Stanisław Wawrzyniec Staszic

DZIENNIK PODRÓŻY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

DZIENNIK PODRÓŻY

(WYJĄTKI)

Staszic Stanisław Wawrzyniec

I

O godz. piątej po południu byłem w Prater uważając i zabawy panów, i zabawy ludzi. Tę różność widziałem: lud szukał zabawy użytecznej i fizycznej, panowie — zabawy opinii. Lud albo bawił się w gry trudzące ciało, albo leżał, albo jadł; panowie tylko bawili się siedząc po ławie albo jadąc w karecie pięknej, szukając swojej uciechy w dystynkcji, którą mu jego opinia wystawiała, a której on sobie w swoich strojach, przepychach, koniach i karetach szukał. Wszystko okazywało, że pierwsi od potrzeb rzeczywistych, drudzy od potrzeb wymyślnych zawiśli. Pierwszych potrzeby małe i prędko dopełnione, drugich — imaginacyjne i nieskończone.

Tamże przyjechali królewiczowie młodsi. Natychmiast zgruchnęło się ludu mnóstwo i panowie... Widziałem różność żądzy w tych gatunkach ludzi. Pospólstwo garnęło się, aby swoim dogodzić zmysłom i widzieć te dzieci, których mają za swoich bogów, szukając w nich od siebie różności. A panowie i panie umyślnie wysiadali z karet ukazując tę żądzę, aby na nich spojrzały owe dzieci, w których widząc, że będą miały do rozdawania niekiedyś honorów i szczęśliwości imaginacyjnych, już cieszą się tą nadzieją, że teraz widząc ich... przypomną sobie niegdyś onych i uczynią ich zaufanymi konsyliarzami, a tak ekscelencjami.

W niedzielę byłem w Prater; zastałem mnóstwo karet i panów; w drugim miejscu mnóstwo ludu. Prater ukazał mi widok zgromadzonego ludu, który, stanem podzielony, te poddał mi myśli. Między szlachtą, widziałem, jedni biegali to w pojazdach, a to konno, raz ku miastu, znawu do Prateru, wszyscy pilno, ale wszyscy bez początku i końca. W ich oczach niespokojność, w ich twarzach, w ich czole jakieś pomieszania, to przypodobywania się, to ciekawości, to podłości, to dumy, to łakomstwa, to rozrzutności; zgoła ludzie dziwni, szukający, biegający, kryjący się, sami nie wiedząc czego. Widzenia, myśli, obrazy, fochy, czczości nimi wodziły. Nic stałego, nic istotnego. Przeciwnie, mnóstwo innego ludu było zupełnie natury człowieka, którego potrzeby własne rozum prowadził: albo jedli, albo spoczywali, albo dawali sobie komedią. (Opisz Prater, napełniony ludem; w pośrzodku nich te spokojne jelenie, które tak często albo żywiące się, albo spoczywające widziałeś. Nie było między nimi znaku ani jakowej niechęci, ani jakowej zazdrości, przepychu, zemsty etc.)

Zapomniałem przy opisaniu assemblów podczas bytności króla neapolitańskiego opisać, na których widziałem zbiór szlachty z wszystkich narodów. Uważałem pilnie, ale wszystkich widziałem maskowanych, nigdzie otwartości; sama polityka, nieszczerość. Nie potrzeby, ale duma i próżne chęci, ambicja nimi ruszały, każdego prowadziły, ubierały, prostowały. Każdy niespokojny w swoim stanie; każdy chciałby, sam nie wie czego, każdy rozumie, że mu przybędzie, kiedy z królem albo z królową pomówi; każdy się nadstawia, roi sobie głupie myśli, że już król i królowa będą zawsze o nim myśleć, kiedy im się ukłoni. W tych głupich myślach każdy usilnie stara się, aby go kto królowi prezentował. Zgoła w tych assemblach nie. widziałem ludzi, tylko same marionetki, którymi nie prawdziwe potrzeby, ale same próżne opinie i duma bez zamiaru kierowały. (Opisz tu assemble panów, wyraź to wszystko, co ich sprowadza, jak się bawią i jakie potrzeby czynią ich tak umaskowanymi).

W porównaniu do tych assemblów panów szlachty, jak różne są assemble, czyli zgromadzenia ludu. (Opisz to, które widziałeś dzisiaj na odpuście u św. Krzyża Jerozolimskiego, di Sta Croce di Jerusalem). Zastałem do kilku tysięcy pospólstwa rzymskiego. Wszyscy ubrani porządnie. Wszyscy przecież otwarci w swoich zabawach. Zmysły, potrzeby i zwyczaj w nich działa, jako to w wszystkich podobnych zgromadzeniach ludu tak w Florencji, jak w Wiedniu i w Neapolu widziałem. Z zwyczaju, nie z nabożeństwa, zeszli się, niby to dla widzenia drzewa Krzyża św., które po kilka razy tego dnia księża ukazują, ale z ganku wysokiego w szkatułce srebrnej. Największa część ludu jadła sałatę, jaja i karczochy pieczone. Mięsa widziałem barzo mało, ledwo u trzech lub czterech; wino zapijali dobrze, niektórzy tańcowali, inni ścigali się, tam jedni przez drugich skakali; ówdzie pięli się po murach, włazili na drzewa, husztali się na gałęzi; niektórzy chodzili, drudzy siedzieli, inni spali. Nic tam nie było maskowanego. W każdym otwartość. Którzy z sobą jedli i pili, byli przyjaciołami szczerymi. Obłudy, polityki, komplementów nie widziałem, ale znajdowałem wszędzie prostość i otwartość. Tylko tych widziałem w maskach, to jest w kapach, których tak uprzedzenie tutejszych księży przybrało. Albowiem odmiany i zabawy tym assemblom ludu dodawały kompanie różne konfraterni, które odwiedzały co godzina ten kościół. Jedni w kapach czarnych, drudzy w czerwonych, niektórzy po pielgrzymsku. Tych więc tylko widziałem maskowanych. Ubóstwa, żebraków widziałem mało. Jeden tylko oszczerca w czarnej sukni uwijał się z wielkim krzyżem czarnym, stawiał go w różnych miejscach, klękał, prawił o Męce Pańskiej rozpościerając przed krzyżem chustkę dla pieniążków. Ku wieczorowi zjeżdżały się karety niektórych panów cudzoziemskich, niektórych familii papieskich, a najwięcej obywatelów rzymskich, mieszczan bogatszych. Albowiem, odtrąciwszy szlachtę papieską i panów cudzoziemców, widziałem jeszcze w tych assemblach tę nierówność, która byłaby w towarzystwach dobrze ułożonych. Parada ta mieszczan nie była zbytnią, tylko wygodną: kareta pusta, konie znać, iż w powszedni dzień pracują, i lokaj w barwie od święta.

To zgromadzenie ukazało mi, że w Rzymie nierówność nie zachodzi niezmiernie daleko, że ludźmi prostymi w zgromadzeniach wcale inne powody prowadzą, jak szlachtę w swoich assemblach. Tu otwartość, tam fałsz i udawanie, bo tu naturalne potrzeby, czucia władną, tam ambicja, próżne o sobie mniemanie, zgoła same mary, dumy.

