;
A którem winien odnieść, jak czeladnik
Zrównany pień majstrowi musi zdać. —
Jam wyrobnikiem słowa i nic więcej.—
Pracowni szerszej już mi niepotrzeba;
Pan Bell zbyt czuły na przyjaciół mowy.
Lord Talbot ma tu prawo być kochanym. —
Lecz jego przyjaźń dla mnie, to błazeństwo.
Ten żart spoczywa na fałszywej myśli,
Niezdolnej przeżyć jedno me wyznanie;
Na mylnej cyfrze, którą przy wieczerzy
Wystrzałem jednym z głowy mu wykreślę.
Już ją mój ojciec porwał w swym całunie;
Dość znaczna cyfra, bo za nią zyskałem
Pokłony liczne i ściśnienia rąk. —
To wszystko żarty, jam rzeźbiarzem słowa. —
Bądź pani zdrowa; bądź pan zdrów. Czas leci!
Cha, cha! Pracować muszę! do roboty!
(wbiega na schody i zamyka drzwi za sobą).

 *) William Shakespeare.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KUPIEC WENECKI,

OSOBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT I *).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej