Józef Kopeć

Dziennik podróży

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

ROZDZIAŁ I. 

ROZDZIAŁ II.  NIEWOLA

ROZDZIAŁ III.  PODRÓŻ DO IRKUCKA

ROZDZIAŁ IV.  PODRÓŻ DALSZA DO OCHOCKA

ROZDZIAŁ V.  PODRÓŻ MORSKA

ROZDZIAŁ VI.  WYLĄDOWANIE DO NIŻSZEJ KAMCZATKI

ROZDZIAŁ VII.  OPISANIE WULKANÓW W KAMCZATCE.

ROZDZIAŁ VIII.  SPOSÓB ŻYCIA KAMCZADAŁÓW.

ROZDZIAŁ IX.  RELIGIA I OBYCZAJE KAMCZADAŁÓW

ROZDZIAŁ X.  WYPRAWA OKRĘTU DO JAPONII

ROZDZIAŁ XI.  WZMIANKA O BENIOWSKIM

ROZDZIAŁ XII.  NA NARODACH ZNANYCH POD NAZWISKIEM CZUKCZÓW

ROZDZIAŁ XIII.  NASTĘPUJE MOJE UWOLNIENIE

ROZDZIAŁ XIV.  WYJAZD Z KAMCZATKI

ROZDZIAŁ XV.  PRZYBYCIE LĄDEM DO OCHOCKA

ROZDZIAŁ XVI.  POWRÓT DO IRKUCKA

ROZDZIAŁ XVII.  POWRÓT DO TOBOLSKA

ROZDZIAŁ XVIII.  POWRÓT DO OJCZYZNY

Dziennik podróży

Józef Kopeć

Przez całą wzdłóż Azję, lądem od portu Ochocka, oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach.

Multum ille et terris jactatus et alto
Visuperum, soevoe memorem Junonis ob iram.
Virg. Eneid.Liber. I, v.3.
Wiele on był na lądzie i morzu topiony
Wolą niebian, i gniewem pamiętnym Junony.
Wirg. Eneid. Księga I, w3.

PRZEDMOWA

Literatura pielgrzymia Polski rozwija się w Legionach. Trzeba nam przenieść się myślą bardzo daleko, z Włoch przelecieć na ostatni kraniec północy, w Syberii szukać drugiej zakrajowej literatury polskiej, którą nazwiemy zsyłkową.

Liczba Polaków zsyłanych to jest wywożonych w głąb Rosji i na Syberię pomnażała się co dzień. Pisma ich, a nade wszystko uczucia którymi tchnęli , rozkrzewiły się pomału w kraju. Można nawet powiedzieć, ze literatura zsyłkowa szła w kierunku prostym myśli narodowej. Znakomici mężowie wieku przeszłego, Załuski, Rzewuski, w Kałudze pisali swoje dzieła; biskup Sołtyk z wygnania przywiózł swoje odezwy. W tej to literaturze zsyłkowej znajduje się także źródło głębokiego smutku, który później obleka całą literaturę polską. Syberia pochłaniała wszystkich patriotów opornych rządowi rosyjskiemu, wszystkich podejrzanych o zamiary poruszenia kraju, albo o chęć połączenia się z bracią za granicą. Pierwszy raz wtedy usłyszano w Polsce nazwisko Syberii i odtąd ten wyraz Sybir, stał się powszednim, jako ciągle przytomna Polakom groźba. Każdy z nich odważając się na jaki zamiar niebezpieczny, musi pomyśleć o Sybirze.

Syberia, tak oddalona i zupełnie obca, wchodzi dopiero w dziedzinę poezji polskiej, zastępuje w niej Tartar starożytnych, albo owe piekło wieków średnich, które Dante tak dobrze opisał. W każdej książce tegoczesnej literatury polskiej, znajduje się wzmianka o Syberii; są wyborne opisy męczarni Polaków; mamy nawet jedno dzieło Słowackiego, którego cały przedmiot rozwija się w Syberii: trzeba więc powiedzieć nieco o tym kraju.

Wedle wiadomości podawanych przez jeografów i geologów, kraj ten rozległy między górami Ałtajskimi, Uralskimi i morzem Białym, zawiera 500,000 mil kwadratowych. Prócz różnych podziałów zmieniających się często, dzieli się na dwa obwody wojenne: Tobolski i Ochocki, każdy z osobna większy od całej Francji. Pierwsza z tych części zdobyta została przez bandę kozacka za czasów Iwana; druga odkryło i opanowało dwudziestu kilku kozaków przypadkiem zabłąkanych na półwysep Kamczatki. Założyli oni tam stanowisko wojskowe, dali o tym raport rządowi i odtąd Kamczatka weszła w liczbę posiadłości rosyjskich.

Mieszkańcy tych krajów należą do plemienia uralskiego, a znani są pod nazwiskiem Jakutów i Ostjaków. Zostają oni do dziś dnia niepodlegli, o czym prawie nikt nie wie. Rosja przywłaszczyła sobie ziemie, ale ludność zachowała swoje obyczaje i swobody dzikie. Kilkadziesiąt tysięcy Europejczyków osiadło na wielkich drogach dla pilnowania stanowisk wojennych i niektórych portów, a krajowcy tak mało dbają o to, że pułki rosyjskie przechodzą przez ich stepy, jak ryby, że czasem okręt liniowy po wierzchu morza z szumem przepłynie. Czuchczy , prawdziwi beduini tych pustyń lodowatych, wymieniają u Rosjan na wódkę i tytoń swoje produkty, które urzędnicy rosyjscy będący zarazem kupcami, przyjmują niby jako daninę. Wszystkie ludy tameczne wiedzą to jednak, że jest car, jakiś tajemniczy i straszny władca północy. Gubernatorowie i tłumacze mówiąc z naczelnikami hordo swoim carze, pokazują im herb Rosji, orła dartego, a ci są przekonani, że to portret cara, że ów car jakiś dziwotwór, istotnie ma dwie głowy, skrzydła, szpony, i trzyma świat w swym ręku. Ponieważ zaś radzi być w pokoju ze wszystkimi bożyszczami, przynoszą i temu bóstwu mały podatek.

Ludność europejska zamieszkała przy drogach i portach, składa się cała z kryminalistów rosyjskich, z więźniów politycznych i jeńców wojennych rozmaitych narodów, Szwedów, Prusaków Francuzów, których rząd nie chciał wymienić a nawet choćby chciał, trudno byłoby wyszukać na tej przestrzeni niezmiernej; ale połowę prawie ludności cudzoziemskiej stanowią sami Polacy. Wedle rachunku robionego przez niektórych z rejestrów urzędowych, od początku wojen za Katarzyny i Stanisława Augusta, wywieziono na Sybir przeszło sto tysięcy szlachty polskiej. Szlachta szczególniej dotknięta jest ta plagą. Z wysłanych rzadko kto powraca nazad, i tak upowszechniło się przekonanie o niepodobieństwie powrotu, ze skazani żegnając krewnych i przyjaciół, zwykle mówią: "bogdajbyśmy się nigdy nie zobaczyli". Ponieważ bowiem nie masz nadziei spotkać się gdzie indziej jak chyba w Syberii, pozostaje tylko życzyć rozstania się do śmierci.

Jeden z wojennych jeńców polskich, jenerał Kopeć, który odbył tę podróż z powrotem, i długo mieszkał w Kamczatce na ostatnim krańcu północno-wschodnim stałego lądu, zostawił ciekawe opisanie swoich przygód i widzianych okolic.

Generał Kopeć nie był człowiekiem uczonym. W szesnastym roku życia zaciągnął się do kawalerii narodowej jako prosty żołnierz, i służąc lat dwadzieścia przez wszystkie stopnie wyszedł na brygadiera. Był jeszcze majorem kiedy część wojsk polskich razem z oderwanym krajem zabrana przez Rosję, musiała przyjąć znaki carowej Katarzyny, co jak urzędowo mówiono, znaczyło wrócić do wierności poddanych. Podczas powstania Kościuszki, druga brygada litewska, w której Kopeć służył, stała na Ukrainie. Komenda brygady często była przy nim gdyż starszy komendant obowiązku swego nie pilnował. Mając tedy zaufanie towarzyszy broni, na pierwszą wieść o poruszeniach narodowych za kordonem, jako dobry patriota, pospieszył gdzie go ojczyzna wzywała, ruszył z pod Kijowa i sto mil przedzierając się krajem przez wojsko moskiewskie osadzonym, połączył się na koniec z naczelnikiem narodowego powstania. W bitwie Maciejowickiej cztery razy ranny i wzięty do niewoli, zaprowadzony naprzód do Kijowa z innymi jeńcami, odłączony potem od nich i sądzony jako buntownik który złamał przysięgę, wysłany został do niższej Kamczatki.

Jenerał Kopeć winien był swoje uwolnienie szczęśliwemu przypadkowi. Zdarzyło mu się w Ochocku jeszcze spotkać uczynnego kupca, który mu przyrzekł przewieść listy do przyjaciół. Kopeć miał głębokie uczucie natury. Po prosty uważa i opisuje wspaniałe widowiska przyrodzenia północy.

Postrzegano już podobieństwo między Kopciem a Silvio Pellico; góruje także w nim wiara religijna i rezygnacja, ale z ta różnicą, że nie traci on przez to własnodzielności; poddaje się dopuszczeniu, nie zrzekając się ani usiłowań, ani nadziei. Widać w nim wszakże nowy charakter Polaka skruszonego nieszczęściem. Niemcewicz w swoich pamiętnikach zachowuje ciągle nienawiść i gniew dawnych Polaków, należy jeszcze do pokolenia starego; Kopeć przeciwnie, uważa się za dotkniętego przez Opatrzność, pisze iż co dzień rano modlił się do Boga o swoje uwolnienie i nie przestawał spodziewać się lepszej przyszłości jeżeli nie dla siebie to przynajmniej dla ojczyzny: ta wytrwałość pokorna i ufna jest już charakterem nowej literatury polskiej, z niej wynika siła ożywiająca nowych poetów narodowych.

Dziennik podróży Kopcia dostarcza nam także postrzeżeń politycznych względem rządu rosyjskiego w Syberii. Jak na przykład wytłumaczyć sobie to panowanie nad ludnością wojowniczą i nad tylu tysiącami nieszczęśliwych jeńców, utrzymywane za pomocą ledwo kilku batalionów ? Kopeć objaśnia to bardzo dobrze opowiadając jeden przykład. Wypadło mu część drogi odbywać z karawaną prowadzoną przez Jakutów, Tunguzów i Ostjaków. Przyłączył się do niej także oficer rosyjski jadący na komendanta do Ochocka: a chociaż nie miał władzy nad tą karawaną, bo to była kupiecka, zaraz ją sobie przywłaszczył. Nie chcąc cierpieć trudów tak ciężkiej podróży i jazdy wierzchem, kazał syberianom nieść siebie na ręku; w miejscach niebezpiecznych wymagał po nich poświęcenia się dla siebie, jako pan rządził tymi ludźmi nienawykłymi słuchać nikogo. W razie nieposłuszeństwa brał się do szabli i rąbał, kilku pokaleczył, na koniec rozpędził wszystkich tak że karawana opuszczona przez świtę, trzy dni musiała stać na miejscu, aż dopiero niektórzy kupcy umiejący język jakucki, powłaziwszy na drzewa poczęli zwoływać rozproszonych, zaklinać ich na ich bogów i zdołali uprosić żeby wrócili. Cóż temu człowiekowi nadawało takie uczucie mocy? Oto ufność w potęgę swego cara. Nigdy on nie zwątpił o jego władzy tutaj, i polegając na niej sam czuł się władzą. Dla czegóż żaden Polak nie odważył się tak nastawić się Jakutom jak oficer rosyjski? Dla czego tenże jenerał Kopeć, który tylekroć dał dowody tęgości i męstwa, spokojnie pozwalał jednemu oficerowi rosyjskiemu prowadzić siebie? Pochodziło to stąd, że nie czuł on nad sobą idei, któraby miała siłę taką jak ta, co się wyobraża w carze rosyjskim.

Wielka to i tajemnicza rzecz ta siła narodowa, która rozchodząc się z jakiegokolwiek punktu środkowego, ożywia każdego członka narodu, nawet mimo jego wiedzy. Tak kiedy konfederacja Barska walczyła za niepodległość, sławny Beniowski znalazł w sobie siłę powstać przeciw rządowi rosyjskiemu, opanować osadę i utrzymać się w niej przez zimę. Podczas powstania Kościuszki wszczynały się poruszenia między Polakami zesłanymi na Sybir, chociaż nie wiedzieli o niczym, co się stało w ich kraju; po upadku zaś Polski nie objawił się już żaden podobny zamiar. Jeńcy francuscy, którzy jak trzoda dawali się gnać kilku kozakom, w chwilach zwycięstw Napoleona, pod Lutzen i Bautzen, poczęli knować spiski i zamyślali wybić się spod straży. Jakże więc wytłumaczyć to wszystko?

Filozofia tegoczesna, która uważa ludzi tylko jako bryłki zgarnione w ogół i poruszane machiną rządową, nie może nam rozwiązać tej ważnej zagadki. Ale fizyka nowożytna postrzega już związek tajemny między cząstkami jednej całości organicznej, a ogółem wyobrażającym ideę tych jestestw. Wiadomo na przykład, że soki roślinne, jak wino, w burzeniu się swoim okazują zjawiska odpowiednie tym, jakie dają się widzieć w życiu roślin, z których ten sok czasem przed stu laty był wyciśnięty. Wiadomo, że krzew północny przeniesiony na południe, puszcza liście i kwitnie zawsze współcześnie z rozwijaniem się swego gatunku na ziemi ojczystej. Brzoza, to drzewo poetyczne stron naszych, posadzone w Szwajcarii lub we Włoszech, długo na wiosnę stoi nagie wśród zazieleniałych migdałów i kasztanów; zauważono nawet, że prędsze albo późniejsze ciepło pory roku nie działa na nie wedle przypadku w tych krajach, ale tak, jak zachodzi pod rodzinnym niebem. Nie można tedy byłoby uczynić stąd wniosku, że kiedy tak mało ożywione jestestwa łączy wspólność ukryta, ludzie, te stworzenia posiadające największą i najsilniejszą masę życia, są związani z sobą daleko mocniej i głębiej? Teraz dopiero dają się pojąć owe wyrazy pieśni Legionistów: "Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy". Każdy bowiem człowiek, mający w sobie iskrę narodową, gdziekolwiek się znajdzie, skoro myśli, czuje, działa, może być pewnym, że w tejże chwili miliony współrodaków jego myślą, czują i działają podobnież co on. Ta spójnia niewidoma związuje każdą narodowość. Narodowość w najwznioślejszym rozumieniu tego wyrazu, znaczy posłannictwo narodu, znaczy powołanie pewnego zbioru ludzi wezwanych od Boga do spełnienia zamierzonego dzieła, sprzężonych obowiązkiem wzajemnego zastępowania się w pracy, połączonych tym prawem współżycia, które postrzegamy w historii naturalnej jestestw różnych i w historii dziejów ludzkich.

Jenerał Kopeć opowiada nam o drobnostkach życia domowego, o których nigdzie więcej wiadomości znaleźć nie można. Przypomnijmy teraz sobie pamiętniki wesołego naszego Paska: jaka to różnica w charakterze tych dwóch ludzi! Pasek, który nigdy nie płacze, któremu wśród niebezpieczeństw i przygód najcięższych, nawija się zawsze na myśl jakiś żart pocieszny, zdaje się należeć do innego narodu. Kopciowi dobyły się już łzy z piersi; więcej mu na myśl religia i moralność, więcej zajmuje się przyszłością ojczyzny, kiedy tamtego obchodziła tylko obecność. Taką to odmianę długie nieszczęścia zrobiły już w Polakach.

Kopeć za powrotem do kraju opowiadał często swoje widzenia i co w nich objawiło się jemu względem przyszłych losów Polski, ale otoczony generacją nie wierzącą, gdy całą te historię obracano w żarty, nie śmiał napisać w swym dzienniku.

Zrobiliśmy już dawniej uwagę, że Opatrzność karząc rzeczpospolitą polską za nadużycie życia politycznego, za niepomiarkowane wielomówstwo, skazała ją na długie i okropne milczenie. Tegoż samego środka użyła ona i przecie wybujałemu rozwijaniu inteligencji. Zsyłka na Sybir jest dalszym ciągiem tej metody obranej przez Opatrzność dla poprawy polskiego szczepu Słowian. Straszna, głucha Syberia jest razem krainą, gdzie się życie duchowe bardzo natęża. Wygnańcy i odcięci od społeczeństwa, skazani żyć samotnie, zgłębiać własnego ducha aż do dna, naturalnie musza ciągle zastanawiać się nad przeszłością, roztrząsać swoje sumienie. Historia jenerała Kopcia ukazuje się wkrótce powtórzona w historii Polski. Niezadługo potem zbieg okoliczności zmusił znaczna część narodu przejść kolej podobna do jego fantastycznej przygody: zbadać dzieje swojego kraju, zrobić rachunek sumienia narodowego, całe życie starodawnego ludu ujrzeć w jednym widzeniu od dzieciństwa do lat najpóźniejszych. Życie pustelnicze, życie z naturą i z sobą samym, słowem życie takie jak wygnańców na Syberii, odbija się dopiero w literaturze polskiej. Wszystkie te nieszczęścia spadłe na Polaków zdają się mieć to przeznaczenie, żeby ich oderwać od świata, zniszczyć wszystkie węzły, które dawniej przywiązywały ich do siły materialnej i intelektualnej, do wszystkiego, co stanowi potęgę ziemską, a znaglić aby weszli w siebie samych, z siebie samych wydobywali siłę.

Ten wpływ moralny daje się czuć i w życie politycznym. Można powiedzieć, że Syberia zbliżyła różne klasy narodu, poczęła ucierać przedziały stanów. Pan możny, szlachcic i włościanin, musza tam pracować zarówno, polują razem, żyją pod jednym dachem. Pycha, ten występek szlachty polskiej, to uczucie wyższości swojej nad każdego innego człowieka, odbiera szczególniej karę w wygnańcach. Szlachcic, ów podług Reja najdoskonalszy utwór na ziemi, traci tam nie tylko wszystkie swoje przywileje, ale nawet imię, staje się numerem. Jenerał Kopeć, potomek znakomitego rodu, nie mógł już czasem przypomnieć swego nazwiska.

Nieszczęścia wygnania zbliżyły także naród Polski z innymi szczepami Słowian. Nie byłoby inaczej sposobu zbliżyć Polaków do Rosjan. Naród niepodległy, wolny, dumny ze swoich swobód, cóż mógł mieć wspólnego z narodem niewolniczym, uciśnionym, nawykłym do jarzma od wieków! Jednych i drugich Opatrzność przywiodła tutaj do szukania nad panem ziemskim wyższego Pana, do spotkania się w tym samym uczuciu potrzeby pomocy Boskiej.

ADAM MICKIEWICZ.
Literatura Słowiańska.
Lekcje 6 i 10 maja 1942 r.

NB. Pierwsza edycja niniejszego dzieła wyszła w Wrocławiu 1837r., pod tytułem: Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azję, lądem od portu Ochocka oceanem przez wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach; i zawierała w sobie następującą przemowę wydawcy:

Autor tej podróży, Brygadier Kopeć, kreśląc w niej zdarzenia swego życia zamilczał to, co się domu jego i rodziny tyczy, i tym samym włożył niejaki na nas obowiązek zapełnienia tej, że tak powiem, szczerby w jego dziele.

Dom Kopciów, herbu Kroje, w Wielkim Księstwie Litewskim, bardzo starożytny, początek swój od Książąt Twerskich wywodzi. Dom ten przodkami się szczyci, którzy zasługami i cnotą torując sobie drogę do znaczenia, dostojne urzędy w kraju piastowali i z najpierwszymi rodzinami w związki familijne wchodzili. Wspominamy tu między innymi Wasila Kopcia, który od Stanów Litewskich odprawował w r.1563 poselstwo do Stanów Koronnych i przyczynił się do skojarzenia Unii między dwoma narodami, które odtąd wiernie zawartemu z sobą braterstwu, szczęście i klęski nieodstępnie dzieliły. Syn tego Wasila Łukasz, Kasztelan Brzesko-Litewski, pojął za żonę Katarzynę Firlejównę, Wojewodziankę Krakowską, i tym sposobem połączył się z pierwszymi rodzinami w Koronie. Brat jego Filon Kopeć miał za sobą Chreptowiczównę. Barbara Chodkiewiczówna, Kasztelanka Trocka, była za Wasilem Kopciem, Kasztelanem Nowogrodzkim. Córka tegoż Wasila Anna zaślubioną była Pawłowi Sapiesze. Wojewodzie Wileńskiemu, Hetmanowi Litewskiemu. Syn Wasila, Jan Karol Kopeć, był Wojewodą Połockim i zaślubił sobie Marię Lukrecję Księżnę de Strozzi, wdowę po Aleksandrze Radziwille, Marszałku Litewskim. Więcej jeszcze podobno szczyci się dom naszego Autora z tego, że Kopciówna była matką Księdza Wołowicza, który wyniesiony na biskupstwo Wileńskie w roku tysiąc sześćset szesnastym dał z siebie przykład wszystkich cnót, jakimi się Kapłan i obywatel zdobi.

Wspomniawszy o rodowodzie Autora naszego, powiedzieć nam jeszcze kilka słów należy o jego dziele. Opowiada on stylem dobitnym, lubo nie zawsze czystym, i towarzyszów swoich cierpienia i niedolę. Czytając podróż jego, głębokim ku Niemu uszanowaniem przejęci zostaliśmy z powodu rzadkiego umiarkowania, które się na każdej stronicy jego dzieła maluje. Kopeć nie oburza się nad złem obchodzenia się z nim; hasłem jego jest: tak Opatrzność chciała! Do jej świętej woli stosując się we wszystkim spokojnie znosi największe cierpienia.

Czytając jego podróż mimowolnie nam się na myśl nasuwa cnotliwy Silvio Pellico. To samo w dziełach obydwóch spostrzegamy umiarkowanie, to samo zdanie się na wolę Najwyższego, te same czyste i spokojne dusze.

ROZDZIAŁ I. 

ZAWÓD WOJSKOWY

Urodziłem się w roku 1762, miesiąca Maja dnia piętnastego w Litewskiej prowincji, powiecie Pińskim. Ojciec mój żył do lat dziewięćdziesiąt siedm; siedział w niewoli w Gdańsku, że był w partii Leszczyńskiego: przez przypadek od konia faworyta uderzony, umarł. Miał w tejże prowincji majątek mierny od Pradziadów, wychowywał mnie w domu, ucząc tylko języka narodowego, łaciny i geometrii.

Gdy kończyłem lat szesnaście oddany byłem do wojska Kawalerii narodowej za prostego żołnierza, pod komenda Jerzego Kołłątaja i temuż byłem powierzony w dozór. Był to człowiek w pewnym wieku, Polak sprowadzony z Saksonii, dla uczczenia taktyki i służb wojskowych, który odbywał wojnę siedmioletnią pod Fryderykiem Wielkim Królem Pruskim, w randze pułkownika.

A tak idąc stopniami od Gemejna (szeregowego) Unteroficera, Towarzysza, Namiestnika chorążego; Podporucznika, Porucznika, Majora, Wice-Brygadiera, Brygadiera, przez lat dwadzieścia służąc, z trudnością dostępowałem stopnia, dlatego, że majątek był szczupły, a rangi podług zwyczaju (w tamtych czasach) w Polsce były kupowane, a bardziej jeszcze, że Magnaci przez intrygę wchodzili, i zabierali stopnie zdatnym i zasłużonym.

Doświadczenie moje było pierwsze, kiedy Polskie Wojska stały nad granicą Dniestrem broniąc napadu hordzie Tureckiej dopóki wojsko moskiewskie, pod komendą Rumiancowa a później Potemkina, nie przeszło Dniestru.

W roku 1792, gdy Rosja zajęła się wojna z Turcją, natenczas Naród polski zaczął myśleć o sobie i uchwalił sto tysięcy wojska, do której liczby mało już brakło.

Ochotnika i wolenterów dwa razy tyle było: cały Naród szedł z ofiara. Nieśli szlachta i pomniejsi majątek i życie, lecz byli i niechętni, którzy zwlekali sejmy, zaprzątali bagatelnymi projektami, sądzeniem o Żydach, umyślnie, aby zbawienne projekta z sejmu konstytucyjnego uzbrajania siły narodowej do skutku nie dochodziły.

A tak przez lat cztery szedł czas bezczynnie. Rosja spiesznie kończy wojnę z Turczynem i nachodzi kraje Rzeczypospolitej polskiej w roku 1792.

Przyłączyli się do Rosjan i źli ludzie, a ci niszczą kraj, palą, lud zabierają, obywateli wiążą i rozpraszają. Zachowani tylko ci, którzy wspólnie z nimi myśleli.

Następował nieprzyjaciel w granice, lecz nie kazano bronić przechodu a magazyny przygotowane kazano zostawić nieprzyjacielowi, cofnęły się nasze wojska prawie do środka kraju, wojska nasze głodne, bośmy wszystko zostawiali nieprzyjacielowi, gdzie pozycja była dla nas dobra stamtąd rejterować kazano, gdzie przeciwnie, tam bić się byliśmy przymuszeni.

Wojska Litewskie miały komendantów Jmć Xięcia Wirtemberskiego, Zabiełłę i Judyckiego. Nastąpiło armistycjum, Sejm Targowicki; zabór kraju i kilkanaście tysięcy dobornego żołnierza z krajem razem poszło w niewolę Moskiewską, którzy później muszą przysięgać i wnijść w służbę Imperatorowej Katarzyny.

Nastąpiły na tym sejmie frymarki tak urzędów cywilnych jako i wojskowych. Jaki taki głosił się samowładnym; zabierał kasy wojskowe, a partyzanci Moskiewscy kazali wojska redukować w pozostałej części Polski usiłując ostatnie siły ująć krajowi.

Wojskowi, którzy nie służąc pozabierali rangi, niektórzy po razy trzy przedawali, raz po swoich korpusach, drugi raz w Wilnie a trzeci raz do Rekompensów podali się i cywilne urzędy przedawali i wydawali po gorliwych, których z kraju powypędzali.

Jenerał Kościuszko na hasło dźwigającej się ojczyzny swojej powrócił z Ameryki, który walcząc o wolność pod Waszyngtonem, spod przemocy tyranów Anglików wysłużył część ziemi (z której już mógł się wyżywić) i był spokojnym: na hasło swojej ojczyzny powraca i pełni powinność świętą. Pod Dubienką w sześć tysięcy Polaków oparł się Kochowskiemu, dowódcy wojska Rosyjskiego (w liczbie osiemnaście tysięcy). Między zabraną liczbą wojska Polskiego do Rosji razem z krajem, byłem i ja zabrany z brygadą drugą Litewską, w randze Majora. Komendantem był moim natenczas Słomiński w służbie kawaleryjskiej dość umiejętny. Był w wojsku Saskim i w siedmioletniej wojnie przeciw Fryderykowi Wielkiemu. Komenda Brygady całej była często przy mnie, gdyż Komendant nie pilnował, ja zaś miałem w wojsku zaufanie, bo służąc z nimi przez lat dwadzieścia od Szeregowego był mój sposób myślenia dobrze im znany.

W takim tedy stanie nieszczęśliwym będąc zabranym pod przemoc obcego panowania, opłakiwałem los ojczyzny mojej, aż kiedy w roku 1794 zaczął się przebijać odgłos przez zastawione zagrody wojskiem i kordonem z pozostałej części ziemi wolnych Polaków do wojska naszego zabranego, że ojczyzna woła, powstaje z gruzów i żąda ratunku; na to czuły i wierny syn ojczyzny swojej z brygadą poszedłem więc sto mil na przebój spod Kijowa krajem już zabranymi wkoło opasanym przez obce wojska. Za mną w kilkanaście dni ruszył z Brygadą Jenerał Wyżkowski, porzuciwszy też swojego szefa: później jenerał Laziński przez Wołoszczyznę wszedł do Galicji gdzie nie znalazłszy wojsk austriackich i wypocząwszy czas jakiś udał się ku Warszawie i złączył się z wojskiem narodowym. Z głębokiej Ukrainy szło ze mną traktem moim do trzech tysięcy kawalerii, którzy też poporzucali komendantów swoich, a o których ja nie wiedziałem. Nieszczęściem, ze nad rzeką Słuczą zostali rozbici; część bardzo mała uszła, która mnie dopędziła i złączyła się Przebiwszy się przez tyle wojska obcego obronną rękę, stanąłem na wzrost Ojczyzny i złączyłem się z najbliższą i złączyłem się z najwyższym Naczelnikiem, wybranym od narodu polskiego, Kościuszką, pod którym odbywając powinność w obronie ojczyzny swojej, trafiłem w końcu, żem się stał smutnym więźniem dzikiej i odludnej niższej Kamczatki, wzięty raniony w krwawej bitwie Maciejowic.

O tej nieszczęśliwej Maciejowickiej batalii lubo tyle jest detalów, jednak ja moja opinię położę, chociaż może nie będzie zgodną z innymi. Trzema dniami, gdyśmy się zbliżyli ku Fersenowi, którego przeprawy Jenerał Poniński wstrzymać nie zdołał, Fersen jeszcze mieć komunikacji nie mógł, ani złączyć się od Brześcia z Suwarowem, pospieszaliśmy czym prędzej, aby go mieć przed Wisłą i z drugiej strony Wieprza w Widłach spotkać. Szło nam najwięcej o język, w jakiej sile znajdował się nieprzyjaciel, co się wszystko stało podług naszego życzenia. Dwoma dniami przed nieszczęśliwa akcją, posłany ode mnie oficer z komendą pod nieprzyjacielski obóz, schwytał Majora od sztabu jeneralnego i dwudziestu jeńców; od którego powzięliśmy zupełną wiadomość o mocy nieprzyjaciela. Wyznał bowiem, że nieprzyjaciel miał szesnaście tysięcy do boju, szesnaście sztuk armat kalibru wielkiego: my zaś nie mieliśmy nad siedm tysięcy, jedna dużą armatę a mniejszych dwadzieścia. Poszliśmy ku nieprzyjacielowi, Poniński o mil kilka stojący w pięć tysięcy dobornego wojska i kilkanaście armat odebrał rozkaz, aby na drugi dzień posuwał się za naszym obozem, gdzie na lewe skrzydło miał punkt wyznaczony, a kędy nam Denisów Jenerał Moskiewski później wdarł się. Zbliżyliśmy się już późno ku nieprzyjacielowi awangardę jego spędziwszy, natarliśmy aż ku samemu obozowi.

Noc ciemna nie dała rozpoznać sytuacji miejsca, oczekiwaliśmy dnia i posłany był powtórny kurier z rozkazem do Ponińskiego.

Nieprzyjaciel w wilie akcji dostał naszych jeńców oficerów, i dowiedział się o zamiarach, że kiedy nadejdzie sukurs z Ponińskim, będzie nieprzyjaciel atakowany. Użył więc ostatniego ażardu, nie dał czekać, ażebyśmy się wzmocnili sukursem; uprzedził nasze zamiary, i tej samej nocy starał się od Jenerała Ponińskiego poprzecinać pasy dla korespondencji, chociaż dla tego Poninski dwa rozkazy odebrał, pierwszy aby nazajutrz przybywał i łączył się; powtórnie, aby najspieszniej maszerował. Jenerał Poniński nie szedł najbliższą droga porysowana po nas, lecz dla ogłodzonego kraju nadłożył dwie mile i nie przybył na sukurs. Tej samej nocy pod Jenerałem Denisowem zaczął się przeprawiać nieprzyjaciel w bok lewego skrzydła naszego, na ten punkt, gdzie sukurs miał przyjść. Byliśmy pewni, że dla trzęsawicy i błota niedostępnego, nieprzyjaciel tym miejscem przejść nie będzie mógł, lecz ślepa subordynacja i ażard czegóż dokazać nie potrafi. Mościli Moskale faszyny, różne drzewa, nawet tłumoki swoje i trzy armaty utopili. Przed świtem zaczął się z dwóch stron tak: najprzód od lewego skrzydła Denisow, który się w nocy przeprawił w cztery tysiące i natarł, lecz odparty usunął się ku lewemu skrzydłu i zbliżył się ku całej forsie przeciw Naczelnikowi Kościuszce i oba prawie wojska stały w kroku na ogień karabinowy z kartaczowym i sześć godzin nieustanny ogień trwał z obu stron. Trzy razy odpychaliśmy bagnetami nieprzyjacielskie ściany, lecz dwa razy przewyższająca siła w ludziach i armatach przyniosła dla nas skutek nieszczęśliwy bo wszystko legło ofiara na placu.

Prawe skrzydło najprzód złamane zostało, gdzie zabrany Jenerał Sierakowski, Kamiński i Kniaziewicz. Naczelnik Kościuszko udał się na lewe, gdzie i ja z częścią brygady poszedłem na przebój, ale spotkany od świeżej kawalerii pobity i cztery razy raniony razem z Kościuszką zostałem wzięty. Julian Niemcewicz raniony z Kościuszką posłani do Petersburga. Gdzie i Jenerał Fiszer był wzięty a ja posłany do niższej Kamczatki.

Za przyczynę przegranej kładę kilka uwag moich:

1mo. Że nieprzyjaciel był od nas dwa razy silniejszy.

2do. Że uprzedził nasz atak nie dozwalając nam doczekać się dnia dla zmienienia pozycji.

3tio. Nie dał nam połączyć się z sukursem.

4to. Przyszliśmy w nocy na pozycję i nie mogliśmy obwarować miejsc mocną strażą.

O powstaniu drugim narodowym mało opisuje, bo byłem wzięty z placu Batalii w niewolę.

Gdyby Denisow nie był przeszedł w tę stronę, co było początkiem naszej przegranej, bylibyśmy mogli ku sukursowi się rejterować, a w ten czas przy nas była wygrana jako się później pokazało po nieszczęśliwej akcji, ze nieprzyjaciel miał po jednym tylko ładunku. Już tak daleko broń była rozpalona, że tylko na bagnetach się skończyło.

ROZDZIAŁ II. 
NIEWOLA

Gdym był wieziony z placu bitwy z tylu ranionymi, ponieważ poranki były już zimne odzienia brakło, bo byliśmy odarci do nagości, poruszeni jednak ludzkością dali rannym i zdrowym skóry bydlęce brudne i mokre, gdyż tego mieli pod dostatkiem w stosach ułożonych z zabranego i zarżniętego bydła. Był wówczas Komendantem nad niewolnikami Jenerał Chruszczew i Bagrejew Brygadier. Marodery nic nie zostawiali po domach, zabierali stada bydła, srebro, miedź i co tylko znaleźli. W wielu miejscach, same Panie po chłopsku ubrane po swoich wsiach między poddanymi przebywały; w wielu też miejscach męczono komisarzów lub ekonomów przez Panów zostawionych, aby wydawali, gdzie są sprzęty pochowane.

Przyprowadzony do dawnego z miast polskich Kijowa, prowadzony byłem wspólnie z trzema naszymi Jenerałami, którzy byli zabrani w tejże batalii:

1mo. Jenerał Sierakowski

2do. Kniaziewicz

3tio. Kamiński

Ci zaraz po przybyciu do Kijowa zostali wolnymi jako jeńcy z pozostałej Polski zabrani, a mnie przywłaszczyli za poddanego jako wyszłego z ich kraju z wojskiem buntownika. Natychmiast zostałem odłączony od moich kolegów, osadzony pod ścisłą strażą w starym i wilgotnym gmachu. Już nie miałem żadnego towarzystwa; ani też warta chciała do mnie gadać, ani odpowiadać. W takiej sytuacji byłem utrzymywany przez dni kilka. Oficer garnizonowy miasta, mający inspekcję nade mną, przyprowadził żonę swoją, abym u niej jej własnej roboty kupił kapuszon, przymuszony byłem ostatnie kilka rubli oddać, aby serce jego zmiękczyć, ale to nic nie pomogło. Kiedym był wieziony przez Kijów postrzegłem moich żołnierzy przy publicznych robotach i wielu znajomych dystyngowanych szlachty, postrzegłem bardzo wiele rabunków w stosach leżących, broń, armaty i wiele innych znaków wojennych; niech tu każdy czuły wchodzi, co to był dla mnie za widok okropny?

Szóstego dnia w nocy porwany w kibitkę, która miała model kufra, obita w koło skórami a w środku żelazna blachą, z boku tylko okienko dla podania wody albo jedzenia, w spodzie druga dziura dla spadu.

Ten kufer był bez żadnego siedzenia, ani jeszcze byłem z ran wyleczony, dawano mnie wór z słomą i włożony był na mnie tytuł aresztanta sekretnego z numerem tylko bez imienia. Jest to u nich w takim rodzaju aresztant największy kryminalista, z którym nikt pod największa kara nie może rozmawiać; ani też wiedzieć jak się nazywa i za co wzięty. Z Kijowa do Smoleńska byłem przywieziony siódmego dnia dniem i nocą. Na zmianie poczt wszędy się lud zbiegał dla ciekawości, co by to było zamkniętym w tym kufrze, ile że dwóch zbrojnych na wierzchołku tej kibitki siedziało. Szóstego dnia posłyszałem turkot bruku, był to Smoleńsk. Wysadzony w nocy przy jakimsiś ogromnym i starym murze, usłyszałem szczęk broni, postrzegłem tłumy żołnierzy i byłem prowadzony długim a wąskim korytarzem i osadzony w jednej wąskiej framudze przy straży kilku żołnierzy i przy świetle lampy czarnej. Były tam dwa okna z kratami żelaznymi przebijane czarnymi deskami, aby nigdzie dzienne światło wchodzić nie mogło. Trzeba było zgadywać noc lub dzień; warta ani słowa nigdy do mnie mówić nie chciała. Smoleńsk (ach, wzdrygam się wspomnieniem i tytułu mu dać nie potrafię!) było to miejsce pożerające różnymi nieszczęściami i męczarnią naszych rodaków, w którym tyle tysięcy poczciwych Polaków było dręczonych: wiele z nędzy, wiele z wilgotnych murów, wiele podręczonych umyślnie poginęło.

Ja w tej mojej framudze przebywam. Pytam się kiedy jest noc, a kiedy dzień? Ale mi moja straż nie odpowiada; tylko po tym dystyngowałem dzień od nocy, kiedy mi jeść przynoszono. Nie dawano mi ani grabek, ani noża, i wszędy ze ścian wyjmowano gwoździe, Żebym sobie śmierci nie zadał. Straszyli, że mnie jeszcze coś gorszego czeka, lecz w końcu już z tymi strachami i bojaźnią oswoiłem się. Kiedy się wszystko uciszyło, sypiać nie mogłem: słyszeć mi się zdawało poza innymi murami obok mnie jakieś różne bicia, katowania i szczęk kajdan, co bardziej mnie jeszcze wybijało ze snu; tysiąc imaginacji roiło się, abym ja na tę kolej nie przyszedł, ale szczęściem dowiedziałem się, że to byli kryminaliści i był razem złączony dom poprawy.

Myśl zawsze w trwodze: nie wiem, co mnie w tym miejscu czeka. Wiem, że tylu siedzi Polaków, a nie mogę wiedzieć, którzy są co w ziemi robią i jak są utrzymywani; czy były już egzekucje jakie z nimi, dość, że w takiej niewiadomości i niepewności utrzymywany byłem przez cztery tygodnie. Na początku drugiego tygodnia przybywa Komendant do mojego więzienia, który nad wszystkimi niewolnikami miał dozór. Nie był to człowiek, ale tygrys, czyli zwierz drapieżny bez żadnej moralności: on się przykładał do nędz i nieszczęść biednych więzionych Polaków. Był to moskal rodowity. Tenże zacny człowiek zabiera mnie w swój powóz, wiezie, ale ja nie wiem dokąd, rozumiem że na śmierć. Długo czas nie widziałem światła, co mi się wszystko śmiesznie wydawało, mniemałem, że całe miasto w koło lata i ja z powozem. A gdy obwiózł mnie kilka razy po wielu ulicach, w końcu przywiózł mnie do wysokiego i wspaniałego domu, powiadając, że to jest Imperatorowej Dworec i mnie tu dla rozrywki przywozi.

Gdy mnie wprowadził do jednej wielkiej sali, znalazłem w końcu, że to było sądownictwo, do którego mnie kazano zbliżyć się, a że byłem jeszcze słaby z ran niewygojonych, kazano mi dać krzesło i usiąść. Zapytany byłem najprzód od nich o moim urodzeniu, religii, latach i całym ciągu życia. Szczęściem moim było, żem był ostrzeżony od Kapitana Mało-Rosjana, który mnie wiózł z Kijowa do Smoleńska, nauczył mnie, aby zawsze jednego słowa i eksplikacji trzymać się i mimo zbijania i strachów zawsze trzymać się jednego.

1 Byłem pytany, czy przysięgałem? Opowiedziałem, że w ciągu służby mojej dwudziestoletniej kilka razy przysięgałem, niby nie rozumiejąc, czego oni chcą.

2 Zapytano mnie się znowu: ale ostatnia przysięga jaka była? Ja jeszcze nie rozumiem - odpowiadam, że ostatnia była najważniejsza, że ojczyzny mojej do ostatniej kropli krwi bronić i zastawiać będę - rzekli oni, ale nie o to się pytamy: ale Monarchini naszej czy przysięgałeś? Odpowiedziałem, że to był gwałt i przemoc. Zapytano mnie się: a to masz za rzecz małą? Odpowiedziałem: że miłość ojczyzny mojej kazała na to zapomnieć, na co oni oburzeni zostali i serio z miejsc swoich powstawali. Kazano mnie w tym momencie odwieźć do mojego pierwszego więzienia. Na trzeci dzień stawią powtórnie przed tym samym sądem i zadają nowe kwestie.

1 Kto mnie uwiadomił o rewolucji i kto ze mną był w porozumieniu z obywateli kraju zabranego, albo kto mi dawał pomoc i kto o tym wiedział. Odpowiadałem zawsze tak podług honoru. Niech mi tu największe skarby i tysiąc śmierci obejmą, człowiek jestem z honorem, niewinnych nie mogę kompromitować, że nikt z obywateli o tym nie wiedział i żaden mi pomocy nie dawał pomocy, bom mało jeszcze obywatelom był znajomy. I że ja z litewskiej prowincji do tego kraju z brygadą przybyłem, ale miłość ojczyzny, rozpacz i ażard wskazały mi drogę. - Podniosłem mój głos do prezydującego z czułością, że jestem uczciwy oficer wzięty na placu boju, raniony, a tak jestem po barbarzyńsku traktowany i skończyła się ze mną inkwizycja. Kazano mi samemu napisać całą awanturę i przeniesiono mnie już z pierwszej ciemnicy do jednej ogromnej sali, w której było czterdzieści okien dużych i cztery piece. Była to sala, gdzie co kilka lat zbierała się szlachta na obrady wyborów czyli sejmików. Zimno nie do wytrzymania; 30 kopiejek miedzianych na dzień, z których trzeba było wystarczyć na życie, odzienie i aptekę. Drzewa kazałem mojej warcie po trzy kawałki wkładać w piec: jak się nagrzało kilka cegieł, wchodziłem w piec aby się ogrzać. Sposób pieców był taki, że ze środka palono. Zachorowałem w końcu tak śmiertelnie, że nie obiecywałem sobie życia dla zimna, głodu i nędzy. Prosiłem przez Komendanta do spowiedzi, ile ze w tym miejscu była katolicka kaplica i Bernardyn przez niektórych Polaków dawniej zabranych był utrzymywany. Nie pozwolono mi i księdza z przyczyny, aby na spowiedzi nie komunikować się w jakich sekretach lub nie zażywać jakiej rady. Przychodziło już do tego, że umierać bez spowiedzi byłem przymuszony, lecz Opatrzność zachowała lubo na gorsze dla mnie, w przebywaniu znoszenia tylu następnych okropnych doświadczeń. Po kilku dniach poruszeni ludzkością, widzieli, ze z samego zimna trzeba było życie kończyć, przenieśli mnie z tej ogromnej sali do jednego starego domku murowanego za żelazną kratą, gdzie już było cieplej. Widok z mojego okna był na cmentarz; bawiły mnie często pogrzeby i śpiewania popów.

Drugi spektakl miałem, że w tym klasztorze czernice, czyli mniszki, często widywałem jak spuszczały z swoich okien drabiny do wychodzenia z klauzur; jedna drugiej pomagały. O tych pobożnych mniszkach wiele innych zdarzeń słyszałem z opowiadania mojej warty. Miałem już w tym trzecim więzieniu oddanego unteroficera i czterech gemejnów, która to warta co sześć dni odmieniała się. Jeśli na szczęście moje jaki poczciwy był unteroficer, to mi wolno było do nich przemawiać i onym do mnie wzajemnie: a za to, ze czasem wolno choć przez kratę patrzeć, trzeba było zapłacić część na żywność dawanych mi pieniędzy i to zaklinano mnie, abym się czasem nie wydał przed Komendantem, że ze mną rozmawiają bo mnie wypytywał raz w tydzień. Było w tym mieście do kilku tysięcy Polaków więźniów: część za opinię krajową, część z krajów dawnych zabranych w niewolę. Każdy uczciwie był utrzymywany, podług przepisów, ja tylko prawie jeden z rodzaju więźniów dystyngowałem się jako ten, który zbuntowałem wojska i wyszedłem na czele ich i biłem się z Moskalami, skąd za mną inne regimenta i brygady ruszyły. Dawano mi dwie potrawy na obiad, a jedną na kolację, a resztę pieniędzy na drwa i aptekę. Lampa w izbie była ze skarbu, która regularnie całą noc palić się musiała. Oskarżony zostałem przez niegodziwego unteroficera, że zrobiłem sobie ekran z chustki i przez nienawiść zasłaniam się od nich. Na drugą noc postrzegam, że na moich nogach siedzi żołnierz: porywam się i pytam, czego tu siedzisz? Odpowiada mi , że mu kazano dzień i noc na mnie patrzeć, dla czego ich nie lubię, co dla mnie było największym tyraństwem. Co dzień przychodząca warta anonsowała mi, chociażem się ich o nic nie pytał, że tego dnia tylu Polaków zaknutowali, tylu powiesili, co fałszem było, ale umyślnie mi tak kazano gadać.

Do tego miasta przypędzono razem do trzech tysięcy lub więcej żołnierzy, część z dezarmowanych wojsk, które były do ich kraju wzięte, część w bataliach różnych zabrana. Przypędzono tych nieszczęśliwych nagich, bosych, w największe mrozy, z których połowa umarła, gdy byli prowadzeni, Część znaczna posłana została na okręty. Kilkaset jednej nocy prawie umarło, gdy będąc zapędzeni do nowych murów świeżo napalonych, wszyscy prawie zagorzeli, z których bardzo mała liczba została się.

Byłem chory w Smoleńsku, i gdy doktor już zadecydował, że żyć nie mogę, odwiedził mnie Komendant i dla skonsolowania mi powiedział, że jest tu mój kamerdyner Szmigielski, który już trzy miesiące siedział, a ja o niczym nie wiedziałem. Ten poczciwy człowiek po batalii Maciejowickiej wziąwszy paszport u Jenerała Suwarowa i ze czterysta dukatów, jeździł po Moskwie i innych fortecach szukając mnie i przez życzliwość chciał być przy mnie. Przysłał do mnie Komendant onego, odebrawszy jemu pieniądze, ponieważ aresztant (podług nich) mieć tego nie powinien. Z tych pieniędzy zabranych mój wierny kamerdyner stracił do sta dukatów na różne podróże, zostało mi się trzysta, z których Komendant do mojej niewolniczej gaży po kilka rubli dodawał. Już zacząłem mieć lepsze wygody i cieplejszą stancję i aptekę miałem już czym zapłacić.

W czwartym miesiącu mego pobytu w Smoleńsku przyszedł rozkaz Katarzyny, aby wszystkich jeńców Polaków rozwieźć na różne miejsca, dla mnie zaś ukaz oddzielny, żeby imię moje odjąć, dać tylko numer więźnia, pod tytułem bezimiennego, odłączyć od wszelkiego towarzystwa ludzi, aż do dalszego rozkazania i posłać do niższej Kamczatki.

Po oznajmionym ukazie Imperatorowej Katarzyny drugiej, rozłączono mnie z moim kamerdynerem Szmigielskim, z którym co się działo lub dzieje, dotychczas nie mam wiadomości.

ROZDZIAŁ III. 
PODRÓŻ DO IRKUCKA

Tej samej nocy porwany zostałem do kibitki, kilku zbrojnych wsiadło żołnierzy i byłem wieziony w dalsze przeznaczenie; przez pięć dni i nocy byłem wciąż wieziony, szóstego dnia nocowaliśmy na poczcie, ale mnie nikt nie widział ani ja nikogo, żaden z warty ze mną nie gadał, oficer był do mojego konwoju dodany z czterema gemejnami i unteroficerem, szło mi najwięcej o rzecz wiedzieć, dokąd mnie wiozą.

Jednego czasu na przemianie poczty gdy wszyscy odeszli od powozu za końmi i kupnem potrzeb swoich, został się tylko przy mnie staruszek żołnierz. Zacząłem go prosić i dałem kilka piętaków, aby mi powiedział dokąd wieziony jestem, ten długo naociągawszy się z bojaźnią i strachem powiedział, że tylko wie, że do Irkucka są wyznaczeni. Już cokolwiek byłem spokojniejszy rozumiejąc, że na Irkucku się skończy, do którego przybywszy dopiero zacząłem nowy wojaż i doświadczenie. Dziesiątego dnia ze Smoleńska stanęliśmy w stołecznym mieście Moskwie. Nigdy ze mną oficer ani żołnierz nie chcieli gadać, zawsze człowiek cos sobie niepewnego wystawiał, jak tylko dowożono do którego miasta, zdawało się, ze już nastąpi egzekucja śmierci, bo się u nich tak dzieje, że niewolników rozsyłają kryminalistów i tam z nimi robią egzekucję. W Moskwie bawiłem trzy dni, ale miasta nie widziałem, zawsze osadzony byłem w jakimsiś oddzielnym zakącie.

Trzeciego dnia zwyczajnym sposobem zapakowany w kibitkę, którą zawsze zasłaniano w przejeździe przez miasta i wsie, zawsze oficer pijany i jego podkomendni, żadnej uczciwości ani ludzkości nie miałem od niego.

Z Moskwy byłem wieziony do Kazania, w którym mieście kilka dni bawiliśmy się, do każdego miasta przejeżdżając, zawsze stawali przed domem policji, lud się wszędy kupił, aż mi wyznaczone było miejsce noclegów i popasów. Ten spoczynek był nie dla mnie robiony, ale dla konwoju, który dla forsownej drogi nie mógł wytrzymywać. Dawano wartę do miasta na noc za rozkazem mojego oficera. Od Smoleńska do Irkucka trzech żołnierzy w mojej straży zginęło, jedni nogi albo ręce połamali z wierzchołka mojej kibitki. Gdy pijani i nieuważni z gór lecieli, zdarzało się to często, że kiedy rozpędzą konie, kibitka się wywraca i konie wleką po ćwierć mili, a ja zamknięty tłukę się jak śledź w beczce, lecz że byłem obwijany worem, sieczką i słomą, to mnie ratowało. W Kazaniu gdym stanął na kilkudniowym spoczynku, dano mi dość dobra stancję w wielkim jednym domu murowanym i pierwszego dnia nie opatrzyli się, że moje okno z drugiego piętra było na ulicę, warta mija tego nie uważała, a ja wolno patrząc postrzegłem kilku Polaków oficerów znajomych i rozmawiałem z nimi i zainformowałem się o wielu rzeczach. Lecz na nieszczęście moje gdy dostrzeżono, kazano natychmiast okno na głucho zabić i powróciłem do mojej dawnej sytuacji. Z Kazania do Tobolska byłem wieziony tymże sposobem bez żadnej powolności, wygody i ludzkości. W tym przeciągu i przejeździe drogi różne, nieszczęśliwe kolonie i miasteczka przebywałem, które są zaludnione przez posyłanych na zsyłkę, wtedy postrzegałem ludzi bez nosów piętnowanych. Na każdym prawie przewozie takie monstra dawały się widzieć.

Na jednym noclegu, gdy kobieta jedna jeść przyniosła dla straży, postrzega oficer, że twarz była niepospolita i zapytał się coby była za jedna? Odpowiedziała, że niegdyś Pułkownikówna a dziś kowalowa jestem posłana na zsyłkę, przyczyny nie chciała powiedzieć za co. Na tej samej drodze po różnych koloniach i pocztach znajdowaliśmy bardzo wiele Polaków, którzy jeszcze od barskiej konfederacji pozostawali i już z nich wielkie kolonie rozmnożyły się.

Kazań Miasto, niegdyś Tatarskie Królestwo należące do Azji a przez Cara Iwanowa Bazylewicza podbite. Później przez Puchaczewa zrujnowane, gdzie dotąd są jeszcze tego znaki zwaliska murów i góry. Mieszkają w samym mieście Rosjanie, Tatary, Czerkasy, Wodziaki, Syrjanie, Mogołowie. Te narody koloniami mieszkają między Kazaniem i Tobolskiem. Kazań nad rzeką Kazaną i wielką rzeką Wołgą, która wpada do morza Kaspijskiego, idzie między pierwszymi z miast. Liczy się po Petersburgu i Moskwie trzecim miastem, Które ma bardzo wiele domów na gust Europejski, sklepów porządnych liczą do kilku tysięcy kupców. Znajduje się w tym mieście obraz Matki Boskiej, nazywają go po rosyjsku Kazańska Najś. Panna, lud z bardzo dalekich krajów przychodzi na odpusty i wiele przynoszą dla miasta zysku.

Kilkanaście pokoleń Tatarów są osiedli koło Kazania i na drodze do Tobolska. Narody Czuwackie, Czeremiskie, Ostjaki płacą podatki podusznego: te narody różnią się zupełnie między sobą językiem, fizjognomią, obyczajami, religią; używają najwięcej mahometańskiej, dają rekrutów w małej liczbie, uprawiają rolę, która w tym miejscu jest bardzo żyzna. Z Tatarów i Kałmuków wybierają część na ochotnika do wojska. Koło Kazania wielkie są kolonie i bogate, zaludnione tymi, którzy od dawna już posłani na zsyłkę, z tych tedy biorą bardzo wiele do pułków kozackich, dają im tytuł Kozaków albo Dońskich albo Czarnomorskich i tym napełniają pułki, gdyż samych Dońców jest bardzo małą liczba na Donie i prowincjach Kozackich; same prawie kobiety gospodarują i uprawiają rolę, gdyż nie mają prawie mężczyzn, bo wszystkich biorą do wojska. Koło Kazania można liczyć najmniej do dwóchkroć sto tysięcy różnych Tatarów, którzy uprawiają ziemię i opłacają bardzo drogie podatki, część futrami, część pieniędzmi. W tej stronie jeszcze mało zwierza i nie tak piękne jak w dalszych krajach Syberii; w tym mieście jeszcze nie znajdują się sobole, tylko popielice, rysie, kuny, bobry i niedźwiedzie, których mają pod dostatek. Po tych lasach Kazańskich na drodze do Tobolska najwięcej mieszka różnej hordy, które uprawiają ziemię i polowaniem się bawią.

Tatarowie ubiorem zbliżeni są do Tureckiego. Kobiety chodzą w zawojach i noszą materie bogate, które kupują od Bucharskich narodów. Kobiety są piękna i bogato się ubierają, ale ich najwięcej mężowie zamykają, przypadkiem ich można kiedy widzieć; mają swoje seraje i po kilka żon utrzymują. W domach czystość największa; dwie kondygnacje ławek kobiercami i dywanami wyściełane, siadają nogi na krzyż założywszy. W każdym prawie domu mają koło pieca wprawione kotły, w których oparzają młode gołąbki i najgustowniejsze robią potrawy.

Ceremonie ślubów; kawaler kiedy się stara o pannę, posyła do niej konia, któremu jeżeli plecie w grzywę wstążkę, odsyła go nazad i pewnym jest jej ręki.

Ceremonie dalsze tego obchodu naśladują żydów, każdy z weselników musi zjeść całą kurę a żywe przerzucają przez głowy młodym, aby latały i inne tym podobne dziwactwa.

Drugie narody inne mają obrządki i różnią się od siebie, ale w wielu zwyczajach naśladują Turków: mają swoje meczeta bez dzwonów, modlą się do miesiąca i ściśle zachowują swoje święta.

Mają wielkie stada koni, bydła, owiec, wszystkie fabryki różnych materii mają swoje własne, od nikogo nic nie kupują, kobiety ubierają się tak jak mężczyźni, różnią się tylko kolczykami, które noszą u uszów osobliwszej wielkości, srebrne formy półmiesiąca, na piersiach sztuki wylewane ze srebra słońca.

Kobiety Czeremiskie bardzo zręcznie i śmiało na koniach jeżdżą, z łuków strzelają, na instrumentach grają, które same robią i na fason naszej gitary struny z włosów końskich, która jeszcze jest panną ta nosi pleciony warkocz z włosów końskich prawie do samej ziemi, na końcu warkocza różne dzwoneczki, po środku srebrne sztuki, które rozdzielają włosy.

Czeremisi podobni są do Czuwaczów i zgadzają się prawie we wszystkich obrządkach i etykietach.

Wodziaki różnią się uprawianiem więcej roli, ubiór zupełnie odmienny, kobiety noszą czapki wysokości łokcia podobne do grenadierskich z materii bogatych, różnymi franzlami przeplatanych; bielizna cała wyszywana bardzo pracowicie włóczkami; zwierzchnie suknie najwięcej materii bucharskich. Mężczyźni zaś nie są eleganci, noszą zwierzchnie suknie z różnego zwierza, z psów, z końskiej skóry.

Ostjaki niemal we wszystkim do pierwszych są podobni. Religii wszyscy są pogańskiej, różnią się tylko językiem. Bawią się częścią rolą, częścią polowaniem, biją zwierza z łuków, bo innej im broni mieć nie wolno.

Te wszystkie narody nie są bardzo liczne, bo ledwo po kilkaset osady (w osadach) po lasach porozrzucanych mieszkają.

Z Kazania do Tobolska liczą przeszło 300 mil europejskich, i na samej tylko drodze znajdują się niektóre bardzo rzadkie tylko mieszkania, miasteczka i kolonie z ludzi na zsyłkę posłanych, dla utrzymania samej tylko poczty na przejazd w dalsza Syberię. Poczta bardzo tania; kosztuje jedna kopiejka na wiorstę , a wiorst w mili liczy się 7, a na powrót z Syberii do Moskwy w dubelt. Jadąc tak traktem nad rzekę wielka Kamą część narodów Bucharskich część Kałmuków mieszkają. Wiele widzieć się daje różnych ruin, z ogromnych murów zwaliska i kamieni, postrzega się też Cyganów nad tą rzeką mieszkających.

W tejże podróży napotkałem do dwóch tysięcy Polaków, którzy byli pędzeni ku Czarnemu Morzu na okręta. Kolonie znaczniejsze na tym trakcie są: Iszyńsk, Krasnołoboda, Jumeń, Tara, Turyńsk i inne tym podobne.

Te wszystkie kolonie są osadzone ludźmi nieszczęśliwymi na zsyłkę powysyłanymi, dziś już są rozmnożone, uprawiają część roli, bawią się polowaniem z łuków i tym podatki opłacają.

Przywieziony byłem do Tobolska a po dwudniowym tam pobycie wieziony byłem dalszą droga do Irkucka. Na tejże drodze napotkałem po kilkaset ludzi obojej płci na zsyłkę pędzonych ku Irkuckowi, przy małej bardzo straży, których od kolonii do kolonii przesyłają i ledwo w końcu trzeciego roku z Europy do Irkucka przybywają. Uciec tam żaden nie może, gdyż nigdzie nie masz pobocznych kolonii; prócz na jednej chyba drodze, która przez Piotra Wielkiego tymi dzikimi i ciemnymi lasami robiona do Irkucka. Te kolonie osadzone tylko dla samej poczty: gdyby zaś który chciał z niewolników w bok gdzie się schronić do lasów, zostanie od zwierząt zjedzony.

Na połowie drogi do Irkucka tych niewolników rozdzielają, z których jednych oddają do kopalni, niektórych osadzają na koloniach pustych, innych zaś do fabryk jako to do Minużyńska, Barnaul, Ekaterynburga, w tych trzech miejscach biją pieniądze miedziane pod znakiem dwóch soboli, i ta miedź z Syberii nie wychodzi, ponieważ w niej znajdują się cząstki złota i na granicy rewidują. Z tymi niewolnikami ciągną losy i dobierają małżeństwa, ślub daje kapitan sprawnik, dopiero w kilka lat kiedy się zdarzy, Pop stwierdza. I takim sposobem od Piotra Wielkiego osady się duże poformowały. Ojcowie tych kolonistów byli bez uszu i nosów, dzisiejsza potomność jest zdrowa; biorą ich w rekruty do komend Sybirskich. Cerkwie są bardzo rzadkie; księża posłani na Syberię jeśli mają synów, posyłają ich do Tobolska albo Irkucka do wyświęcenia.

Gdy byłem wieziony pustynią, dawani konwoje, gdyż na trakcie ku Kiachcie do granic chińskich często bardzo napadają karawany kupieckie, które idą z Moskwy. Są to rozbójnicy, którzy posłani do różnych kopalni i fabryk uciekają, łączą się z inną dziką hordą, mają mieszkanie swoje zimą i latem po lasach głuchych i niedostępnych. Życzyłem sobie w tym czasie, aby już rozbójnicy mogli napaść i mnie odebrać, lecz mój oficer zapowiedział mnie uczciwie, gdyby w przypadku mieli napaść, ma rozkaz sekretny, mnie pierwszego zabić; i potem już nie życzyłem, aby podobny wypadek mógł się zdarzyć.

Gdy w tej drodze zachorowałem śmiertelnie, chciałem, aby z kilka dni oficer mógł się zatrzymać; lecz odpowiedział mi na to: widzę i wchodzę bardzo w stan twój dzisiejszy, lecz ma rozkaz nigdzie się nie zatrzymywać, a w przypadku śmierci, ciało moje powinien zawieźć do miejsca przeznaczonego. Włożony zostałem do kibitki chory i wieziony w dalszą podróż do miasta Niższy Udyńsk, koło którego mieszkają narody Tunguzy, Karagazy, mają stada wielkie reniferów i przyjeżdżają często do tego miasta reniferami. Zimą i latem w lasach i pomiędzy górami mieszkają, namioty mają z futer i palą ogień w środku, koło którego się ogrzewają i u wierzchu tego namiotu odkryta jest dziura, którędy dym wychodzi. Gdy wypasą miejsce jedno, to jest mech biały, który gdy wyjedzą, zabierają cale swoje domki i z taborem swoim przenoszą się w dalsze miejsca. Wybiwszy zwierza pobliższe, jedzą bez żadnego braku. Zabierają dzieci, swoje rekwizyta i to wszystko na reniferach przewożą, które tak są zmyślne, że przechodząc przez gęste lasy nie obrażą przewożonych dzieci, które w krobeczkach są, do nich przywiązane.

W mieście zaś samym Udyńsku najwięcej mieszka ludzi posłanych na zsyłkę, dziś są bardzo bogaci, bo się bawią uprawianiem roli i handlem. Na drodze blisko Irkucka wiele bardzo przejeżdżałem kolonii, w których znajdowałem Polaków, Prusaków Szwedów. Ci ludzie zabrani byli w dawniejszej wojnie z Szwedami i Prusakami i nie zostali uwolnieni, gdyż podali ich za zmarłych, a dziś są znaczne kolonie ziemię uprawiające.

Zbliżyliśmy się już o pięćset wiorst ku Irkuckowi, stanęliśmy na dwudniowy wypoczynek. Kolonia była dość znaczna, w której i sąd niższy znajdował się. Że żołnierze byli sfatygowani i pokaleczeni od wywrotu kibitki, oficer uczynił rekwizycję i dano wartę miejską. Złączyli się pod komendę mego oficera w drodze do transportowania do Irkucka.

1. Dominikanin Przeor Rakowski

2. Horodeński z Mińskiego

3. Jan Zienkowicz i dwóch zaściankowych szlachty z pod Oszmiany w żupanach płóciennych, którzy uprawiali rolę, a najniewinniej zostali wzięci, dlatego, że mieli nazwiska niektórych dwóch naszych magnatów w Smoleńsku, na których miejsce zamienieni zostali, bo tamci się opłacili.

Ostatniej nocy po spoczynku, gdy już nazajutrz mieliśmy się do podróży, poczty i konie już w nocy były gotowe przed domem, warta miejska, żołnierze i my spaliśmy dobrze, ogień regularnie palił się noc całą, gdzieśmy tylko nocowali. Tej samej nocy oficer wstawszy cichaczem zgasił ogień; gdy już dzień nastał już poczty były zaprzężone, wstaje, porywa się nasz oficer, wpada niby w konwulsje, zżyma się, szuka po łóżku i powiada, że pugilares mu został ukradziony, w którym były nas wszystkich pieniądze, jakie tylko kto miał, ponieważ niewolnikowi nie wolni ich mieć: pieniędzy skarbowych też miał bardzo wiele, to jest na pocztę do Irkucka na dwadzieścia dwa koni, gażę na całą komendę na sześć miesięcy i na powrót dla siebie z Irkucka do Smoleńska, który sam ukradł, wyszedł w nocy i podłożył pod kamień blisko przewozu, którędy mieli przejeżdżać, o czym później się dowiedziałem.

Sprowadza niższy sąd do naszej kwatery, każe siebie rewidować, nas wszystkich i rzeczy nasze. Sąd niższy nic nie znalazł, tylko księdzu przeorowi jeden z tych ichmościów ukradł zegarek. Posłali natychmiast oficera-kuriera do Irkucka z doniesieniem o przypadku, że wiezie bardzo ważnych i sekretnych aresztantów i nocujących w kolonii, która osadzona samymi złodziejami i rozbójnikami, przy ichże straży okradziony został i nie ma za czym dalej wieźć aresztantów; do tego jeszcze zebrał zaświadczeń od mieszkających tam niektórych małych kupców, że kilka im takich przypadków w tej kolonii z innymi zdarzyło się. Kurier powrócił z pieniędzmi na pocztę z zaleceniem prędszej jazdy.

Przywiezieni zostaliśmy 5 miesiąca przed Irkuck, przed którym wielka rzeka Angara znajduje się, której, jako powiadają, w całej Europie nie ma, tak bystro bieżącej bo więcej mili w górze stoją statki, którymi w oka mgnieniu przewożą do Irkucka. Rzeka ta wypada spod gór wyniosłych bardzo od Chin leżących.

Spotkał nas komendant na brzegu, kiedyśmy się przewieźli i każdy osobno był wzięty, jeden o drugim już nie wiedzieli, ja moich kompanów już odtąd więcej nie widziałem; wzięty pod nową straż i osadzony w domu kupca jednego, byłem bardzo słaby i niespokojny rozumiejąc, że tu się odkryć może przeznaczenie moje. Był to dom prawie nie mieszkalny, gdy sam Pan tego domu handlem się bawił. Sala była bardzo pięknie umeblowana i kilkadziesiąt drzew chińskich w wazonach stało. Drzewa najpyszniejsze dotykały się prawie samego sufitu, byłoby to miejsce dla mnie rajem, gdybym sam nie był niewolnikiem.

Komendant miasta bardzo ludzki człowiek przysłał mi jeść ze swojego stołu. Nie było sztućców tylko sama łyżka, gdyż niewolnikom nie daje się noża nigdy. Nazajutrz odwiedził mnie tameczny doktor, człowiek bardzo uczciwy, nowowyszły z akademii petersburskiej, ożenił się w tym miejscu z najpierwszego kupca córką, który dostał rangę pułkownika i krzyż za wynalezienie wiele wysp na oceanie. Przed moim wyjazdem w dalsza podróż, ponadawał mi bardzo wiele lekarstw, ostrzegając abym to menażował, bo już tam dalej ani lekarstwa ani doktora nie znają.

Zapytał mi się, co ja zwykłem pijać z rana? Odpowiedziałem, że dawniej pijałem kawę, dziś o tym zapomniałem. Dał mi na samym wyjeździe wór wielki skórzany, mocno zawiązany, zalecając abym te ziółka zażywał codziennie wiele chcę. W drodze gdym rozpakował, znalazłem na miejscu ziółek kilka funtów kawy tartej surowej, i głowę dużą cukru. Kawa i cukier jest rzecz bardzo droga w Irkucku. Na wyjeździe samym przyszedł Komendant i przyniesiono za nim futro ze skóry jeleni, włożono do mojej kibitki. Zadziwiło mnie to bardzo, że jesień jeszcze była niepóźna i dość było ciepło, a mnie dają futro: na co odpowiedział Komendant, że za kilka dni spotkam się z zimą, co się tak stało, bo za tyleż dni już coraz dalej były znaczne mrozy i to futro bardzo się przydało.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII. 
Niedostępny w wersji demonstracyjnej