O godzinie c wartej stanęliśmy w Rzymie. Zatrzymano nas w bramie. Rzecz obrażająca każdego, kto myśli. Trzysta mil jadąc spracowany z drogi podróżnik, chcąc odwiedzić miejsce i ciało św. Piotra, zamiast gościnności od następcy tego świętego odbieramy w bramie napaść od zbirów, którzy nie puszczają nas, nawet jak w krajach despotów, do domu, ale prosto zamiast do miejsca łaski prowadzą nas do miejsca zdzierstwa, do celni, gdzie wszystko powtórnie przez godzinę rozrzucają, plądrują, psują, zamki odbijają, jeżeli przypadkiem prędko nie znajdzie się klucza, powtarzając, że taki jest rozkaz tego, który zastępuje miejsce tego świętego, którego odwiedzić przyszliście. Albowiem, jeżeli pan wielki, to tylko niechaj od którego kardynała ma znaczek, zaraz wolno mu będzie bez rewizji wjachać; ale aby sobie taki sposób obowiązania panów wielkich zostawić, kto uboższy, ten cierpieć musi i zamiast przykładu i miłości bliźniego zaraz w bramie znajduje zgorszenie i obdzierz. Ja przecież, więcej pobożny, opuściłem wszystko, posłałem do celni powóz, a sam zaraz najpierwszy poszedłem odwiedzić ciało święte, to jest kościół św. Piotra. Stanąłem w zadziwieniu! Te ogromne i niezliczone kolumny, naokoło plac rozległy, w pośrodku dwa całe źrzódła nieustannie na powietrze wyrzucone z deszczem na dół spadają, a między nimi na dwóch lwach stojąc idzie na pięćdziesiąt łokci w górę kamień, potężny obeliszek w czworogran kuty. Na końcu tak wspaniałego placu ukazuje się wspaniały pałac. Tak bowiem w mojej duszy uczynił pierwsze wrażenie widok kościoła św. Piotra. Jeszcze pierwszym zadumieniem umysł zachwycony, a już zmysły ciekawość obraca na tę świątynią, do której wstęp taki. (Opisz kościół św. Piotra.) Po schodach w granicie kowanych co krok rosły niezmierne z marmoru kolumny, na których szczyt świętego gmachu spiera się. Za nimi idąc w pokorze, a nie spodziewając się, tylko znaleźć pokój i dobroczynność, zastanowiły mię statuy konne Konstantyna i Karola W. Tego konia dzielność, tamtego osoby postać wprawiły mię w zadumienie. Za powróceniem uwagi oburzyłem się, widząc te burzyciele ziemi w miejscu miłości i pokoju; rzuciwszy wzgardy oko na posągi łakomstwa i nierozumu przestąpiłem próg święty. (Opisz wewnątrz kościoła.) Tam, gdzie kilkadziesiąt światła jaśniało, jako przed miejscem tajemnicy Bóstwa, padłem na kolana i oddałem cześć Stwórcy i Zbawicielowi ludzi — Bogu. Lecz jakie było zastanowienie moje, gdym się dowiedział, że tam, gdzie leżą tylko same prochy św. Piotra, pali się setne światło, a tam, gdzie jest prawdziwy Bóg — ledwo dwie o godzinie szóstej łysnęły się lampy. Zamyśliwszy się uminęło mię to pierwsze zgorszenie, gdyż i w tym kościele, rzekłem sobie, więcej podług zmysłów niżeli podług rozumu dzieje się. Taka to jest natura człowieka, który jeszcze nie dosyć myśli.

Po obiedzie byłem powtórnie na zawodach konnych, gdzie pomimo deszczu zastałem mnóstwo ludzi maskowanych różnie. Tamstąd wstąpiłem do kościoła Jezusa, w którym kończyło się czterdziestogodzinne nabożeństwo. Kościół był zapchany ludźmi, w których nie uważałem nabożeństwa, tylko ciekawość przypatrywania się pięknemu oświeceniu ołtarza wielkiego, na którego wierzchu było udane słońce, a w jego pośrodku monstrancja. Uwaga powszechna: ludzie, jeszcze więcej od zmysłów zawiśli niżeli od rozumu, lubią poruszenia zmysłów. Stąd takie mnóstwo na muzykach, na komediach, na kursie, w maskach na balu, w maskach i w oświeconym kościele Jezusa.

Z rana o godzinie dziesiątej zaczęła się msza, śpiewana przez papieża już w kościele św. Piotra. Ale znawu, jak gdyby kościół nie był jeden, zrobili z niego dwa. Jeden dla panów, duków i princów, a drugi dla ludzi. W pierwszym tylko było widać papieża mającego mszę, w drugim zaś nic nie było widać. Znawu więc ci, którzy przyszli do Rzymu jedynie z nabożeństwa, byli odepchnięci od ołtarza, a ci, którzy ani wierzą, ani myślą być nabożni, byli przypuszczeni do ołtarza. To mocno obraża myślącego.

Msza papieża ma W sobie tę wszystkę wielkość, która przystoi monarchom świeckim, która porywa oczy, ale obraża myśl, która czyniłaby wrażenie w pospólstwie dzikim i zmyślnym, ale nie budzi nabożeństwa w ludziach dzisiajszego wieku. Zdawałoby mi się, iż teraz trzeba by takiego obrządku, który by tchnął w patrzących uszanowanie i obraz Bóstwa. Lecz usilnie uważałem, co za wrażenie ta msza sprawi w różnym ludzie; nie znalazłem żadnego, który by się modlił, każdy tylko rozerwany, pełen myśli świeckich, w żadnym nie widziałem zbudzonej myśli Bóstwa. Dwie rzeczy obrażają nawet w tej mszy, to jest, że po konsekracji papieżowi na tron przynoszą Najświętszy Sakrament, druga, że z kielicha rurką złotą pije krew Pańską! Po mszy była benedykcja. Byłem na placu między ludem. Widziałem, iż ta czyniła skruchę i wrażenie uszanowania w ludziach. Widok był piękny. Żołnierze, chociaż na myśl ukazywali się niepotrzebni, przecież do oka czynili widok dobry. Cud kościoła św. Piotra. Prócz innych skutków dziwnych tego kościoła wyżej opisanych uważałem tego tygodnia świętego, że gdzie sądziłem znaleźć najwięcej nabożeństwa, zastałem zupełne roztargnienie. Plac ukazał się często podobny do masek zapustnych, po którym chodziły gromadą pielgrzymy różnie postrojeni; kapnicy także w różnych kolorach, żołnierze jedni po rzymsku, drudzy po arlekińsku, inni po stangrecku w czerwonych płaszczach, inni w żelaznych szyszakach, jak maszkary etc. Rozumiejąc, iż do kościoła idący przyjęci tam będą z pochwałą, z miłością bliźnego, zastałem w tymże kościele warty, które nie na ducha, tylko na suknie uważając, tego wpuszczali, tamtego odpychali, kijem odpędzali. Wszedłszy do kościoła rozumiałem tam znaleźć samą pokorę, uniżoność, zgromadzenie braci chrześcijan, a tam znalazłem zupełnie rozerwanie myśli, wszystko zmyślno, wszędzie podziały. Znawu tych, którzy jeszcze przez drzwi przeszli, pełni nabożeństwa i wiary, znawu ich ludzie w żelaznych maszkarach odpychają od ołtarza, nie pozwalają patrzeć na nabożeństwo, czyli mszą papieża, a wpuszczają tylko samych takich, zgoła tych, których widzą, iż do kościoła nie z nabożeństwa, tylko dla zabawy przyszli. Przystąpiwszy do ołtarza, sądząc, iż msza papieża będzie pełna wrażeń duchownych wielkości Bóstwa, zastałem tę mszą pełną wielkości świeckiej, więcej do zmysłów niżeli do duszy mówiącą. Zgoła wszystko mię w tym cudnym kościele zawiodło. Bo Łam właśnie największe z całego chrześcijaństwa sądząc znaleźć nabożeństwo, tam znalazłem największe roztargnienie i największe od Bóstwa oddalenie. Jakoż, kto. chce nie być nabożnym w Wielki Tydzień, ten niech jedzie do Rzymu. Tam w całym chrześcijaństwie w tym czasie jest najwięcej zabawy, widoku, ale nikt nie jest ani nie może być nabożnym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej