Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

1847

1850

1851

1852

1853

1854

1855

1856

DZIENNIK ZIEMIANINA

BRULION LISTU DO HR. BŁUDOWA

1857

FRAGMENT DZIENNIKA Z 1857 ROKU NOTATKI Z PODRÓŻY PO SZWAJCARII

1858

1859

1860

1861

1862

1863

1864

1865

1870

1873

1878

1881

ZAPISKI CHRZEŚCIJANINA

1882

1883

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

DZIENNIKI 1847-1894

Tom I

Lew Tołstoj

1847

17 marca (Kazań)

Minęło już sześć dni, odkąd przyszedłem na klinikę i już od sześciu dni jestem prawie zadowolony ze siebie. (...) Jestem tu zupełnie sam, nikt mi nie przeszkadza, nie mam tu służby, nikt mi nie pomaga — a więc na umysł i pamięć nic postronnego nie wpływa i moja aktywność musi się rozwijać. Główna zaś korzyść polega na tym, że zrozumiałem dokładnie, że chaotyczne życie, jakie większa część ludzi światowych bierze za skutek młodości, nie jest niczym innym jak tylko wynikiem wczesnej rozpusty duszy.

Samotność jest równie korzystna dla człowieka żyjącego w społeczeństwie, jak społeczność dla człowieka nie żyjącego w nim. Wystarczy, żeby się człowiek wyłączył ze społeczeństwa, wniknął w samego siebie — a wkrótce rozsądek zdejmie zeń okulary, które ukazywały mu wszystko w spaczonej postaci, i przejaśni się jego spojrzenie na rzeczy, tak że nawet będzie dla niego niezrozumiałe, że nie widział tego wszystkiego przedtem. Pozwólmy działać rozumowi, a wskaże nam nasze przeznaczenie, da nam reguły, z którymi będziemy mogli śmiało wejść w społeczeństwo. Wszystko, co jest zgodne z naczelną zdolnością człowieka — rozumem — będzie również zgodne ze wszystkim, co istnieje; rozum poszczególnego człowieka jest częścią wszystkiego, co istnieje, a część nie może zburzyć porządku całości. Całość zaś może zabić część. Dlatego kształtuj swój rozum tak, aby był zgodny z całością, źródłem wszystkiego, a nie z częścią, ze społecznością ludzi; wtedy twój rozum zjednoczy się z tą całością i wtedy społeczeństwo jako część nie będzie miało wpływu na ciebie. Łatwiej napisać dziesięć tomów filozofii niż zastosować jedną zasadę w praktyce.

18 marca [1847]
Czytam Instrukcję Katarzyny, a że postawiłem sobie za ogólną zasadę, by czytając wszelki poważny utwór rozmyślać nad nim i wypisywać z niego myśli godne uwagi, piszę tu swoje zdanie o sześciu pierwszych rozdziałach tego godnego uwagi dzieła.
(...) Myśli jej o wolności pod rządami monarchicznymi są następujące: wolność, twierdzi, jest to możność robienia tego wszystkiego, co powinien robić człowiek nie będąc zmuszonym do robienia tego, czego nie powinno się robić. Chciałbym wiedzieć, co ona rozumie przez wyraz  powinno się i nie powinno się; jeżeli przez wyraz powinno się robić, rozumie prawo naturalne, to z tego wynika niezbicie, że wolność może istnieć tylko w takim państwie, w którego prawodawstwie prawo naturalne niczym nie różni się od prawa pozytywnego — myśl zupełnie słuszna. (...)

19 marca [1847]
Zaczyna się we umie przejawiać pasja do nauki; chociaż spośród namiętności ludzkich to najszlachetniejsza, niemniej nigdy nie oddam się jej jednostronnie, to jest zupełnie zabiwszy uczucie i nie zajmując się zastosowaniem nauki, lecz dążąc jedynie do wykształcenia umysłu i wypełnienia pamięci. Jednostronność to główna przyczyna nieszczęść człowieka. Analizuję dalej Instrukcję Katarzyny.
(...) Myśl o tym, że winni poważnych przestępstw mogą wybierać sędziów dla swojej sprawy, wskazuje na dążenie Katarzyny do usprawiedliwienia władzy monarchicznej i wykazania, że wolność istnieje przy przestrzeganiu praw pochodzących od monarchy, przy czym zapomina ona o tym, że wolność przy przestrzeganiu praw nie od narodu pochodzących nie jest wolnością. (...)

21 marca [1847]
W X rozdziale wyłożone są główne zasady i najniebezpieczniejsze błędy dotyczące procedury karnej.
Na początku tego rozdziału Katarzyna stawia sobie pytanie. Skąd pochodzą kary i skąd pochodzi prawo do karania? Na pierwsze pytanie odpowiada: „Kary pochodzą z konieczności przestrzegania praw". Na drugie odpowiada też nader dowcipnie. Mówi: „Prawo do karania należy tylko do prawodawstwa, a prawodawstwo może ustanawiać tylko monarcha jako przedstawiciel całego państwa". W całej tej Instrukcji stale występują dwa różnorodne elementy, które Katarzyna stale pragnęła pogodzić ze sobą, a mianowicie: świadomość konieczności rządów konstytucyjnych i ambicja, to jest chęć pozostawania nieograniczoną władczynią Rosji. Na przykład mówiąc, że w ustroju monarchicznym tylko monarcha może mieć władzę ustawodawczą, przyjmuje ona istnienie tej władzy za pewnik, nie wspominając o jej pochodzeniu. Niższe władze nie mogą nakładać kar, albowiem są one częścią całości, monarcha zaś ma to prawo, albowiem jest on przedstawicielem wszystkich obywateli, powiada Katarzyna. Czyż jednak reprezentowanie przez monarchę narodu w monarchiach nieograniczonych jest wyrazem zbiorowej swobodnej woli poszczególnych obywateli? Nie, wyrazem powszechnej woli w nieograniczonych monarchiach jest, co następuje: znoszę mniejsze zło, bo gdybym go nie znosił, byłbym narażony na większe.
(...) W tym samym rozdziale napotykamy myśl zupełnie republikańską. Katarzyna powiada mianowicie, że rozprawy sądowe powinny być publiczne, aby obywatele mieli poczucie bezpieczeństwa pod opieką- prawa. Czy może istnieć bezpieczeństwo obywateli pod opieką prawa tam, gdzie nie tylko wyroki sądowe, lecz i prawa zmieniają się według kaprysu autokraty? (...)

24 marca [1847]
Bardzo się zmieniłem, ale wciąż jeszcze nie osiągnąłem tego stopnia doskonałości (w zajęciach), jaki chciałbym osiągnąć. Nie wykonuję tego, co sobie nakazałem, a co wykonuję, wykonuję niedobrze, nie wysilam pamięci. Dlatego piszę tu pewne prawidła, które, jak mi się wydaje, bardzo mi pomogą, jeżeli będę ich przestrzegał. 1) Co postanowione, koniecznie wypełnić, wypełnić nie zważając na nic. 2) To, co trzeba wykonać, wykonać dobrze. 3) Nigdy nie sprawdzać w książce, jeśli się co zapomniało, lecz starać się przypomnieć samemu. 4) Zmuszać stale swój umysł do działania z całą możliwą dlań siłą. 5) Czytać i myśleć zawsze głośno. 6) Nie wstydzić się mówić ludziom, którzy przeszkadzają, że przeszkadzają; najpierw dać do zrozumienia, a jeśli ktoś nie rozumie, przeprosić i powiedzieć mu o tym. Zgodnie z drugą zasadą chcę koniecznie skończyć komentowanie całej Instrukcji Katarzyny.
(...) W rozdziale XIII mowa o rękodziełach i handlu. Słusznie zauważa Katarzyna, że rolnictwo jest podstawą wszelkiego handlu i że w takim kraju, gdzie ludzie nie mają swojej własności, rolnictwo nie może kwitnąć, ponieważ ludzie zazwyczaj bardziej się troszczą o rzeczy należące do nich niż o rzeczy, które zawsze mogą im być odebrane. Oto przyczyna, dla której w naszej ojczyźnie rolnictwo i handel nie mogą się rozwijać dopóty, dopóki 'będzie istniało niewolnictwo ; albowiem człowiek podwładny drugiemu nie tylko nie może być pewny stałego władania swoją własnością, lecz nie może być nawet pewien swego własnego losu. Następnie: „Biegłym rolnikom i rzemieślnikom należy dawać nagrody". Moim zdaniem w państwie należy zarówno karać zło, jak nagradzać dobro.

25 marca [1847]
Nie wystarczy odwracać ludzi od złego, trzeba ich jeszcze zachęcać do dobrego. Dalej powiada [Katarzyna], że te narody, które z powodu klimatu są leniwe, należy przyuczać do działalności, odbierając im wszystkie sposoby zdobywania środków do życia z wyjątkiem pracy; zauważa też, że narody te są zazwyczaj skłonne do dumy i że właśnie ta duma może służyć jako narzędzie do wytępienia lenistwa. Narody leniwe ze względu na klimat zawsze bywają obdarzone gorącymi uczuciami i gdyby były aktywniejsze, państwo byłoby bardziej nieszczęśliwe. Lepiej by zrobiła Katarzyna, gdyby powiedziała: ludzie, nie zaś narody: I rzeczywiście, stosując jej uwagi do osób prywatnych zobaczymy, że są one nadzwyczaj słuszne.
Następnie mówi, że w gęsto zaludnionych krajach maszyny zastępujące ręce robotników często są niepotrzebne i zgubne, a że do [wyrobu] wywożonych rękodzieł trzeba koniecznie używać maszyn, ponieważ te narody, którym owe rękodzieła sprzedajemy, mogą kupić takie same towary od sąsiednich narodów.
Uważam, że wprost przeciwnie, maszyny do wyrobów rękodzielniczych przeznaczonych do użytku wewnątrz państwa są bez porównania użyteczniejsze od maszyn do wyrobu wywożonych towarów. Albowiem maszyny do wyrobów użytecznych dla ogółu, wykonawszy te wyroby o wiele taniej — polepszyłyby ogólną sytuację obywateli, podczas gdy wywożone towary przynoszą korzyść tylko osobom prywatnym. Wydaje mi się, że przyczyną ubóstwa niższej klasy w Anglii jest to, że: po pierwsze, nie posiada ona własności ziemskiej, a po drugie dlatego, że tam cała uwaga skierowana jest wyłącznie na handel zagraniczny.
Bardzo słusznie mówi Katarzyna, że wielkim złem dla handlu są monopole. Moim zdaniem monopol jest złem i uciskiem dla handlu, kupiectwa i obywateli w ogóle. Dla handlu jest złem dlatego, że gdyby nie istniał monopol, zamiast jednej osoby lub spółki zajmującej się tą częścią handlu zajmowałaby się nią większa liczba handlujących; dla kupiectwa dlatego, że pozbawione jest ono uczestnictwa w tej części handlu. A dla obywateli dlatego, że każdy monopol jak gdyby narzuca swoje ustawy obywatelom. Na nieszczęście to zło w naszej ojczyźnie zapuściło głębokie korzenie.
Dalej mówi Katarzyna o tym, że założenie banku byłoby rzeczą nader użyteczną, lecz, aby obywatele nie wątpili o nietykalności tego banku, powinien on być założony przy jakiejś filantropijnej instytucji.
Niezwykle dziwne są niektóre myśli Katarzyny; chce ona stale wykazać, że choć monarcha nie jest ograniczony niczym od zewnątrz, ograniczony jest przez swe sumienie; lecz jeżeli monarcha uznał się wbrew wszelkim prawom naturalnym za nieograniczonego, to tym samym nie ma sumienia i ogranicza siebie tym, czego nie ma. Potem Katarzyna stara się udowodnić, że ani monarcha, ani szlachta nie powinni zajmować się handlem. Że monarcha nie powinien zajmować się handlem jest jasne, bo nie musiałby nawet handlować, aby zawładnąć wszystkim w swoim państwie, gdyby tego chciał.
Dlaczego jednak szlachta w Rosji nie powinna handlować? Gdybyśmy mieli arystokrację, która by ograniczała monarchę, to istotnie miałaby ona dużo spraw i bez handlu. Ale my jej nie mamy. Nasza zanika i zanikła już niemal zupełnie z powodu ubóstwa, a ubóstwo wynikło z tego, że szlachta wstydziła się zajmować handlem. Daj Boże, żeby w naszych czasach szlachta zrozumiała swój szczytny cel, który polega jedynie na tym, żeby się wzmocnić. Co jest podporą despotyzmu? Albo brak oświaty w narodzie, albo brak sił ze strony uciskanej części narodu.
(....) W rozdziale XV mowa o szlachcie. Tu Katarzyna określa, co to jest szlachta, i jaka jest jej powinność; mianowicie za jej powinność uważa obronę ojczyzny i sprawowanie w niej sądów. Za główne jej zasady natomiast uważa cnotę i honor. Monteskiusz uważał tylko sam honor za zasadę (principe) rządów monarchicznych, ona zaś dodaje do tego jeszcze cnotę; w samej rzeczy cnotę można uznać za zasadę rządów monarchicznych. Ale historia dowodzi nam, że tego nigdy jeszcze nie było. Godna uwagi jest jej myśl o tym, że nikt nie może pozbawić szlachcica prawa do szlachectwa, jeśli jest on godzien tego miana. Na zakończenie mówi o szlachcie, że korzystać ze sławy i zaszczytów mają prawo ci, których przodkowie godni byli sławy i zaszczytów. Po znanej bajce Kryłowa o gęsiach przeciw tej fałszywej myśli niczego więcej dodać nie można. (...)

26 marca [1847]
Rozdział XX zawiera różne artykuły wymagające objaśnienia. Na początku jest mowa o zbrodni obrazy majestatu. Mianowicie, że ta zbrodnia jest połączeniem słów z działaniem na szkodę monarchy lub monarchii. Gdy na przykład obywatel wychodzi na plac i podburza naród słowami, zostaje ukarany nie za słowa, lecz za czyny, których podstawą lub skutkiem były te słowa. Przemowy zaś skierowane przeciw rządowi, jako że trudno udowodnić tę zbrodnię, nie powinny być karane śmiercią, jak w ogóle wszystkie zbrodnie przeciw majestatowi, lecz tylko karami poprawczymi. Pisma zaś tego rodzaju powinno się karać śmiercią. To postanowienie dowodzi niezbicie, że w ustroju despotycznym monarcha nie może spodziewać się wierności obywateli. Dlaczego? Dlatego, że skoro w ustroju despotycznym nie ma umowy, na podstawie której jedna osoba miałaby prawa, zaś obywatele obowiązki i odwrotnie, lecz władzę tę zagarnęła jedna osoba przy pomocy siły — powtarzam: ponieważ w ustroju despotycznym takiej umowy nie było — nie może też być obowiązków ze strony obywateli.
(...) W ogóle o Instrukcji cesarzowej Katarzyny można powiedzieć, co następuje: w niej, jak mówiłem przedtem, znajdujemy wszędzie dwie przeciwstawne zasady — ducha rewolucyjnego, pod którego wpływem znajdowała się wtedy cała Europa, i ducha despotyzmu, w którego odrzuceniu przeszkadzała Katarzynie próżność. Chociaż rozumiała przewagę pierwszego, niemniej w jej Instrukcji przeważa drugi. Idei republikańskich, zapożyczonych przeważnie u Monteskiusza (jak słusznie zauważa Meyer), używała jako środka do usprawiedliwienia despotyzmu, lecz najczęściej niefortunnie. Stąd w jej Instrukcji trafiają się często myśli wymagające uzasadnienia — bez takowego; myśli republikańskie obok skrajnie despotycznych i wreszcie często wnioski najzupełniej sprzeczne z logiką.
Już na pierwszy rzut oka widzimy, że Instrukcja ta była płodem umysłu kobiety, która mimo wielkiego rozumu, wzniosłych uczuć, umiłowania prawdy nie umiała przezwyciężyć swej małostkowej próżności, która to próżność rzuca cień na jej wielkie zalety. W ogóle znajdujemy w tym utworze więcej małostkowości niż gruntowności, więcej dowcipu niż rozumu, więcej próżności niż umiłowania prawdy i wreszcie więcej egoizmu niż patriotyzmu. To ostatnie nastawienie przejawia się w całej Instrukcji, w której znajdujemy same tylko zarządzenia dotyczące prawa publicznego, to jest sytuacji państwa (jej własnej sytuacji jako jego przedstawicielki), nie obywatelskiego, to jest sytuacji poszczególnych obywateli. Na zakończenie powiem, że ta Instrukcja przyniosła więcej sławy Katarzynie niż korzyści Rosji.

7 kwietnia [1847] 8 rano
Nigdy nie prowadziłem dziennika, bo nie widziałem w tym żadnej korzyści. Ale teraz, kiedy zajmuję się rozwojem swoich zdolności, będę mógł na podstawie dziennika wnioskować o toku tego rozwoju. W dzienniku powinna znajdować się tabela reguł i w dzienniku powinny być także określone moje przyszłe czyny. Dokładnie za tydzień jadę na wieś . Cóż więc robić przez ten tydzień? Pracować nad językiem angielskim i łaciną, prawem rzymskim i regułami. Mianowicie: przeczytać Vicar oj Wakefield opanowawszy wszystkie nieznane wyrazy i przerobić I część gramatyki, przeczytać z korzyścią zarówno dla języka, jak i dla prawa rzymskiego pierwszą część Instytucji i dokończyć ustalania reguł wewnętrznego kształcenia się, i odegrać to, co przegrałem do lamy w szachy.

8 kwietnia [1847] 6 rano
Nadzieja jest złem dla szczęśliwego i dobrem dla nieszczęśliwego.
Chociaż już dużo zyskałem, odkąd zacząłem zajmować się sobą, jednak wciąż jeszcze jestem bardzo niezadowolony z siebie. Im dalej posuwamy się w samodoskonaleniu, tym więcej widzimy w sobie wad, i prawdę powiedział Sokrates, że najwyższym stopniem doskonałości człowieka jest wiedzieć, że się nic nie wie.

9 kwietnia (6 godzina rano)
Jestem całkowicie zadowolony z siebie, jeśli chodzi o wczorajszy dzień. Zaczynam zdobywać wolę fizyczną, ale duchowa jest jeszcze bardzo słaba. Cierpliwości i pilności, a pewien jestem, że osiągnę wszystko, czego chcę.

17 kwietnia [1847]
Przez cały ten czas zachowywałem się nie tak, jak pragnąłem się zachowywać. Przyczyną był po pierwsze mój powrót z kliniki do domu, a po drugie towarzystwo, z którym zacząłem mieć więcej wspólnego. Z tego wywnioskowałem, że przy każdej zmianie sytuacji należy bardzo gruntownie pomyśleć o tym, jakie zewnętrzne okoliczności będą miały wpływ na mnie w nowej sytuacji i w jaki sposób można usunąć ten wpływ. Jeżeli powrót z kliniki do domu mógł wywrzeć na mnie taki wpływ, jakiż wpływ wywrze na mnie przejście od życia studenckiego do życia na wsi.
Zmiana trybu życia powinna nastąpić. Ale trzeba, aby ta zmiana była wytworem nie zewnętrznych okoliczności, lecz duszy. Tu staje przede mną pytanie, jaki cel ma życie człowieka? Jakikolwiek jest punkt wyjścia moich rozważań, cokolwiek przyjmuję za ich źródło, dochodzę zawsze do jednego wniosku: celem życia człowieka jest wszelakie sprzyjanie wszechstronnemu rozwojowi wszystkiego, co istnieje. Gdy zaczynam rozumować obserwując naturę — widzę, że wszystko w niej stale się rozwija i że każda jej część składowa nieświadomie sprzyja rozwojowi innych części; człowiek zaś, ponieważ jest taką samą częścią natury, lecz obdarzoną świadomością, powinien tak samo jak inne części, lecz świadomie użytkując swoje zdolności duchowe, dążyć do rozwoju wszystkiego, co istnieje. Gdy rozumuję obserwując dzieje, widzę, że cały rodzaj ludzki stale dążył do osiągnięcia tego celu. Gdy rozumuję racjonalnie, to jest rozpatrując same zdolności duchowe człowieka, to w duszy każdego człowieka widzę tę nieświadomą dążność, która stanowi nieodzowną potrzebę jego duszy. Gdy rozumuję obserwując historię filozofii, znajduję, że wszędzie i zawsze ludzie dochodzili do tego wniosku, że celem życia człowieka jest wszechstronny rozwój ludzkości. Gdy rozumuję obserwując teologię, znajduję, że prawie wszystkie narody wierzą w istotę doskonałą i dążenie do tej doskonałości uważane jest za cel wszystkich ludzi. A więc ja, nie myląc się, za cel swego życia mogę przyjąć świadome dążenie do rozwoju wszystkiego, co istnieje.
Byłbym najnieszczęśliwszym z ludzi, gdybym nie znalazł celu w życiu — celu powszechnego i pożytecznego — pożytecznego z tej racji, że nieśmiertelna dusza, rozwinąwszy się, w sposób naturalny przejdzie w istotę wyższą i odpowiadającą jej. Teraz zaś całe moje życie będzie dążeniem aktywnym i stałym do tego jednego celu.
Teraz zapytuję. Jaki będzie cel mego życia na wsi w ciągu dwóch lat? 1) Przerobić cały zakres nauk prawniczych, potrzebny do końcowego egzaminu na uniwersytecie. 2) Przerobić medycynę praktyczną i część teoretycznej. 3) Opanować języki: francuski, rosyjski, niemiecki, angielski, włoski i łaciński. 4) Zapoznać się z rolnictwem zarówno teoretycznym, jak praktycznym. 5) Przerobić historię, geografię i statystykę. 6) Przerobić matematykę, kurs gimnazjalny. 7) Napisać rozprawę naukową. 8) Osiągnąć średni stopień doskonałości w muzyce i malarstwie. 9) Ustanowić reguły. 10) Zdobyć pewne wiadomości z nauk przyrodniczych. 11) Sporządzić konspekty z wszystkich przedmiotów, które będę przerabiał.

18 kwietnia [1847]
Napisałem nagle wiele reguł i chciałem je wszystkie realizować; ale siły moje były za słabe do tego. Teraz zaś chcę postawić sobie tylko jedną regułę, a dodać do niej następną dopiero wtedy, kiedy się już przyzwyczaję do wykonywania pierwszej. Pierwsza reguła, którą wyznaczam sobie, jest następująca: nr 1) Wypełniaj to wszystko, co sobie wyznaczyłeś do wypełnienia. Nie wypełniłem reguły.

19 kwietnia [1847]
Wstałem niezwykle późno i dopiero o 2 godzinie wyznaczyłem sobie, co robić w ciągu dnia.

14 czerwca [1847]. (Jasna Polana)
Niemal po dwóch miesiącach chwytam za pióro, żeby podjąć na nowo mój dziennik. Ach, trudno człowiekowi rozwinąć w sobie dobre cechy pod wpływem li tylko złych. Niechby nie było dobrego wpływu, byleby nie było też złego, wówczas w każdej istocie duch wziąłby górę nad materią; ale duch rozwija się rozmaicie. Albo rozwój jego w każdej istocie z osobna stanowi część ogólnego rozwoju, albo jego upadek w poszczególnych istotach wzmaga jego rozwój w tym, co powszechne.

16 czerwca [1847]
Czy dojdę kiedykolwiek do tego, by nie być zależnym od żadnych zewnętrznych okoliczności? Moim zdaniem jest to ogromna doskonałość; albowiem w człowieku, który nie jest zależny od żadnych postronnych wpływów, duch nieuchronnie podług swojej potrzeby weźmie górę nad materią, a wtedy człowiek spełni swe przeznaczenie. Zaczynam przyzwyczajać się do reguły 1., którą sobie wyznaczyłem, i dziś wyznaczam sobie drugą, mianowicie następującą: traktuj towarzystwo kobiet jako nieuchronną przykrość życia towarzyskiego i w miarę możności unikaj ich. W istocie, od kogo przejmujemy zmysłowość, wydelikacenie, lekkomyślność we wszystkim i mnóstwo innych przywar, jak nie od kobiet? Kto jest winien temu, że tracimy wrodzone nam uczucia — odwagę, stanowczość, rozwagę, sprawiedliwość itd., jeśli nie kobiety? Kobieta jest wrażliwsza od mężczyzny, dlatego w wiekach, gdy panowała cnota, kobiety były lepsze od nas, w obecnym zaś rozpustnym, pełnym przywar wieku są od nas gorsze.

REGUŁY DLA ROZWOJU WOLI FIZYCZNEJ

Reguła ogólna. Wszystkie działania winny być postanowieniami woli, nie zaś nieświadomym spełnianiem potrzeb cielesnych. Ponieważ już powiedzieliśmy, że na wolę cielesną mają wpływ uczucia i rozum, te dwa uzdolnienia powinny określić reguły, podług których mogłaby działać wola fizyczna na korzyść swego rozwoju. Uczucia nadają jej kierunek i wskazują cel, rozum zaś daje sposoby, którymi wola fizyczna może ten cel osiągnąć.
Reguła 1) Co rano wyznaczaj sobie wszystko, co masz zrobić w ciągu całego dnia, i wypełniaj wszystko wyznaczone nawet w tym wypadku, jeśli wypełnienie tego pociągałoby za sobą jakąś szkodę. Poza rozwojem woli reguła ta przyczyni się także do rozwoju umysłu, który będzie rozważniej wyznaczał działania woli. Reguła 2) Śpij jak najmniej (sen moim zdaniem jest takim stanem człowieka, w którym wola jest całkowicie nieobecna). Reguła 3) Wszystkie cielesne przykrości znoś nie okazując ich na zewnątrz. 4) Bądź wierny swemu słowu. 5) Jeśliś zaczął cośkolwiek, nie poniechaj tego nie skończywszy. 6) Miej zawsze tabelę, w której byłyby określone wszystkie najbardziej drobiazgowe okoliczności twego życia, nawet ile fajek masz wypalać dziennie. 7) Jeśli coś robisz, skupiaj wszystkie swoje zdolności fizyczne na tym przedmiocie, który robisz. Jeśli zaś zmienia się twój tryb życia, zmieniaj również te reguły.

REGUŁY DLA ROZWOJU WOLI DUCHOWEJ

(Uczucia same wyznaczają sobie cel)

Źródłem wszystkich uczuć jest w ogóle miłość, która dzieli się na dwa rodzaje: miłość samego siebie, czyli samolubstwo, i miłość do wszystkiego, co nas otacza. (Nie uznaję miłości Boga, bo nie można nazywać jednym mianem uczucia, jakie mamy dla podobnych sobie lub niższych istot, i uczucia dla wyższej istoty, nie ograniczonej ani w przestrzeni, ani w czasie, ani w sile, i niepoznawalnej.) Te dwa zasadnicze uczucia oddziaływają wzajemnie na siebie. Ogólna reguła: wszystkie działania uczucia nie powinny być nieświadomym wypełnianiem potrzeb uczuciowych, lecz postanowienia woli. Wszystkie uczucia, których źródłem jest miłość do całego świata, są dobre, wszystkie uczucia, których źródłem jest samolubstwo są złe. Rozpatrzmy każdy dział uczuć z osobna. Jakie uczucia pochodzą od samolubstwa? 1) Miłość sławy, 2) Żądza korzyści, 3) Miłość (mężczyzny do kobiety). Zobaczmy teraz, jakie winny być reguły przewagi woli nad każdym z tych uczuć.

REGUŁY UZALEŻNIENIA SAMOLUBSTWA OD WOLI

Reguła 8) Nie troszcz się o pochwałę ludzi, których bądź nie znasz, bądź masz w pogardzie. Reguła 9) Zajmuj się więcej sam sobą niż opinią innych. 10) Bądź dobry i staraj się, aby nikt nie wiedział, że jesteś dobry. (Miłość sławy bywa użyteczna dla innych, lecz nie dla siebie). 11) Szukaj w innych ludziach zawsze dobrej strony, nie złej. Zawsze mów prawdę. Jeśli, gdy coś czynisz dla siebie, czyny twoje wydają się dziwne, nie usprawiedliwiaj ich przed nikim. Do reguł podporządkowania uczuć woli należy dodać jeszcze jedną, następującą. 12) Nigdy nie wyrażaj swych uczuć na zewnątrz.

REGUŁY UZALEŻNIENIA ŻĄDZY ZYSKU OD WOLI

Reguła 13) Żyj zawsze gorzej, niż mógłbyś żyć. 14) Nie zmieniaj trybu życia, jeślibyś nawet stał się dziesięć razy bogatszy. 15) Wszelki przyrost swego majątku zużywaj nie dla siebie, lecz dla społeczeństwa.

REGUŁY UZALEŻNIENIA UCZUCIA MIŁOŚCI OD WOLI

Reguła 1. Unikaj kobiet. 2. Poskramiaj pracą chuć.
Uczucia pochodne od miłości są to: 1) miłość do wszystkiego, co istnieje, 2) miłość ojczyzny, 3) miłość do niektórych osób.

REGUŁY DLA UZALEŻNIENIA MIŁOŚCI POWSZECHNEJ OD WOLI

Reguła 16) Poświęcaj miłości powszechnej wszystkie inne uczucia miłosne, wówczas twoja wola będzie żądać tylko zadośćuczynienia potrzebom powszechnej miłości i będzie mieć nad nią przewagę. Reguła .17) Rezygnuj dla szczęścia drugich z dziesiątej części wszystkiego, czym możesz rozporządzać.
Kochaj siebie na równi z drugimi i pomagaj więcej tym, którzy są bardziej nieszczęśliwi i którym wygodniej ci będzie pomagać.

REGUŁY DLA UZALEŻNIENIA OD WOLI MIŁOŚCI OJCZYZNY I MIŁOŚCI

DO POSZCZEGÓLNYCH OSÓB

18) Wszystkie te uczucia podporządkowują się sobie wzajemnie w tej samej kolejności, w jakiej są tu wymienione.

REGUŁY ROZWOJU WOLI ROZUMNEJ

Reguła 19) Ustalaj na początku dnia wszystkie swoje zajęcia umysłowe. 20) Kiedy pracujesz, staraj się, żeby wszystkie zdolności umysłowe były skierowane ku temu przedmiotowi. 21) Żeby nic zewnętrznego, fizycznego lub duchowego nie miało wpływu na kierunek twej myśli, lecz żeby myśl kształtowała się niezależnie. 22) Żeby żaden ból, ani fizyczny, ani duchowy, nie miał wpływu na umysł.
Jakiekolwiek umysłowe zajęcia rozpoczniesz, nie poniechaj ich do tej pory, aż je ukończysz. Ponieważ ta reguła może prowadzić do wielkich nadużyć, trzeba ją tu ograniczyć następującym prawidłem: miej cel na całe życie, cel na pewien okres swego życia, cel na pewien czas, cel na rok, na miesiąc, na tydzień, na dzień, na godzinę i na minutę, poświęcając cele niższe dla wyższych.

REGUŁY ROZWIJANIA PAMIĘCI

Reguła 23) Sporządzaj konspekt wszystkiego, co studiujesz, i ucz się go na pamięć. 24) Codziennie ucz się wierszy w tym języku, który słabo znasz. 25) Powtarzaj wieczorem wszystko to, czego się nauczyłeś w ciągu dnia. Co tydzień, co miesiąc i co rok egzaminuj siebie z wszystkiego, co studiowałeś, a jeśli uznasz, żeś zapomniał, powtarzaj od początku.

PRAWIDŁA ROZWIJANIA AKTYWNOŚCI

Aktywność bywa trzech rodzajów. Aktywność cielesna, uczuciowa i umysłowa. Stosownie do tego takie reguły rozwoju aktywności dzielą się na: reguły rozwoju aktywności cielesnej, uczuciowej i umysłowej.

A) REGUŁY ROZWIJANIA AKTYWNOŚCI FIZYCZNEJ

Reguła 26) Wymyślaj sobie możliwie najwięcej zajęć. 27) Nie miej służby. 28) Nie żądaj pomocników w robocie, którą możesz wykonać sam.

REGUŁY ROZWIJANIA AKTYWNOŚCI UCZUCIOWEJ

Skoro już powiedziane zostało, że wszystkie uczucia pochodzące od egoizmu są złe, należy zatem podać tu tylko reguły, zgodnie z którymi mogłaby się rozwinąć aktywność uczuć pochodzących od miłości w ogóle. Reguła 29) dotycząca miłości w ogóle. Ażeby co dzień miłość twoja do całego rodzaju ludzkiego wyrażała się w czymkolwiek. Reguła 30) dotycząca miłości ojczyzny. Bądź w miarę możności użyteczny ojczyźnie. 31) [reguła] dotycząca miłości do pewnych osób. Staraj się znajdować możliwie najwięcej osób, które mógłbyś kochać więcej niż wszystkich bliźnich. 32) [reguła] dotycząca miłości do krewnych.

REGUŁY ROZWIJANIA AKTYWNOŚCI UMYSŁOWEJ

Reguła 32) Nie buduj chateaux en Espagne. 33) Staraj się dać umysłowi jak najwięcej pokarmu.

REGUŁY ROZWIJANIA ZDOLNOŚCI UMYSŁOWYCH

Mamy pięć podstawowych zdolności umysłowych. Zdolność wyobrażania, zdolność pamiętania, zdolność porównywania, zdolność wyciągania wniosków z tych porównań i wreszcie zdolność porządkowania tych wniosków.

REGUŁY ROZWIJANIA ZDOLNOŚCI WYOBRAŻANIA

34) Bardzo pożyteczne są dla rozwijania tej zdolności wszystkie gry wymagające kombinowania.
O regułach rozwijania pamięci już mówiłem.

REGUŁY ROZWIJANIA ZDOLNOŚCI PORÓWNYWANIA

35) Poznawaj dobrze te przedmioty, które porównywasz. 36) Każdą nową napotkaną przez ciebie myśl porównuj z myślami, które ci są znane. Wszystkie oderwane myśli sprawdzaj przy pomocy przykładów.

REGUŁY ROZWIJANIA ZDOLNOŚCI DO WYCIĄGANIA WNIOSKÓW

36) Studiuj matematykę. 37) Studiuj filozofię. 38) Każde dzieło filozoficzne czytaj z uwagami krytycznymi.

REGUŁY ROZWIJANIA ZDOLNOŚCI DO PORZĄDKOWANIA WNIOSKÓW

39) Poznaj system swojej istoty. 40) Wszystkie swoje wiadomości z jakiejkolwiek jednej dziedziny nauki sprowadzaj do jednego wspólnego wniosku. 41) Wszystkie wnioski porównuj wzajemnie, tak by ani jeden nie pozostawał w sprzeczności z innym. 42) Pisz utwory nie płytkie, lecz uczone.

REGUŁY ROZWOJU UCZUĆ WZNIOSŁYCH I TĘPIENIA UCZUĆ NISKICH, CZYLI INACZEJ:

REGUŁY ROZWOJU UCZUCIA MIŁOŚCI DO INNYCH LUDZI I TĘPIENIA UCZUCIA SAMOLUBSTWA

Reguła ogólna: im bardziej zaspokajasz którąś ze swoich potrzeb, tym bardziej się ona wzmaga, natomiast im mniej ją zaspokajasz, tym mniej ona występuje. 42) Kochaj wszystkich na równi, nie wykluczaj też siebie samego z tej miłości. 43) Każdego bliźniego kochaj tak samo, jak siebie samego, ale dwóch bliźnich kochaj więcej niż siebie.

REGUŁY ROZWIJANIA ROZWAGI

Każdy przedmiot oglądaj ze wszystkich stron. Każdy czyn oglądaj pod kątem jego szkodliwości i pożytku. Przy każdym czynie rozważaj, iloma sposobami może on być wykonany i który z tych sposobów jest najlepszy. Rozważaj przyczyny każdego zjawiska i następstwa, które mogą z niego wyniknąć.

1850

14 czerwca 1850. (Jasna Polana)

Znów się zabrałem do dziennika i znów z nowym zapałem i nowym celem. Który to już raz? Nie pamiętam. Wszystko jedno, może znów go porzucę; lecz przyjemne to zajęcie i przyjemnie będzie to odczytać, tak jak przyjemnie było odczytywać dawne zapiski. Małoż bywa w głowie myśli, które wydają się nader godne uwagi, a gdy się je rozpatrzy, wychodzi rzecz błaha; inne natomiast istotnie są ważne — właśnie do tego potrzebny jest dziennik. Na podstawie dziennika bardzo wygodnie jest sądzić o sobie.

Następnie, ponieważ uważam za konieczne określać wszystkie zajęcia naprzód, do tego też dziennik jest konieczny. Chciałoby się przyzwyczaić do określania swego trybu życia na przyszłość, nie na jeden dzień, lecz na rok, na kilka lat, na całe życie nawet; to za trudne, prawie niemożliwe: jednak spróbuję, z początku na dzień, potem na dwa dni — ile dni będę wierny postanowieniom, na tyle dni będę sobie wyznaczał naprzód. Przez te postanowienia rozumiem nie reguły moralne, niezależne ani od czasu, ani od miejsca — reguły, które nigdy się nie zmieniają i które sporządzam osobno — lecz konkretne określenia czasu i miejsca: gdzie i jak długo pozostać, kiedy i czym się zajmować.

Zdarzają się wypadki, w których te postanowienia mogą być zmieniane; ale w tym tylko wypadku dopuszczam tego rodzaju odstępstwa, kiedy są one określane przez reguły, i dlatego w wypadku odstępstw będę w dzienniku objaśniać przyczyny tychże.

(...) Ostatnie trzy lata, które spędziłem tak nieporządnie, wydają mi się niekiedy bardzo zajmujące, poetyczne i częściowo pożyteczne, postaram się jak najszczerzej i jak najszczegółowiej je sobie przypomnieć i opisać. Oto jeszcze trzeci cel dziennika.

17 czerwca [1850]

Wstałem o 8 godzinie, do 10. nic nie robiłem, od 10. do 12. czytałem i [pisałem] dziennik, [od] 12. do 6. śniadanie, odpoczynek, jakieś myśli o muzyce i obiad, 6.—8. muzyka, 8.—10. — gospodarstwo.

Drugi dzień folguję lenistwu, nie wykonuję tego, co wyznaczone. Dlaczego? Nie rozumiem. Jednak nie rozpaczam, będę się przymuszał. Wczoraj, prócz niewykonania tego, co wyznaczone, odstąpiłem także od swojej reguły. Teraz już nie odstąpię od postanowienia, żeby nie mieć u siebie we wsi ani jednej kobiety, z wyjątkiem pewnych wypadków, których nie będę szukać, lecz nie będę też omijać.

Kiedy bywam w apatycznym nastroju, zauważani, że mnie bardzo pobudza do aktywności wszelkie dzieło filozoficzne — teraz czytam Monteskiusza. Wydaje mi się, że zrobiłem się leniwy dlatego, że zbyt dużo zacząłem [robić], dlatego w przyszłości nie będę przechodzić do następnego zajęcia, póki nie wykonam wyznaczonego. Abym zaś nie miał wymówki, że nie zdążyłem ułożyć systemu, będę zapisywał w dzienniku zarówno reguły ogólne, jak i reguły dotyczące muzyki i gospodarstwa.

Z reguł ogólnych. Tego, co sobie wyznaczyłeś do zrobienia, nie odkładaj pod pretekstem roztargnienia lub rozrywki, lecz natychmiast, chociażby zewnętrznie, zabieraj się do roboty. Myśli przyjdą. Na przykład, jeżeli zamierzyłeś pisać reguły, weź zeszyt, siądź przy stole i dotąd nie wstawaj, póki nie zaczniesz i nie skończysz.

Reguły dotyczące muzyki. Codziennie grać: 1) wszystkie 2 4 gamy, 2) wszystkie akordy, arpedżia przez dwie oktawy, 3) wszystkie biegniki, 4) gamę chromatyczną. Ćwiczyć jedną rzecz i dopóty nie iść dalej, dopóki nie znikną miejsca, w których będę się zatrzymywać. Wszystkie napotykane kadencje transponować na wszystkie tony i ćwiczyć. Co dzień przynajmniej cztery strony muzyki ćwiczyć i nie przestawać, póki nie nabędziesz prawdziwej biegłości.

Reguły dotyczące gospodarstwa. Każdy rozkaz obmyślić pod kątem jego pożytku i szkodliwości. Codziennie osobiście obejrzeć każdą część gospodarstwa. Z rozkazywaniem, łajaniem i karaniem nie spieszyć się, pamiętać, że w gospodarstwie, bardziej niż w czymkolwiek, potrzebna jest cierpliwość. Każdy wydany rozkaz, choćby się nawet okazał szkodliwy, wycofywać tylko według swego uznania i w razie ostatecznej konieczności.

Notatki. Zimą zaprzeszłego roku mieszkałem w Moskwie, żyłem bardzo chaotycznie, bez pracy, bez zajęć, bez celu, a żyłem tak nie dlatego, że, jak mówi i pisze wiele ludzi, w Moskwie wszyscy tak żyją, lecz po prostu dlatego, że taki rodzaj życia mi się podobał. Częściowo zaś skłania do lenistwa również sytuacja młodego człowieka w moskiewskim świecie. Powiadam: młodego człowieka łączącego w sobie pewne przymioty, mianowicie wykształcenie, dobre nazwisko i około dziesięciu—dwudziestu tysięcy dochodu. Młody człowiek, łączący te wszystkie przymioty, ma życie nader przyjemne i zupełnie beztroskie, o ile nie służy w urzędzie (to znaczy na serio), lecz po prostu figuruje w nim i lubi popróżnować. Wszystkie salony są dla niego otwarte, do każdej panny na wydaniu ma prawo pretendować; nie ma ani jednego młodego człowieka, który w powszechnej opinii świata stałby wyżej od niego. Lecz niech tenże pan przyjedzie do Petersburga, a będzie go dręczyło, dlaczego S. i G. Gorczakowów przyjęto na dworze, a jego nie; jak by się dostać na przyjęcie u baronowej Z., na raut do hrabiny A. itd., i nie dostanie się, chyba że wejdzie do tych salonów przy poparciu jakiejś hrabiny. I jeśli nie wyrósł tam lub jeśli nie umie znosić upokorzeń, korzystać z wszelkiej okazji i przedostawać się chociaż z trudem, lecz z ujmą dla honoru.

1850. 8 grudnia (Moskwa)
Pięć dni pisałem dziennik, a potem pięć miesięcy do rąk go nie brałem. Postaram się przypomnieć sobie, co przez ten czas robiłem i dlaczego tak widocznie opuściłem się w pracy. Wielki przewrót dokonał się we mnie przez ten czas; spokojne życie na wsi, dawne głupstwa i konieczność zajmowania się swoimi sprawami wydały owoce. Przestałem budować zamki na lodzie i robić plany, dla których wypełnienia nie starczą żadne ludzkie siły. Główną zaś i najbardziej sprzyjającą tej zmianie przekonań rzeczą jest to, że nie spodziewam się dojść do czegokolwiek tylko swoim rozumem i nie gardzę już regułami przyjętymi przez wszystkich ludzi. Dawniej to, co zwyczajne, wydawało mi się niegodne mnie; teraz zaś, odwrotnie, prawie żadnego przekonania nie uważam za dobre i słuszne dopóty, dopóki nie widzę jego zastosowania i wykonania w praktyce, i to zastosowania przez ogół. Dziwne, jak mogłem lekceważyć to, co stanowi główną przewagę człowieka — zdolność rozumienia cudzych przekonań i obserwowania u innych ich praktycznego zastosowania. Jak mogłem folgować swemu rozumowi bez żadnego sprawdzianu, bez żadnej próby?
Bardzo sprzyjała tej zmianie moja miłość własna. Rzuciwszy się w życie hulaszcze, zauważyłem, że ludzie stojący niżej ode mnie pod każdym względem w tym zakresie stali znacznie wyżej ode mnie; zabolało mnie to i przekonałem się, że nie jest to moim przeznaczeniem. Może też sprzyjały temu dwa bodźce. Pierwszy — przegrana z Ogariowem, która doprowadziła moje interesy do zupełnej ruiny, tak że nawet, zdawało się, nie było nadziei ich poprawienia; a potem pożar, który zmusił mnie mimo woli do działania. Rewanż nadał pogodniejszy ton działaniu. Jedno mi się wydaje — że się zrobiłem aż zbyt oziębły. Tylko od czasu do czasu, szczególnie kiedy się kładę spać, przychodzą na mnie takie chwile, że uczucie domaga się uzewnętrznienia; to samo w chwilach pijaństwa; ale dałem sobie słowo, że się nie będę upijał. Notatek swoich dalej prowadzić już nie będę, bo mam w Moskwie pilne interesy, a jeśli będę miał wolny czas, napiszę powieść z życia Cyganów.
Zauważyłem w sobie jeszcze jedną ważną zmianę: stałem się bardziej pewny siebie, to jest przestałem się czuć skrępowany, sądzę, iż dlatego, że mam jeden cel przed oczami (interes) i dążąc do niego mogłem siebie oceniać i nabrałem poczucia własnej godności, które tak bardzo ułatwia stosunki między ludźmi. [...]
Reguły dotyczące towarzystwa. Wybierać sytuacje trudne, starać się zawsze panować nad rozmową, mówić głośno, wolno i wyraźnie, starać się samemu zaczynać i samemu kończyć rozmowę. Szukać towarzystwa ludzi stojących w świecie wyżej ode mnie. Jeśli chodzi o ludzi tego rodzaju, zanim się ich zobaczy, przygotować się, w jakich być z nimi stosunkach. Bez skrępowania mówić przy obcych. Nie przechodzić bezustannie w rozmowie z francuskiego na rosyjski i z rosyjskiego na francuski. Pamiętać, że trzeba się zmuszać, przede wszystkim z początku, gdy znajdujesz się w towarzystwie, w którym czujesz się zakłopotany. Na balu prosić do tańca damy najznakomitsze. Jeśli poczuję zakłopotanie, nie tracić animuszu, lecz mówić dalej. Być jak najchłodniejszym i nie okazywać żadnego wrażenia.
Zajęcia na dzień dzisiejszy. 11. Siedzieć w domu, czytać, wieczorem napisać reguły towarzyskie i konspekt powieści. Zajęcia na 8 grudnia. Rano czytać, potem do obiadu dziennik i rozkład zajęć i wizyt na niedzielę. Po obiedzie czytanie i łaźnia, wieczorem, jeżeli nie bardzo się zmęczę, powieść. Rano, od razu po kawie, listy do kantoru, do ciotuni i do Pierfiljewów.

15 grudnia [1850]
Jestem bardzo niezadowolony z wczorajszego dnia. Po pierwsze, nic nie zrobiłem w sprawie Rady Opiekuńczej, po drugie, nic nie pisałem i po trzecie — zacząłem tracić stałość przekonań i poddawać się wpływowi ludzi.
Wstać bardzo wcześnie, rano poczytać, potem zająć się dziennikiem, pisaniem i listami, o 12 godzinie jechać do Rady, do Jewrieinowa, do Kriukowa, do Anikiejewej i do Lwowa; zjeść obiad w domu i znów pisać; potem do teatru i znów  pracować w domu.
Reguły dotyczące towarzystwa. Nie zmieniać nazwy, lecz zawsze nazywać rzeczy tym samym mianem.
Najmniejszej przykrości czy docinka nie przepuszczać nikomu, nie odpłaciwszy w dwójnasób.

16 grudnia [1850]
Wypełniłem wszystko z wyjątkiem pisania. Zawsze wstawać wcześnie. Rano pisać listy i powieść, pojechać do Kałymażnego Dworu i do łaźni, posłać do Rady i do Lwowa, zjeść obiad w domu, a wieczorem u księcia Andrzeja Iwanowicza grać i zalecać się do księżnej. Po obiedzie kupić sukno i nuty.

30 grudnia [1850]
Reguła. Szukać trudnych sytuacji
Wstać wcześnie. Spakować się, wszystko przygotować, zapisać w dzienniku swój pobyt w Moskwie, prosić Kołoszyna, by się dowiedział o posadę, i o 3 godzinie jechać.

(31 grudnia [1850]. Pokrowskoje)
31 grudnia byłem w drodze — widziałem się ze Szczerbatowem i postanowiłem wydzierżawić stację pocztową, byłem u poczmistrza, lecz nie dość dokładnie porozumiałem się ze Szczerbatowem.

1851

(1 stycznia [1851] Jasna Polana)

1 stycznia 1851 byłem w Pokrowskoje, widziałem się z Nikoleńką, nie zmienił się, ja natomiast bardzo, więc mógłbym mieć na niego wpływ, gdyby nie był taki dziwny; albo niczego nie zauważa i nie kocha mnie, albo stara się udawać, że nie zauważa i nie kocha.

2 stycznia [1851]

Chrzciny spędzić wśród swoich, pojechać do Djakowów, a w nocy do Tuły. Zawrzeć tam ze Szczerbatowem umowę, wrócić 3. w nocy do Jasnej, zostać tam do wieczora, a 4. w nocy wyjechać do Moskwy. W Tule zostawić upoważnienie i podanie, być u prezesa.

12 stycznia [1851] Moskwa

Wstać o 8., pojechać do Iwierskiej, przeczytać raz jeszcze wszystko, co dotyczy stacji, przemyśleć, zapisać i pojechać do Tatiszczewa.

13 stycznia [1851]

Ze stacji zrezygnowałem — nerwy nie wytrzymały. Przyszedł tabor. Mikołaja zwolniłem. Źle się zachowywałem.

Reguła — robić kopie wszystkich listów i mieć je u siebie w porządku.

14   stycznia [1851]

Wyrzuty sumienia, pieniędzy prawie nie ma, do Sergiusza Dmitrijewicza Gorczakowa i do Kołoszynów.

17 stycznia 1851

Od 14. zachowywałem się niezadowalająco. Do Stołypinów na bal nie pojechałem; rozpożyczyłem pieniądze i dlatego siedzę bez grosza, a wszystko dlatego, że osłabła mi wola.

Reguła. Mniej niż po 2 5 kopiejek srebrem w jerałasza nie grać. Pieniędzy nie mam wcale, a minął już termin płatności niektórych weksli; zaczynam też zauważać, że pobyt mój w Moskwie nie przynosi mi korzyści pod żadnym względem, a wydaję o wiele więcej, niż mam dochodów.

Reguła. Nazywać rzeczy po imieniu. Przed ludźmi, którzy o sprawach pieniężnych mówią powierzchownie, ukrywać stan swoich interesów i na odwrót, starać się im przerywać i naprowadzać na ten przedmiot.

Z trzech nastręczających mi się okazji dla poprawienia swych interesów prawie wszystkie przeoczyłem, a mianowicie: 1) Trafić w towarzystwo graczy i mając pieniądze grać, 2) Dostać się do wyższych sfer i w pewnych warunkach ożenić się. 3) Znaleźć korzystne stanowisko. Teraz nadarza się jeszcze czwarta okazja, mianowicie — pożyczyć pieniądze od Kiriejewskiego. Ani jedna z wszystkich czterech możliwości nie pozostaje względem innych we wzajemnej sprzeczności, więc trzeba działać. Napisać na wieś, żeby wysłali czym prędzej 150 rubli srebrem, pojechać do Ozierowa i zaoferować konia, raz jeszcze ogłosić w gazetach. Pojechać do hrabiny i wyczekiwać, dowiedzieć się o zaproszeniach na bal u Zakriewskich, zamówić nowy frak. Przed balem dużo myśleć i pisać. Pojechać do księcia Sergiusza Dmitrijewicza i pomówić o posadzie, do księcia Andrzeja Iwanowicza i prosić o posadę. Zastawić zegarek.

Dowiedzieć się u Jewrieinowa, gdzie mieszka Kiriejewski, i pojechać do niego. O 1.30 do Jewrieinowa, a stamtąd, bez względu na odpowiedź, pojechać do Mikołaja Wasiljewicza.

18 (stycznia) [1851]

Zachowywałem się ani dobrze, ani źle. Mało elastyczności. Na 19. — posada. Zajęcia: być w ujeżdżalni, u Czertowej, u Gorczakowów, u księcia Mikołaja Michajłowicza. Pod wieczór bank. Pisać historię swojego dnia.

25 stycznia [1851]

Zakochałem się lub wyobraziłem sobie, że zakochałem się, byłem na wieczorku i straciłem kontenans. Kupiłem konia, który mi wcale nie jest potrzebny.

Reguły. Nie ofiarowywać żadnej ceny za rzecz niepotrzebną. Po przyjeździe na bal od razu prosić do tańca i przetańczyć jednego walca lub polkę. Dziś wieczorem obmyślić sposoby poprawienia interesów. Być w domu.

28 lutego [1851]

Dużo czasu opuściłem w dzienniku. Najpierw pochłonęły mnie światowe rozrywki, potem znów w duszy zrobiło się pusto i zaniechałem pracy, to jest pracy mającej za przedmiot moją własną osobę. Długo męczyło mnie to, że nie mam ani jednej poufnej myśli czy uczucia, które by nadawało kierunek całemu życiu — wszystko ot tak, jak popadnie, a teraz wydaje mi się, że znalazłem myśl poufną i stały cel, jest to rozwój woli, cel, do którego od dawna już zdążam, ale który dopiero teraz uświadomiłem sobie, nie zwyczajnie jako myśl, lecz jako pomysł, który zrósł się z moją duszą.

Program jutrzejszego dnia. Wstać o 9 godzinie. Studiować Encyklopedię i napisać konspekt. Iść na pogrzeb, potem na gimnastykę, zjeść obiad i od 6. do 12. pracować samemu z Kołoszynem. Nie palić. Pamiętać, że spełnianie tego, co zamierzyłem, jest całym szczęściem mego życia, i na odwrót.

1 marca [1851]

Reguła: Postępować w trudnych sytuacjach zawsze zgodnie z pierwszym wrażeniem. Wstać o 8.30, pracować do 12. Od 12. do 1. muzyka, od 1. do 2. praca, od 2.30 do 6. odpoczynek. Nie szukać znajomych, wieczorem w domu — praca.

2 marca [1851]

Trochę zacząłem słabnąć, głównie dlatego, że poczynało mi się wydawać, że choćbym nie wiem jak nad sobą pracował, nic ze mnie nie będzie. Ta myśl przyszła mi do głowy dlatego, że zajmowałem się wyłącznie natężeniem woli, nie dbając o formę, w której się przejawiała. Postaram się naprawić ten błąd. Teraz chcę przygotować się do egzaminu kandydackiego, a zatem jest to forma, w której ma się przejawić wola; lecz nie dość wziąć zeszyt i czytać, trzeba się przygotować do tego, trzeba pracować systematycznie; trzeba zdobyć pytania ze wszystkich przedmiotów i podług nich ułożyć konspekty. Trzeba wyszukać studenta, który mógłby udzielać wskazówek i wyjaśnień.

Jutro rano czytać Encyklopedię, najpierw z uwagami podług Niewolina, od 8 godziny do 12.; o 12. pójść poszukać studenta; o 2. na gimnastykę; od 6. do nocy studiować Encyklopedię lub coś innego i godzina na muzykę. Reguła. Pamiętać przy każdej sprawie, że pierwszym i jedynym warunkiem, od którego zależy powodzenie, jest cierpliwość, i że tym, co najwięcej szkodzi każdej sprawie, a zwłaszcza mnie bardzo zaszkodziło — jest pośpiech.

7 marca [1851]

Znajduję dla dziennika prócz określenia przyszłych działań, pożyteczny cel — sprawozdanie z każdego dnia pod kątem widzenia tych słabostek, których się pragnę pozbyć.

Dziś. Rano długo nie wstawałem, ociągałem się, sam się oszukiwałem. Czytałem powieści, kiedy było co innego do roboty; mówiłem sobie: przecież trzeba napić się kawy, jakby nie można się niczym zajmować pijąc kawę. Z Kołoszynem nie mówię otwarcie; chociaż czujemy obaj, że przygotowywanie się do egzaminu to mydlenie oczu, nie powiedziałem mu tego wyraźnie. Poireta przyjąłem zbyt poufale i pozwoliłem, aby górowała nade mną nieznajomość rzeczy, obecność Kołoszyna i niestosowna wielkopańskość. Gimnastykowałem się w pośpiechu. Do Gorczakowów nie dopukałem się z powodu fausse honte.

U Kołoszynów paskudnie wyszedłem z salonu, zbyt się spieszyłem i chciałem powiedzieć coś bardzo uprzejmego — nie wyszło. W ujeżdżalni poddałem się mauvaise humeur i z powodu damy zapomniałem o interesie. U Biegiczewa chciałem się popisać i, o wstydzie! próbowałem naśladować Gorczakowa. Fausse honte. Uchtomskiemu nie przypomniałem o pieniądzach. W domu rzucałem się od fortepianu do książki, od książki do fajki i jedzenia. Co do chłopów — nie obmyśliłem. Nie pamiętam, czy kłamałem. Chyba tak. Do Pierfiljewów i Panina nie pojechałem z powodu roztargnienia. Wszystkie błędy dzisiejszego dnia można położyć na karb następujących skłonności:

1) Niezdecydowania, braku energii. 2) Samooszukiwania, to jest niezastanawiania się, gdy przeczuwam w jakiejś rzeczy coś złego. 3) Pośpiechu. 4) Fausse honte, to jest obawy zrobienia czegoś nieprzyzwoitego, wynikającej z jednostronnego podejścia do rzeczy. 5) Kiepskiego nastroju, pochodzącego najczęściej 1. z pośpiechu, 2. z powierzchownego podejścia do rzeczy, 6) Braku konsekwencji, to jest skłonności do zapominania o celach bliskich i pożytecznych po to, by uchodzić za coś. 7) Naśladowania. 8) Niestałości. 9) Nierozwagi. (...)

12 marca [1851]

Wstrętnie, wstrętnie, jeszcze raz wstrętnie spędziłem cały dzień, jutro wytłumaczę dlaczego; dlatego, że wczoraj położyłem się o 3 godzinie i wpadł Zubkow. Zajęcia. Od 8. do 9. dziennik, od 9. do 10. gimnastyka, od 10. do 12. czytać i notatki. Od 12. do 2. Beer, Muromcew i Djakowowie. Od 2.—4. gimnastyka — obiad, od 6. do 10. czytanie i pisanie. Albo Zubkow.

Wczoraj. Cały dzień byłem nieswój. 1) dlatego, że się nie wyspałem. 2) z powodu niestrawności. Kiedy dojdę do tego, żeby znać swoje siły, to jest wiedzieć naprzód, co zniosę, a czego nie. Reguła. Jak się ma na coś chęć, zarówno fizycznie, jak moralnie, przemyśleć, czy zaspokojenie tej chęci nie nastręcza więcej trudności niż korzyści; jeżeli nie, to można wprowadzać w czyn. (...)

20 marca [1851]

(...) Dwie główne namiętności, które w sobie dostrzegłem, to namiętność do gry i próżność, która jest tym niebezpieczniejsza, że przybiera nieskończoną mnogość rozmaitych form, jak na przykład chęć popisania się, nierozwaga, roztargnienie itd. Wieczorem przeczytać dziennik od dnia przyjazdu do Moskwy, poczynić ogólne uwagi i sprawdzić wydatki pieniężne i długi w Moskwie.

Przyjechałem do Moskwy w trzech celach. 1) Grać. 2) Ożenić się. 3) Dostać posadę. Pierwsze jest wstrętne i podłe, i ja, Bogu dzięki, zbadawszy stan swoich interesów i pozbywszy się przesądów postanowiłem poprawić i uporządkować sprawy sprzedając część majątku. Drugie dzięki rozumnym radom brata Nikoleńki odłożyłem do czasu, aż zmusi do tego bądź miłość, bądź rozsądek, bądź nawet los, któremu nie można się we wszystkim przeciwstawiać. Ostatnie jest niemożliwe bez dwóch lat służby w guberni, zresztą prawdę mówiąc, chociaż mam ochotę, ale mam ją też na wiele innych rzeczy nie dających się z tym pogodzić, toteż zaczekam, aż sam los postawi mnie w takiej sytuacji.

Wiele słabostek miałem w tym czasie. Przede wszystkim mało uwagi zwracałem na reguły moralne, pochłonięty regułami potrzebnymi dla powodzenia. Następnie miałem zbyt ciasny pogląd na rzeczy; na przykład wyznaczałem sobie dużo reguł, które można było sprowadzić do jednej — pozbyć się próżności. Zapominałem, że warunkiem koniecznym sukcesu jest pewność siebie, pogarda dla drobiazgów, która nie może powstać inaczej, jak tylko wskutek wyższości moralnej.

(21 marca) 20. [1851]

20. Ranek poświeciłem na czytanie i pisanie, pisałem mało, byłem nie w humorze i bałem się poprawić. Reguła, Lepiej spróbować i zepsuć (rzecz, którą można przerobić), niż nic nie robić. (...)

(22 marca) 21. [1851]

21. Pracowałem dość dobrze, z wyjątkiem niedostatecznej stanowczości i chęci popisania się. Obiad jadłem w domu. W sprawie pieniędzy nic nie zrobiłem i nie wymyśliłem. Oszukiwanie samego siebie. Robiłem notatki, uwagi i [pisałem] dziennik, zbytnio się spiesząc. Można napisać dobrą książkę: życie Tatiany Aleksandrowny. (...)

24 (marca) [1851]

Wstałem trochę późno i czytałem, ale pisać nie zdążyłem. Przyjechał Poiret, zacząłem szermierkę, nie odprawiłem go (lenistwo i tchórzostwo). Przyszedł Iwanow, za długo z nim rozmawiałem (tchórzostwo). Kołoszyn (Sergiusz) przyszedł pić wódkę; nie wyprosiłem go (tchórzostwo). U Ozierowa sprzeczałem się na temat głupoty (nawyk sprzeczania się) i nie mówiłem o tym, co trzeba, tchórzostwo. U Bieklemiszewa nie byłem (brak energii). Na gimnastykę nie poszedłem (tchórzostwo) i nie zrobiłem ani jednego ćwiczenia, bo boli (wydelikacenie). U Gorczakowa skłamałem, kłamstwo. W traktierni Nowotroickiej mało fierté. W domu nie uczyłem się angielskiego (brak stanowczości). U Wołkońskich byłem nienaturalny i roztargniony i zasiedziałem się do pierwszej (roztargnienie, chęć imponowania i słabość charakteru).

(Zajęcia na) 25. [marca 1851]

Od 10. do 11. dziennik za dzień wczorajszy i czytać. Od 11. do 12. gimnastyka. Od 12. do 1. język angielski. Bieklemiszew i Beer od 1. do 2. Od 2. do 4. konno. Od 4. do 6. obiad. Od 6. do 8. czytać. Od 8. do 10. pisać. Tłumaczyć coś z języka obcego na rosyjski dla rozwoju pamięci i stylu. Zapisać dzień ze wszystkimi wrażeniami, które on zrodzi.

31 [marca] [1851]

Czytałem, nie pisząc dziennika do późna. Do 12. obliczałem. Od 12. do 2. mówiłem z Biegiczewem zanadto szczerze, z próżnością i oszukując się. Od 2. do 4. gimnastyka, mało stanowczości i cierpliwości. Od 4. do 6. jadłem obiad i zrobiłem niepotrzebne sprawunki. W domu nie pisałem, lenistwo. Długo nie decydowałem się jechać do Wołkońskich. U nich mówiłem słabo, tchórzostwo. Źle się zachowałem. Tchórzostwo, próżność, nierozwaga, słabość, lenistwo.

(5 kwietnia. Pirogowo) [1851]

Rano pracowałem dobrze, pojechałem na polowanie i do Pirogowa, niesolidnie.

U Sierioży kłamałem, puszyłem się i tchórzyłem.

(Zajęcia na) 6.

Od 5. do 10. pisanie. Od 10. do 11. msza. Od 12. do 4. obiad. Od 4. do 6. czytanie, 6. do 10. pisanie.

6 kwietnia [1851]

Niczego nie wykonałem. Kłamałem i dużo próżności, rekolekcje odbywałem nieporządnie i z roztargnieniem. Bardzo mnie peszy myśl o historii z Gelkem, dziś po obiedzie opiszę ją. Chcę pisać kazania.

17 (kwietnia) [1851]

Nic nie pisałem — rozleniwiłem się. Dziś chcę zacząć historię dnia myśliwego. Długo rozmawiałem z ciotunią. Jest bardzo dobra i szlachetnego serca, ale bardzo jednostronna. Ma swój jeden tor, po którym biegną jej uczucia i myśli, a za tym torem nie ma nic. (...)

W żaden sposób nie można lepiej poznać, czy idziemy naprzód w czymkolwiek bądź, niż wypróbowałem siebie w poprzednim trybie życia. Żeby poznać, czyś wyrósł, czy nie, trzeba stanąć pod starą miarą. Po czterech miesiącach nieobecności jestem znów w tej samej ramce. Pod względem lenistwa jestem prawie taki sam, zmysłowość ta sama. Umiejętność traktowania poddanych trochę lepsza. Ale w czym posunąłem się naprzód, to w nastroju ducha.

19 (kwietnia [1851]

Przyjechali Nikoleńka, Walerian i Masza. Jutro pojadę do Tuły, postanowię co do posady i Worotynkę oddam za szesnaście tysięcy w asygnatach. Stałem się jeszcze bardziej religijny na wsi.

(20 maja [1851]. W drodze z Saratowa do Astrachania)

20 kwietnia już nie pisałem dziennika, aż do 20 maja. Przypomnę jednak dzień po dniu ten miesiąc. Jest bardzo ciekawy.

Ostatni okres, który spędziłem w Moskwie, jest interesujący ze względu na nastawienie, pogardę dla świata i nieustanną walkę wewnętrzną. Przyjazd na wieś. Tuła. Szczerbatow wydawał się dobry i miły. Arsienjew jest chory. W Jasnej na mszę. W Pirogowie Masza. Sierioża upada moralnie. Rekolekcje, kazania. Wielkanoc do Jasnej, do Tuły: Islenjew, Czułkow, Pierfiljew [1 wyraz nieczytelny], Arsienjew, Hartung, wieczorem do Pokrowskoje. Kilka dni Walerian, Masza. Do Tuły, z powrotem. W Jasnej. Do Tuły, Islenjew, Sielezniew, Moskwa. Kostieńka. Zubkow. Nikoleńka. Podróż. W Kazaniu, Szuwałowowie, Zybin, Zagoskina, Ogolin, Juszkowowie. Do Saratowa. Major. Niemcy. Widoki. Sztorm. Rybacy. Niemcy.

(30 maja [1851] Starogładkowska )

,,Piszę 30 czerwca o 10. w nocy w stanicy Starogładkowskiej. Jak tu trafiłem? Nie wiem. Po co? Również. Chciałbym pisać dużo: o podróży z  Astrachania do stanicy, o Kozakach, o tchórzostwie Tatarów, o stepie, ale oficerowie i Nikoleńka idą do Aleksiejewa na kolację, pójdę i ja. Jestem skłonny lubić kapitana , lecz unikać innych. Być może, są źli.

(Marzec — maj 1851 r.)

(...) Lamartine mówi, że pisarze nie uprawiają literatury dla ludu, że liczba czytelników większa jest wśród ludu, że wszyscy, którzy piszą, piszą dla środowiska, w którym żyją, a lud, wśród którego są osoby żądne oświaty, nie ma literatury i nie będzie jej mieć dopóty, póki nie zaczną pisać dla ludu.

Nie będę mówić o książkach, które się pisze dla znalezienia wielu czytelników — to nie są dzieła, to wytwory rzemiosła autorskiego — ani o uczonych książkach i podręcznikach nie wchodzących w zakres poezji.

(Gdzie są granice między prozą a poezją, nigdy nie zrozumiem, chociaż jest takie pytanie w teorii literatury; lecz odpowiedzi nie można zrozumieć. Poezja — to wiersze. Proza — to nie wiersze. Albo poezja — to wszystko z wyjątkiem papierów urzędowych i podręczników.) Aby dzieła były dobre, powinna, jak mówi Gogol o swej pożegnalnej powieści (Wyśpiewała ją moja dusza.) wyśpiewać je dusza twórcy. A co dostępnego dla ludu może wyśpiewać dusza twórców stojących przeważnie na wyższym stopniu rozwoju, lud tego nie zrozumie. Jeśli nawet twórca będzie się starał zniżyć do poziomu ludu, ten i tak nie zrozumie. Podobnie jak w chłopaku szesnastoletnim, który czyta scenę gwałtu na bohaterce powieści, nie budzi się uczucie oburzenia, bo nie stawia się na miejscu ofiary, lecz mimo woli wczuwa się w rolę uwodziciela i napawa się czuciem lubieżnym — tak i lud zrozumie coś całkiem innego niż to, co mu zechcecie powiedzieć. Czyż Antoniego Nieboraka, Geneviève zrozumie lud? Słowa są dostępne jako wyraz myśli, lecz myśli są niedostępne. Lud ma własną literaturę — piękną niezrównaną, ale nie jest to imitacja, tworzy się ją w kręgu samego ludu. Me ma zapotrzebowania na literaturę na wyższym poziomie więc jej nie ma. Spróbujcie stanąć na jednym poziomie z ludem, a będzie wami pogardzał.

Niech wyższa sfera idzie naprzód, lud też nie pozostanie w tyle, nie zjednoczy się z wyższą sferą, ale również posunie się naprzód. Pourquoi dire des subtilités, quand il y a encore tant de grosses vérités à dire. Szukano kamienia filozoficznego, znaleziono dużo związków chemicznych. Szuka się cnoty z punktu widzenia socjalizmu, to jest braku przywar, znajdzie się dużo pożytecznych prawd moralnych.

(....) Są dwa rodzaje szczęścia: szczęście ludzi cnotliwych i szczęście ludzi próżnych. Pierwsze wynika z cnoty, drugie pochodzi od losu. Trzeba, aby cnota zapuściła głęboko korzenie, żeby to ostatnie nie miało zgubnego wpływu na to pierwsze. Szczęście oparte na próżności niszczy się samo przez się: sława — wskutek obmowy, bogactwo — wskutek oszustwa. Opartego na cnocie szczęścia nie można zniszczyć niczym.

(...) Mówić, że życie nas doświadcza, że śmierć jest szczęściem, bo uwalnia nas od wszystkich zmartwień — nie należy. Nie jest to ani pociechą po utracie bliskich ludzi, ani nauką moralną. Współczuć temu nie sposób inaczej jak w rozpaczy, a rozpacz jest słabością wiary i nadziei w Bogu. Jako nauka moralna myśl ta jest zbyt ciężka dla duszy młodej i może zachwiać wiarę w cnotę. Jeśli człowiek utracił istotę, którą kochał, może kochać inną, jeśli nie, to dlatego, że zbyt jest dumny. Zalążek zła tkwi w każdej duszy.

(...) Wszyscy opisują słabostki ludzkie i śmiesznostki ludzi, przenosząc je na zmyślone postacie, nieraz trafnie, zależnie od talentu pisarza; najczęściej nienaturalnie. Dlaczego? Dlatego, że ułomności ludzkie znamy wedle siebie i, aby pokazać je prawdziwie, trzeba je pokazać na sobie, ponieważ określona ułomność pasuje tylko do określonej osoby. Mało kto ma siłę, żeby to zrobić. Postać, na którą przenosimy własne ułomności, staramy się jak najbardziej wypaczyć, by nie poznać siebie samych. Czy nie lepiej powiedzieć wprost: „Proszę, taki jestem. Nie podoba się wam, bardzo żałuję — ale to Bóg mnie takim stworzył". Nikt nie chce zrobić pierwszego kroku, żeby nie powiedziano na przykład: „Myślisz pan, że jeśliś jest brzydki i śmieszny, to i my wszyscy też". Dlatego wszyscy milczą. To przypomina, jak na prowincji jedzie się na bal: każdy boi się przyjechać pierwszy, dlatego wszyscy przyjeżdżają późno. A niech każdy pokaże się taki, jaki jest — a wtedy to, co było przedtem śmiesznością i ułomnością, przestanie nią być. Czyż to nie jest ogromne szczęście — pozbyć się chociaż trochę okropnego jarzma — obawy przed śmiesznością? Ileż to prawdziwych uciech tracimy z powodu tego głupiego strachu. (...)

2 czerwca 1851

Ach, mój Boże, mój Boże, jakie bywają ciężkie, smutne dni. I czemu tak smutno? Nie, nie tyle smutno, ile boli świadomość, że ci smutno i nie wiesz, skąd ten smutek. Myślałem przedtem, że to z nieróbstwa, z próżniactwa. Nie, nie z próżniactwa, lecz z powodu tego stanu nic robić nie mogę. Najgorsze, że nic podobnego do tego smutku, którego doświadczam, nigdzie nie znajduję: ani w opisach, ani nawet w swej wyobraźni. Wyobrażam sobie, że można się smucić z powodu utraty czegoś, z powodu rozłąki, zawiedzionej nadziei. Rozumiem, że można się rozczarować: wszystko się sprzykrzy, człowiek będzie tak często zawiedziony w oczekiwaniach, że już niczego nie będzie oczekiwał. Rozumiem, gdy mamy utajone w duszy umiłowanie wszystkiego, co piękne — człowieka, natury — gdy gotowi jesteśmy to wszystko wypowiedzieć, szukamy współczucia, a wszędzie znajdujemy chłód i kpinę, skrytą złość do ludzi, i stąd smutek. Rozumiem smutek człowieka, kiedy położenie jego jest ciężkie, a ponure, trujące uczucie zawiści przytłacza go. Wszystko to rozumiem i w każdym smutku tego rodzaju jest jakaś dobra strona.

Natomiast swój smutek czuję, ale zrozumieć i wyobrazić go sobie nie potrafię. Nie mam czego żałować, pragnąć też prawie nie mam czego, gniewać się na los nie mam o co. Rozumiem, jak miło można by żyć wyobraźnią — ale nie. Wyobraźnia nic mi nie maluje — nie mam marzeń. Gardzić ludźmi — to też jakaś ponura rozkosz, ale i tego nie potrafię, wcale o nich nie myślę; raz się wydaje, ten ma duszę dobrą, szczerą, to znów wydaje się: nie, lepiej nie szukać, po co się mylić. Rozczarowania też nie ma, bawi mnie wszystko; lecz w tym nieszczęście, że za wcześnie zabrałem się do rzeczy poważnych w życia,  zabrałem się do nich, kiedym jeszcze do nich nie dojrzał, lecz czułem i rozumiałem; tak mocnej wiary w przyjaźń, miłość, piękno nie mam, więc rozczarowałem się do rzeczy ważnych w życiu, a w drobnostkach jestem jeszcze dzieckiem.

Teraz myślę, wspominając wszystkie nieprzyjemne chwile w mym życiu, które w chwilach smutku same się pchają do głowy — nie, zbyt mało uciech, zbyt dużo pragnień, zanadto skłonny jest człowiek wyobrażać sobie szczęście i zbyt często bez winy smaga nas los, boleśnie targa najczulsze struny — by móc kochać życie; poza tym jest coś szczególnie błogiego i wzniosłego w obojętności dla życia, więc rozkoszuję się tym uczuciem. Jakże silny wydaję się sobie wobec wszystkiego, żywiąc to mocne przekonanie, że nie ma tu czego oczekiwać prócz śmierci — i natychmiast myślę z rozkoszą o tym, że zamówiłem siodło, na którym będę jeździł w czerkiesce, i. że będę się włóczył za Kozaczkami i rozpaczał nad tym, że mam lewy wąs brzydszy niż prawy, i przez dwie godziny prostuję go przed lustrem. Pisać też nie mogę, sądząc z tego — to głupie.

Et puis cette horrible nécessité de traduire par des mots et aligner en pattes de mouches des pensées ardentes, vives, mobiles, comme des rayons de soleil teignant les nuages de l'air. Où fuir le métier, Grand Dieu!

8 czerwca [1851] (Stary Jurt)

Miłość i religia — oto dwa uczucia czyste, wzniosłe. Nie wiem, co nazywają miłością. Jeśli miłość jest tym, co o niej czytałem i słyszałem, tom nigdy jej nie doświadczał. Widywałem przedtem Zinaidę jako pensjonareczkę, podobała mi się, ale mało ją znałem (fe, co za prostacka rzecz — słowo! jak trywialnie, głupio wychodzą przekazane uczucia). Mieszkałem w Kazaniu przez tydzień. Gdyby mnie zapytano, po co mieszkałem w Kazaniu, co mi sprawiało przyjemność, czemu byłem taki szczęśliwy? Nie powiedziałbym, że to dlatego, że jestem zakochany. Nie wiedziałem o tym. Zdaje mi się, że właśnie ta niewiedza jest główną cechą miłości i stanowi cały jej urok. Jak lekko było mi pod względem moralnym w tym czasie. Nie czułem tego ciężaru wszystkich drobiazgowych namiętności, który psuje wszystkie uciechy życia. Ani słowa jej nie powiedziałem o miłości, ale jestem tak pewny, że ona wie o moich uczuciach, że jeśli mnie kocha, to przypisuję to tylko temu, że mnie zrozumiała. Wszystkie porywy duszy są czyste, wzniosłe w zasadzie. Rzeczywistość niweczy niewinność i urok wszystkich porywów. Moje stosunki z Zinaidą pozostały na stopniu czystego dążenia dwóch dusz do siebie. Ale może wątpisz, że cię kocham, Zinaido, przebacz mi, jeśli tak, to moja wina, jednym słowem mógłbym i ciebie upewnić.

Czy to możliwe, że nigdy jej nie zobaczę? Czy możliwe, że dowiem się kiedyś, że wyszła za mąż za jakiegoś Biekietowa? Lub, co jeszcze smutniejsze: zobaczę ją w czepcu, wesolutką, i z tym samym mądrym, otwartym, wesołym i zakochanym spojrzeniem. Nie poniecham swych planów po to, by pojechać i ożenić się z nią, nie jestem dostatecznie przekonany, że może dać mi szczęście, lecz jednak jestem zakochany. Bo czymże są te radosne wspomnienia, które mnie krzepią, czym jest to spojrzenie, w które się zawsze wpatruję, gdy tylko widzę, czuję coś pięknego. Może napisać list do niej? Nie wiem, jak ma na imię jej ojciec, i może dlatego stracę szczęście. Zabawne. Zapomniano zabrać koszulę z plisami, z tej przyczyny nie służę w wojsku. Gdyby zapomniano o zabraniu czapki z daszkiem, nie śmiałbym zjawić się u Woroncowa i służyć w Tyflisie. Przecież nie można w papasze. Teraz Bóg wie, co mnie czeka. Poddaję się Jego woli. Sam nie wiem, czego mi trzeba do szczęścia i czym jest szczęście. Pamiętasz Ogród Biskupi, Zinaido, boczną ścieżkę. Na końcu języka miałem wyznanie, a ty też. Do mnie należało zacząć, ale wiesz, zdaje się, czemu nic nie powiedziałem. Byłem taki szczęśliwy, że żadnych pragnień nie miałem, bałem się popsuć swoje... nie swoje, lecz nasze szczęście. Najlepszym wspomnieniem w życiu pozostanie na zawsze ten miły okres. A jakim pustym, próżnym stworzeniem jest człowiek. Gdy mnie pytają o czas, który spędziłem w Kazaniu, odpowiadam niedbałym tonem: „Tak, jak na miasto gubernialne bardzo przyzwoite towarzystwo i dość wesoło spędziłem tam kilka dni". Podły. Wszystko ludzie wyśmiali. Śmieją się z tego, że z ukochanym i w chatce raj, mówią, że to nieprawda. Rozumie się, że prawda: nie tylko w chatce — w Krapiwnie, w Starym Jurcie, wszędzie. Z ukochanym raj w chatce, to jest prawda, prawda, po stokroć prawda.

(11 czerwca 1851. Kaukaz. Stary Jurt, obóz. Noc)

Już pięć dni tu mieszkam i opętało mnie już dawno zapomniane przeze mnie lenistwo. Dziennik całkiem porzuciłem. W przyrodzie, po której najwięcej się spodziewałem zamierzając jechać na Kaukaz, nie ma do tej pory nic interesującego. Zawadiackość, która, jak sądziłem, rozwinie się tutaj we mnie, też się nie ujawnia.

Noc pogodna, świeży wietrzyk przewiewa namiot na wskroś i chwieje płomieniem kapiącej świecy. Słychać odległe szczekanie psów w aule; nawoływanie się wartowników. Pachnie schnącymi dębowymi i cisowymi gałęziami, z których zbudowany jest szałas. Siedzę na bębnie w szałasie przylegającym z obu stron do namiotu, jedna zamknięta, w której śpi Knorring (nieprzyjemny oficer), druga otwarta i zupełnie ciemna, z wyjątkiem jednej smugi światła padającej na koniec łóżka brata. Przede mną oświetlona część szałasu, na której wisi pistolet, szabla, sztylet i kalesony. Cicho. Słychać, jak powieje wiatr, zawiruje ćma i jęknie, stęknie obok żołnierz.

Spać się nie chce, a pisać — nie ma atramentu. Do jutra. W miarę wrażeń dnia będę pisać też listy. (Zajęcia na 12.) Od 5. do 8. pisanie. Od 8. do 10. kąpiel i rysowanie. Od 10. do 12. czytanie. Od 12. do 4. odpoczynek. Od 4. do 8. tłumaczenie z angielskiego. Od 8. do wieczora pisanie. W dalszym ciągu gimnastyka, kajety — rachunkowy i Franklinowski.

(12 czerwca) [1851]

11 czerwca. Wstałem późno, zbudził mnie Nikoleńka wracający z polowania. Wciąż szukam jakiegoś nastroju, poglądu na rzeczy, trybu życia, którego ani znaleźć, ani określić nie umiem. Pragnąłbym większego porządku w działalności umysłowej, a zarazem większej swobody i nieskrępowania. Wczoraj prawie całą noc nie spałem, zapisawszy w dzienniku zacząłem się modlić. Błogość uczucia, jakiego doznałem w czasie modlitwy, nie da się wypowiedzieć. Zmówiłem pacierze, które zwykle odmawiam: Ojcze nasz, Zdrowaś, Wierzę, Miłosierdzia Bramo, Aniele Stróżu, a potem się dalej modliłem. Jeśli modlitwę określa się jako prośbę lub dziękczynienie, to nie modliłem się, pragnąłem czegoś wzniosłego, pięknego — ale czego — nie umiem powiedzieć, choć czułem wyraźnie, czego pragnę. Chciałem zjednoczyć się z wszechogarniającą istotą. Prosiłem ją, by przebaczyła mi moje występki; lecz nie, nie prosiłem o to, bo czułem, że skoro dała mi tę błogą chwilę, to przebaczyła mi. Prosiłem, a jednocześnie czułem, że nie mam o co prosić i że nie mogę i nie umiem prosić. Dziękowałem, tak, ale nie słowami, nie myślami. W jednym uczuciu łączyłem wszystko — błaganie i wdzięczność. Uczucie strachu całkowicie znikło. Ani jednego z uczuć wiary, nadziei i miłości nie potrafiłbym oddzielić od ogólnego uczucia. Nie, uczucie to, którego doznałem wczoraj — to miłość do Boga. Miłość wzniosła, łącząca w sobie wszystko, co dobre, odrzucająca wszystko, co złe.

Jak straszno mi było patrzeć na całą drobiazgową — występną stronę życia. Nie mogłem pojąć, jak mogła mnie nęcić. O, jakże szczerze, serdecznie prosiłem Boga, by przyjął mnie na swoje łono. Nie czułem ciała, byłem tylko duchem! Ale nie — cielesna, drobnostkowa strona życia znów wzięła górę i nie minęła godzina, a już niemal z całą świadomością słyszałem głos występku, próżności, błahej strony życia, wiedziałem, skąd ten głos, wiedziałem, że zniweczy moją błogość, walczyłem i poddawałem mu się. Zasnąłem marząc o sławie, o kobietach; ale nie jestem winien — nic nie mogłem na to poradzić.

Wieczne szczęście tutaj jest niemożliwe. Cierpienia są nieodzowne. Po co? Nie wiem. I jak śmiem mówić: nie wiem. Jak śmiałem myśleć, że można znać drogi Opatrzności. Jest ona źródłem rozumu, a rozum chce pojąć... Umysł się gubi w tych przepaściach wszechwiedzy, uczucie zaś boi się go znieważyć. Dziękuję Jej za chwilę szczęścia, która ukazała mi nicość i wielkość moją. Chcę się modlić, lecz nie umiem; chcę pojąć, lecz nie śmiem — poddaję się Twojej woli! Po co pisałem to wszystko? Jakże płaski, blady, nawet bezmyślny wyraz znalazły moje uczucia — a przecież były tak wzniosłe!

Ranek spędziłem dość dobrze, trochę próżnowałem; skłamałem, lecz niewinnie. Jutro napiszę list do Zagoskiny, przynajmniej naszkicuję. Rysowałem niestarannie. Wieczorem podziwiałem obłoki. Ładne były obłoki o zachodzie słońca. Zachód czerwieniał, ale słońce było jeszcze oddalone o jakiś sążeń od widnokręgu. Nad nim kłębiły się masywne szaropąsowe obłoki. Jakoś niezręcznie się łączyły. Porozmawiałem z kimś i obejrzałem się: po widnokręgu snuła się szaroczerwona ciemna smuga, a na jej końcu nieskończenie różnorodne kształty: to chylące się ku sobie, to rozdzielające się, o jasnoczerwonych końcach.

Człowiek stworzony jest do odosobnienia — odosobnienia nie faktycznie, lecz pod względem moralnym. Są pewne uczucia, z których nie trzeba nikomu się zwierzać. Choćby nawet były to piękne, wzniosłe uczucia, dużo tracimy w opinii człowieka, któremu się z nich zwierzamy czy choćby nawet tylko pozwalamy się ich domyślać. Zwierzając się z nich człowiek nie uświadamia sobie ich w pełni, lecz tylko wyraża swe pragnienie. Obcość przyciąga najbardziej. Żyjemy teraz z bratem wśród takich ludzi, wobec których nie sposób nie poczuć wspólnej nad innymi przewagi, ale mało mówimy z sobą, jakby w obawie, by — powiedziawszy jedno — nie pozwolić się domyślić tego, co chcemy ukryć przed wszystkimi. Zbyt dobrze się znamy nawzajem.

Zdumiały mnie trzy rzeczy: 1) rozmowy oficerów o odwadze. Gdy zaczynają mówić o kimś. Czy jest odważny? Tak jest. Wszyscy są odważni. Takiego rodzaju pojęcia o odwadze można wytłumaczyć tak: odwaga to taki stan ducha, w którym siły duchowe działają jednakowo we wszelkich okolicznościach. Albo napięcie energii odbierające świadomość niebezpieczeństwa. Albo też są dwa rodzaje odwagi: moralna i fizyczna. Odwaga moralna wynika ze świadomości obowiązku i w ogóle z pobudek moralnych, nie zaś ze świadomości niebezpieczeństwa. Fizyczna odwaga to ta, która wynika z konieczności fizycznej, nie odbierając świadomości niebezpieczeństwa, i ta, która odbiera tę świadomość. Przykłady pierwszej: człowiek dobrowolnie poświęcający się dla uratowania ojczyzny lub jakiejś osoby. 2) Oficer służący dla korzyści. 3) W czasie kampanii tureckiej żołnierze rosyjscy oddawali się w ręce nieprzyjaciela po to tylko, żeby się napić. To tylko przykład odwagi fizycznej z naszej strony i stąd wszystko.

13 czerwca [1851]

Nadal folguję lenistwu. Choć poza tym jestem zadowolony z siebie z wyjątkiem zmysłowości. Kilka razy, gdy oficerowie mówili przy mnie o kartach, miałem ochotę pokazać im, że lubię grać. Ale się powstrzymuję. Mam nadzieję, że nawet jeżeli mnie zaproszą — odmówię.

3 lipca [1851]

Oto co pisałem 13 czerwca i cały ten czas straciłem dlatego, że tego samego dnia opętało mnie i przegrałem swoich 200, Nikoleńki 150 i na kredyt 500, w sumie 850. Teraz wstrzymuję się i żyję rozsądnie. (...) Brałem udział w ataku. Postępowałem również źle: nieświadomie i bałem się Bariatińskiego. Zresztą jestem taki słaby, taki występny, tak mało zrobiłem rzeczy rozsądnych, że muszę ulegać wpływowi byle Bariatińskiego (...) Jutro będę pisać powieść, tłumaczyć, powiem Knorringowi, żeby poczekał, i postaram się zdobyć pieniądze. W środę pojadę do Groźnego .

(...) Dopiero co leżałem za obozem. Cudowna noc! Księżyc przed chwilą wynurzał się zza pagórka i oświetlał dwie małe, cienkie, niskie chmurki; za mną świerszcz cykał tęskną, nie kończącą się piosenkę; w dali słychać żaby, a koło aułu rozlega się to krzyk Tatarów, to szczekanie psa; znów wszystko ucicha i znów słychać tylko cykanie świerszcza i leciutka przejrzysta chmurka toczy się koło dalekich i bliskich gwiazd.

Pomyślałem: pójdę opisać to, co widzę. Ale jak to napisać? Trzeba pójść, usiąść przy poplamionym atramentem stole, wziąć szary papier, atrament; walać palce i kreślić na papierze litery. Litery utworzą słowa, słowa — zdania; ale czy można przekazać uczucie? Czy nie można jakoś przelać na innych swojego widzenia przyrody? Opis jest niewystarczający. Czemu poezja tak ściśle związana jest z prozą, szczęście — z nieszczęściem? Jak trzeba żyć? Czy starać się nagle zjednoczyć poezję z prozą, czy też upić się jedną, a potem zacząć życie na łasce drugiej?

W marzeniu jest pewna strona lepsza od rzeczywistości; w rzeczywistości jest pewna strona lepsza od marzenia. Zupełnym szczęściem byłoby połączenie jednego z drugim.

4 lipca [1851]

Jestem prawie zadowolony z siebie z wyjątkiem tego, że jestem teraz jakiś pusty. Brak myśli, a jeżeli nawet są, wydają mi się do tego stopnia błahe, że nie mam ochoty ich zapisać. Nie wiem, dlaczego? Czy posunąłem się naprzód pod względem krytyki, czy też cofnąłem pod względem twórczym? Jutro pojadę do aułu i do Groźnego. Pomówię z bratem o pieniądzach i zadecyduję, czy pojadę do Dagestanu . Stanowczo nic pisać nie mogę, chociaż są osoby warte opisu.

Jak bezużytecznie mijają dni! Na przykład dzisiejszy. Jak to, ani jednego wspomnienia, ani jednego mocnego wrażenia. Wstałem późno z tym nieprzyjemnym uczuciem przy przebudzeniu, które zawsze oddziaływa na mnie: źle zrobiłem, zaspałem. Kiedy się budzę, doświadczam tego, czego doświadcza tchórzliwy pies wobec pana, gdy coś przeskrobie. Potem pomyślałem o tym, jak świeże są siły moralne człowieka po obudzeniu i czemu nie mogę ich zawsze utrzymać w takim stanie. Zawsze będę mówić, że świadomość jest największym złem moralnym, jakie może ugodzić człowieka. Boli, bardzo boli przewidywanie, że za godzinę, chociaż będę tym samym człowiekiem, te same obrazy będą w mojej pamięci, ale spojrzenie moje niezależnie ode mnie zmieni się, a zarazem świadomie. Czytałem Horace. Prawdę powiedział brat, że ta postać podobna jest do mnie. Główna cecha: szlachetność charakteru, wzniosłość poglądów, umiłowanie sławy — i zupełna niezdolność do jakiejkolwiek pracy. Niezdolność ta wynika z nieprzyzwyczajenia, a nieprzyzwyczajenie — z wychowania i z próżności.

(...) Jedliśmy obiad we trójkę, jak zwykle: ja, brat i Knorring. Spróbuję naszkicować portret Knorringa. Wydaje mi się, że opisać człowieka właściwie nie można, ale można opisać, jak na mnie podziałał. Mówić o człowieku: to człowiek oryginalny, dobry, mądry, głupi, konsekwentny itd. ... słowa, które nie dają żadnego pojęcia o człowieku mając pretensję do określania człowieka, często tylko zbijają z tropu. Wiedziałem, że brat gdzieś z nim mieszkał, że razem z nim przyjechał na Kaukaz i że żył z nim dobrze. Wiedziałem, że Knorring w drodze prowadził ich wspólne rachunki, a więc był człowiekiem dokładnym, i że był coś winien bratu, był zatem człowiekiem niesolidnym. Z tego, że się przyjaźnił z bratem, wnioskowałem, że był to człowiek nieświatowy, a z tego, że brat mało o nim opowiadał, wyciągnąłem wniosek, że nie odznaczał się rozumem. Kiedyś rano brat powiedział do mnie: „Dziś będzie tu Knorring, jakże się cieszę, że go zobaczę". „Zobaczymy tego franta" — pomyślałem. Za namiotem usłyszałem radosne okrzyki powitalne brata i głos, który odpowiadał na nie tak samo radośnie: „Witaj, pysku". To człowiek nieprzyzwoity — pomyślałem — i nie mający pojęcia o niczym. W żadnych okolicznościach nie może mieć uroku takie określenie. Brat swoim zwyczajem przedstawił mnie jemu; ja, będąc nastawiony nieprzychylnie, ukłoniłem się ozięble i dalej czytałem leżąc.

Knorring jest człowiekiem wysokim, dobrze zbudowanym, ale bez wdzięku. Twierdzę, że w budowie jest tyleż, jeśli nie więcej, wyrazu, co w twarzy: są ludzie przyjemnie i nieprzyjemnie zbudowani. Twarz szeroka, z wystającymi kośćmi policzkowymi, mająca w sobie jakąś miękkość, to, co u koni nazywa się „mięsista głowa". Oczy piwne, duże, wyraz ich jest tylko dwojaki: śmiech i stan normalny. Podczas śmiechu nieruchomieją i przybierają wyraz tępej bezmyślności. Reszta twarzy zgodnie z paszportem. Przy mnie, jak zauważyłem, hamował się. Kiedy minęły pierwsze chwile powitania, kiedy powtórzyły się kilka razy po pauzach pytania: „No, co u ciebie?" i odpowiedzi: „No, jak widzisz" — zwrócił się do mnie z pytaniem: „Na długo przyjechał tu pan, hrabio?" Znów odpowiedziałem ozięble. Mam właściwość rozpoznawania od razu ludzi, którzy lubią mieć wpływ na innych. Pewnie dlatego, że sam to lubię. On należy do takich ludzi. Na brata ma zewnętrzny wpływ. Na przykład przywołuje go do siebie. Chciałbym wiedzieć, czy to jest możliwe, żeby człowiek świadomie się starał uzyskać wpływ na innych. Mnie się to wydaje tak samo niemożliwe, jak wydawało się niemożliwe, żeby grać od razu a livre ouvert, zresztą próbowałem to robić, więc dlaczego ludzie konsekwentni przy pomocy praktyki nie mieliby dojść do tego. Tacy ludzie przy każdym postępku mają tego rodzaju myśl uboczną. Wiele myśli może się mieścić jednocześnie, zwłaszcza w pustej głowie.

10 sierpnia 1851. (Starogładkowska)

Przedwczoraj noc była pogodna, siedziałem w Starogładkowskiej przy okienku swej chaty i wszystkimi zmysłami, z wyjątkiem dotyku, rozkoszowałem się naturą. Księżyc jeszcze nie wzeszedł, lecz na południowym wschodzie już zaczynały czerwienieć nocne chmurki, lekki wietrzyk przynosił woń świeżości. Żaby i świerszcze zlewały się w jeden nieokreślony, jednostajny, nocny dźwięk. Widnokrąg był czysty i usiany gwiazdami. Lubię wpatrywać się nocą w pokryty gwiazdami nieboskłon; można dojrzeć za wielkimi jasnymi gwiazdami malutkie gwiazdy, zlewające się w białe plamy. Gdy je dojrzysz, zachwycasz się nimi, i nagle znów wszystko się skrywa, zda się, gwiazdy stały się bliższe. Podoba mi się to złudzenie wzrokowe.

Nie wiem jak marzą inni, lecz według tego, co słyszałem i czytałem, to wcale nie tak, jak ja. Podobno na widok piękna natury nawiedzają nas myśli o wielkości Boga, o nicości człowieka; zakochani widzą w wodzie obraz ukochanej. Inni mówią, że góry jakby mówiły to czy owo, a listeczki to czy tamto, a drzewa wołały tu czy tam. Jak może taka myśl przyjść do głowy? Trzeba się starać, żeby wbić sobie do głowy taką bzdurę. Im dłużej żyję, tym bardziej godzę się z wszelaką sztucznością (affectation) w życiu, rozmowie itd., ale do tej sztuczności mimo największych wysiłków przywyknąć nie mogę. Gdy zajmuję się tym, co nazywają marzeniem, nigdy nie mogę znaleźć  w głowie ani jednej sensownej myśli; na odwrót, wszystkie myśli, które przemykają przez mą wyobraźnię, są zawsze najbardziej trywialne — takie, na których uwaga nie może się zatrzymać. A gdy natrafię na taką myśl, która ciągnie za sobą szereg innych, wówczas przyjemny stan rozleniwienia moralnego, który jest mym marzeniem, znika — i zaczynam myśleć.

Nie wiem, jaką drogą zawędrowały do mej bujającej swobodnie wyobraźni wspomnienia o nocach u Cyganów. Piosenki Katii, jej oczy, uśmiechy, piersi i czułe słowa mam jeszcze świeżo w pamięci, po co je zapisywać, przecież chcę opowiedzieć historię wcale nie o tym. Zauważam, że mam niedobry nawyk dygresji, i właśnie fakt, że to jest przyzwyczajenie, a nie obfitość myśli, jak dawniej myślałem, często przeszkadza mi pisać i zmusza do wstania od biurka i zamyślenia się nad czymś całkiem innym niż to, co pisałem. Zgubne przyzwyczajenie. Mimo ogromnego talentu do gawędziarstwa i mądrej, uroczej paplaniny, jaki posiada ulubiony mój pisarz Sterne, dygresje są ciężkie nawet u niego. Kto miał do czynienia z Cyganami, ten nie może nie mieć zwyczaju nucenia cygańskich pieśni. Źle czy dobrze, zawsze to sprawia przyjemność, dlatego że żywo ich przypomina. Jedna charakterystyczna cecha odtwarza nam wiele wspomnień o wypadkach z tą cechą związanych. W cygańskim śpiewie cechę tę trudno określić, polega ona na wymowie słów, na szczególnym rodzaju ozdobników (fiorituri) i akcentów.

Śpiewałem przy oknie jedną, choć nie należącą do ulubionych moich piosnek Powiedz, czemu — ale piosnkę tę nuciła mi Katia siedząc na moich kolanach tego samego wieczoru, kiedy mi opowiadała, że mnie kocha i że okazuje sympatię innym tylko dlatego, że chór tego wymaga, ale że nikomu nie pozwala prócz mnie na swawole, które powinny być okryte zasłoną skromności. Tego wieczoru z całej duszy wierzyłem w tę sprytną cygańską paplaninę, byłem dobrze usposobiony, żaden gość mnie nie zdenerwował. Za to właśnie lubię i ów wieczór, i tę pieśń. Śpiewałem z wielkim przejęciem, nieśmiałość nie hamowała mojego głosu i nie mąciła fraz, i z wielką przyjemnością słuchałem siebie. Próżność, jak zawsze, wkradła mi się do duszy i myślałem: „Bardzo mi przyjemnie słuchać siebie, ale jeszcze przyjemniej chyba słuchać mnie innym"; nawet zazdrościłem im przyjemności, której byłem pozbawiony, gdy nagle, zaczerpując oddechu i wsłuchując się w dźwięki nocy, żeby z jeszcze większym uczuciem odśpiewać następną zwrotkę, usłyszałem pod oknem szelest:

— Kto tu?

— To ja, panie — odpowiedział mi głos, którego nie poznałem mimo jego pewności, że ta odpowiedź jest zupełnie wystarczająca.

— Kto — ja? — spytałem zirytowany tym, że moje marzenia i śpiew przerwał jakiś profan.

— Szedłem do domu, panie, i przystanąłem, słuchałem.

— A, Marko?

— Tak jest, panie. Zdaje się, że wasza wielmożność raczy śpiewać kałmuckie pieśni?

— Jakie kałmuckie pieśni?

— Słyszałem — mówił dalej, nie dostrzegając mego zmartwienia i urazy — że głos jakiś podobny do ich trylów.

— Tak, kałmuckie.

Musiał ten kulawy Marko swoją głupią gadaniną popsuć mi całą przyjemność; teraz koniec, nie mogłem dalej ani marzyć, ani śpiewać. Wówczas przyszła mi do głowy myśl, że śpiewam bardzo źle, że śmiech, który słyszałem na sąsiednim podwórku, wywołany był moim śpiewem. Ocknąłem się z przykrego wrażenia. Pracować też nie mogłem, spać mi się nie chciało; przy tym Marko, najwyraźniej dobrze usposobiony, był całkiem niewinnym narzędziem rozczarowania. Wyraziłem zdziwienie, że jeszcze nie śpi, odpowiedział mi w nader afektowanych i niezrozumiałych słowach, że cierpi na bezsenność. Zaczęła się rozmowa. Dowiedziawszy się, że nie chcę spać, zapytał, czy może wejść do mnie, na co się zgodziłem, i Marko ulokował się ze swymi kulami naprzeciw mego łóżka. Postać Marka, który faktycznie ma na imię Łukasz, jest tak interesująca i tak typowo kozacka, że warto się nią zająć. Mój gospodarz, staruszek pamiętający czasy Jermołowskie, Kozak, spryciarz i żartowniś Japiszka, nazwał go Markiem na tej podstawie, że, jak powiada, są trzej apostołowie: Łukasz, Marek i Nikita męczennik, i że nie ma pomiędzy nimi żadnej różnicy. Dlatego nazwał Łukasza Markiem, co przyjęło się w całej stanicy.

Marko to człowiek mniej więcej dwudziestopięcioletni, niskiego wzrostu i wątły; jedna jego noga jest niewspółmiernie mała w porównaniu z tułowiem, a druga niewspółmiernie mała i krzywa w porównaniu z pierwszą; mimo to lub raczej dlatego chodzi dość szybko, żeby nie stracić równowagi o kulach, a nawet bez kul, opierając się jedną nogą prawie na połowie stopy, a drugą na samych palcach. Kiedy siedzi, wydaje się mężczyzną średniego wzrostu i dobrze zbudowanym. Godny uwagi jest fakt, że jego stopy zawsze sięgają podłogi, choćby na nie wiem jak wysokim krześle siedział. Ta jego osobliwość zawsze mnie zdumiewała; z początku przypisywałem ją umiejętności wyciągania nóg, ale zbadawszy dokładnie, znalazłem przyczynę tego w niezwykłej giętkości kręgosłupa i zdolności tylnej części tułowia do przybierania najróżnorodniejszych kształtów. Z przodu wydawało się, że nie siedzi na krześle, tylko opiera się i wygina, żeby zarzucić rękę za oparcie krzesła (to jego ulubiona poza), lecz zaszedłszy od tyłu, ku swemu zdziwieniu spostrzegłem, że postawa Marka całkowicie spełnia warunki wymagane dla pozycji siedzącej.

Twarz ma nieładną; mała, na sposób kozacki gładko ostrzyżona głowa, dość spadziste mądre czoło, spod którego spozierają sprytne szare, nie pozbawione ognia oczy, koniec nosa zagięty ku dołowi, wydatne grube wargi i zarośnięty kozią, ryżą bródką podbródek — oto poszczególne rysy jego twarzy. Ogólny zaś wyraz całej twarzy: wesołość, zadowolenie z siebie, mądrość i nieśmiałość. Od strony moralnej opisać go nie potrafię, lecz o tyle, o ile przejawiła się ona w następującej rozmowie — opiszę. Już przedtem zdarzały się między nami spotkania i rozmowy. Przyszedł do mnie tego samego dnia, 'kiedy pakowałem rzeczy  na jutrzejszą wyprawę. Siedział u mnie Japiszka, którego Marko się boi, całkiem słusznie przypuszczając, że Japiszka będzie zazdrosny o wszystko, co dam Markowi. Marka wybrałem na swego nauczyciela [języka] kumyckiego .

— Ja do waszej wielmożności, że tak powiem (lubi używać tego zdania wtrącanego), będę miał maleńką prośbę.

— Co takiego?

— Później powiem; a zresztą — powiedział po namyśle, teraz z uśmiechem spojrzawszy na Japiszkę — gdyby tak ołóweczek i papierek, mógłbym na piśmie... — Wskazałem mu na wszystkie przybory do pisania leżące  na stole; wziął kartkę papieru, złożył nogi i kule w jakiś nieokreślony stos, usiadł na podłodze, przechylił głowę w bok, bez przerwy ślinił ołówek, uśmiechał się i z wielkim trudem gryzmolił na kolanie jakieś kulfony; po pięciu minutach dostałem następujące pismo, oczywiście krzywo i niezdarnie napisane, które mi podał; zwracając się do Japiszki, powiedział:

— Widzisz, wujku, siedzisz tu, ale nie wiesz, co tu napisane.

— Tak, ty mądralo — odpowiedział tamten z ironią.

— Ośmielam się prosić waszą wielmożność, jeżeli łaska, to znaczy się, co do tego podróżnego samowara i na przyszłość gotów jestem służyć waszej wielmożności, jeżeli jest stary i nie nada się do użytku.

Uśmiech, z którym mu powiedziałem: „Dobrze, weź" — uznał pewnie za aprobatę swego talentu literackiego, bo odpowiedział tym swoim zarozumiałym i sprytnym uśmiechem, z którym już przedtem zwracał się do Japiszki. To wszystko.

Tej nocy zaś rozpoczęła się taka rozmowa:

— Wasza wielmożność jeszcze nie raczy spoczywać?

— Nie, nie chce mi się spać. A ty gdzie byłeś?

— Też, przyznam się, spać mi się nie chciało — po stanicy się przespacerowałem, wstąpiłem gdzieniegdzie, a teraz szedłem do domu.

Trzeba zaznaczyć, że wołając go do siebie i wszczynając rozmowę, miałem ukryty cel — czy on może być moim Merkurym i czy podejmie się tej roboty, której, chociaż wiedziałem, że bardzo ją lubi, nie mogłem nazwać wprost po imieniu. Mam tę właściwość, że nawet tych rzeczy, które robię nie zapalając się, lecz po namyśle, nie ośmielam się nazwać po imieniu i przystąpić do nich wprost. A mowa Marka ma taką właściwość, że jest dwojaka: jedna zwyczajna, którą on posługuje się w wypadkach, w których nie ma nic szczególnego ani szczególnie przyjemnego; w tego rodzaju okolicznościach Marko zachowuje się bardzo zwyczajnie i przyzwoicie; jeśli natomiast rozmowa zahaczy o coś, co wykracza poza sferę jego przyzwyczajeń, wtedy zaczyna mówić sztucznymi i niezrozumiałymi nie tyle słowami, ile okresami; przy tym nawet jego powierzchowność całkowicie się zmienia: oczy nabierają niezwykłego blasku, niepewny uśmiech wykrzywia usta, całe ciało zaczyna się poruszać i Marko staje się jakiś nieswój. Rozmowa z nim i jego opowieści są bardzo zabawne, zwłaszcza jego pośrednictwo w sprawie K. L., który był do niego „bardzo przywiązany" i, osiągnąwszy upragniony cel, ze względu na słabe zdrowie nie mógł skorzystać z usług Marka.

22 sierpnia [1851]

28. są moje urodziny, kończę 23 lata; chciałbym zacząć od tego dnia żyć zgodnie z celem, który sam sobie wytyczyłem. Przemyślę jutro wszystko dokładnie, a teraz znów zabieram się do dziennika z rozkładem zajęć na przyszłość i skróconą tabelą Franklinowską. Przypuszczałem, że to pedanteria, która mi szkodzi, ale błąd nie na tym polega, a pełnych zapału porywów duszy żadną tabelą się nie da skrępować. Jeśli tabela ta mogła na mnie wywierać wpływ, to tylko korzystny, umacniając mój charakter i przyzwyczajając mnie do aktywności; dlatego ją dalej stosuję.

Od wschodu słońca zająć się uporządkowaniem papierów, rachunków, ksiąg i zajęć, potem zaprowadzić ład w myślach i zacząć przepisywać pierwszy rozdział powieści. Po obiedzie (mało jeść) język tatarski, rysunek, strzelanie, przechadzka i czytanie.

4 września [1851]

Przyjechał do mnie brat z Bałtą 27., 28. skończyłem 23 lata. Bardzo liczyłem na ten okres, lecz na nieszczęście pozostaję taki sam, w ciągu kilku dni zdążyłem zrobić mnóstwo rzeczy, których nie pochwalam. Gwałtowne zmiany nie są możliwe. Miałem kobiety, okazałem się słaby w wielu wypadkach — w zwykłych stosunkach z ludźmi, w niebezpieczeństwie, w grze w karty i wciąż tak samo opętany fałszywym wstydem. Dużo kłamałem. Jeździłem Bóg wie po co do Groznego; do Bariatińskiego nie pojechałem. Przegrałem więcej, niż miałem w kieszeni, a przyjechawszy z powrotem, cały dzień nie poprosiłem Aleksiejewa o pieniądze, jak zamierzałem. Próżnowałem bardzo dużo, teraz też nie mogę skupić myśli i piszę, choć pisać nie mam ochoty.

1851. 29 listopada. Tyflis.
Nigdy się nie kochałem w kobietach. Jedno silne uczucie podobne do miłości przeżyłem tylko, gdy miałem 13 czy 14 lat; ale [nie] chce ani się wierzyć, żeby to była miłość, gdyż obiektem była gruba pokojówka (wprawdzie bardzo ładna twarzyczka), a poza tym od 13 do 15 lat — to czas najbardziej chaotyczny dla chłopca (chłopięctwo). Nie wie się wtedy, czego dopaść, i zmysłowość w tym okresie działa z niezwykłą siłą.
W mężczyznach kochałem się bardzo często, pierwszą miłością byli dwaj Puszkinowie, potem 2) — Saburow, potem 3) — Zybin i Djakow, 4) — Oboleński, Blosfeld, Isławin, także Gauthier i wielu innych. Spośród wszystkich tych ludzi kocham nadal tylko Djakowa. Dla mnie główną oznaką miłości jest strach przed ubliżeniem lub niespodobaniem się obiektowi miłości — po prostu strach. (...) Wszyscy ludzie, których kochałem, czuli to i widziałem, że było im ciężko patrzeć na mnie. Często, nie znajdując tych warunków moralnych, których rozum domagał się w obiekcie miłości, lub po jakimś przykrym z nim zajściu, czułem do tych osób niechęć; ale niechęć ta była oparta na miłości. Do braci nigdy nie czułem tego rodzaju miłości. Często byłem zazdrosny o kobiety. Pojmuję ideał miłości jako całkowite poświęcenie się jej obiektowi. i właśnie to przeżywałem. Zawsze kochałem takich ludzi, którym byłem obojętny i którzy mnie tylko cenili. Im starszy się staję, tym rzadziej doświadczam tego uczucia.
(...) Malarstwo wpływa na zdolność wyobrażania sobie przyrody, a jego dziedziną jest przestrzeli Muzyka wpływa na zdolność wyobrażania sobie naszych uczuć. Jej dziedziną jest harmonia i czas. Poezja działa na zdolność wyobrażania sobie zarówno jednego, jak drugiego, to jest rzeczywistości lub stosunku naszych uczuć do przyrody. Przejściem od malarstwa do muzyki jest taniec. Od muzyki do poezji — śpiew. Czemu starożytni nazywali muzykę sztuką naśladującą? Czemu by do każdego przejścia nie dołączyć jakiegoś uczucia? Czemu muzyka działa na nas jak wspomnienie? Czemu w zależności od wieku i wychowania gusty muzyczne są rozmaite? Dlaczego malarstwo jest naśladowaniem natury, jest całkiem zrozumiałe (choć niepełne); ale dlaczego muzyka jest naśladowaniem naszych uczuć i jakie pokrewieństwo łączy każdą zmianę dźwięku z jakimś uczuciem? Nie sposób powiedzieć. Natura podlega naszym pięciu zmysłom, a uczucia, jak: rozpacz, miłość, zachwyt itd. i ich odcienie nie tylko nie podlegają naszym pięciu zmysłom, lecz nawet nie podlegają rozumowi. Muzyka ma nawet nad poezją tę przewagę, że naśladowanie uczuć przez muzykę jest pełniejsze niż naśladowanie przez poezję, ale muzyka nie ma tej wyrazistości, która stanowi przymiot poezji.
Wolność polega na braku przymusu czynienia źle; jeśli w ten sposób będziemy rozumieć wolność, to jasne, że będzie miała tę właściwość. Całkowitej wolności nie ma, ale w większym lub mniejszym stopniu wolność wynika z większej czy mniejszej władzy i pokusy w odwrotnym stosunku.
Uznaję władzę losu tylko w tym, co nie ma związku z dobrem i złem (wewnętrznym). Żadna sytuacja nie może zmusić człowieka do tego, żeby był dobry lub zły.
Władzę losu wyrażam w słowach: co ma się stać, to się stanie, i — „bądź wola Twoja".
Wszystkie atomy mają kształt kulisty i obracają się wokół swojej osi. Prawo ciążenia jest prawem siły dośrodkowej i odśrodkowej. Zmysł dotyku pochodzi od tarcia obracających się atomów. Dotyk istniałby nawet wówczas, gdyby nie było ciśnienia. Im mniejsze ciśnienie, tym wyraźniejsze wrażenie dotyku.

22 grudnia 1851
Miałem dziwny sen o Mitieńce, 21 grudnia bieżącego roku o 12. w nocy doznałem czegoś w rodzaju objawienia. Jasno pojmowałem istnienie duszy, jej nieśmiertelność (wieczność), dwoistość naszej egzystencji i istotę woli. Wolność jest względna; w stosunku do materii człowiek jest wolny. W stosunku do Boga — nie.
Dziś, 22 grudnia, obudził mnie straszny sen — trup Mitieńki. Był to jeden z tych snów, których się nie zapomina. Czy możliwe, żeby to coś znaczyło? Długo potem płakałem. Uczucia wyraźniejsze są we śnie niż na jawie. Fałszywe rozumowanie rodzi poetyczne uczucie.

1852

1852. 2 stycznia

Kiedy szukałem szczęścia, popadałem w występki; gdy zrozumiałem, że w tym życiu wystarczy tylko nie być nieszczęśliwym, wtedy mniej powstawało pokus występku na mojej drodze — i jestem przekonany, że można być cnotliwym nie będąc nieszczęśliwym.

Kiedy szukałem uciech, one uciekały ode mnie i popadałem w przykry stan nudy — stan, z którego można przejść do wszystkiego — dobrego i złego — a raczej do tego ostatniego. Teraz, gdy staram się tylko unikać nudy, znajduję we wszystkim przyjemność.

Ażeby być szczęśliwym, trzeba unikać nieszczęść, ażeby być wesołym, trzeba unikać nudy.

Tout vient à point à celui qui sait attendre.

Platon mówi, że na cnotę składają się trzy zalety: sprawiedliwość, umiar i odwaga. Sprawiedliwość jest to, wydaje mi się, umiar moralny. Przestrzeganie w świecie fizycznym reguły „nic zbytecznego" — będzie umiarem, w moralnym — sprawiedliwością. Trzecia zaleta według Platona to tylko sposób stosowania reguły „nic zbytecznego" — Siła.

Wszyscy młodzi ludzie przechodzą taki okres, kiedy nie mają żadnych ustalonych pojęć o rzeczach ani reguł — i wyrabiają sobie zarówno jedne, jak drugie. W tym okresie unikają zazwyczaj interesów praktycznych i żyją w świecie ducha. Ten przejściowy okres nazywamy — młodością. U jednych ludzi młodość trwa dłużej, u innych krócej. Są nawet ludzie, którzy zawsze pozostają młodzi, i inni, którzy w ogóle nie byli młodzi. Od czego zależy czas trwania tego okresu? Jak już mówiłem, ponieważ zdawałoby się, że w tym okresie młodzi ludzie zajmują się wyrabianiem sobie stałych pojęć o rzeczach i reguł, więc im mądrzejszy jest młody człowiek, tym prędzej winien minąć ten okres: sporządzi sobie reguły i będzie żył zgodnie z nimi. Lecz w rzeczywistości jest całkiem inaczej. Praktyczna strona życia, im dalej się w niej posuwamy, coraz bardziej wymaga naszej uwagi; lecz im większą ma człowiek skłonność do rozmyślań (i dlatego znajduje w nich rozkosz duchową), tym bardziej stara się on oddalić od siebie moment tego przejścia; żeby zaś wyrobić sobie dokładne pojęcie o rzeczach i słuszne reguły życia, nie starcza nawet całego wieku rozmyślań; choćbyśmy się nawet posuwali naprzód na tej drodze, konieczność wymaga, b y zaprzestać ustalania reguł i działać zgodnie z jakimi bądź już ustalanymi zasadami. Dlatego my wszyscy, wkraczając w życie praktyczne, zaczynamy działać w oparciu o te niedoskonałe i nie dokończone reguły i pojęcia, które stanęły nieuchronnie na naszej drodze.

Długotrwałość tego okresu świadczy o rozumie, lecz nie sprzyja sukcesom w życiu praktycznym. Łatwiej działać w oparciu o proste, nie skomplikowane i choć niesłuszne, lecz zgodne z sobą reguły, które przyjęliśmy nie analizując ich, niż w oparciu o reguły, które może są nawet słuszne, lecz niedostatecznie wyjaśnione i ujednolicone. Dlatego durniom lepiej się powodzi w świecie niż ludziom mądrym.

Dwie uwagi dla pisarza-beletrysty. Cień, jeśli się nawet kładzie na wodzie, bardzo rzadko można go widzieć, a gdy go widzimy, wcale nas nie zadziwia.

Każdy pisarz ma na uwadze dla swojego dzieła specjalną kategorię idealnych czytelników. Trzeba wyraźnie określić sobie wymagania tych idealnych czytelników i jeśli w rzeczywistości są na całym świecie choćby dwaj tacy czytelnicy — pisać tylko dla nich. Opisując postacie lub 'krajobrazy niezwykłe dla większości czytelników, nigdy nie należy tracić z oczu postaci i krajobrazów zwyczajnych — przyjąć je jako podstawę i opisywać porównując z nimi te niezwykłe.

5 lutego 1852 (Nikołajewska — jadę w oddziale)

Obojętne mi jest życie, w którym zbyt mało zaznałem szczęścia na to, by je kochać; dlatego nie boję się śmierci. Nie boję się także cierpień; ale boję się, że nie potrafię dobrze znieść cierpień i śmierci. Nie jestem zupełnie spokojny, zwracam zaś na to uwagę dlatego, że przechodzę od jednego nastroju ducha i jednego poglądu na wiele spraw — do innego. Dziwne, że mój dziecięcy pogląd — zuchowatość — na wojnę jest dla mnie najbardziej kojący. W wielu sprawach powracam do dziecięcego poglądu na rzeczy.

28 lutego 1852 roku.

W oddziale koło Teplikicza. Nigdy w rzeczywistości nie spełniałem wobec siebie samego oczekiwań swej wyobraźni.

Pragnąłem, żeby los stawiał mnie w sytuacjach trudnych, w których potrzebne są siły duchowe i cnota. Wyobraźnia moja lubiła przedstawiać mi te sytuacje, a wewnętrzna intuicja mówiła, że wystarczy mi na nie siły i cnoty. Moja ambicja i przekonanie o własnej sile duchowej rosły nie znajdując przeszkód. Wypadki, w których mogłem udowodnić słuszność tego przekonania, ale jej nie dowiodłem, tłumaczyłem tym, że napotkane trudności były zbyt małe i nie użyłem wszystkich sił duszy.

Byłem dumny, ale moja duma nie miała oparcia w czynach, tylko w niezłomnej ufności, że jestem zdolny do wszystkiego. Z tego powodu mojej zewnętrznej dumie brakowało pewności, stanowczości i stałości, z krańcowej wyniosłości przechodziłem do zbytniej skromności.

Stan mój w czasie niebezpieczeństwa otworzył mi oczy. Lubiłem wyobrażać sobie siebie zupełnie opanowanym i spokojnym w niebezpieczeństwie. Ale w bitwach 17. i 18. nie byłem taki. Wymówki, której zwykle używałem, że niebezpieczeństwo nie było tak wielkie, jak sobie wyobrażałem — nie mam. Była to jedyna sposobność okazania całej siły ducha. Lecz byłem słaby — i dlatego jestem niezadowolony z siebie.

Dopiero teraz zrozumiałem, że mylna jest pewność co do spraw przyszłych, że można liczyć na siebie tylko w tym, czego się już doświadczyło. Że pewność ta niszczy właśnie tę siłę i że nie należy żadnego przypadku uważać za zbyt błahy na to, by zrobić użytek ze wszystkich sił.

Jednym słowem, nie odkładać do jutra tego, co można zrobić dzisiaj.

Jakkolwiek prosta to reguła, jakkolwiek często ją słyszałem, jej słuszność pojąłem i uświadomiłem sobie dopiero teraz.

Jest tylko jedna znana droga, którą myśl może przejść w przekonanie.

20 marca 1852. Starogładkowska

Właśnie przeczytałem swój stary dziennik z czerwca 1851 roku i coś niecoś z rzeczy zapisanych w tym kajecie. Przyjemność, jaką sprawiła mi ta lektura, skłania mnie do kontynuowania dziennika, żeby na przyszłość zgotować sobie taką samą przyjemność. Niektóre myśli zapisane w tym kajecie zdumiały mnie bądź oryginalnością, bądź słusznością. Zdaje mi się, że utraciłem już zdolność tak żywego, odważnego pisania i myślenia; wprawdzie odwaga często łączy się z paradoksalnością, ale za to jest w niej więcej pewności.

Muszę wyznać, że jednym z głównych dążeń mego życia była chęć przekonania się o czymś — stanowczo i niezmiennie. Czyżby z biegiem lat rodziły się też wątpliwości? W dzienniku znalazłem dużo przyjemnych wspomnień — przyjemnych tylko dlatego, że są wspomnieniami. Przez cały czas prowadzenia dziennika byłem bardzo niedobry, nastawienie moje było zupełnie fałszywe; dlatego ten okres nie pozostawił ani jednej chwili, którą pragnąłbym przywrócić w takiej postaci, w jakiej była; wszystkich zaś zmian, które chciałbym przeprowadzić — dokonać chciałbym na sobie samym.

Najlepsze moje wspomnienia dotyczą miłej mi Wołkońskiej.

W całym dzienniku widoczna jest jedna główna myśl i pragnienie: wyzbycie się próżności, która tłumiła i psuła wszystkie przyjemności, i szukanie sposobów wyzbycia się jej.

Mija już prawie siedem miesięcy, odkąd przerwałem pisanie dziennika. Wrzesień spędziłem w Starogładkowskiej, na wyprawach do Groznej i do Starego Jurtu; jeździłem na polowanie, zalecałem się do Kozaczek, piłem, trochę pisałem i tłumaczyłem. W październiku pojechałem z bratem do Tyflisu w celu otrzymania nominacji. W Tyflisie spędziłem miesiąc, niezdecydowany, co robić, i z głupimi, pełnymi próżności planami w głowie. Począwszy od listopada leczyłem się, siedziałem całe dwa miesiące, to jest do Nowego Roku, w domu; czas spędziłem chociaż nudno, lecz spokojnie i pożytecznie — napisałem całą pierwszą część.

Styczeń spędziłem częściowo w drodze, częściowo w Starogładkowskiej, pisałem, wykańczałem część pierwszą, przygotowywałem się do wyprawy, byłem spokojny i dobrze się zachowywałem. Luty spędziłem na wyprawie — byłem zadowolony z siebie. Na początku marca odbyłem rekolekcje, nudzę się i próżnuję. Wyruszając na wyprawę do tego stopnia przygotowałem się na śmierć, żem nie tylko porzucił, lecz i zapomniał o swych dawniejszych zajęciach, tak że teraz mi trudniej niż kiedykolwiek znów zabrać się do nich.

Chociaż przez cały ten czas bardzo mało myślałem o sobie, myśl o tym, że stałem się znacznie lepszy niż przedtem, wkradła się, sam nie wiem jak, do mej duszy — a nawet przerodziła się w pewność. Czy rzeczywiście stałem się lepszy? Czy to tylko owo wyniosłe przekonanie, że się poprawię, jakie miałem zawsze, gdy nakreślałem sobie z góry tryb życia na przyszłość?

O tyle, o ile mogłem poznać siebie, wydaje mi się, że przeważają we mnie trzy niedobre namiętności: hazard, lubieżność i próżność. Dawno już przekonałem się o tym, że cnota, i to nawet w najwyższym stopniu, jest brakiem złych skłonności, i dlatego, jeśli faktycznie przezwyciężyłem w sobie, choćby tylko w pewnym stopniu, górujące namiętności, śmiało mogę powiedzieć, że stałem się lepszy.

Rozpatrzę każdą z tych trzech namiętności. Namiętność hazardu wynika z żądzy pieniędzy, lecz najczęściej (zwłaszcza u tych, którzy więcej przegrywają, niż wygrywają), gdy się zacznie grać z nudy, z chęci naśladownictwa i z chęci wygrania, nie odczuwa się żądzy wygrania, lecz nabywa się nowej namiętności do samej gry — do wrażeń. Źródło tej namiętności tkwi zatem tylko w przyzwyczajeniu, źródłem zaś pokonania namiętności jest pokonanie przyzwyczajenia. Tak właśnie zrobiłem. Ostatni raz grałem w końcu sierpnia — a więc ponad sześć miesięcy temu — i teraz nie odczuwam żadnego pociągu do gry. W Tyflisie zacząłem grać z krupierem na partie i przegrałem z nim około tysiąca partii; w tej chwili potrafiłbym przegrać wszystko. Zatem, gdy się już nabędzie tego przyzwyczajenia, może się ono łatwo odnowić, i dlatego chociaż nie czuję pociągu do gry, muszę zawsze unikać okazji, co też i robię, nie odczuwając najmniejszego braku.

Zmysłowość ma zupełnie inną podstawę: im więcej się powstrzymujemy, tym silniejsza jest żądza. Dwie są przyczyny tego afektu: ciało i wyobraźnia. Ciału łatwo się oprzeć, lecz wyobraźni, która działa też i na ciało, bardzo trudno. Środkiem zaś przeciw jednej i drugiej przyczynie jest trud i zajęcia zarówno fizyczne — gimnastyka — jak moralne — twórczość. Zresztą nie! Ponieważ jest to pociąg naturalny, którego zaspokojenie uważam za złe tylko z powodu nienaturalnego stanu, w jakim się znajduję (nieżonaty w wieku 23 lat), nic nie pomoże z wyjątkiem siły woli i modlitwy do Boga — by oddalił pokusę. (...)

Próżność to niezrozumiała namiętność — jedna z tych klęsk, którymi, — jak epidemiami: morem, głodem, szarańczą, wojną — Opatrzność karze ludzi. Źródeł tej namiętności nie można odkryć, ale sprzyjają jej takie przyczyny, jak: bezczynność, zbytek, brak trosk i niedostatku.

Jest to jakaś choroba moralna w rodzaju trądu — nie niszczy jednej części, lecz zeszpeca wszystkie — wkrada się po trochu, niepostrzeżenie, a potem rozwija się w całym organizmie; nie ma ani jednego przejawu duszy, którego by nie zaraziła — jest jak choroba weneryczna: jeśli wypędzić ją z jednej części, z tym większą siłą objawi się w innej. Człowiek próżny nie zna ani prawdziwej radości, ani bólu, ani miłości, ani strachu, ani rozpaczy, ani nienawiści — wszystko jest nienaturalne, narzucone. Próżność to jakaś niedojrzała miłość sławy, rodzaj miłości własnej przeniesionej do opinii innych ludzi — kocha się siebie nie takim, jakim się jest, lecz jakim się jest w oczach innych. Ta namiętność jest nadzwyczajnie rozwinięta w naszym stuleciu, wszyscy śmieją się z niej, ale jej nie potępiają, bo nie jest szkodliwa dla innych. Ale za to dla człowieka, którym owładnie, gorsza jest od wszystkich innych namiętności — zatruwa całe istnienie. Wyjątkową cechą tej namiętności, wspólną z trądem, jest niezwykła jej zaraźliwość. Wydaje mi się jednak, że przy tych rozważaniach odkryłem źródło owej namiętności: jest nim miłość sławy.

Wiele ucierpiałem od tej namiętności — zepsuła mi najlepsze lata mojego życia i na wieki odebrała całą świeżość, śmiałość, wesołość i przedsiębiorczość młodości.

Nie wiem jak, ale stłumiłem tę namiętność i nawet popadłem w odwrotną skrajność, wystrzegam się wszelkiego jej przejawu, obmyślam z góry, bojąc się popaść w dawną przywarę. Nie wiem, czy to przypadek, czy Opatrzność sprawiła, że namiętność ta rzadko bywała zaspokajana, tak iż doświadczałem samych tylko cierpień, których ona dostarcza; czy to wpływ brata, który prawie nie rozumie, co to jest próżność, czy oddalenie się od pełnej próżności sfery i tryb życia, który zmusił mnie do patrzenia z poważnego punktu widzenia na swoje położenie — ale zniszczyłem zupełnie tę namiętność w czasie swojej choroby w Tyflisie. Nie mogę powiedzieć, żeby ona została całkowicie wytępiona, bo często żałuję rozkoszy, które mi dawała, ale przynajmniej zrozumiałem życie bez niej i zdobyłem nawyk jej unikania. Dopiero niedawno doznałem po raz pierwszy od czasów dzieciństwa czystych rozkoszy modlitwy i miłości. Już z mojego dziennika z ubiegłej zimy widać, że chciałem wytępić tę namiętność, lecz atakowałem tylko przejawy, które były dla mnie przykre, nie rozumiejąc tego, że trzeba ją wyrwać z korzeniami, aby się od niej uwolnić. Zdaje mi się, że teraz to zrobiłem, ale mam jeszcze skłonność do niej i dlatego powinienem się wystrzegać nowej zarazy.

20 marca [1852]

Wstałem o 9 godzinie. Bardzo bolały mnie zęby przed świtem. Częściowo z lenistwa, częściowo z powodu choroby nie poszedłem na musztrę. Czytałem stary dziennik i pisałem nowy przed obiadem. Aleksiejew wciąż tak samo mądry — te same nie kończące się opowiadania o rzeczach, które nikogo zajmować nie mogą; ta sama nieumiejętność słuchania i nieśmiałe, niepewne spojrżenie. Chyba moje spojrzenie działa na niego i w związku z tym jakoś krępuję się patrzeć na niego. (Podchorąży Machin.) Po obiedzie pisałem, przyszedł Durda, przeszkodził mi, ale jakoś się krępowałem go wypędzić, bo dawniej przyjmowałem go dobrze. To chyba przebiegły spryciarz, opowiadał mi o starciu Hadżi-Murata z Arsłan-Chanem z powodu meczetu. Chciałbym na nich popatrzeć. Durda zrobił się nie wiadomo czemu miły i dobrego zdania o Rosjanach; a w zeszłym roku z dumą opowiadał, jak bił Kozaków.

Dziwne, że ani jeden z mnóstwa Czeczeńców, którzy się uwijają koło Rosjan, nie pokazał tych dróg, które pokazał Bota, a przecież wszyscy są bardzo interesowni. Kiedy pytałem o to Durdy, powiedział mi, że pewnie Bota bardzo się rozgniewał. Z jakiej racji opowiadałem Durdzie, że sam widziałem, jak Bota stchórzył przed granatem, skoro nie widziałem tego? Po Durdzie poszedłem do Janowicza, lecz całkiem inny był w tym cel. Od czasu kiedy spotkałem Pomcziszkę  (chyba nie przypadkiem, jeśli chodzi o nią), ona często mi przychodzi na myśl i trudniej mi teraz powstrzymać się. U Janowicza był jakiś podchorąży, ale tak mi się nie spodobał, że zobaczywszy go, nie wszedłem do pokoju. Kiedy poszliśmy z Janowiczem, śmiałem się z czegoś i chciało mi się, jak mówi Nikoleńka, pograć w golca. Daj Boże, aby częściej mi się zdarzał ten nastrój ducha. Dawno nie byłem tak wesół, jak dzisiaj, to dlatego, że popracowałem. Ile widocznych korzyści przynosi trud, natomiast lenistwo ani pożytku, ani przyjemności, a jednak najczęściej ono bierze górę.

Janowicz tak mi się podoba z powodu jego dobrodusznej, szczerej skromności, że w ciągu kilku dni przywykłem do niego jak do starego znajomego. Grałem z nim w szachy w pośpiechu i z roztargnieniem, gimnastykowałem się, przy czym był obecny również Sulimowski. Potem, nie wiem z jakiej racji, zawołałem Dymitra i śmiałem się z niego. Było to głupie. Zagrałem jeszcze kilka partii w szachy, tak samo źle, Janowicz poszedł na kolację, a ja zabrałem się do pisania listów do Waleriana i do Andrzeja. Napisałem już te listy, gdy otrzymałem list od Andrzeja; byłem wtedy zły i zdawało mi się, że to jest bardzo dobrze; teraz zaś na odwrót, byłem w dobrym humorze; z tego połączenia dwóch nastrojów wyszły listy, które mi się nie podobają. Irytacja i zwroty zupełnie kobiece. Czytałem Thiersa i idę spać o pół do 12.

Jutro wstanę wcześniej i postaram się spędzić dzień jak najpracowiciej. Przeklęte lenistwo! Jaki dobry byłby ze mnie człowiek, gdyby mi ono nie przeszkadzało. Niepokoję się i tęsknię do brata — wciąż mi przychodzą do głowy niedobre myśli na ten temat.

21 marca [1852]

Wstałem o 8 godzinie, przeczytałem rozdział Thiersa w czasie śniadania, potem poszedłem z Dymitrem i z psami przejść się. To było z mojej strony dosyć głupie; bo lepiej było iść na musztrę, a jeszcze lepiej wcale nie wychodzić, bo znów przeziębiłem zęby. Nic nie upolowałem, przyszedłem do domu i tłumaczyłem aż do obiadu; przy obiedzie mówiłem o pożarach z Chiłkowskim, dość dobrze. Przyjemny staruszek! Prosty (w dobrym znaczeniu tego słowa) i odważny. Co do tych dwóch cech jestem pewien; a przy tym jego powierzchowność nie wyklucza, jak powierzchowność Sulimowskiego, wszystkiego, co dobre. Aleksiejew zapalił się do siana i spojrzenie miał stanowcze. Jestem całkowicie przekonany, że próżność wynika z fizycznej i moralnej bezczynności. Po obiedzie przepisywałem pierwszą część i pracowałem bez żadnego przymusu. Daj Boże, aby zawsze tak było! Przyjechał Sułtanow, zachwycony tym, że dostał psy. Niezwykły i oryginalny człowiek. Gdyby nie pasjonował się psami, byłby skończonym łotrem. Ta jego pasja jest najbardziej zgodna z jego naturą.

Przyjechał brat, opowiadałem mu, jak mi przykro było napisać nieprawdę w oświadczeniu, której żądano ode mnie; spodziewałem się, że zupełnie uspokoi mnie i powie, że to głupstwo; przeciwnie, on uważa, że postąpiłem źle. Dziwne, jak on ze swymi rycerskimi regułami honoru, którym jest zawsze wierny, może współżyć, a nawet znajduje w tym przyjemność, z tutejszymi oficerami. Dlaczego jest nam z sobą jakoś nieswojo, odkąd przyjechałem z Tyflisu? Czy nie dlatego, żeśmy się zbyt pokochali i idealizowali nawzajem zaocznie, i że spodziewaliśmy się po sobie zbyt wiele?

Kolejność zajęć, którą ustaliłem — rano przekład, po obiedzie korekta, a wieczorem powieść — jest bardzo dobra. Nie wiem tylko, kiedy gimnastyka, a to jest koniecznie potrzebne — jakieś ćwiczenie każdego dnia. Teraz jest 11 godzina, jem kolację i zaraz pójdę spać.

Jak się pracuje, czas tak szybko leci, że chciałoby się go zatrzymać. Przy próżnowaniu czas posuwa się tak wolno, że chciałoby się go popędzić. Co jest przyjemniejsze? Trudno rozstrzygnąć. Wiem tylko to, że we wspomnieniach jeden dzień spędzony wśród zajęć równa się trzem przepróżnowanym. Zgodnie z tym rachunkiem w okresie próżnowania czas powinien posuwać się szybciej, a wychodzi na odwrót.

22 marca [1852]

Wstałem o 10 godzinie, bo w nocy bolały mnie zęby — tak mocno, że przez sen  jęczałem i krzyczałem. Wypiłem dwie szklanki kawy, by przeciwdziałać kamforze, której dużo pochłonąłem z powodu bólu zębów, i pociłem się po tym całe rano. Przyszedł brat i Janowicz, trochę mi przeszkodzili, ale tłumaczyłem dalej. Obiad jadłem w domu; po obiedzie trochę próżnowałem; choć pracowałem, lecz nie tak gorliwie, jak wczoraj. (...) Poprawek zrobiłem nie tak dużo, jak wczoraj i nie tak czysto; a to najważniejsze, żeby się praca nie sprzykrzyła. Przegrałem z Janowiczem dwie partie w szachy — bez królowej; z tego również widać, jaki jest skromny. Nie pisałem dalej powieści częściowo dlatego, że nie zdążyłem, częściowo zaś dlatego, że zaczynam mocno wątpić o wartości pierwszej części. Wydaje mi się, że zbyt szczegółowa, rozwlekła i mało w niej życia. Pomyślę o tym. (...)

27 marca [1852], rano

(...) Czytałem „Otieczestwiennyje Zapiski" za luty. Drogi gminne są bardzo dobre, ale szkoda, że to naśladownictwo. Dziś będę robił korekty, a może i pisał.

27 marca [1852], 12 godz. w nocy

Chociaż nie byłem całkiem zdrów, poprawiałem do 11 godziny — i robiłem poprawki niezupełnie czysto i wyraźnie; jadłem obiad, poczytałem i dalej wykonywałem tę samą robotę, przyszedł brat, czytałem mu to, co napisałem w Tyflisie. Jego zdaniem nie jest to takie dobre, jak poprzednie, a moim zdaniem do niczego się nie nadaje. Chciałem ułatwić sobie pracę, ale pisarczyki nie mogą przepisywać, więc trzeba pracować samemu.

W związku z artykułem A. Dumasa o muzyce przypomniałem sobie, jakiej ogromnej przyjemności jestem pozbawiony. Prawie wszystkie marzenia o szczęściu z wyjątkiem szczęścia artysty niszczy rzeczywistość w moim wyobrażeniu. Choć w bardzo niekompletnej postaci, doświadczyłem go na wsi w roku 1850.

Jutro będę przepisywać, pisać Ust do Sierioży i namyślę się nad drugim dniem, czy można go poprawić, czy też trzeba zupełnie poniechać?

Należy bezlitośnie niszczyć wszystkie ustępy niejasne, rozwlekłe, niewłaściwe, jednym słowem — nie zadowalające, choćby były dobre same przez się.

Stałość i zdecydowanie — oto dwie cechy, które gwarantują sukces w każdej sprawie. Idę spać, pół do pierwszej.

29 marca [1852}

(...) Od pewnego czasu zaczyna mnie bardzo męczyć żal z powodu utraty najlepszych lat życia. Dzieje się tak mianowicie od" czasu, gdy zacząłem odczuwać, że mógłbym dokonać czegoś dobrego. Ciekawe byłoby opisanie przebiegu swego własnego rozwoju moralnego; ale nie tylko słowa, lecz myśli nawet do tego nie wystarczają.

Nie ma granic dla wielkiej myśli, ale pisarze już dawno dotarli do nieprzekraczalnej granicy jej wyrażania. Grałem w warcaby, jadłem kolację, idę spać. Męczy mnie małostkowość mego życia — czuję, że to dlatego, iż sam jestem małostkowy; a jednak mam siłę gardzić i sobą, i swoim życiem. Jest we mnie coś, co każe mi wierzyć, że urodziłem się nie po to, by być takim, jak wszyscy. Ale od czego to pochodzi? Czy to brak zgodności — dysharmonia w moich zdolnościach — czy też rzeczywiście stoję pod jakimś względem wyżej od zwykłych ludzi? Jestem stary — czas rozwoju albo minął, albo mija — a wciąż męczy mnie żądza, nie sławy — sławy nie chcę i gardzę nią — lecz chciałbym mieć wielki wpływ na szczęście i pożytek ludzi.

Czy możliwe, że ot, tak sobie przeminę wraz z tym beznadziejnym pragnieniem? Są myśli, których sam sobie nie wyznaję, ale tak zależy mi na nich, że bez nich nie byłoby dla mnie nic. Pisałem powieść chętnie, lecz teraz gardzę samym trudem, sobą i tymi, którzy będą ją czytać; jeśli nie porzucam tej pracy, to tylko w nadziei przepędzenia nudy, nabrania nawyku pracy i zrobienia przyjemności Tatianie Aleksandrownie. Jeśli jest w tym domieszka próżnej myśli, to tak niewinna, że wybaczam ją sobie, i przynosi ona pożytek — działanie.

Próżności tak się bałem i tak nią pogardzam, że nie spodziewam się, aby jej zaspokojenie dało mi jakąś przyjemność. A trzeba się tego spodziewać, bo inaczej co pozostanie — co mnie poruszy? Miłość, przyjaźń! Mimo woli i te dwa uczucia biorę za chwilowy zapał, złudę młodej wyobraźni. Czyż dawały mi szczęście? A może byłem tylko nieszczęśliwy. Tylko ta nadzieja utrzymuje chęć do życia i do wysiłków. Jeśli możliwe jest szczęście i użyteczna działalność i jeśli zaznam jednego i drugiego, przynajmniej będę w stanie z nich korzystać. Boże, zmiłuj się.

31 marca [1852]

Zbudziłem się o 6 godzinie, pobudziłem wszystkich; ale z lenistwa nie wstałem i dospałem do 9. Piłem herbatę, czytałem; przyszedł Aleksiejew i przeszkadzał mi w pracy aż do obiadu. (...) Po polowaniu gawędziłem z Bałtą do kolacji; opowiedział mi dramatyczną i zajmującą historię rodziny Dżemi. Oto fabuła do kaukaskiego opowiadania. (...)

1 kwietnia [1852]

Znów zbudziłem się o 8., ale zasnąłem i dospałem do 10. Czytałem „Sowriemiennika", w którym wszystko jest bardzo złe. Dziwne, że złe książki bardziej ukazują mi moje wady niż dobre. Dobre sprawiają, że tracę nadzieję. Pisałem rozdział o modlitwie, szło mi ospale. (...) Pisałem, pisałem, wreszcie zacząłem dostrzegać, że rozważania o modlitwie mają pretensję do logiczności i głębi myśli, ale nie są konsekwentne. Postanowiłem zakończyć czymś nie wstając z miejsca — i od razu spaliłem połowę; [reszty] do powieści nie włączę, lecz zachowam jako pamiątkę. (...)

7 kwietnia [1852] 11 godzina w nocy

Chociaż zbudziłem się o 7 godzinie, nie mogłem przezwyciężyć lenistwa i wstałem dopiero o 9. Przeczytałem i zrobiłem ostateczne poprawki w pierwszym dniu. Jestem stanowczo przekonany, że jest do niczego. Styl zbyt niedbały i zbyt mało myśli, żeby można było wybaczyć błahość treści. Jednak postanowiłem ukończyć poprawianie całej pierwszej części i jutro zabiorę się do drugiego dnia. Czy poślę ten utwór, czy nie? Nie postanowiłem. Zdanie Nikoleńki rozstrzygnie tę sprawę. Bardzo się o niego niepokoję i jakoś mi ciężko i nieswojo na duszy. Mam wielką ochotę zacząć króciutką powieść kaukaską, ale nie pozwalam sobie na to, nie ukończywszy rozpoczętej pracy.

Jadłem obiad w domu. Czytałem świetne artykuły Buffona o zwierzętach domowych. Jego niezwykła drobiazgowość i wyczerpująca narracja nie jest bynajmniej uciążliwa. O 6 jeździłem konno i głupio złościłem się na psy. Czytałem Stary dom, o wyprawach na Aleuty. Dość interesujące, chociaż źle napisane.

10 kwietnia [1852]

Wstałem o 8 godzinie. Trochę próżnowałem, uczyłem się, potem zabrałem się do powieści, lecz napisawszy dwie strony, zatrzymałem się, bo mi przyszło do głowy, że drugi dzień nie może być dobry bez ciekawych wydarzeń i że cała powieść podobna jest do dramatu. Nie żałuję, odrzucę jutro wszystko, co zbyteczne. (...)

14 kwietnia [1852] (Kizlar)

Zbudziłem się o 7 godzinie, pojechałem na polowanie, nic nie upolowałem, o 12 godzinie przyjechałem do Kizlaru. (...) Czytałem Sterne'a. Zachwycające. (...) Czytałem Histoire d'Angleterre i to nie bez przyjemności. Zaczynam lubić historię i rozumieć jej pożytek. Mając 24 lata — co znaczy złe wychowanie! Boję się, że to nie potrwa długo. Idę spać, 9 godzina.

16 kwietnia [1852]

Wstałem o 9. Czytałem Wiecznego Żyda, Jermaka i podanie o Piotrze Wielkim. Jest jakaś szczególna przyjemność w czytaniu głupich książek; ale przyjemność apatyczna. (...)

17 kwietnia [18521

Wstałem późno — czytałem przed obiadem i po obiedzie, do 2 godziny, różne bzdury. Pisałem nowy rozdział Iwinowie, ale wypadło źle. (...)

22 kwietnia [1852]. Przystań Szandrakowska

Wstałem bardzo wcześnie i choć nic nie upolowałem, jednak rozkoszowałem się cudnym porankiem. Psy raz skaczą, a raz nie; więc nie wiem, na co się zdecydować. W Orieszowce Wielkiej mówiłem z mądrym chłopem. Zadowoleni są ze swego życia, lecz niezadowoleni z przewagi Ormian. Po obiedzie i odpoczynku strzelałem i myślałem o niewolnictwie. W wolnej chwili dobrze się zastanowię, czy wyjdzie broszurka z moich myśli na ten temat. (...)

24 kwietnia [1852]. (Kizlar)

Wstałem wcześnie, czułem się bardzo słaby i pojechałem do Kizlaru. Po drodze zgubiłem Ułaczyna, przekonałem się, że psy nie skoczą i wysłuchałem w Sieriebriakowce od chłopa patetycznej i naciągniętej historii, która jednak wycisnęła mi łzy z oczu — o tym, jak po czterech latach chciał zobaczyć się w Rosji z rodziną. „Nic nie czuję. Jestem całkiem jak z drewna, ino serce kołace jak gołąb. Wtem klasnęła, ot tak, w ręce i zwaliła się — matulu moja wstań, ocknij się, zagraniczna kukułeczka przyleciała do ciebie, a wtenczas mnie omdlenie ogarnęło." Dojechałem do Kizlaru o 11 godzinie bez przygód. Irytowałem się, duchowo jestem rozstrojony, zdrowie w tym samym stanie, jeśli nie lepiej. Jutro jadę do domu. (...)

10 maja [1852]. (Starogładkowska)

(...) Jutro zabieram się do dalszego ciągu Dzieciństwa i być może do nowej powieści. Idę spać, 2 godzina. Od jutra wstaję wcześnie.

11 maja [1852]

Wstałem wcześnie, ale nie mogę się odzwyczaić od czytania. Pisałem trochę, bez żadnej ambicji i z wielką łatwością. Przyszło mi na myśl, że w tym roku byłem bardzo podobny pod względem literackiego nastawienia do pewnych ludzi (zwłaszcza panien), którzy we wszystkim chcą widzieć jakąś szczególną, subtelność i zawiłość. Spałem długo po obiedzie, czytałem, rozgniewałem się na Waniuszkę z powodu tarantasu. (...)

18 maja [1852]. (Piatigorsk)

Wstałem wcześnie, pisałem Dzieciństwo, zbrzydło mi do szczętu, ale będę pisał dalej. (...) Pisałem List z Kaukazu, zdaje się nieźle, ale niedobrze. Będę kontynuował 1) pracę, 2) nawyki pracy, 3) doskonalenie stylu. Idę spać. 11 godzina.

22 maja [1852]

Wstałem kwadrans po 4., piłem wody, kąpałem się, głowa mnie rozbolała: i bardzo osłabłem. Nic nie pisałem, lecz gawędziłem z Bujemskim o matematyce i opowiadałem mu Ucztę Platona, którą zapomniał. Bardzo chciałbym powtórzyć matematykę; nie wiem tylko, czy jestem teraz zdolny do tego. Bujemski mniej już robi docinków i zaczyna słuchać. Jadłem obiad, spałem, piłem wody, przepisywałem list, nad którego drugą częścią trzeba będzie się zastanowić. Przeczytałem rozdział Nieszczęście i serdecznie się popłakałem. Rzeczywiście są miejsca świetne, lecz są też niedobre. Staję się nadzwyczaj niedbały we wszystkim. Trzeba się zmusić. Kładę się, 11 godzina.

23 maja [1852]

Ten sam tryb życia, czuję się i zachowuję dość dobrze. Z Bujemskim w zgodzie. Był Piatkin, którego przyjście, nie wiedzieć czemu, bardzo mnie uradowało i dałem temu wyraz. Dokończyłem list dosyć dobrze; napisałem do Andrzeja o książce i projekcie. Dzieciństwo wydaje mi się całkiem złe. Gdyby starczyło cierpliwości do przepisania go po raz czwarty, wypadłoby nawet dobrze. Kładę się, za kwadrans 12.

26 maja [1852]

Wstałem o 6. Padał deszcz. Kąpałem się, potem piłem wodę. Był doktor i byłem w Galerii Aleksandrowskiej. Kończę ostatni rozdział. Czuję się dość dobrze, ale zaczynają mnie pobolewać nogi i zęby. Galeria bardzo zabawna, łgarstwa oficerów, elegancja fircyków i znajomości, które się tam zawiera. Duchowo czuję się dobrze. Jutro kończę Dzieciństwo, piszę listy i zaczynam po raz ostatni przeglądać. Idę spać, 11 godzina.

Wstałem o pół do 5. 27 maja [1852]

Zwykły tryb życia, rano skończyłem Dzieciństwo i przez cały dzień nic nie mogłem robić. Początek, który znów czytałem, jest bardzo niedobry; jednak każę przepisać i od razu wyślę. Siadam do kolacji o kwadrans na 11. i zaraz potem położę się. Napisałem oziębły i niedbały list do Nikoleńki.

29 maja [1852]

Wstałem o 5 godzinie. Zwykły tryb życia. Jestem niezdrów, gardło mnie boli. Nic nie pisałem. Staram się o fortepian. Marzyłem całe rano o podboju Kaukazu. Chociaż wiem, że dla zwykłych zajęć szkodliwe jest zadzieranie nosa, nie mogę się odzwyczaić. Cenimy czas dopiero wtedy, gdy go mało zostaje. A przede wszystkim Uczymy na niego tym bardziej, im mniej go mamy przed sobą. 20 minut po 10., siadam do kolacji.

30 maja [1852]

Zwykły tryb życia; napisałem list do Tatiany Aleksandrowny, którego nie wysłałem i z którego jestem niezadowolony. Mc nie robię i myślę raz po raz o gospodyni. Czy mam talent w porównaniu z nowymi rosyjskimi literatami? Stanowczo nie. Siadam do kolacji o pół do 11.

31 maja [1852]

Wstałem wcześnie, piłem wody, kąpałem się, piłem herbatę i do obiadu nic nie robiłem. Nie spałem, lecz pisałem o odwadze. Myśli dobre, lecz z powodu lenistwa i złego nawyku styl nie wygładzony. Piłem wody, byłem w wesołym nastroju. Był u mnie kopista, oddałem i przeczytałem mu pierwszy rozdział — absolutnie do niczego. Jutro przerabiam drugi i w miarę przepisywania będę przerabiał. (...)

2 czerwca [1852]

(...) Wieczorem czytałem, myślałem, piłem w domu wodę, ale nic nie robiłem. Chociaż w Dzieciństwie będą błędy ortograficzne, będzie jeszcze znośne. Jedyne, co o nim myślę, to to, że są gorsze powieści; jednak nie jestem jeszcze przekonany, że nie mam talentu. Zdaje mi się, że brak mi cierpliwości i jasności, nie ma też nic wzniosłego ani w stylu, ani w uczuciach, ani w myślach. Co do tego ostatniego mam jeszcze jednak wątpliwości. Kładę się 10 minut po 9.

3 czerwca [1852]

Wstałem wcześnie, piłem w domu wodę, prowadziłem zwykły tryb życia. Przy obiedzie za dużo jadłem, nic nie robię, a jeśli coś robię, to źle.

(...) Dostrzegam w sobie oznaki starości. Czuję i ubolewam nad swym nieuctwem i z całego serca wypowiadam zdanie, które często słyszałem od starszych osób i które mnie zawsze dziwiło: „Teraz żałuję, że się nie uczyłem, ale jest już za późno!" Smutno myśleć, że umysł mój jest niewykształcony, nieścisły i słaby (choć giętki), że uczuciom moim brak trwałości i siły, że wola moja tak jest chwiejna, iż od najdrobniejszej okoliczności wszystkie moje dobre zamiary obracają się wniwecz — i wiedzieć, i czuć, że zarodki wszystkich tych zalet mam w sobie lub miałem i nie dostawało im tylko rozwoju. Jakże długo już staram się ukształtować siebie! Ale czy bardzo siebie ulepszyłem? Czas na rozpacz, lecz jeszcze mam nadzieję i liczę na przypadek, niekiedy na Opatrzność. Spodziewam się, że coś wzbudzi jeszcze we mnie energię i nie na zawsze ugrzęznę — ze wzniosłymi i szlachetnymi marzeniami o sławie, pożytku, miłości — w bezbarwnym bagnie małostkowego, bezcelowego życia. Kładę się 10 minut po 9.

4 czerwca [1852]

Zwykły tryb życia, pisałem List z Kaukazu — mało, ale dobrze. Czuję się dobrze. Wdawałem się najprzód w uogólnianie, potem byłem drobiazgowy, ale teraz, jeśli nie znalazłem złotego środka, rozumiem przynajmniej jego konieczność i pragnę go znaleźć. Czytałem Godziny skupienia, przekład z niemieckiego — książkę, którą (dawniej) przeczytałbym nieuważnie albo byłbym nią pochłonięty, albo drwiąco, a teraz wywarła na mnie wrażenie. Potwierdziła moje myśli dotyczące sposobów poprawy moich interesów i przerwania sporów. I mocno postanowiłem przy pierwszej okazji pojechać do Rosji, coûte que coûte sprzedać część majątku i pospłacać długi, przy pierwszym spotkaniu zakończyć polubownie — bez próżności — wszystkie zarysowujące się niesnaski, a w przyszłości starać się dobrocią, skromnością i przychylnym stosunkiem do ludzi tłumić próżność. Być może to najlepszy środek, żeby się pozbyć nieumiejętności współżycia z ludźmi. Kładę się, 40 minut po 9. Kopista zatrzymał [rękopis]. Jeden pijany, drugi nie umie pisać. Pech.

5 czerwca [1852]

(...) Wiadomo, że w całym lesie nie znajdziemy dwóch liści podobnych do siebie. Poznajemy różnice tych liści nie przez pomiary, lecz z nieuchwytnych cech, które rzucają się nam w oczy. Różnice między ludźmi, jako istotami bardziej skomplikowanymi, są jeszcze większe i poznajemy je dokładnie tak samo dzięki jakiejś zdolności łączenia w jedno pojęcie wszystkich ich cech, zarówno duchowych jak fizycznych. Zdolność ta jest podstawą miłości. Ze zbiorowiska wad powstaje niekiedy tak nieuchwytny, lecz czarujący charakter, że budzi miłość też u pewnych osób. (...)

7 czerwca [1852]

Wstałem o pół do 6., wziąłem kąpiel, piłem wodę, byłem spokojny i zdrów, przepisywałem i poprawiałem do 6. wieczór, piłem wodę i czytałem kwietniowy numer „Sowriemiennika", który jest skrajnie obrzydliwy. Czuję się dumny, nie wiem z czego? Jednak jestem zadowolony z siebie pod względem duchowym. (...)

11 czerwca [1852]

Lepiej mi. Wstałem o 3., mimo osłabienia i potów pisałem i poprawiałem. Jadłem obiad, czytałem Hume'a Historię Karola I. Najlepszym wyrazem filozofii jest historia. Kładę się, 11 godzina. Jestem z siebie zadowolony.

15 czerwca [1852]

Mimo wiatru byłem w łazienkach. Pisałem. Skończyłem drugą część, przeczytałem ją i znów jestem bardzo niezadowolony, ale będę pisał dalej. Po obiedzie nie pisałem. Kupiłem czapkę, rachatłukum i zapałki. Wszystko niepotrzebne. O paszport nie zapytałem. Zapytam jutro i pomówię z gospodynią o  swoim wikcie. Kładę się, za pięć minut 11.

16 czerwca [1852]

Wstałem wcześnie, byłem w łazienkach, jakoś smutno mi się zrobiło, gdy patrzyłem na przyzwoitych ludzi. Przychodzi mi do głowy, że byłem jednym z nich. Głupia próżność. Jestem teraz przyzwoitszy niż kiedykolwiek. (...)

20 czerwca [1852]

Wstałem o 8, piłem wodę, potem pisałem. Dodałem opis żniw, niezły. Waniuszka kiepski. Doktor był, nie zastałem go, przywiózł „Sowriemiennika, w którym jest powieść M. Michajłowa Koronczarka, bardzo to dobre, szczególnie pod względem czystości języka rosyjskiego; słowo „raspukołka" [,,pąkowka"].

29 czerwca [1852]

Wstałem o 9. Był doktor. Posyła mnie do Żeleznowodska. Przepisałem ostatnie rozdziały. Jadłem obiad, pisałem, piłem wody, kąpałem się i przyszedłem do domu bardzo osłabiony. Przeczytałem Profession de foi du vicaire savoyard. Pełno tam sprzeczności, niejasnych — oderwanych — ustępów i rzeczy niezwykłej piękności. Jedyne, co z tej książki zaczerpnąłem, to przekonanie o nieśmiertelności duszy. Jeśli dla pojęcia nieśmiertelności konieczne jest pojęcie wspomnienia o poprzednim życiu, to nie jesteśmy nieśmiertelni. A umysł mój odrzuca pojęcie nieśmiertelności z jednej tylko strony. Ktoś powiedział, że cechą prawdy jest jasność. Chociaż można z tym dyskutować, jednak jasność pozostanie najlepszą cechą i zawsze należy przy jej pomocy kontrolować swoje sądy.

Sumienie jest naszym najlepszym i najpewniejszym przewodnikiem, ale gdzie są cechy odróżniające ten głos od innych głosów?... Głos próżności przemawia równie silnie. Przykład — nie pomszczona zniewaga. Człowiek, którego celem jest własne szczęście, to człowiek zły; ten, którego celem jest opinia innych ludzi, to człowiek słaby; ten, którego celem jest szczęście bliźnich, to człowiek dobry; ten, którego celem jest Bóg — to człowiek wielki. Ale czyż ten, którego celem jest Bóg, znajduje w tym szczęście? Jakie to głupie! A zdawało się, że myśli były takie piękne. Wierzę w dobro i kocham je, ale co mi na nie wskazuje, nie wiem. Może brak osobistej korzyści jest cechą dobrą. Ale ja kocham dobro, ponieważ jest przyjemne, więc pożyteczne. To, co jest dla mnie pożyteczne, przydaje się na coś i dobre jest tylko dlatego, że mnie odpowiada. To jest właśnie cechą wyróżniającą głos sumienia spośród innych głosów. A czyż ta subtelna różnica — że to, co dobre i pożyteczne (a co zrobię z przyjemnym), posiada cechę prawdy — jasność? Nie. Lepiej czynić dobrze nie wiedząc, skąd się wie o tym, czym jest dobro, i nie myśleć o nim. Mimo woli powiemy, że największą mądrością jest wiedzieć, że jej nie ma.

Złe jest dla mnie to, co jest złe dla innych. Dobre jest dla mnie to, co jest dobre dla innych. Oto, co zawsze mówi sumienie. Chęć czy działanie? Sumienie wyrzuca mi uczynki spełnione w dobrym zamiarze, lecz mające złe skutki. Celem życia jest dobro. Uczucie to właściwe jest naszej duszy. Środkiem prowadzącym do dobrego życia jest znajomość dobra i zła. Ale czy to wystarcza na całe życie? I jeśli całe życie poświęcić na to, czyż nie będziemy się mylić i mimo woli czynić źle? Będziemy dobrzy wtedy, kiedy wszystkie siły będą stale skierowane do tego celu. Można czynić dobrze nie mając pełnej wiedzy o tym, czym jest dobro i zło. Ale jaki jest najbliższy cel? Poznanie czy działanie? Czy brak zła jest dobrem? Skłonności ż los wskazują drogę, którą powinniśmy obrać, ale powinniśmy zawsze pracować w dobrym celu. Czyżby wszelka rozrywka, przyjemność nie przynosząca pożytku innym, była złem? Sumienie mi ich nie wyrzuca: na odwrót, pochwala. To nie jest głos sumienia. Sumienie wcześniej czy później wyrzuca każdą chwilę spędzoną bez pożytku (choć nawet bez szkody). Rozmaitość pracy jest przyjemnością. Kładę się, za kwadrans 11.

30 czerwca [1852]

Wstałem o 8., kąpałem się, piłem wody w domu, rozmyślałem, jadłem obiad.

(...) Wszelkie dobro, z wyjątkiem dobra polegającego na spokojnym sumieniu, to jest na czynieniu dobrze bliźniemu, jest względne, niestałe i niezależne ode mnie. Wszystkie te trzy warunki łączy dobro czynienia dobrze bliźniemu. Zaspokajanie własnych potrzeb jest dobrem tylko w tej mierze, w jakiej może ono sprzyjać dobru bliźniego. Jest ono  środkiem. Na czym polega dobro bliźniego? Nie jest bezwzględne jak dobro własne. Albo dobre jest to, co uważam za takie podług moich pojęć i skłonności. Dlatego skłonności i miara rozumu nie mają wpływu na wartość człowieka. Chciwiec jest dobry, jeśli daje pieniądze; mędrzec jest dobry, jeśli poucza; leń jest dobry, jeśli pracuje dla innych. Ale pogląd ten jest wątpliwy, bo obiektywny. Nieść ludziom ulgę w cierpieniach — to dobro subiektywne. Ale gdzie jest granica między cierpieniem a pracą? Cierpienie fizyczne jest wyraźne, i to zależnie od przyzwyczajeń. Pragnę powiedzieć, że czynić dobrze — to dawać możność innym czynienia tak samo, oddalanie wszystkich przeszkód ku temu — niedostatku, ciemnoty i rozpusty. Ale znów brak jasności.

Wczoraj zastanawiałem się nad zagadnieniem, czy to możliwe, żeby przyjemności bez pożytku były złe; dziś twierdzę, że tak. Człowiek, który rozumie prawdziwe dobro, nie będzie pragnął innego. Przy tym nie tracić najmniejszej możliwości czynienia dobra — oto doskonałość. Nie szukać pożytku bliźniego, poświęcać ten pożytek własnemu — oto zło. Między jednym a drugim — większą lub mniejszą miarą działalności — jest ogromna przestrzeń, w której Stwórca umieścił ludzi i dał im możność wyboru. Idę spać, 11 godzina.

1 lipca [1852]

Wstałem późno, pogoda okropna, byłem na poczcie, otrzymałem pieniądze i list z wiadomością o zaprotestowanych wekslach Kopyłowa. Napiszę jutro list do Andrzeja i Sieriożeńki. Mogę stracić Jasną i bez względu na jakąkolwiek filozofię będzie to dla mnie straszny cios. Jadłem obiad, pisałem mało i źle, nic nie zrobiłem dobrego. Jutro skończę Dzieciństwo i rozstrzygnę o jego losie. Kładę się, pół do 12.

2 lipca [1852]

Wstałem o 5. Spacerowałem, czytałem Nouvelle Héloise, naszkicowałem list do redaktora. Sprawiedliwość jest ostateczną miarą cnoty, do której obowiązany jest każdy. Wyżej od niej — stopnie ku doskonałości, niżej — występek. (...)

4 lipca [1852]

Waniuszka obudził mnie przed 5. Wstałem, skończyłem poprawianie i napisałem listy: do Fiedurkina (dobrze), do Kopyłowa (nieźle), do Tatiany Aleksandrowny (całkiem dobrze), do Beerowej (mądrze, lecz niedbale). Napisałem upoważnienie i podanie i wszystko wysłałem pocztą dość porządnie. Zjadłem obiad i nic nie robiłem, piłem wody; ze zbytnią przyjemnością patrzyłem na Kriukową, byłem złośliwy. Popełniłem nieostrożność: wypiłem butelkę kwasu, to mnie poruszyło i teraz się pocę.

Cel, który znalazłem w życiu, nie pochłania mnie już tak bardzo. Czyżby to nie była prawdziwa, niezachwiana zasada, lecz jedna z tych myśli, które pod wpływem ambicji, próżności i dumy równie szybko się rodzą, jak znikają? Nie, ta zasada jest prawdziwa. Moje sumienie mi to mówi. Chcę, żeby wskutek tego nastawienia całe moje życie popłynęło lepiej i lżej. Nie, tę zasadę trzeba popierać czynami, a wtedy czyny będą usprawiedliwione przez zasadę. Trzeba pracować.

Napisać list do Nikoleńki i Djakowa. Najpierw pisać List z Kaukazu. (...)

7 lipca [1852] (Żeleznowodsk)

Wstałem o 6., bolały mnie zęby i czułem wielkie osłabienie, piłem wodę. Las jest bardzo piękny. Napisałem list do Tatiany Aleksandrowny, którego nie wyślę, i list do Nikoleńki. Trzeba się spieszyć z ukończeniem satyry w mym Liście z Kaukazu, bo satyra nie leży w moim usposobieniu. Piłem wodę, kąpałem się, znów przeziębiłem zęby i teraz mnie bolą. Położę się o 11.

9 lipca [1852]

Wstałem o 8. Piłem wodę i kąpałem się, pisałem List z Kaukazu, nieźle. Bolały mnie zęby, czytałem z wielką przyjemnością Confessions. Przyjechali Chiłkowski i Alifer. Z pierwszym roztrząsałem swoje plany artyleryjskie, zrobił słuszne zastrzeżenia — niepoziome położenie kół. Pomyślę o tym. Bujemski wtrącił się do rozmowy i obraziłem go. Kładę się ze strasznym bólem zębów. 11 godzina.

10 lipca [18521

Wstałem późno i w najgorszym nastroju. (...) Dwie myśli urocze i możliwe, ale zbyt piękne, żeby się spełniły. Mieszkać we trójkę: Nikoleńka, Masza i ja. Walerian będzie oczywiście przeszkadzać, ale te trzy osoby są tak przyjemne, że i jego uczyniłyby przyjemnym. Druga. Oddać Jasną Nikoleńce i otrzymywać co roku 600 rubli srebrem. Jeśli zostanę tu w wojsku, zrobię to. Kładę się. 11 godzina.

15 lipca [1852]

Wstałem o 6. Zachowałem się grubiańsko wobec Bujemskiego. Zwykły tryb życia — zdrowie i stan ducha. List z Kaukazu leży na stole, a ja się nie zabierani do niego. Czytam Russa i czuję, o ile wyżej stoi ode mnie pod względem wykształcenia i talentu, jeśli zaś chodzi o szacunek dla siebie samego, stanowczość i rozsądek — niżej. (...)

18 lipca [1852]

Wczoraj długo nie mogłem zasnąć z powodu reumatyzmu i światła księżyca, siedziałem przy oknie i myślałem — dużo dobrych myśli. Wstałem późno. Piłem wodę, kąpałem się, zawierałem znajomości i nic a nic nie robiłem. Obmyślam plan rosyjskiej powieści ziemiańskiej z tezą.

Modlę się tak: Boże, zbaw mnie ode złego, to jest zbaw mnie od pokusy czynienia źle, i daruj mi dobro, to jest możność czynienia dobrze. Czy będę doświadczał złego czy dobrego — bądź wola Twoja! — Czyż możliwe, że nigdy nie ustalę pojęcia Boga równie wyraźnie, jak pojęcia cnoty? Jest to teraz moje najgorętsze pragnienie.

Kara jest niesprawiedliwością. Odwetu nie może wymierzać człowiek, zbyt jest ograniczony — będąc sam człowiekiem. Kara jako groźba jest niesprawiedliwa, ponieważ człowiek poświęca zło pewne dla wątpliwego dobra. Wygnanie — a nawet śmierć — są sprawiedliwe. Śmierć nie jest złem, gdyż jest niewątpliwym prawem Boga. Pojęcie Boga wypływa z przekonania o słabości człowieka.

Kładę się. Pół do 10. Zdaje mi się, że przez cały czas pobytu w Żeleznowodsku w głowie mojej powstaje i dojrzewa wiele dobrego (słusznego i pożytecznego), nie wiem, co z tego wyniknie.

20 lipca [1852]

W nocy nie spałem, wstałem o 6., piłem wodę w domu, byłem u Rogera. Przeszedłem do 8. numeru. Jestem jak gdyby zdrowszy, ale wciąż nie robię nic. Nie palę od dzisiaj. Jutro zaczynam przerabiać List z Kaukazu i zastąpię siebie ochotnikiem. Kładę się. Pół do 10.

3 sierpnia [1852]. (Piatigorsk)

Wstałem wcześnie. (...) Chiłkowski wyjechał. Nastrój znakomity, spędziłem cały dzień w ogrodzie. Czytałem Politique. W swojej powieści ukażę zło rządów rosyjskich, a jeżeli uznam ją za zadowalającą, resztę życia poświęcę na ułożenie planu arystokratycznych rządów wyborczych w oparciu o monarchię na podstawie istniejących wyborów. Oto cel dla cnotliwego życia. Dzięki ci, Boże, daj mi siły.

6 sierpnia [1852]. (Galugaj)

Droga: marzenia, drobne przykrości, bałagan. Myślę bez przerwy o wyprawie i wciąż jeszcze się na nią nie zdecydowałem. Obmyślę z bratem, gdy się dowiem dokładnie o wszystkim. Przyszłość pochłania nas więcej niż teraźniejszość. To dobra skłonność, jeśli myślimy o przyszłości tego świata. Żyć teraźniejszością,  to jest postępować obecnie jak najlepiej — oto mądrość. W Galugaju zawarłem znajomość z kapitanem i pojadę do niego do K.

17 sierpnia [1852] (Starogładkowska)

Byłem na rewii. Najlepsze, czego się mogę spodziewać po służbie w wojsku, to przejść w stan spoczynku. Po powrocie z rewii spałem do 9 godziny. Głowa bardzo świeża. Przyczyny upadku literatury: czytanie lekkich utworów stało się przyzwyczajeniem, a tworzenie — zajęciem. Napisać w życiu jedną dobrą książkę aż nadto wystarcza. I przeczytać też.

Dyscyplina konieczna jest tylko zdobywcom. Dla każdego człowieka istnieje jedna szczególna droga, na której każda sytuacja staje się dla niego prawdziwa. Nic mnie tak nie przekonało o istnieniu Boga i naszego stosunku do niego, jak myśl, że zdolności dane są wszystkim zwierzętom odpowiednio do ich potrzeb, które one mają zaspokajać. Ani mniej, ani więcej. Na cóż więc dano człowiekowi zdolność pojmowania: przyczyny, wieczności, nieskończoności, wszechpotęgi? Przypuszczenie to (o istnieniu Boga) — jest hipotezą potwierdzoną znakami. Wiara, stosownie do stopnia rozwoju człowieka, uzupełnia jej słuszność.

18 sierpnia [1852]

Oto cztery reguły, którymi kierują się ludzie:

1) Żyć dla własnego szczęścia.

2) Żyć dla własnego szczęścia czyniąc innym możliwie najmniej złego.

3) Czynić innym to, co byś pragnął, żeby inni czynili tobie.

4) Żyć dla szczęścia innych. Cały dzień byłem w służbie lub z bratem i oficerami. Plan powieści zaczyna się zarysowywać.

25 (sierpnia) [1852}

Zabiłem bekasa. Dwa razy na musztrze. Nie można wymagać od siebie zachowania zupełnej niewinności. Jakże często cały rodzaj ludzki zbaczał z prawej drogi. Trzeba pracować umysłowo. Wiem, że byłbym szczęśliwy nie znając tej pracy. Ale Bóg mnie postawił na tej drodze: trzeba nią kroczyć.

28 sierpnia 1852

Mam 24 lata, a jeszcze niczego nie dokonałem. Czuję, że nie na próżno od ośmiu już lat walczę ze zwątpieniem i namiętnościami. Ale do czego jestem przeznaczony? Pokaże to przyszłość. Zabiłem trzy bekasy.

29 (sierpnia) [1852]

Byłem z Nikoleńką na polowaniu, zabiłem bażanta i zająca. Spałem, dostałem list z Petersburga od Isławina (paskudny list, na który odpowiem zamiast uszczypliwości, jak zamierzałem zrobić, prawdziwą wzgardą — milczeniem) i od redaktora; tym listem ucieszyłem się jak dziecko. O pieniądzach ani słowa. Jutro napisać listy: do Niekrasowa, Bujemskiego — i tworzyć.

2 września [1852]

Konna musztra. Wieczorem zabiłem trzy bażanty. Co to za urocza książka Dawid Copperfield.

3 września [1852]

Widziałem księżyc z lewej strony. Popędem duszy jest dobro bliźnich. Popędem ciała — dobro osobiste. W tajemniczej więzi duszy i ciała tkwi rozwiązanie zagadki sprzecznych dążeń. Chyba nie wyspałem się i wróciwszy z musztry byłem w bardzo złym humorze. Zużyję cały czas, jaki będę zmuszony pozostać tutaj, na to, żeby być lepszym i przygotować się do życia, które wybrałem.

5 września [1852]

Cały dzień byłem w domu. Gardło mnie boli. Napisałem list do Niekrasowa. Nie  piszę z lenistwa, choć mam chęć.

19 września [1852]

Polowałem. Plan mojej powieści, zdaje się, dostatecznie dojrzał. Jeśli teraz nie zabiorę się do niej, to znaczy, że jestem niepoprawny leń.

22 września [1852]

Zęby przestały mnie boleć i zabrałem się do pisania, ale przyjechał Cezarchan i przeszkodził mi. Byłem z Sulimowskim na polowaniu, zabiłem trzy bażanty. Czytałem Historię wojny 13 roku. Tylko leń lub człowiek niezdatny do niczego może mówić, że nie znalazł zajęcia. Napisać prawdziwą, prawdomówną historię Europy naszego wieku. Oto cel na całe życie. Mało jest w historii epok tak pouczających jak ta, i tak mało jest omówionych beznamiętnie i wiernie, tak właśnie jak omawiamy teraz historię Egiptu i Rzymu. Bogactwo, świeżość źródeł i beznamiętność historyczna, niesłychana — oto doskonałość. Zanim pomyślałem o pisaniu, przyszła mi do głowy jeszcze jedna cecha piękna, o której nie myślałem — wyrazistość, plastyczność charakterów.

29 września [1852]

(...) Czytałem nowy numer „Sowriemiennika". Jedna dobra opowieść podobna do mego Dzieciństwa, lecz powierzchowna.

30 września [1852]

Jestem niezdrów, łamanie w nodze i szczękach. Pisałem trochę, byłem na polowaniu. Dostałem list od Niekrasowa — pochwały, ale nie pieniądze.

1 października [1852]

Odwaliłem Szkalika, nieźle. Jeżeli co dzień będę tyle pisał, to w ciągu roku napiszę dobrą powieść. Smutno bez Nikoleńki, choć zrobiłem porządek.

2 października [1852]

Wstałem wcześnie, w domu czytałem, przyszedł Nikoleńka. Poszedłem do niego przed obiadem. Po obiedzie spałem, przeszedłem się, napisałem list do Tatiany Aleksandrowny, podziwiałem Japiszkę. Japiszka, safagildy, tańce kozacze ze śpiewem i strzelaniem, szakałki i piękna gwiezdna noc — cudnie. Szczególny charakter. Napisałem dobrze pół arkusza. Z Nikoleńką czuję się czasem nieswojo. Najlepszy sposób to nie krępować się. Jeżeli nieprzyjemnie jest obcować z nim — nie obcować.

4 października [1852]

Rozstrzygnąłem sprawę zakończenia powieści: po zajęciu majątku, nieudanej pracy w stolicy, połowicznym zapale do światowości, chęci znalezienia towarzyszki i rozczarowaniu do wyboru siostra Suchonina powstrzyma go. Wtedy zrozumie, że jego zapały nie są złe, lecz szkodliwe, że można czynić dobrze i być szczęśliwym doznając złego.

Zabiłem cztery bażanty, byłem w łaźni. U Aleksiejewa, który mnie zwolnił z dyżurów.

5 października [1852]

(...) Wydaje mi się, że tu na Kaukazie nie jestem w stanie opisać chłopskiego życia. To mnie niepokoi.

8 października [1852]

Byłem cały dzień do wieczora w dziwnym stanie nieprzezwyciężonej apatii: ani czytać, ani pisać. Czytałem jakieś paskudztwo, potem napisałem półtora arkusza. Trzeba na zawsze odrzucić myśl o pisaniu bez poprawek. Trzy-cztery razy to jeszcze za mało. Wczoraj posłałem Waniuszkę do koszar za grubiaństwa. Bardziej niż kiedykolwiek zdecydowany jestem podać się do dymisji, wszystko jedno na jakich warunkach. Służba w wojsku przeszkadza mi w dwu powołaniach, jedynych, jakie w sobie poczułem, szczególnie w lepszym, szlachetniejszym — głównym — w tym, co do którego bardziej pewny jestem, że znajdę w nim ukojenie i szczęście. Rozstrzygnie o wszystkim to, czy Brimmer podał mnie [do awansu na stopień oficerski], czy nie. Jeżeli podał, poczekam z napisaniem do Petersburga, a jeżeli nie, natychmiast podaję się do dymisji.

13 października [1852]

Poczta męczy mnie oczekiwaniem. Chodziłem z Nikoleńką i sam, zabiłem dwa bażanty, dużo pisałem. (...) Chcę pisać szkice kaukaskie dla wyrobienia stylu i dla pieniędzy.

10 października [18521

Prostota jest głównym warunkiem piękna moralnego. Ażeby czytelnicy współczuli bohaterowi, trzeba, żeby w nim poznawali zarówno swoje przywary, jak i cnoty, cnoty — możliwe, przywary — konieczne. Wpadł mi pomysł, by zajmować się muzyką. Bez względu na to, czym się będę zajmował, spodziewam się, że od jutra zacznę pracować niestrudzenie. Pomysł powieści jest szczęśliwy — może nie być doskonała, ale mimo to będzie pożyteczną i dobrą książką. Dlatego trzeba nad nią pracować, wciąż pracować, bez przerwy.

Jeżeli list od redaktora zachęci mnie do pisania szkiców o Kaukazie, oto ich plan: 1) Obyczaje ludów: a) Historia Sał., b) Opowiadanie Bałty, c) Wyprawa do Mamakaj-Jurtu. 2) Podróż morska: a) Historia Niemca, b) Ormiańskie rządy, c) Wędrówka mamki. 3) Wojna: a) Przejście, b) Posuwanie się, c) Co to jest odwaga?

Podstawy Powieści o ziemianinie rosyjskim. Bohater szuka w życiu wiejskim urzeczywistnienia ideału szczęścia i sprawiedliwości. Nie znajdując, rozczarowany, chce szukać go w życiu rodzinnym. Jego przyjaciółka nasuwa mu myśl, że szczęście tkwi nie w ideale, lecz w nieustannej pracy życia, mającej za cel — szczęście drugich. (...)

21 października [1852]

Pisałem mało (trzy czwarte arkusza). W ogóle byłem cały dzień w złym humorze; po obiedzie przeszkodził mi Japiszka. Ale jego opowieści są zdumiewające. Szkice kaukaskie: 1) Opowieści Japiszki: a) O polowaniu, b) O dawnym życiu Kozaków, c) O jego przygodach w górach.

28 października [1852]

Od dzisiaj trzeba znów liczyć czas swego wygnania. Papiery moje zwrócono; a więc przed połową roku, to znaczy lipcem 1854 (roku) nie mogę spodziewać się powrotu do Rosji, a przejścia w stan spoczynku przed 1855 rokiem. Będę miał 27 lat. Och, dużo! Jeszcze trzy lata służby. Trzeba je spędzić z pożytkiem. Przyzwyczaić się do pracy. Napisać coś dobrego i przygotować się, to jest sporządzić reguły życia na wsi. Boże, dopomóż mi. Pisałem bardzo mało, byłem na polowaniu i gadałem u Nikoleńki. To egoista.

29 października [1852]

Ostatnie słowo potwierdziło się dzisiaj. Zresztą sam jestem głupi, że wziąłem sobie do serca jego uwagę, że on też ma mało pieniędzy. Napisałem list do Tatiany Aleksandrowny — smutny list... Jeździłem z psami... Nikoleńka przyszedł do mnie i czytał mi swoje notatki o polowaniu. Ma sporo talentu. Ale forma niedobra. Powinien zaniechać opowiadań o polowaniu i zwrócić większą uwagę na opisy przyrody i obyczajów, są one u niego bardzo dobre i bardziej urozmaicone. Nic nie pisałem, nie czytałem.

31 października [1852]

Wczoraj i dziś niewiele pisałem. Ząb mnie boli. Przeczytałem swoją powieść, zniekształconą do niemożliwości.

8 listopada [1852]

Otworzyłem kajet, ale nic nie napisałem. Napisałem do redaktora list, który mnie uspokoił, ale go nie wyślę. Byłem na polowaniu, w łaźni, u brata i chyba się przeziębiłem.

13 listopada [1852]

Wypiłem szklankę czychiru i pojechałem z psami, jeździłem do nocy, znów napiłem się, wstąpiłem do Chiłkowskiego, by oddać pieniądze, i przesiedziałem tam około dwóch godzin. Nikoleńka bardzo mnie martwi; nie kocha mnie i nie rozumie. Najdziwniejsze w nim to, że wielki rozum i dobre serce nie zrodziły nic dobrego. Brak jakiejś więzi między tymi dwoma przymiotami. Świetnie powiedział Japiszka, że jestem jakiś nie kochany. I właśnie sam czuję, że nie mogę nikomu być miły; i wszyscy są dla mnie uciążliwi. Mimo woli mówiąc o czym bądź wyrażam oczami takie rzeczy, których nikt nie lubi słuchać, i przykro mi samemu, że je mówię.

17 listopada [1852]

Cały dzień byłem w domu, pisałem niewiele. Wszystko, co napisane, naszkicowane jest niedbale, dużo trzeba będzie przerabiać. Jutro jadę do Szołkowej. Jeszcze raz pisałem do Djakowa i redaktora listy, których znów nie wyślę. Do redaktora za szorstko, a Djakow mnie nie zrozumie. Trzeba się przyzwyczaić, że nikt mnie nigdy nie zrozumie. Los ten chyba wspólny jest wszystkim zbyt trudnym ludziom.

(25 listopada [1852] Starogładkowska)

20, 21, 22, 23, 24, 25 polowałem bardzo źle, w Paroboczy i w Szołkowej, ale byłem dobry i nie nudziłem się. Kiedyś rozmawiałem z Nikoleńka, częściowo odkryłem mu plan swego życia i mówiłem o metafizyce N. S. Metafizyka to nauka o myślach, nie nadających się do wyrażenia słowami. Dziś przyjechałem do domu, był głupi Swieridow; wczoraj trochę pisałem, nieźle. Przeczytałem krytykę swojej powieści z niesłychaną radością i opowiedziałem o tym Ogolinowi.

28 listopada [1852]

Miałem okropny sen o Tatianie Aleksandrownie. Byłem konno z Japiszka, niczego nie zaszczułem. Byłem u brata, próbowałem pisać, nie idzie mi. Widać minął dla mnie czas przelewania z pustego w próżne. Pisać bez celu i nadziei na pożytek stanowczo nie potrafię. (...)

29 listopada [1852]

Polowałem na dropie, byłem! w łaźni u Nikoleńki. Dostałem list z Jasnej i 100 rubli. Zabiorę się do wykończenia opisu wojny i do Lat chłopięcych. Książka pójdzie swoją drogą.

30 listopada [1852]

Dużo myślałem, ale nic nie robiłem. Jutro rano zabiorę się do przeróbki opisu wojny, a wieczorem do Lat chłopięcych, które stanowczo postanowiłem pisać dalej. Cztery epoki życia ? złożą się na moją powieść przed Tyflisem. Mogę pisać o niej, bo jest mi daleka. I jako powieść o życiu człowieka mądrego, wrażliwego i zabłąkanego będzie ona pouczająca, choć nie dogmatyczna. Natomiast powieść o rosyjskim ziemianinie będzie dogmatyczna. (...)

1 grudnia [1852]

Pracowałem cały dzień nad opisem wojny. Wszystko, co satyryczne, nie podoba mi się, a ponieważ wszystko było w tonie satyrycznym, więc trzeba wszystko przerabiać. (...)

3 grudnia [1852]

Dużo pisałem. Zdaje się, żel będzie dobre. I nie w duchu satyry. Jakieś wewnętrzne uczucie głośno przemawia przeciw satyrze. Przykro mi nawet opisywać złe strony całej klasy społecznej, nie tylko osób. (...)

11 grudnia [1852]

Byłem na rewii u Lewina.   Jeździłem konno. Stanowczo wstyd mi zajmować się takimi głupstwami, jak moje opowiadania, gdy mam zaczętą tak świetną rzecz, jak Powieść o ziemianinie. Co po pieniądzach, idiotycznej sławie literackiej? Lepiej z przekonaniem i zapałem pisać dobrą, pożyteczną rzecz. Przy takiej pracy nigdy się człowiek nie zmęczy. A ja skończę — oby tylko starczyło życia i ochoty — robota się znajdzie.

24 grudnia [1852] Wigilia.

Skończyłem opowiadanie. Jest niezłe.

26 grudnia [1852]

Trzeci dzień czytam Lermontowa. Byłem u Nikoleńki, widziałem Aleksiejewa, zaczynamy się z nim godzić, ale byłem zmieszany. Kiedy nareszcie będę zawsze i we wszystkich okolicznościach zupełnie swobodny! Nic nie pisałem; ale jutro na pewno zacznę. Spotkałem późno obejmujących się Kozaka i Kozaczkę i z przyjemnością przypomniałem sobie hulanki z kobietami. Zwłaszcza rano, jak się wychodzi. Wysłałem przez Sulimowskiego opowiadanie i opowiedziałem mu.

27 grudnia [1852]

Długo spałem, zacząłem właśnie pisać powieść — przeszkodzili mi oficerowie. Jeździłem konno, a po powrocie czytałem i pisałem wiersze. Idzie mi dość łatwo. Myślę, że będzie to bardzo pożyteczne dla wyrobienia sobie stylu. Nie mogę nie pracować. Dzięki Bogu; ale literatura to bzdury i miałbym ochotę pisać tu regulamin i plan gospodarki.

1853

(1 stycznia [1853], Czerwienna?)

1) Wyruszyłem z dywizjonem, jestem wesół i zdrów.

6 (stycznia [1853], Grozna)

Była idiotyczna rewia. Wszyscy — zwłaszcza brat — piją, sprawia mi to wielką przykrość. Wojna to talia brzydka i niesprawiedliwa rzecz, że ci, którzy wojują, starają się zagłuszyć w sobie głos sumienia. Czy dobrze czynią? Boże, poucz mnie i przebacz, jeżeli czynię źle.

12 (stycznia) [1853]

Mam pomysł szkicu Bal i burdel. Gardło mnie boli. Mimo to jestem w dobrym humorze.

21 stycznia [1853]

Pisałem trochę, ale tak niedokładnie, powierzchownie i do tego stopnia mało, że to do niczego niepodobne. Zdolności umysłowe przytępiają się wskutek tego bezcelowego i bezładnego życia oraz towarzystwa ludzi, którzy nie chcą i nie mogą zrozumieć niczego poważniejszego czy szlachetniejszego. Jestem bez grosza; ta sytuacja wywołuje moje obawy, żeby źle o mnie nie pomyślano, co właśnie dowodzi, iż mógłbym zrobić coś złego. W karty nie chcę już więcej grać, nie wiem, jak Bóg da. Jakiż więc zachwalany pożytek przynosi mi Kaukaz, skoro prowadzę tu tego rodzaju życie? Po przyjeździe do Tuły znów mimo woli wkroczę na utartą drogę Kulikowów, Gasz i Lutikowów. Nie, dość tego!

20 lutego [1853]. (Obóz na górskim Kaczkałykowskim grzbiecie)

Wyruszyliśmy z Groznej do Kurinskoje bez boju. Staliśmy tam około dwóch tygodni, potem rozbiliśmy obóz na Kaczkałykowskim grzbiecie górskim. 16. była potyczka artyleryjska w nocy i 17. w dzień. Dobrze się sprawowałem. Przez cały ten czas wygrywałem, ale teraz jestem bez grosza, choć mam dłużników. Pod tym względem charakter mi nie dopisał, ale na ogół sprawowałem się dobrze. Dziś Ogolin powiedział mi, że otrzymam krzyż. Daj Boże — a tylko dla Tuły.

10 marca [1853]. (Obóz nad rzeką Gudermesa)

Krzyża nie otrzymałem, a na odwachu siedziałem z łaski Olifera. A więc kozacka służba nic mi nie przyniosła prócz trudów, próżniactwa, niedobrych znajomości. Trzeba prędzej kończyć. (...)

16 kwietnia [1853]. (Starogładkowska)

Dawno nie pisałem. Przyjechawszy około 1 kwietnia do Starogładkowskiej, żyłem dalej tak, jak podczas wyprawy. Jak gracz, który boi się porachować, ile jest winien. Przegrałem mimochodem do Sulimowskiego 100 rubli srebrem. Jeździłem bezskutecznie do Czerwlonnej w celu uzyskania świadectwa choroby. Chciałem przejść w stan spoczynku, ale fałszywy wstyd — miałbym wrócić do Rosji jako podchorąży — stanowczo mnie powstrzymuje. Poczekam na awans, który wątpię, czy przyjdzie — już przyzwyczaiłem się do wszelkich niepowodzeń. W Nowogładkowskiej, jeśli nie zgrzeszyłem w Wielki Wtorek, to tylko dlatego, że Bóg mnie uratował. Chciałbym wkroczyć na dawny tor samotności, ładu, dobrych, poczciwych myśli i zajęć. Boże, dopomóż mi. Doświadczam teraz pierwszy raz uczucia nadzwyczaj smutnego i przykrego: żalu nad utraconą bez pożytku i uciech młodością. A czuję, że młodość minęła. Czas się z nią pożegnać.

18 kwietnia [1853]

Wstałem wcześnie, czytałem Awdiejewa Skrzydlatego smoka, pisałem nieźle. Plan opowiadania dopiero teraz zaczyna wyraźnie się zarysowywać. Zdaje się, że opowiadanie może być dobre, jeżeli potrafię umiejętnie ominąć jego trywialną stronę. Jednak zmarnowałem dużo czasu z powodu nieprzyzwyczajenia do pracy. (...)

8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 maja [1853]

Przez te siedem dni niczego nie zrobiłem. (...) Dostałem listy od Niekrasowa, Sierioży i Maszy — wciąż o moim pisarstwie — pochlebne dla miłości własnej. Opowiadanie Noc wigilijna całkowicie przemyślałem. Chcę się zabrać i znów wejść na drogę uporządkowanego życia: czytanie, pisanie, ład i powściągliwość. Z powodu bab, których nie mam, i krzyża, którego nie dostałem, przebywam tu i marnuję najlepsze lata życia. Co za głupota! Boże, daj mi szczęście.

15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22 maja [1853]

(...) Rzuciłem opowiadanie i piszę Lata chłopięce z taką samą ochotą, z jaką pisałem Dzieciństwo. Mam nadzieję, że będzie tak samo dobre. Wszystkie moje długi spłacone. Otwiera się przede mną świetna kariera literacka, powinienem dostać awans. Jestem młody i mądry. Czego — zdawałoby się — pragnąć jeszcze. Trzeba pracować i być powściągliwym, a mogę być jeszcze bardzo szczęśliwy.

22, 23, 24, 25, 26, 27 maja [1853]

Zgoła nic szczególnego. Pisałem mało, ale za to ostatecznie obmyśliłem Lata chłopięce i Pacholęctwo, które spodziewam się ukończyć. Dziś Aleksiejew przysłał mi papier, w którym Brimmer obiecuje przenieść mnie w stan spoczynku z rangą urzędnika cywilnego. Gdy przypominam sobie swoją służbę, mimo woli się wściekam. Jeszcze się nie zdecydowałem, chociaż zgodnie z moim obecnym poglądem na życie, który przetrwał z tego, com sobie ułożył w Piatigorsku, nie powinienem się zastanawiać. Rozważę jak należy. Wciąż nie mogę się przyzwyczaić do porządku i punktualności, chociaż się staram.

23 czerwca [1853]

Prawie miesiąc nic nie pisałem. Przez ten czas byłem z kunakami w Wozdwiżeńskiej. Grałem w karty i przegrałem Sułtana. Omal że nie dostałem się do niewoli, ale w tym przypadku zachowałem się dobrze, chociaż zbyt sentymentalnie. Przyjechawszy do domu, postanowiłem spędzić tu miesiąc, żeby skończyć Lata chłopięce, ale przez cały tydzień zachowywałem się tak bez sensu, że zrobiło mi się bardzo przykro i smutno, jak bywa zawsze, kiedy jestem niezadowolony z siebie. Wczoraj Griszka opowiadał, że byłem blady po tym zajściu, gdy łapali mnie Czeczeńcy, i że nie śmiem bić Kozaka, który uderzył 'babę, bo on mi odda. Wszystko to tak mnie podenerwowało, że miałem bardzo wyraźny i nader przykry sen, a zbudziwszy się późno, czytałem o tym, jak Aubrey zniósł swoje nieszczęście i że jak powiada Szekspir, człowieka poznaje się w nieszczęściu. Nagle przestałem rozumieć, jak mogłem tak źle się prowadzić przez cały ten czas. Jeśli będę wyczekiwał okoliczności, w których łatwo zdołam być cnotliwy i szczęśliwy, nigdy się nie doczekam: jestem tego pewien.(...)

25 czerwca [1853]

Dziś dostałem od Sierioży listy, w którym donosi mi, że książe Gorczakow chciał pisać o mnie do Woroncowa, oraz pismo o dymisji. Nie wiem, jak się to wszystko skończy, ale mam zamiar jechać w tych dniach do Piatigorska. W niczym nie jestem konsekwentny i stały. I dlatego ostatnio, odkąd zacząłem zwracać na siebie uwagę, czuję do siebie niewypowiedziany wstręt. Gdybym dążył konsekwentnie do zaspokojenia próżności, jak wtedy, gdy tu przyjechałem, odnosiłbym sukcesy służbowe i miałbym powód do zadowolenia z siebie; gdybym był konsekwentny w nastawieniu moralnym, jakie miałem w Tyflisie, mógłbym gardzić brakiem sukcesów — i też byłbym zadowolony z siebie. Zarówno w błahych, jak i w ważnych sprawach wada ta niweczy szczęście w moim życiu. Gdybym był konsekwentny w namiętności do kobiet, miałbym powodzenie i wspomnienia; gdybym był konsekwentny w powściągliwości, byłbym dumny i spokojny. Ta przeklęta służba zupełnie sprowadziła mnie z drogi, na którą wkroczyłem był tak dobrze i na którą znów chcę wejść mimo wszystko, bo jest najlepszą. Boże, poucz mnie.

Nie mogę pisać. Piszę zbyt ospale i źle. A co mam robić prócz pisania? Teraz zastanawiałem się nad swym położeniem. W głowie kręciło się takie mnóstwo różnorodnych myśli, że długo nie mogłem niczego zrozumieć prócz tego, że jestem niedobry i nieszczęśliwy. Po tym czasie przykrych rozmyślań przyszły mi do głowy następujące myśli: cel mego życia jest wiadomy — dobro, które winien jestem swoim poddanym i rodakom; pierwszym winien jestem dlatego, że nimi władam; drugim dlatego, że posiadam talent i rozum. Ostatni obowiązek jestem w stanie wypełniać teraz, natomiast dla spełniania pierwszego muszę użyć wszystkich zależnych ode mnie środków.

Pierwszą moją myślą było sporządzenie sobie reguł życia, więc teraz mimo woli wracam do niej. Lecz ile czasu straciłem na darmo! Być może Bóg tak ułożył moje życie, aby dać mi więcej doświadczenia. Wątpię, czybym tak dobrze zrozumiał swój cel, gdybym był szczęśliwy w zaspokajaniu namiętności. Określać naprzód swoje działania i sprawdzać ich wykonanie — była to myśl szczęśliwa, więc powracam do niej. Od dzisiejszego wieczoru, w jakichkolwiek będę warunkach, przyrzekam sobie, ,że co wieczór będę to wypełniać. Często przeszkadzał mi w tym fałszywy wstyd. Przyrzekam sobie przezwyciężać go w miarę możności. Bądź bezpośredni, choć szorstki, szczery wobec wszystkich, lecz nie dziecinnie szczery bez potrzeby. Wyrzekaj się wina i kobiet. Uciecha jest taka mała, niewyraźna, a skrucha tak wielka! Każdej rzeczy, którą robisz, poświęcaj się całkowicie. Przy każdym silnym wrażeniu wstrzymuj się od odruchów, lecz skoro namyślisz się raz, choćbyś się nawet mylił — postępuj stanowczo.

(...) Jutro wstać wcześnie, pisać Lata chłopięce przed obiadem — po obiedzie pójść do chochłów i poszukać okazji do spełnienia dobrego uczynku, potem pisać Dziennik kaukaskiego oficera lub Zbiega — do czasu kolacji. Pobiegać. Pisać Lata chłopięce lub reguły życiowe.

29 czerwca [1853]

Rano dobrze się sprawowałem, ale po obiedzie nie robiłem nic. Tak dobrze obmyślony plan Zapisków kaukaskiego oficera wydał mi się niedobry i spędziłem całe popołudnie z chłopakami i Japiszką. Wrzuciłem Griszkę i Waśkę do wody. Niedobrze. Dobrze czy źle, trzeba zawsze pisać. Pisząc przyzwyczajam się do pracy i wyrabia mi się styl, choćby nie było z tego bezpośredniej korzyści. Jeśli zaś nie piszę, szaleję i robię głupstwa. Na czczo pisze się lepiej. (...)

8 lipca [1853]

Wstałem późno. Zacząłem już pisać, ale mi nie idzie. Zbyt jestem niezadowolony ze swego bezcelowego, bezładnego życia. Czytałem Profession de foi du vicaire savoyard i, jak zawsze podczas tej lektury, rodziło się we mnie mnóstwo mądrych i szlachetnych myśli. Tak, główne moje nieszczęście — to wielki rozum. Spałem po obiedzie, grałem trochę z chłopakami i bardzo źle zrobiłem, że ich nie tylko nie powstrzymałem, lecz dałem im powód do natrząsania się z Japiszki.

Me mogę udowodnić sobie istnienia Boga, nie znajduję ani jednego ważkiego dowodu i uważam, że zrozumienie tego nie jest konieczne. Łatwiej i prościej jest pojąć istnienie całego świata z jego niepojęcie pięknym ładem niż istotę, która go stworzyła. Dążenie duszy i ciała człowieka do szczęścia jest jedyną drogą do zrozumienia tajemnic życia. Kiedy dążenie duszy zderza się z dążeniem ciała, pierwsze powinno brać górę, bo dusza jest nieśmiertelna, tak samo jak szczęście, które sobie przyswaja. Osiągnięcie szczęścia jest drogą jej rozwoju. Występki duszy są skażonymi szlachetnymi dążeniami. Próżność — chęcią zadowolenia z siebie. Chęć zysku — chęcią czynienia więcej dobrego. Nie rozumiem konieczności istnienia Boga, lecz wierzę w Niego i proszę, by mi pomógł Go zrozumieć.

9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 lipca [1853]. (Piatigorsk)

Wyjechałem ze Starogładkowskiej bez najmniejszego żalu. W drodze Arsłan-Chan zbrzydł mi śmiertelnie. Przyjechawszy do Piatigorska, znalazłem Maszę, która rzuciła się w wir tutejszego życia. Zabolało mnie to — nie myślę, żeby z zawiści, ale przykro mi było rozstać się z przekonaniem, że jest wyłącznie matką rodziny. Zresztą jest tak naiwnie urocza, że w tutejszym zepsutym towarzystwie pozostaje czysta. Wysłałem listy: do Bariatińskiego — dobry; do Brimmera — niezły i do Moora — niedobry. Walerian jest rozsądny i uczciwy, ale brak mu tej subtelnej szlachetności uczuć, która jest dla mnie konieczna, żeby się zbliżyć do człowieka. Baron — dobry człowiek. Jakże brak taktu Walerianowi i Nikoleńce, jeśli mogą śmiać się z wyglądu i manier ludzi, kiedy im samym tyle nie dostaje pod tym względem. W ogóle było mi przykro i smutno. Takiego uczucia nie doświadczę, jestem pewien, przy spotkaniu z Sieriożą, a tym bardziej z Tatianą Aleksandrowną. (...)

23 lipca [1853]

Przepisałem porządnie pierwszy rozdział. Byłem u Maszy niedługo. Praca, praca! Jakże szczęśliwy się czuję, gdy pracuję.

24 lipca [1853]

Wstałem o 9, przerobiłem 1 rozdział i nic nie pisałem przez cały dzień, czytałem Claude Genoux. Byłem u Maszy, bardzo tam nudno. Bulka zginął. Dostałem list od Moora: Brimmer wstrzymał moją dymisję.

Wstać wcześnie i pisać nie zatrzymując się przy tym, co się wydaje słabe, byleby było rzeczowe i gładkie. Poprawić można zawsze, a straconego bez pożytku czasu nie nadrobi się.

25 lipca [1853]

Z wyjątkiem mniej więcej trzech godzin spędzonych na bulwarze cały dzień pracowałem; ale przepisałem tylko półtora rozdziału. Nowe spojrzenie sztuczne, ale Burza świetna.

27 (lipca) [1853]

(...) Czytałem Zapiski myśliwego Turgieniewa i jakoś trudno pisać po tym. Pisać cały dzień.

26 (sierpnia [1853]. Żeleznowodsk)

Nic nie robiłem. Postanowiłem przerwać Lata chłopięce, a pisać dalej powieść i opowiadania kaukaskie. Przyczyną mego lenistwa jest to, że nie mogę pisać z zapałem. Oczekuję jakiegoś szczęścia w tym miesiącu i w ogóle od 26 roku życia. Chcę zmusić siebie do stania się takim, jakim moim zdaniem powinien być człowiek. Młodość minęła. Teraz nastał czas pracy. (...)

28 (sierpnia [1853]. Piatigorsk)

(...) Rano zacząłem powieść kozacką, potem — ze względu na przyjazd Nikoleńki, odjazd Teodoriny i swoje urodziny — byłem na strzelnicy, pojechałem do kolonii i towarzyszyłem Maszy na bulwarze. Wesoło nie było. Tylko praca może mi dać przyjemność i pożytek. Idę spać, będę czytał.

10 września [1853]. (Piatigorsk)

Nic nie robiłem, gawędziłem z Maszą, układałem plan wspólnego życia w Moskwie. Lenistwo i świadomość lenistwa strasznie mnie męczą. Jutro będę pisał choćby paskudztwo, żeby tylko być zadowolonym z siebie; bo życie z bezustanną skruchą — to męka!

13 września [1853]

Rano była straszna nuda. (...) Potem przyszedł pomysł Zapisków markiera, znakomity. Pisałem, poszedłem rzucić okiem na zebranie i znów pisałem Zapiski markiera. Zdaje mi się, że dopiero teraz piszę pod wpływem natchnienia, i dobrze mi z tym.

14 września [1853]

Skończyłem na brudno i wieczorem napisałem arkusz na czysto. Piszę z takim zapałem, że aż mi ciężko: serce zamiera. Z drżeniem zabieram się do kajetu. Jutro przyjadą Walerian i Masza. (...)

18, 19 (września) [1853]

Nic nie robiłem, dziś ledwo zacząłem, rozleniwiłem się, wieczorem byłem u Smyszlajewa i pisałem wiersze.

Humor może istnieć tylko wówczas, gdy człowiek jest przekonany, że nie dopowiedziane i dziwnie wypowiedziane jego myśli zostaną zrozumiane. Humor zależy od nastroju, a w jeszcze większym stopniu od słuchaczy lub od instynktownego mniemania o słuchaczach.

29 (września) [1853]

Rano napisałem rozdział Lat chłopięcych dobrze. Po obiedzie jeździłem konno od godziny 6 do 9. Byłem u Aksinii. Ładna jest, ale podoba mi się mniej niż przedtem. Proponowałem, że ją wezmę [do siebie]. Chyba się zgodzi. Do śmierci babki wymyśliłem charakterystyczny rys pobożności, a zarazem niewybaczania krzywd.

13 (października [1853]. Starogładkowska)

Byłem na polowaniu, napisałem listy do Masłowa i Baraszkina. Zabiłem dwa bażanty. Dziś czytałem literacką charakterystykę geniusza  i ten artykuł wzbudził we mnie pewność, że jestem człowiekiem o niezwykłych zdolnościach oraz zapale do pracy. Od dziś się do niej zabiorę. Rano pisać Lata chłopięce, a Zbiega po obiedzie i wieczorem. Myśli o szczęściu.

23 października [1853]

Zbudziłem się dziś bardzo późno i w tym nastroju niezadowolenia. (...) Zły humor i niepokój przeszkodziły mi w pracy. Przeczytałem Nadieńkę, powieść Żukowej. Dawniej wystarczyło mi wiedzieć, że autorem powieści jest kobieta, aby jej nie czytać. Nic bowiem nie może być śmieszniejszego niż pogląd kobiet na życie mężczyzny, które one często podejmują się opisywać; i na odwrót, w dziedzinie kobiecej kobieta autor ma ogromną przewagę nad nami. W Nadieńce bardzo dobrze scharakteryzowano środowisko, lecz osoba bohaterki jest zbyt lekko i niewyraźnie naszkicowana, widać, że autorka nie kierowała się jedną myślą.

Zabieram się do swego kajetu Lat chłopięcych z jakąś beznadziejną odrazą — jak robotnik zmuszony do pracy nad rzeczą jego zdaniem bezużyteczną i do niczego się nie nadającą. Pracuje mi się niedokładnie, ospale i leniwie.

Skończywszy ostatni rozdział, trzeba  będzie przejrzeć wszystko od początku, porobić notatki i ostateczne zmiany na brudno. Zmienić przyjdzie dużo: postać „Ja" jest blada, akcja rozwlekła i zbyt konsekwentna w czasie, a niekonsekwentna jako pomysł. Na przykład chwyt opisywania minionych wydarzeń w środku akcji — dla wyrazistości i uwypuklenia narracji w miarę uszeregowania rozdziałów — jest całkiem pominięty. W czasie obiadu i później nie mogłem, zresztą., nie widziałem potrzeby przezwyciężenia apatycznej melancholii, która mnie ogarnęła.

(...) Zadowalać się teraźniejszością! Ta zasada, którą dziś przeczytałem, wprawiła mnie w niezwykłe zdumienie. Stanęły mi wyraźnie w pamięci wszystkie przypadki w mym życiu, kiedy jej nie stosowałem, i wydało mi się bardzo dziwne, że jej nie stosowałem. Na przykład w ostatnim okresie chciałem być chorążym-hrabią, bogaczem, ustosunkowanym, niezwykłym człowiekiem, podczas gdy być chorążym-zuchem byłoby mi korzystniej i najwygodniej. Ilu ciekawych rzeczy mógłbym wówczas dowiedzieć się w owym okresie i ilu przykrości bym uniknął. (...)

24 października [1853]

Wstałem wcześniej niż wczoraj i siadłem do pisania ostatniego rozdziału. Myśli nazbierało się dużo, ale jakiś przemożny wstręt uniemożliwił mi ukończenie rozdziału. Jak w całym życiu, tak i w twórczości przeszłość warunkuje przyszłość — zaniedbany utwór trudno podjąć z zapałem, a zatem dobrze. Zastanawiałem się nad zmianami w Latach chłopięcych, ale nie zrobiłem żadnych. Trzeba szybko porobić notatki i po prostu zacząć przepisywać od nowa.

Przed obiadem czytałem krytykę opisu wojny Rosji z Francją w 1799 roku, a po obiedzie — nie mając wcale ochoty — poszedłem z Gromanem strzelać do celu. Piękna pogoda skusiła mnie i poszedłem na polowanie, na którym zabiłem zająca oraz tropiłem szakala do późnej nocy. Po kolacji grałem w karty do godziny 12. Jak łatwo powstają złe przyzwyczajenia! Już się przyzwyczaiłem do grania po kolacji.

Kiedy czytamy dzieło — zwłaszcza czysto literackie — najbardziej interesujący jest charakter autora wyrażający się w dziele. Ale zdarzają się i takie utwory, w których autor wyraża nieszczerze swój pogląd lub zmienia go kilkakrotnie. Najprzyjemniejsze są te, w których autor jak gdyby stara się ukryć swój własny pogląd, jednocześnie zaś pozostaje mu stale wierny wszędzie tam, gdzie on się uzewnętrznia. Najbardziej zaś bezbarwne są te dzieła, w których pogląd zmienia się tak często, że aż się zatraca. (...)

25 października [1853]

Z rana przejrzałem Lata chłopięce i zdecydowałem się przepisywać je znowu, powziąłem też postanowienie co do zmian, przemieszczeń i dopisków, które trzeba w nich zrobić. Około 10. poszedłem na polowanie i chodziłem do nocy. Czytałem nowy, bardzo niedobry numer „Sowriemiennika". Zjadłem kolację, a teraz idę spać. Dziś cały dzień był dla mnie moralnym wypoczynkiem, którego konieczność tak często odczuwamy nieświadomie. (...) Zaczynam żałować, że zbyt pośpiesznie wysłałem Zapiski markiera. W treści chyba niewiele bym znalazł rzeczy do zmienienia czy dodania, ale forma jest nie dość starannie wykończona.

26 października [1853]

Wstałem niewcześnie i cały połamany. Z rana pracowałem uczciwie, przepisywałem i porządkowałem Lata chłopięce, lecz wkrótce poproszono na obiad, a po obiedzie, przeczytawszy trochę i posiedziawszy z Aleksiejewem, który był u mnie, zrobiłem bardzo mało.

(...) Opis walki dobrego ze złem w człowieku, który usiłuje popełnić lub dopiero co popełnił zły uczynek, zawsze wydawał mi się nienaturalny. Zło czyni się łatwo i niespostrzeżenie i dopiero o wiele później człowiek przeraża się i zdumiewa tym, co zrobił.

Prosty lud stoi o tyle wyżej od nas dzięki swemu życiu pełnemu trudów i niedostatków, że jakoś nie przystoi nam, szlachcie, wyszukiwać i opisywać jego złych stron. Ma on takowe, ale lepiej byłoby mówić o ludzie (jak o zmarłym) tylko dobrze. To zaleta Turgieniewa i wada Grigorowicza i  jego Rybaków. Kogo mogą zainteresować przywary tej nieszczęśliwej i czcigodnej klasy? Ma ona więcej zalet niż wad; dlatego prościej i  szlachetniej jest szukać przyczyn tych pierwszych niż drugich.

Dawniej myślałem, że obrawszy sobie jako zasadę gruntowność i dokładność w pracy, mogę tego przestrzegać; potem te zasady, często powtarzane i nigdy nie przestrzegane dokładnie, zaczęły budzić we mnie przekonanie, że są bezużyteczne; teraz zaś nabieram pewności, że ataki te, stale zmniejszające się i znów ponawiające, stanowią normalny stan okresowej czujności w stosunku do siebie samego.

Trzeba przyzwyczajać się do tego, aby pisać zawsze wszystko wyraźnie i jasno, bo często nieświadomie niejasne lub niesłuszne myśli zasłaniamy przed sobą nienaturalnością zwrotów, skreśleniami i  frazesami. (...)

28, 29, 30 października, 31 października i 1 listopada [1853]. (Chasaw-Jurt)

28. i 29. spędziłem w tej świadomie uciążliwej bezczynności, która wynika z pochłaniającej nas przykrej myśli. (...) 29. byłem cały dzień na polowaniu, ga-

wędziłem z Japiszką, grałem w karty i czytałem biografię Schillera, napisaną przez jego krewniaczkę. Bije tu w oczy powierzchowna ocena wielkiego człowieka przez kobietę sentymentalną i zarazem osobę zbyt bliską poecie, a więc będącą pod wrażeniem drobnych domowych wad, nie mającą należytego szacunku dla poety.

31 (października) [1853]

(...) Czytałem Córkę kapitana i niestety! muszę wyznać, że obecnie proza Puszkina już się zestarzała nie pod względem stylu, lecz sposobu narracji. Teraz w nowym kierunku zainteresowanie dla szczegółów uczucia słusznie góruje nad zainteresowaniem dla samych tylko wydarzeń. Powieści Puszkina są jakieś nagie. Takie to myśli przychodziły mi do głowy przez te cztery dni i zdążyłem je odnotować ku pamięci w małym notesie.

Nie da się spełniać zaleceń rozumnej woli tylko drogą jej wyrażenia. Trzeba używać wybiegów przeciw swym namiętnościom. Każdemu miło jest czynić dobrze, ale namiętności często każą nam widzieć dobro w opacznym świetle. A rozsądek, działając bezpośrednio, bezsilny jest wobec namiętności, powinien zatem starać się oddziaływać jedną na drugą. Na tym polega mądrość.

(...) Schiller zupełnie słusznie uważał, że żaden geniusz nie może rozwinąć się w samotności, że bodźce zewnętrzne — dobra książka, rozmowa — bardziej doskonalą nas w myśleniu niż lata samotnej pracy. Myśl powinna rodzić się w towarzystwie, a jej opracowanie i wyrażanie odbywa się w samotności.

(...) Jedna z głównych przyczyn błędów naszej zamożnej sfery tkwi w tym, że nieprędko przywykamy do myśli, iż jesteśmy dorośli. Całe nasze życie do 25 roku, a czasem i później, jest sprzeczne z tą myślą: zupełnie na odwrót bywa u włościan, gdzie piętnastoletni chłopak żeni się i zostaje pełnoprawnym gospodarzem. Często wprawiała mnie w zdumienie ta samodzielność i pewność chłopaka wiejskiego, który, nawet najmądrzejszy, w naszej sferze byłby zerem.

Dziwne, że wszyscy ukrywamy, iż jedną z głównych sprężyn naszego życia są pieniądze, tak jakby należało się tego wstydzić. Weźmy powieści, życiorysy, opowiadania: wszędzie autorzy starają się pominąć kwestie pieniężne, a przecież są one właśnie głównym, a jeśli nie głównym, to najbardziej stałym motorem życia i przez nie najlepiej wyraża się charakter człowieka.

Istnieje kategoria ludzi miłych, szlachetnych (choć na ogół nieszczęśliwych w życiu i nie szanowanych), którzy żyją jak gdyby tylko po to, by wyczekiwać okazji do poświęcenia się dla innych lub dla honoru i którzy żyją dopiero wówczas, gdy zaczyna się to poświęcenie.

Często zdarzało mi się dziwić i zazdrościć stałości i konsekwencji w poglądach ludziom, którzy mało czytali.

Każdy ukończony na brudno utwór należy przeglądać wymazując to, co zbyteczne, i niczego nie dodając. To pierwszy zabieg.

Czytając opowiadanie pewnej angielskiej damy, zdumiony byłem naturalnością jej chwytów, której mnie nie dostaje i nad której nabyciem powinienem pracować i zwracać na nią uwagę.

(...) Istnieją osoby, do których liczby należę i ja — taką też chcę uczynić bohatera Powieści o rosyjskim ziemianinie — które czują, że muszą wydawać się dumne, i im więcej starają się nadać swemu obliczu wyraz obojętności, tym bardziej wydają się wyniosłe.

Często zastanawiają mnie w utworach wywodzące się z rutyny, nie całkiem prawidłowe, umotywowane lub poetyczne środki wyrazu, ale nawyk częstego ich napotykania każe je stosować. Właśnie te nie przemyślane zwykłe chwyty u autora, których wadliwość czujemy, lecz wybaczamy ze względu na częste ich używanie, będą służyły potomstwu za dowód złego smaku. Godzić się z tymi chwytami — znaczy iść z duchem czasu, poprawiać je — znaczy wyprzedzać go.

2, 3 listopada [1853]

(...) Wczoraj wywiązał się między mną a kilkoma oficerami spór co do sensu nadawanych tytułów, przy czym Zujew przejawił bez żadnej konsekwencji zawiść do mego tytułu. W owej chwili myśl, że uważa on, iż chełpię się swoim tytułem, podrażniła moją miłość własną, ale teraz cieszę się serdecznie, że pozwolił mi dostrzec w sobie tę wadę. Jak niebezpiecznie jest ufać myślom pojawiającym się w ferworze dyskusji.

Zawsze żyć samemu: cenna to zasada, której postaram się przestrzegać.

Prawie za każdym razem doznaję przy spotkaniu z nowym człowiekiem przykrego uczucia rozczarowania. Wyobrażam sobie tego człowieka takim, jakim sam jestem, i badam go stosując tę miarę. Raz na zawsze trzeba się przyzwyczaić do myśli, że jestem wyjątkiem; że albo wyprzedziłem swój wiek, albo jestem jedną z tych odmiennych, nie nadających się do współżycia natur, które nigdy nie bywają zadowolone. Trzeba wziąć inną miarę (mniejszą od mojej) i mierzyć nią ludzi.

Długo się oszukiwałem wyobrażając sobie, że mam przyjaciół — ludzi, którzy mnie rozumieją. Bzdura! Nie spotkałem jeszcze ani jednego człowieka, który pod względem etycznym stałby tak wysoko jak ja, który uwierzyłby w to, że nie pamiętam w życiu wypadku, by nie pociągało mnie dobro, bym nie był gotów poświęcić mu wszystkiego.

Dlatego nie ma takiego towarzystwa, w którym czułbym się dobrze. Zawsze czuję, że wyrażanie moich najskrytszych myśli ludzie wezmą za kłamstwo i że nie mogą mieć zrozumienia dla moich osobistych zainteresowań. (...)

5 listopada [1853]

Rano tak rozbolały mnie zęby, że nie mogłem zasnąć i wstałem wcześnie. Zacząłem przeglądać Lata chłopięce, ale prócz skreśleń nic nie zdziałałem.

(...) Jestem całkowicie przekonany, że powinienem zdobyć sławę; dlatego nawet tak mało pracuję: przekonany jestem, że wystarczy, bym zechciał opracować materiał, który czuję w samym sobie. (...)

7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15 (listopada [1853]. Starogładkowska)

Zostawiłem Akrzewskiemu prawie połowę Lat chłopięcych do przepisania. Przegrałem do Sokownina 42 ruble i wyjechałem z Chasaw-Jurtu będąc winnym około 10 rubli. Goście nie dawali mi tam ani chwili spokoju, tak że zupełnie zbili mnie z tropu.

(...) Nigdy nikomu nie wyznawałem miłości, lecz wspominając te straszne brednie, jakie z subtelnym, zagadkowym uśmiechem plotłem osobom, które mi się podobały, czerwienię się na samo wspomnienie. Rozmowy, które się czyta w naszych powieściach z wielkiego świata pour tout de bon, są jak dwie krople wody podobne do nich. Trzeba przekonać się o tym, że próżniactwo i bezładne życie (to jest bez ładu) są nie tylko szkodliwe w sprawach życiowych, ale mogą być przyczyną najokropniejszych występków i czynów z mojej strony, jak przekonałem się dzisiaj. Jestem taki słaby! Trzeba się bać próżniactwa i bezładu tak samo, jak boję się kart. (...)

(16 listopada) [1853]

15. Wstałem wcześnie, zabrałem się do pisania, lecz mimo obfitości myśli i dokładności w pisaniu napisałem bardzo mało.

(...) Był czas, kiedy świadomość rozwinęła się we mnie do tego stopnia, że zagłuszała rozsądek, tak iż nie mogłem o niczym myśleć prócz tego: o czym myślę?

Często wprawiało mnie w zdumienie, że ludzie mogą rozkoszować się wewnętrznie swymi frazesami pozbawionymi myśli — samymi słowami. Być może na pewnym szczeblu rozwoju umysł tak samo przylega do słów, jak na wyższym szczeblu — do myśli. Japiszka mówi, że chcąc się mądrze odezwać, trzeba najpierw postać przed miotłą, to jest zwrócić się twarzą do kąta, i pomyśleć.

17, 18 listopada [1853]

Wczoraj wstałem wcześniej, ale pisałem mało. Dwa rozdziały — Izba dziewcząt i Lata chłopięce, których tak długo nie mogę ostatecznie opracować, wstrzymywały mnie. Jadłem obiad, źle grałem w szachy, a ponadto się chwaliłem.

(...) Wziąłem historię Karamzina i czytałem ją urywkami. Styl bardzo dobry. Przedmowa zrodziła we mnie mnóstwo dobrych myśli. Dziś zbiłem Aloszkę. Chociaż zawinił, jestem niezadowolony z siebie, dlatego że się uniosłem.

(...) Kozacy mówią: ta karabin, wyrazu biedny używają w pieszczotliwym sensie — litościwie-pieszczotliwym. Ludzie czasów Katarzyny nazywali urzędników matusinymi dziećmi.

Są imiona własne, nazwy rzeczy, zwierząt i osób, które określają obyczaj pewnej sfery lepiej niż opisy. Na przykład: byk — Aleksieicz, skrzynka — szkatułka babuni.

Japiszka wytłumaczył mi wreszcie pozorne wzbieranie Tereku: był on węższy i głębszy, a teraz, oddalając się od gór, zmieniając łożysko i znajdując dno bardziej prężne, staje się szerszy.

Ładna jest także pieśń, której treść mi opowiedział:

„W przesławnym grodzie, grodzie Kijowie, u sławnego księcia Włodzimierza, żyło sobie dziewczę hoże i nadobne. Popełniło dziewczę ciężki grzech przeciw Bogu, porodziło młode dziewczę dzieciąteczko. Był to Aleksander Macedoński. Przez tę hańbę swoją dziewczę hoże z miasta precz odeszło. Szło ścieżyną, a nie drogą, szło zwierzęcym tropem wąskim. Idzie jej na przeciw dziarski chłopiec. Dziarski chłopiec Ilja Muromiec. Zaczęto to dziewczę wypytywać: z jakiegoś panna rodu, z jakiego plemienia? Jestem z rodu nieprostego, jestem z rodu szlachetnego".

(...) Czasami czuję nagle, że przez zapomnienie moja fizjognomia pozostała zdziwiona wtedy, gdy już nie było powodu do zdziwienia. (Do rozdziału Koncert.)

Ktoś opowiadał Japiszce, jakobym oddał człowieka w rekruty za to, że zabił mi psa. Takie okropne oszczerstwo zawsze wspiera mnie w szlachetnych myślach, że dobre uczynki są jedyną drogą do szczęścia. Lecz wystarczy spojrzeć na życie z innego punktu widzenia — jakiegokolwiek bądź — a jedno takie oszczerstwo zniweczy szczęście całego życia.

Niektórzy ludzie jakby sami się oszukują, usiłując mówić o swoim trybie życia w przeszłości lub przyszłości, ale nie w teraźniejszości.

Nic tak nie stoi na przeszkodzie prawdziwemu szczęściu (polegającemu na życiu moralnym), jak nawyk oczekiwania czegoś od przyszłości. Podczas gdy dla prawdziwego szczęścia, polegającego na wewnętrznym zadowoleniu z siebie, przyszłość nic nie może dać, lecz wszystko daje przeszłość.

Im młodszy jest człowiek, tym mniej wierzy w dobro, mimo że jest łatwowierniejszy, gdy idzie o zło. (...)

19, 20, 21, 22 (listopada) [1853]

Chyba się pomyliłem w datach, bo absolutnie sobie nie mogę przypomnieć, co robiłem przez te cztery dni.

(...) Jedną z głównych i najbardziej przykrych dla mnie przywar jest kłamstwo. Pobudką jest tu przeważnie samochwalstwo, chęć pokazania się z korzystnej strony. Dlatego, aby nie dopuszczać u siebie tego stopnia rozwoju próżności, na którym już nie ma czasu na opamiętanie się i zatrzymanie, stawiam sobie zasadę: skoro tylko poczujesz łechtanie miłości własnej, poprzedzające chęć opowiedzenia czegoś o sobie — opamiętaj się. Milcz i pamiętaj, że żaden wymysł nie nada ci w oczach ludzi większej wagi niż prawda, która jest dla wszystkich dotykalna i przekonywająca. Ilekroć poczujesz irytację i złość, wystrzegaj się wszelkich stosunków z ludźmi, zwłaszcza zależnymi od ciebie. Unikać towarzystwa ludzi lubiących pijaństwo, nie pić ani wina, ani wódki. (...)

Od 23 października do 1 grudnia [1853]

Kilka razy byłem na polowaniu, strzelałem do zajęcy i bażantów. Prawie nic nie czytałem i nie pisałem przez wszystkie te dni. Oczekiwanie zmiany w życiu niepokoi mnie, a szary szynel jest mi do tego stopnia wstrętny, że boli mnie (moralnie) wkładanie go, czego nie było przedtem. Wczoraj wpadł przejazdem Sułtanow. Przedwczoraj dostałem od Arsłan-Chana list i szablę. Od obranych zasad — mianowicie, żeby nie pić — odstępowałem co dzień.

Japiszka nie jest człowiekiem starym i liznął trochę oświaty, ale mimo to — czy wskutek samotniczego życia, czy z innych przyczyn — trudno spotkać człowieka o bardziej staroświeckim charakterze, zwłaszcza pod względem mowy.

(...) Często skromność uchodzi za słabość i niezdecydowanie; lecz kiedy doświadczenie dowiedzie ludziom, że się pomylili, skromność dodaje charakterowi nowego uroku, siły i powagi.

(Schiller) U niektórych ludzi ogień natchnienia zamienia się w lampę górniczą. Sukces literacki, czyniący zadość samemu sobie, zdobywa się tylko za pomocą wszechstronnego opracowania przedmiotu. Ale i przedmiot powinien być wzniosły, ażeby trud był zawsze przyjemny. (...)

Im bardziej człowiek przyzwyczaja się do rzeczy przyjemnych i wytwornych, tym więcej gotuje sobie wyrzeczeń w życiu. Najtrudniej się odzwyczaić od obcowania z wytwornymi umysłami.

Włodzimierz mógł nawrócić naród na przyjętą przez siebie wiarę tylko dlatego, że stał z nim na równym poziomie wykształcenia, chociaż wyżej od niego w znaczeniu społecznym. Naród wierzył mu. Ani jeden władca wykształconego państwa nie jest w stanie zrobić czegoś podobnego.

W jednym ze swych opowiadań Japiszka kilkoma słowami świetnie wyraził pogląd Kozaków na znaczenie kobiet: „Ty, żono, chłopka jesteś — więc pracuj — mówi mąż do żony — a ja sobie pohulam".

Dobra jest także podsłuchana rozmowa o zimie:

A. Latoś zima idzie od morza.

B. Tak, skrzydłem.

Kozak — znaczy po tatarsku hołysz. (...)

2 grudnia [1853]

Wstałem chętnie, chciałem się zabrać do Lat chłopięcych, ale bez poprzednich kajetów było mi niewygodnie, na nic nowego zaś jeszcze się nie zdecydowałem.

Uporządkowałem swoje papiery i listy, jadłem obiad w domu, czytałem „Otieczestwiennyje zapiski". Po obiedzie rozmawiałem i grałem w szachy z nieznośnym Oliferem, czytałem i wciąż z silnym katarem kładę się spać.

Reguła przeciw lenistwu — porządek w życiu, porządek w zajęciach umysłowych i fizycznych.

Są dwa pragnienia, których spełnienie może się stać prawdziwym szczęściem człowieka — być użytecznym i mieć spokojne sumienie.

Próżność pochodzi i wzmaga się od nieładu moralnego w duszy człowieka. Dawniej konieczność porządku we wszystkim rozumiałem, przeczuwałem tylko instynktownie; dopiero teraz rozumiem ją naprawdę.

(...) Postanowiłem po ukończeniu Lat chłopięcych pisać niewielkie opowiadania, na tyle krótkie, żebym mógł je od razu przemyśleć, i o treści na tyle wzniosłej i użytecznej, by nie mogły mi się uprzykrzyć i zbrzydnąć. Prócz tego wieczorami będę pisemnie układał plan dużej powieści i szkicował niektóre jej sceny. (...)

3 grudnia [1853]

Wstałem wcześnie, ale niczego nie mogłem zacząć. Kozackie opowiadanie podoba mi się i nie podoba zarazem.

(...) Mam wielką wadę — nieumiejętność prostego, lekkiego opowiadania wątków powieści, łączących z sobą poetyckie sceny.

(...) Byłem niezdecydowany co do wyboru spośród czterech pomysłów opowiadań.

1) Dziennik kaukaskiego oficera, 2) Poemat Kozacki, 3) Węgierka, 4) Stracony człowiek. Wszystkie cztery pomysły są dobre. Zacznę od najmniej chyba skomplikowanego, najłatwiejszego i pierwszego w kolejności — Dziennika kaukaskiego oficera.

11, 12, 13, 14, 15, 16 grudnia [1853]

Katar i ból gardła nie ustaje. Dwa razy okazałem się tak niestateczny, że byłem na polowaniu (z Sulimowskim). Przedwczoraj przyjechał Aleksiejew. Zacząłem wczoraj Zapiski ogniomistrza, ale dziś nic nie pisałem, skończyłem Historią Karamzina.

(...) Czytałem opowiadanie Pisiemskiego Duch leśny. Co za dziwaczny język i nieprawdopodobny wątek!

(...) Sulimowski ze swą zwykłą szorstkością opowiedział mi, jak Pistolkors łaje mnie z powodu Rosenkranza, to mnie bardzo zmartwiło i zniechęciło do pracy literackiej, lecz prospekt „Sowriemiennika" na 1854 rok znów zachęcił mnie do niej.

17 grudnia [1853]

(...) Cały dzień czytałem Historię.

(...)  Ustriałow wymienia jako cechy narodu rosyjskiego: przywiązanie do wiary, odwagę, pewność przewagi nad innymi narodami, jak gdyby to nie były wspólne cechy wszystkich narodów? — i jakby naród rosyjski nie miał cech szczególnych?

(...) Każdy fakt historyczny należy tłumaczyć po ludzku i unikać szablonowych zwrotów historycznych. Motto do historii dałbym takie: „Niczego nie zataję". Mało tego: żeby nie kłamać wprost, trzeba się starać nie kłamać negatywnie, przemilczając. (...)

19, 20 grudnia [1853]

Wczoraj, chociaż czułem się lepiej, nic nie pisałem.

(...) Jedyną rzeczą, która chyba wynagrodziła miesięczną bezczynność, w jakiej trwam, jest to, że Powieść o ziemianinie rosyjskim wyraźnie się zarysowała. Przedtem, przeczuwając bogactwo treści i piękno myśli, pisałem na chybił trafił. Nie wiedziałem, co wybrać z natłoku myśli i obrazów dotyczących tego przedmiotu.

(...) Czytając filozoficzną przedmowę Karamzina do czasopisma „Utriennij swiet", które wydawał w 1777 roku, gdzie powiada, że celem czasopisma jest umiłowanie mądrości i rozwój umysłu człowieczego, woli i uczuć, kierowanie ich ku cnocie — dziwiłem się, jak mogliśmy do tego stopnia zatracić pojęcie o jedynym celu literatury — moralnym, że gdyby ktoś zaczął obecnie mówić o konieczności moralizowania w literaturze, nikt by go nie zrozumiał. A doprawdy wartałoby, jak w bajkach, umieszczać przed każdym utworem literackim morał — jego cel. W piśmie „Utriennij swiet" zamieszczano rozprawy o nieśmiertelności duszy, o przeznaczeniu człowieka, Fedona, życie Sokratesa itd. Być może była w tym nawet przesada, ale teraz popadliśmy w gorszą.

Oto cel szlachetny i dla mnie osiągalny — wydawanie pisma, którego zadaniem byłoby jedynie rozpowszechnianie użytecznych (moralnie) utworów, do którego przyjmowano by utwory tylko pod warunkiem, żeby przy nich był morał, którego drukowanie lub niedrukowanie byłoby zależne od autora. Poza tym, że z pisma tego byłaby usunięta bez wyjątku polemika i kpina z czegokolwiek bądź, już ze względu na swój kierunek nie popadałoby ono w kolizję z innymi czasopismami.

(...) Ktoś powiedział, że dla poety nieodzowna jest znajomość malarstwa. Czytając dziś dobry artykuł o wystawie, zrozumiałem to.

Ażeby utwór był zajmujący, nie dość tego, by kierowała nim jedna myśl; trzeba, by cały był przeniknięty także jednym uczuciem. Czego u mnie nie było w Latach chłopięcych.

21 grudnia [1853]

Ze zdrowiem nieco lepiej, ale nie mogę się jeszcze uspokoić. Jutro pojadę do Kizlaru, jeśli to nie minie zupełnie. Dostałem list od Zujewa i Akrzewskiego — nie przepisał i nie przysłał mi Lat chłopięcych. To złości mnie okropnie. Lata chłopięce są do niczego — za mało jednolite i język niedobry. Nic nawet nie czytałem. Przyjechał Sułtanow i wymienił psy. (...)

29, 30, 31 grudnia [1853]

29. byłem na polowaniu cały dzień i nic nie zabiłem. Wczoraj pisałem rano Powieść o rosyjskim ziemianinie, wieczorem zaczadziałem i spałem. Dziś pisałem rano Powieść o rosyjskim ziemianinie, wieczorem byłem na polowaniu i w łaźni. Po kolacji napisałem listy do Waleriana i do Tatiany Aleksandrowny.

Nowy rok powitałem przy korespondencji, a potem pomodliłem się. Aloszka odjechał. Dostałem list od Waleriana i Maszy, który zmienił moje uczucia dla niej.

Styl pracy, który przyjąłem od samego początku — pisanie małymi rozdziałami — jest najwygodniejszy. Każdy rozdział powinien wyrażać tylko jedną myśl lub tylko jedno uczucie.

1854

2 stycznia [1854] (Starogładkowska)

Wstałem niewcześnie, całe rano pisałem rozdział Jego przeszłość, zdaje się, dobrze, w każdym razie z zapałem.

(...) Zapisywać w dzienniku tylko myśli, wiadomości czy uwagi dotyczące przewidywanych prac. Zaczynając każdą pracę przeglądać dziennik i wpisywać z niego wszystko, co jej dotyczy, do osobnego kajetu. Reguły pisywać z dziennika co miesiąc. Zapamiętywać i zapisywać codziennie ołówkiem każde wykroczenie przeciw regułom i wpisywać do dziennika.

4 stycznia [1854]

Postanowione było pisać rano Powieść o rosyjskim ziemianinie, wieczorem Zapiski ogniomistrza, w razie pogody pójść na polowanie i poprosić o pieniądze. Całe rano pisałem Powieść o rosyjskim ziemianinie, ale tak mało i niezadowalająco, że znów pisałem od zmierzchu do kolacji, ale poskreślałem tylko co nieco. Po obiedzie czytałem „Inwalidów". Rozmowa z Wojejkowem nie wychodzi mi. (...)

5 stycznia [1854]

Rano pisać Powieść o rosyjskim ziemianinie. Nie tylko rano, lecz i po obiedzie pociłem się nad czwartym rozdziałem i dopiero przy świecy napisałem go, choć również nie byłem całkowicie zadowolony.

(...) Często w utworze wstrzymuje nas chęć wlepienia dobrej lub dobrze wyrażonej myśli; dlatego, jeśli myśl wlepia się z trudem, należy wpisywać ją do dziennika, nie poprzestając na chęci umieszczenia jej właśnie tu czy tam. Myśl sama znajdzie sobie miejsce. (...)

6 stycznia [1854]

Rano Powieść o rosyjskim ziemianinie. Wypisywałem rano ze starego kajetu piąty rozdział Iwan Czuris, ale pod pretekstem zimna nieco próżnowałem. Spa-

cerować przed obiadem. Jak tylko wyszedłem, zawołano na obiad, po obiedzie spacerowałem, potem piłem kawę i grałem z chłopakami. Pisać Zapiski ogniomistrza. Otworzyłem kajet, ale nic nie napisałem, a przed kolacją gawędziłem z Czekatowskim o żołnierzykach. Przy kolacji wywiązała się metafizyczna rozmowa. Po kolacji wesoło gawędziłem z Jepiszką.

Beznamiętność, czyli zawsze jednostkowe flegmatyczne spojrzenie, jest mądrością starców.

Żołnierz Żdanow rozdaje ubogim rekrutom pieniądze i koszule. Dzisiejszy ogniomistrz Rubin, gdy jako rekrut otrzymał od niego wsparcie i pouczenie, powiedział: „Kiedy ja wam to oddam, wujku?" „Cóż, jak nie umrę to oddasz, a jak umrę, i tak przepadnie" — odpowiedział mu Żdanow.

Spotkałem beznogiego ponurego żołnierza i zapytałem, dlaczego nie ma krzyża. „Krzyże dają tym, co dobrze czyszczą konie — powiedział odwracając się. — I tym, co kaszę smacznie gotują" — podchwycili śmiejąc się chłopcy, którzy szli za nim.

Gefreiter Śpiewak otrzymał od Rubina na przechowanie 9 rubli srebrem. Poszedł na hulankę i wyjął je ze swoimi pieniędzmi. W nocy mu je ukradli, i chociaż Rubin nie robił mu wyrzutów, Śpiewak bez przerwy płakał i zamartwiał się swoim pechem. Rekrucik Zacharow prosił Rubina, żeby go uspokoił, proponując swego jedynego rubla. Pluton złożył się i spłacił dług. (...)

7 stycznia [1854]

Zamierzałem rano być na polowaniu. Wstałem dość wcześnie, ale przed pójściem na polowanie napisałem list. Sanna była zła, więc nic nie zabiłem i wróciłem na obiad. Groman przyjechał i jedzie do Tyflisu. To dobry, uczciwy chłopak. Po obiedzie pisać Zapiski ogniomistrza. Po odejściu oficerów zasnąłem i spałem do podwieczorku. Przyszedł Czekatowski i znów mi przeszkodził. Po kolacji siedziałem u Żukiewicza, a teraz, nic nie zrobiwszy przez cały dzień, kładę się.

Rosjanin — i w ogóle prosty człowiek — w chwili niebezpieczeństwa lubi pokazać, że bardziej boi się — lub naprawdę bardziej boi się utracić powierzone mu lub własne rzeczy  niż życie.

(...) O zmierzchu Jepiszka z Giczikiem udawali się na wydmy i jeździli do świtu. Aby dowiedzieć się, gdzie są auły i tabuny, Jepiszka wył jak wilk. Gdy się psy odzywały, podjeżdżali do aułu, łapali konie i gnali je do domu. Ale często błądzili, a jak się nie wróci do domu przed świtem — biada! Wtedy Jepiszka schodził z konia i puszczał go przodem mówiąc, że go zabije, jeżeli zawiedzie. Koń prowadził ich do stanic. Wtedy, uwiązawszy naprzód konie w tarninie, Giczik przeprawiał Jepiszkę i ten pędził konie w góry, sprzedawał za jedną dziesiątą wartości, chował papierki za cholewę i wracał. (...)

8 stycznia [1854]

Rano Powieść o rosyjskim ziemianinie. Pisanie jakoś mi nie szło. Trzeba przestrzegać zasady usuwania, nic nie dodając. Obiad jedliśmy wcześnie. Spacerować. Spacerowałem po obiedzie.

Wieczorem pisać Zapiski ogniomistrza. Pisałem dość dużo, ale zabrałem się do tego późno z powodu zimna. O zmierzchu ze dwie godziny leżałem na piecu. Być samemu. Zresztą nikt nawet nie przychodził. Już drugi dzień bardzo mi przeszkadza straszne zimno.

Trzeba pisać na brudno, nie zastanawiając się nad miejscem i prawidłowością wyrażania myśli. Drugi raz przepisywać usuwając wszystko, co zbyteczne, i znajdując należyte miejsce dla każdej myśli. Trzeci raz przepisywać uważając na poprawne wyrażanie się.

Unikaj potępiania i powtarzania.

Żołnierze noszą sukienne napierśniki.

Unikaj każdego odruchu czy zwrotu, który może urazić drugiego. (...)

12 stycznia [1854]

Rano spacerować i Powieść o rosyjskim ziemianinie. Wstałem bardzo późno. Przegrzałem się — o mało nie zaczadziałem koło pieca i katar się powiększył. Poza tym przyszedł Ogolin, więc nic nie pisałem. Spacerować. Wykonałem. Po obiedzie. Myśli i reguły. Przyszedłszy do domu, położyłem się na łóżku i zasnąłem. Obudziwszy się, otworzyłem kajet i przemyślałem główną myśl, ale nie napisałem. Wieczorem Zapiski ogniomistrza. Również otworzyłem kajet, ale zamiast pracować myślałem o wojnie tureckiej i o Kalafacie. W czasie kolacji dowiedziałem się, że jestem przeniesiony do 12 brygady, i postanowiłem wpaść do domu. (...)

16 stycznia [1854]

Cały dzień Lata chłopięce. Zbudziłem się późno, ponieważ wczoraj pisałem do świtu.

(...) Przejęła mnie dziś zdumieniem poetyczna uroda zimy. Na niebie stała wysoko mgła, przez którą tylko bieleje słonko. Na drodze nawóz, który zaczyna tajać, a w powietrzu wilgoć. (...)

19 stycznia [1854]. (Szczedrińska) (wtorek)

Dokończyć Lata chłopięce i wyjechać. Wykonałem. Wstałem wcześnie, aż do chwili odjazdu pisałem lub uwijałem się. Zamówiłem nabożeństwo — z próżności. Aleksiejew bardzo mile pożegnał się ze mną. On i Żukiewicz mieli łzy w oczach. Dojechałem do Szczedrińskiej. Przeczytałem na nowo Lata chłopięce i postanowiłem nie zaglądać do nich przed przyjazdem do domu, a w drodze pisać kaukaskie Zapiski ogniomistrza.

Wczoraj byłem bardzo zdumiony tym, że reguły, które z takim trudem sporządzam — wszystkie, i to znacznie lepiej niż u mnie — znajdują się w elementarzu. Tak, iż mi się teraz wydają — nie reguły, ale ich zapisywanie — bzdurą. Notatnik Franklinowski to co innego. Wypisywać główne przywary i starać się ich unikać. I zapisywać myśli. A więc w moim trybie zajęć zaszła tylko ta zmiana, że zastępuję kajecik reguł kajecikiem Franklina.

Dziś myśląc o tym, że polubiłem ludzi, których przedtem nie szanowałem — kolegów — przypomniałem sobie, jakie dziwne wydawało mi się przywiązanie Nikoleńki do nich. Zmianę tę w swoim poglądzie wytłumaczyłem tym, że w służbie kaukaskiej i w wielu innych zamkniętych kręgach człowiek uczy się — nie wybierać ludzi, lecz dostrzegać dobre cechy nawet w złych ludziach.

Kozaczka powiedziała mi, że podobno Turcję rozpuścili.

W Latach chłopięcych postanowiłem wprowadzić następujące poprawki:

1) skrócić rozdział Przejażdżka.

2) W Burzy uprościć zwroty i skreślić powtórzenia.

3) Maszę zrobić przyzwoitszą.

4) Połączyć Jedynkę ze Śrutem.

5) Kluczyk — dodać to, co znaleziono w teczce.

6) Marzenia o matce — przerobić.

7) Wyszukać tytuł do rozdziału Do wesela się zagoi.

8) Dubkow i Niechludow — zmienić początek i dodać opis nas samych i naszej sytuacji w czasie rozmowy. (...)

20 (stycznia [1854]. Stary Jurt)

Wstałem wcześnie. Przyjechałem do Nikołajewskiej i Starego Jurtu. Wiadomość o tym, że nie dali mi krzyża, bardzo mnie zmartwiła, ale dziwne — po godzinie uspokoiłem się. Skolimowski postarał mi się o okazję i jadę jutro nie zatrzymując się. (...)

21 stycznia [1854]. (Galugajewska)

(...) Oto fakt, który trzeba wspominać jak najczęściej. Thackeray przez 30 lat nosił się z zamiarem napisania swojej pierwszej powieści, natomiast Aleksander Dumas pisze po dwie tygodniowo.

Nikomu nie należy pokazywać swych utworów przed ich wydrukowaniem. Usłyszysz więcej szkodliwych sądów niż mądrych rad. (...)

22, 23, 24, 25, 26, 27 stycznia [1854]

Byłem w drodze. 25 w Biełogorodcewskiej, 100 wiorst od Czerkaska, błądziłem przez całą noc. I wpadłem na pomysł napisania opowiadania Zamieć. (...)

28, 29, 30, 31 stycznia. 1, 2 lutego [1854]. (Jasna Polana)

Równo dwa tygodnie byłem w drodze. Prócz zamieci nic szczególnego się nie zdarzyło. Sprawowałem się dosyć dobrze. Oto moje błędy: 1) Niezdecydowanie wobec towarzyszy podróży. 2) Kłamstwo. 3) Tchórzostwo. Rozgniewałem się ze dwa razy.

Nikoleńki i Sierioży nie ma, a tyle mam ochotę przemyśleć, dokonać i doznać, że w dzienniku pisać będę mało.

2 lutego [1854]

Zbudziłem się późno, pogadałem ze starostą i Osipem, znalazłem wszystko w lepszym stanie, niż się spodziewałem. Obejrzałem gospodarstwo. Czuję się marnie. Przyjechał Walerian. (...)

(3 lutego) [1854] 3 stycznia

Obudziłem się wcześnie, boli mnie gardło, mimo to pojechałem do młyna i obejrzałem miejsce na stajnie. Gadałem najwięcej o gospodarstwie, wysłałem list do Szczelina. Podobno otrzymałem awans. (...)

4 lutego [1854]

Wstałem wcześnie po ciężkiej, niespokojnej i bezsennej nocy. Napisałem list do Gauthiera, byłem w cerkwi, zjadłem obiad, napisałem polecenia i przywitałem się z ciotunią. Czuję się bardzo marnie.

(...) Główna wada mojego charakteru i jego właściwość polega na tym, że zbyt długo byłem młody pod względem moralnym i dopiero teraz, mając 25 lat, zaczynam wyrabiać sobie to samodzielne męskie spojrzenie na rzeczy, które inni wyrabiają sobie znacznie wcześniej, w wieku około 20 lat. (...)

6 lutego [1854]

Wstałem wcześnie, wydałem pewne zarządzenia, wziąłem z sobą pieniądze — 600 rubli do Rady i pojechałem do Tuły. Widziałem Gelkego i załatwiłem z nim sprawę, choć nie całkiem dobrze, ale zadowalająco.

(...) Wydarzenia od 17 (stycznia) do 6 (lutego) [1854]

Wyjechałem 19. do Starego Jurtu, dowiedziałem się, że nie powiodło się z krzyżem. Jechałem źle i błądziłem pewnej pamiętnej nocy. 2 lutego przyjechałem do Jasnej zmęczony i niezdrów, znalazłem gospodarstwo w porządku, a siebie zacofanym, uleczonym i postarzałym. Bracia wyjechali do Moskwy, Arsienjew zmarł, Czerkasski i Nieratow poderżnęli sobie gardło. 16. byłem w Tule, załatwiłem sprawę z Gelkem i dowiedziałem się o swoim awansie. Praca — ukończyłem Lata chłopięce. Postanowiłem zaniechać zapisywania i porządkowania reguł. Wymyśliłem trzy reguły niezbędne dla powodzenia w życiu. Wydałem dużo rozporządzeń, napisałem kilka listów, ale w ogóle trochę odzwyczaiłem się od porządku i aktywności. (...)

8 lutego [1854]. (Pokrowskoje)

Wyjechaliśmy o 12 godzinie, a o 9. przyjechaliśmy. Po drodze zachowywałem się niezbyt dobrze. Masza i ciotunia bardzo miłe i nie zauważyłem, jak minął dzień.

10 lutego [1854]

Wstałem około 9., poszedłem do oficyny, tam napisałem list do Aleksiejewa, odwiedziłem baronową i choć byłem niezręczny, ale nie zażenowany. Po obiedzie napisałem testament i gadałem. (...)

13 lutego [1854]. (Jasna Polana)

11. zakończyłem sprawę testamentu i wyjechałem o 10.; przyjemnie gawędziłem po drodze z Vergani, w domu zastałem wszystkich braci i Pierfiljewów. Mitieńka zmartwił mnie, Sierioża ucieszył. Dostałem list od Niekrasowa, jest

niezadowolony z Zapisków markiera. Niczego nie robiłem przez oba te dni. Ale spędziłem je bardzo przyjemnie mimo bólu gardła. (...)

16, 17, 18 lutego [1854] (Moskwa)

Nic nie pamiętam prócz tego, że przyjechałem do Moskwy. Jestem fizycznie i moralnie rozwichrzony i wydałem za dużo pieniędzy. ...

14 marca 1854 roku Bukareszt

Zaczynam nowy kajet dziennika po niemal miesięcznej przerwie, w czasie której tyle doświadczyłem i doznałem, że nie miałem czasu na myślenie, a jeszcze mniej na zapisywanie. Z Kaukazu przyjechałem do Tuły, zobaczyłem się z ciotkami, siostrą, Walerianem i dowiedziałem się o swoim awansie. Wszyscy trzej bracia i Pierfiljewowie przyjechali do mnie i zabrali mnie do Moskwy. Z Moskwy pojechałem do Pokrowskoje, tam pożegnałem się z ciocią Pelagią Iljiniczną, Walerianem, Maszą i Sieriożą. Te dwa pożegnania — zwłaszcza ostatnie — należały do najszczęśliwszych chwil w moim życiu. Stamtąd pojechałem do Mitieńki, który właściwie pod moim wpływem opuścił Moskwę — i przez Połtawę, Kiszyniów itd. przyjechałem przedwczoraj do Bukaresztu. Byłem szczęśliwy przez cały ten czas.

Moje położenie służbowe tutaj jest nieokreślone i już około tygodnia znów jestem podejrzanie chory. Czyżby znów zaczął się okres ciężkiej próby?

Zresztą sam jestem winien, szczęście mnie rozpieściło, zaniedbałem się i wiele mam sobie do zarzucenia od dnia mojego wyjazdu z Kurska do chwili obecnej. Smutne jest przekonanie, że nie umiałem znosić szczęścia, tak samo jak nie umiałem znosić nieszczęścia. Dziś pójdę do komendanta dywizji, do sztabu korpusu, porobię pewne sprawunki, pospaceruję i wrócę do domu, by pisać listy i zjeść obiad. Po obiedzie zajmę się czymś, a przed wieczorem pojadę do łaźni. Wieczór spędzę w domu, popracuję nad Latami chłopięcymi.

15 czerwca [1854]

Dokładnie trzy miesiące przerwy. Trzy miesiące próżnowania i życia, z którego nie mogę być zadowolony. Ze trzy tygodnie byłem u Scheidemanna i żałuję, że nie zostałem. Z oficerami żyłbym w zgodzie i z komendantem baterii potrafiłbym sobie radzić, natomiast złe towarzystwo i utajona złość z powodu mej nieszczególnej sytuacji dobrze by na mnie podziałały. Irytowałbym się, starałbym się wznieść moralnie ponad swą sytuację i stałbym się lepszy — pracowałbym.

Moje odkomenderowanie do sztabu nastąpiło akurat w tym czasie, gdy pokłóciłem się z komendantem baterii, i pochlebiło mojej próżności. Moja choroba, w czasie której nie mogłem nawet powrócić na dawną drogę zajęć i uczciwej pracy, mającej jedynie dobro na celu, dowiodła mi, do jakiego stopnia uległem zepsuciu. Im wyżej staję w opinii społecznej, tym niżej schodzę we własnej. Miałem kilka razy kobiety, kłamałem, byłem próżny, a co najgorsze, w ogniu bitwy zachowałem się nie tak, jak się spodziewałem. (...) Po raz ostatni mówię sobie:

Jeżeli w ciągu trzech dni nie zrobię nic dla pożytku ludzi, zabiję się.

Boże, dopomóż mi.

Przed obiadem piszę listy: do Sierioży i ciotek, Wołkońskiej, jeśli zdążę. Po obiedzie dalej będę pisał Zapiski ogniomistrza.

23 czerwca [1854]

W czasie przemarszu z Silistrii do Maji byłem w Bukareszcie. Grałem i zmuszony byłem pożyczać pieniądze. Sytuacja poniżająca dla każdego, a w szczególności dla mnie. Napisałem listy do cioci, Mitii, Niekrasowa i Ośki. Wciąż jeszcze nie wiem, do czego się zabrać, i dlatego nic nie robię. Najlepiej, zdaje się, pracować nad Powieścią o rosyjskim ziemianinie.

24 czerwca [1854]

Od rana zasiadłem do pracy, ale nie robiłem nic i byłem zadowolony, kiedy przyszedł Gorczakow i przeszkodził mi. Po obiedzie u generała czytałem Bérangera, pojechałem do doktora, który oznajmił mi, że muszę poddać się operacji i leczyć się około półtora miesiąca, a potem gadałem do nocy z Szubinem o naszym rosyjskim niewolnictwie. To prawda, że niewolnictwo jest złem, ale złem nadzwyczaj przyjemnym.

3 lipca [1854]

Cały dzień czytałem, praca ani rusz nie idzie. Wieczorem gawędziłem z Pruszyńskim, Ołchinem i Antropowem. Głupio przegrałem do Pruszyńskiego portefeuille Poleńki i chociaż wzbraniał się, oddałem mu.

Mimo woli, skoro tylko zostaję sam i zastanawiam się nad sobą, powracam do dawnej myśli — o doskonaleniu się, ale głównym moim błędem — przyczyną, dla której nie mogłem spokojnie iść tą drogą — jest to, że doskonalenie się myliłem z doskonałością. Trzeba najpierw dobrze zrozumieć siebie, swoje wady, i starać się je poprawiać, a nie stawiać sobie za cel doskonałości, której nie tylko nie sposób osiągnąć na tym niskim szczeblu, na którym stoję, lecz, jeśli się ją pojmie, znika nawet nadzieja na możliwość jej osiągnięcia. Tak samo było ze mną na terenie gospodarstwa, nauki, literatury, życia. Chciałem osiągnąć doskonałość w gospodarce i zapomniałem, że najpierw trzeba poprawić niedoskonałości, których zbyt wiele: chciałem prawidłowego rozdziału pól, nie mając czym ich użyźniać i obsiewać.

Trzeba brać siebie takim, jakim się jest, i starać się poprawić wady, które można poprawić, a wtedy dobra natura poprowadzi mnie ku dobremu bez książki, która przez tak długi czas była moim koszmarem. Należę do ludzi, którzy pragnąc, szukając i będąc gotowymi do wszystkiego, co piękne, właśnie dlatego niezdolni są do rzeczy nieprzerwanie dobrych.

4 lipca [1854]

Moje główne wady: 1) Niestateczność (rozumiem przez to: niezdecydowanie, niestałość i niekonsekwencję). 2) Nieprzyjemny trudny charakter, popędliwość, zbytnia miłość własna, próżność. 3) Nawyk próżnowania. Będę starał się stale obserwować te trzy zasadnicze wady i zapisywać, ilekroć w nie popadnę. (...)

5 lipca [1854]

Czytałem w czasie śniadania, obiadu i podwieczorku, a przez cały ranek pisałem tylko list do cioci, który wyślę, mimo że jego francuski styl bardzo mi się nie podoba. Z każdym dniem trudniej mi porozumiewać się i pisać po francusku, licho nadało ten głupi zwyczaj pisania i mówienia językiem, który się słabo zna! Ileż kłopotów, straconego czasu, niejasności w myślach i niechlujstwa w ojczystym języku z powodu tego zwyczaju — a jednak to nieuchronne!

Wieczorem napisałem mniej więcej jeden rozdział Zapisków ogniomistrza z zapałem i starannie. Ołchin był u mnie dwa razy, czego zupełnie nie potrzebuję zapisywać, bo tych świetnych przejawów głupoty, które mu się wyrywały, nie zapamiętam, nawet jeśli je zapiszę. Najadłem się owoców mimo biegunki i poleciłem Ołchinowi wynająć fortepian — oto dwa wykroczenia przeciw stateczności. Główna moja wada polega na braku pobłażliwości wobec siebie i innych. To nie reguła, lecz myśl, której czemu bym nie miał tu zapisać? Przypomni mi po jakimś czasie ten stan duchowy, w którym znajdowałem się 5 lipca 1854 roku.

6 lipca [1854]

Cały dzień czytałem to Lermontowa, to Goethego, to Alfonsa i nie mogłem się zabrać do pracy. (...)

7 lipca [1854]

Skromności mi brak! Oto moja wielka wada.

Czym jestem? Jednym z czterech synów podpułkownika w stanie spoczynku, człowiekiem, który znalazł się, mając 7 lat, bez rodziców, pod opieką kobiet i obcych ludzi, nie otrzymał ani światowego, ani książkowego wykształcenia i wyrwał się spod opieki mając lat 17, bez wielkiego majątku, bez jakiejkolwiek sytuacji towarzyskiej, a przede wszystkim bez zasad; człowiekiem, który doprowadził swe interesy do ostatecznego upadku, bez celu i przyjemności spędził najlepsze lata życia, wreszcie wygnał sam siebie na Kaukaz, by uciec przed długami, a przede wszystkim przyzwyczajeniami; stamtąd zaś, uczepiwszy się jakichś stosunków, które łączyły niegdyś jego ojca z dowódcą armii, przeniósł się do Armii Dunajskiej w wieku 26 lat, w szarży chorążego, niemal bez środków pieniężnych prócz pensji (gdyż tych środków, które posiada, zamierza użyć na spłatę pozostałych długów); człowiekiem bez protektorów, bez umiejętności życia w świecie, bez znajomości służby wojskowej, bez praktycznych zdolności, lecz — z ogromną miłością własną! Tak, oto moja sytuacja towarzyska i społeczna. Przypatrzmy się, czym jest moja osoba.

Jestem brzydki, niezgrabny, niechlujny i niewyrobiony towarzysko. Jestem popędliwy, nudny dla innych, nieskromny, niepobłażliwy (intolérant) i nieśmiały jak dziecko. Jestem prawie nieukiem. Wiem to jedynie, czego nauczyłem się sam, urywkowo, bez ładu i składu i w dodatku tak mało! Jestem niepowściągliwy, niezdecydowany, niestały, głupio próżny i porywczy jak wszyscy ludzie bez charakteru. Nie jestem odważny. Jestem niedokładny w życiu i tak leniwy, że próżnowanie stało się dla mnie prawie nieprzezwyciężonym nawykiem. Jestem rozumny, ale rozum mój nigdy jeszcze nie był niczym gruntownie wypróbowany. Nie mam ani praktycznego zmysłu, ani towarzyskiego, ani zmysłu do interesów.

Jestem uczciwy, to znaczy kocham dobro, przywykłem je kochać, a gdy odstępuję od niego, jestem niekontent z siebie i wracam doń z przyjemnością; są jednak rzeczy, które kocham więcej niż dobro — sławę. Jestem tak ambitny i to uczucie tak słabo było zaspokajane, że często — obawiam się — mógłbym wybrać spośród sławy i cnoty tę pierwszą, gdybym miał spośród nich wybierać.

Tak, jestem nieskromny, i dlatego właśnie dumny w swoim wnętrzu, natomiast wstydliwy i nieśmiały w towarzystwie.

Rano pisałem tę stronicę i czytałem Ludwika Filipa. Po obiedzie, już bardzo późno, zacząłem pisać Zapiski ogniomistrza i do wieczora napisałem dość dużo, mimo że byli u mnie Ołchin i Andropow. Po wyjściu Andropowa oparłem się o poręcz balkonu i patrzyłem na swą ulubioną latarnię, która tak ładnie świeci skroś drzewo. Równocześnie z kilku deszczowych chmur, które sunęły i moczyły dziś deszczem ziemię, pozostała jedna wielka, zasłaniająca całą południową część nieba, i jakaś przyjemna lekkość i wilgotność w powietrzu.

Ładna córka gospodarza tak samo jak ja leżała na swoim oknie, oparta na łokciach. Ulicą przeszła katarynka, a gdy dźwięki poczciwego starego walczyka, coraz bardziej się oddalając, zupełnie ucichły, dziewczę westchnęło z głębi piersi, podniosło się i szybko odeszło od okna. Poczułem tak luby smutek, że bezwiednie się uśmiechnąłem i długo jeszcze patrzyłem na swą latarnię — jej światło zasłaniały niekiedy kołysane wiatrem gałęzie drzewa — na drzewo, na płot, na niebo i wszystko to wydawało mi się jeszcze piękniejsze niż przedtem. (...)

8 lipca [1854]

Rano czytałem i trochę pisałem. Wieczorem nieco więcej, ale wciąż nie tylko bez zapału, lecz z jakimś nieprzezwyciężonym lenistwem. Postanowiłem nie brać fortepianu i odpowiedziałem Ołchinowi, że nie mam pieniędzy, o co się pewnie obraził, tym bardziej że podpisałem się po prostu z szacunkiem. Odkryłem dziś jeszcze dwa pełne poezji utwory Lermontowa i Puszkina; u pierwszego Umierający gladiator (to przedśmiertne marzenie o domu jest niezwykle piękne), a u drugiego o Janko Marnawiciu, który zabił niechcący swego przyjaciela. Pomodliwszy się długo i gorliwie w cerkwi, przyszedł do domu i położył się na łóżku. Potem spytał żony, czy nie widzi czegoś w oknie, odpowiedziała, że nie. Jeszcze raz spytał, wówczas żona odrzekła, że widzi światełko za rzeką; gdy spytał po raz trzeci, żona powiedziała, że widzi, iż płomyk stał się większy i zbliża się. Umarł. To zachwycające. A czemu? Spróbujcie potem wytłumaczyć poetyczne odczucie.

9 lipca [1854]

Ranek i cały dzień spędziłem bądź pisząc Zapiski ogniomistrza, które nota bene skończyłem, jestem z nich jednak tak niezadowolony, że chyba będę musiał

przerobić wszystko całkowicie albo w ogóle poniechać; poniechać zaś nie tylko Zapisków ogniomistrza, ale w ogóle literatury, bo skoro rzecz, która wydawała się doskonałą w pomyśle, okazuje się nic niewarta w wykonaniu, znaczy, że temu, co się do niej zabrał, brak talentu — bądź też czytałem Goethego, Lermontowa i Puszkina. Pierwszego nie bardzo rozumiem, zresztą nie mogę, mimo że się staram, przestać widzieć śmieszności (du ridicule) w języku niemieckim. U drugiego stwierdziłem, że początek Izmail-Beja jest bardzo dobry. Możliwe, że wydawało mi się tak raczej dlatego, że zaczynam kochać Kaukaz, chociaż pośmiertną, lecz mocną miłością. Istotnie piękny jest ten dziki kraj, w którym tak dziwnie poetycznie łączą się dwie najbardziej sprzeczne z sobą rzeczy: wojna i wolność. U Puszkina zaś zdumieniem przejęli mnie Cyganie, których, rzecz dziwna, nie rozumiałem do tej pory.

Dewizą mego dziennika winno być „Non ad probandum, sed ad narrandum".

11 lipca [1854]

Czytałem na nowo Bohatera naszych czasów, czytałem Goethego i dopiero przed wieczorem napisałem bardzo mało. Czemu? Lenistwo, niezdecydowanie i nałóg oglądania swoich wąsów i fistuł. Z którego to powodu robię sobie dwa wyrzuty. Dziś Boborykinowi, który był tutaj i jedzie do generała, powierzyłem swoje podanie o przeniesienie. Jeszcze wyrzucam sobie, że się śmiałem z Ołchina w obecności Boborykina.

11 lipca [1854]

Rano Ołchin przyszedł mi oświadczyć, że jedzie do Lwowa i chciał powierzyć swoje konie i rzeczy, z czego się bezwiednie wykręciłem, wymawiając się brakiem pieniędzy. Istotnie znów jestem w niezwykle trudnym finansowym położeniu: ani kopiejki, co najmniej do połowy sierpnia, nie przewiduję znikąd, z wyjątkiem za furaż, poza tym jestem dłużny doktorowi. Nie przewiduję, powiadam, ponieważ dziś otrzymałem „Sowriemiennika", i jestem przekonany, że moje rękopisy tkwią gdzieś w komorze celnej. Wyjaśnię tę sprawę, gdy wyzdrowieję. Wieczorem miałem okazję przekonać się, jak bardzo urojone jest moje przeobrażanie się pod względem wesołego życia. Śliczna zamężna córka gospodarzy, która bez pamięci, głupio, kokietowała mnie, podziałała na mnie — mimo iż bardzo się opierałem — jak za dawnych czasów, to znaczy cierpiałem okropne męki nieśmiałości.

Dziś w rozmowie z doktorem minął mój głupi i niesprawiedliwy pogląd na Wołochów — pogląd wspólny całej armii, który przejąłem od durniów, z jakimi dotychczas obcowałem. Los tego ludu jest uroczy i zarazem smutny.

Czytałem dziś Goethego i dramat Lermontowa, w którym znalazłem wiele nowego, dobrego, i Zimny dom Dickensa. Już drugi dzień usiłuję pisać wiersze. Zobaczymy, co z tego wyniknie. Dziś mam sobie do zarzucenia tylko lenistwo: wprawdzie napisałem i zaplanowałem sporo dobrego, zbyt jednak mało i leniwie.

12 lipca [1854]

Z rana czułem ucisk w głowie i nie mogłem się zmusić do pracy. Cały dzień czytałem „Sowriemiennika". (...)

14 lipca [1854]

Rano, prócz zwykłego czytania Goethego i pierwszych lepszych książek, co wpadły mi w ręce, naszkicowałem postać Żdanowa, ale co do postaci Welenczuka wciąż jeszcze nie zdecydowałem. (...)

15 lipca [1854]

Dziś rano zbudził mnie doktor i dzięki temu napisałem rano dość dużo — wciąż przerabiałem rzeczy stare — opis żołnierzy. Wieczorem też popisałem trochę i czytałem Verschwörung von Fiesko. Zaczynani rozumieć dramat w ogóle. Chociaż idę tu w zupełnie przeciwnym kierunku niż większość, kontent jestem z tego jako ze środka, który daje mi nowe uciechy poetyckie. (...)

21 lipca [1854]. (Sineszti)

Zbudzono mnie wczas rano i powieziono do Sineszti. W ogóle jestem niezadowolony z dzisiejszego dnia.

(...) Wczoraj zapomniałem zanotować przyjemność, którą mi sprawił Schiller swoim Rudolfem Habsburgiem i paroma drobnymi wierszami filozoficznymi. Urocza jest prostota, obrazowość i pełna prawdopodobieństwa, spokojna poezja w pierwszym. W drugim zaś przejęła mnie zdumieniem, zapisała się w duszy, jak mówi Bartolomei, myśl, że aby dokonać czegoś wielkiego, trzeba wszystkie siły duszy skupić na jednym punkcie. (...)

24 lipca [1854]. (Kureszti)

Rano Nowierieżski z nadętą gębą zwrócił mi moje podanie z dopiskiem Kryżanowskiego. Wszystkie te drobne przykrości tak mnie rozstroiły, że absolutnie przez cały dzień byłem nieswój, leniwy, apatyczny, niezdolny zabrać  się do czegokolwiek, wobec ludzi milczący i skrępowany, aż poty biły na mnie. Doświadczyłem tego u Boborykina najprzód w stosunku do Zybina, Friedego i Baluzka, a wieczorem wobec Kryżanowskiego i Stołypina. Jestem zbyt uczciwy, by móc obcować z tymi ludźmi.

Dziwne, że dopiero teraz dostrzegłem jedną ze swoich głównych wad: obraźliwą i budzącą zawiść u innych skłonność do demonstrowania wszystkich swoich walorów; a przeciwnie — chcąc wzbudzić do siebie sympatię — trzeba ukrywać wszystko, czym różnimy się od ogółu. Późno to zrozumiałem. Nie będę składać podania, póki nie będę w stanie sprawić sobie koni, i użyję do tego wszystkich środków. Tymczasem nie będę utrzymywać z nikim żadnych stosunków, prócz służbowych. Wyrzucam sobie lenistwo.

29 lipca [1854]

Poprawa idzie świetnie. Czuję, jak stosunki moje z ludźmi wszelkiego rodzaju stają się przyjemne i łatwe, odkąd postanowiłem być skromny i przekonałem się o tym, że nie jest bynajmniej konieczne wydawać się zawsze wyniosłym i nieskazitelnym. Jestem bardzo wesół. Daj Boże, jak mi się wydaje, by ta wesołość rodziła się ze mnie samego, z chęci bycia miłym dla wszystkich, ze skromności, nieobraźliwości i powstrzymywania się przed wybuchami. Wówczas byłbym zawsze wesół i niemal zawsze szczęśliwy. (...)

12 sierpnia [1854]. (Fokszany)

Ranek zacząłem dobrze, popracowałem, ale wieczór! Boże, czyż naprawdę nigdy się nie poprawię? Przegrałem resztę pieniędzy, przegrałem to, czego nie mogłem zapłacić — trzy tysiące rubli. Jutro sprzedaję konia. (...)

13 sierpnia [1854]

Obudziłem się niezbyt późno i z rana dobrze pracowałem, natomiast po obiedzie — z wyjątkiem świetnej komedii Do wójta nie pójdziemy — cały wieczór się łajdaczyłem. (...)

15 sierpnia [1854]

Wstałem wcześnie i pojechałem do Odobeszti. Ta przejażdżka jakoś mi się nie udała. Napisałem niewiele i bardzo źle, spałem, pojechałem na wyścigi i wieczór spędziłem w domu. Powtarzam to, co już napisałem: mam trzy główne wady: 1) brak charakteru, 2) obraźliwość, 3) lenistwo, których muszę się pozbyć. Będę z największą uwagą śledzić te trzy przywary i zapisywać. Potem, jeśli się ich pozbędę, wezmę się do przestrzegania dwóch reguł: odczuwania zadowolenia i pozyskiwania sympatii. Ale i teraz będę się starał mieć je na uwadze.

17 sierpnia [1854]. (Tekucza)

Przemarsz z Fokszan do Tekuczy, w czasie którego zetknąłem się z generałem i Stołypinem, odbyłbym przyjemnie, gdyby nie śniadanie, podczas którego byłem niezdecydowany i nieśmiały. W południe wyspałem się, przeczytałem wspaniałą komedię Ubóstwo nie hańbi, pospacerowałem i napisałem kilka stronic. (...)

24 sierpnia [1854]

Jedniodniowy postój w Asłuju. Doznałem dziś dwóch silnych, przyjemnych i pożytecznych wrażeń. 1) Otrzymałem pochlebny list o Latach chłopięcych od Niekrasowa, który, jak zawsze, podniósł mnie na duchu i zachęcił do dalszej pracy, i 2) przeczytałem Z. T. Jakie to dziwne, że dopiero teraz przekonuję się o tym, że im bardziej staramy się stać wysoko w oczach ludzi, tym niżej stoimy w ich opinii.

(...) Wszystkie prawdy są paradoksalne. Bezpośrednie wnioski rozumu są błędne, natomiast niedorzeczne wnioski doświadczenia — bezbłędne. Potępiłem dziś Stołypina, chełpiłem się listem Niekrasowa i próżnowałem. 3) Najważniejsze w życiu jest dla mnie wyleczenie się z niezdecydowania, nerwowości i lenistwa.

6 września [1854]. (Skulany)

Najważniejsze jest dla mnie w życiu wyzbycie się lenistwa, nerwowości i braku charakteru. Miłość do wszystkich i pogarda dla siebie!

11, 12, 13, 14, 15, 16 września [1854]. (Kiszyniów)

Byłem w Letyczowie. Dużo rzeczy nowych i ciekawych. Bolały mnie zęby. (...) Desant pod Sewastopolem męczy mnie. Zarozumiałość i zniewieściałość — oto główne smutne cechy naszej armii, wspólne wszystkim armiom zbyt wielkich i silnych mocarstw.

(...) Otrzymałem Dzieciństwo i Wypad. W pierwszym znalazłem dużo rzeczy słabych. Tymczasowy — w obecnych okolicznościach — cel mego życia: poprawa charakteru, poprawa interesów i zrobienie kariery zarówno literackiej, jak służbowej.

17 września [1854]

Źle się sprawowałem. Nic nie robiłem, wieczorem goniłem za dziewuchami, wbrew postanowieniom wychodziłem z domu. Plan założenia towarzystwa bardzo mnie pochłania. (...)

23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30 września, 1, 2, 3, 4, 5 października [1854]

Plan towarzystwa przekształcił się w plan czasopisma — dla większej części spośród siedmiorga — ale nie dla mnie i nie dla Friedego. W związku z pismem nie jadę, pismo zaś posuwa się słabo; mało pracuję i źle się prowadzę. Jutro przyjeżdżają książęta. Niech to wydarzenie będzie dla mnie epoką. Muszę napisać artykuł do próbnego numeru. (...)

21 października [1854]

Wiele przeżyłem przez te dni. Sprawy w Sewastopolu wciąż wiszą na włosku. Próbny numer będzie gotów dzisiaj i znów marzę o tym, by jechać. Stołypin, Sierzputowski, Szubin, Boborykin jadą i pojechali. (...)

2 listopada 1854. Odessa

Od czasu desantu wojsk angielsko-francuskich mieliśmy z nimi trzy bitwy. Pierwsza, nad Almą, 8 września, w której atakował nieprzyjaciel i pobił nas; druga bitwa [wydana przez] Liprandiego 13 września, w której my  atakowaliśmy i wyszliśmy zwycięsko, i trzecia, straszliwa operacja Dannenberga, w której znów my atakowaliśmy i znów zostaliśmy pobici. Operacja zdradziecka, oburzająca. 10 i 11 dywizja atakowały lewą flankę nieprzyjaciela, rozgromiły ją i zagwoździły 37 dział. Wówczas nieprzyjaciel rzucił do boju 6000 sztucerów, tylko 6000 przeciw 30 [tysiącom]. A my odstąpiliśmy, tracąc około 6000 śmiałków. Musieliśmy cofnąć się, gdyż połowa naszych wojsk, znajdując się w terenie nie do przebycia, nie miała artylerii i Bóg wie dlaczego była pozbawiona batalionów strzeleckich. Straszliwe morderstwo. Oburzy niejedno sumienie. Boże, przebacz im. Wiadomość o tej bitwie zrobiła ogromne wrażenie. Widziałem starców, którzy szlochali, młodych, którzy przysięgali, że zabiją Dannenberga. Wielka jest siła moralna rosyjskiego narodu. Dużo prawd politycznych ujawni się i rozwinie w obecnych trudnych dla Rosji chwilach. Uczucie gorącej miłości ojczyzny, zrodzone i wyrosłe z nieszczęść Rosji, na długo pozostawi w niej ślady. Ci ludzie, którzy teraz narażają życie, będą obywatelami Rosji i nie zapomną o swej ofierze. Z wielką godnością i dumą będą brali udział w życiu publicznym, a z entuzjazmu zrodzonego przez wojnę zostanie na zawsze skłonność do poświęceń i szlachetności.

W liczbie niepotrzebnych ofiar tej nieszczęsnej bitwy zostali zabici Sojmonow  i Komstadius. O pierwszym mówią, że był jednym z niewielu uczciwych i myślących generałów armii rosyjskiej, drugiego zaś znałem dość dobrze; był on członkiem naszego towarzystwa i przyszłym wydawcą pisma. Jego śmierć najbardziej skłoniła mnie do starania się o przeniesienie do Sewastopola. Tak jakbym miał względem niego wyrzuty sumienia.

Parostatki angielskie nadal blokują Odessę. Morze, niestety, spokojne. Podobno 27. była bitwa, znów bez rezultatu, i 3. znów ma być atak. Nie zdążę przyjechać przed 5., ale coś mi się widzi, że się nie spóźnię.

(3 listopada) 3 października [1854]

W Odessie opowiadano mi o wzruszającym wypadku. Adiutant dyżurnego generała przyjechał do szpitala w N., gdzie leżą ranni z 4 korpusu z Krymu, i przemówił do nich tak: „Głównodowodzący, książę Gorczakow, kazał wam podziękować za waszą odważną służbę i dowiedzieć się..." „Hura!" — rozległy się słabe, niezgrane głosy ze wszystkich łóżek polowych. Piękna, wielka nagroda dla Gorczakowa za jego trudy. Lepsza od portretu na szyję.

Na przeprawie w Nikołajewie bosman opowiadał mi, że 26. odbyła się  bitwa, w której odznaczył się Chomutow, podobno zdobył mnóstwo jeńców i dział, ale że 26. z 8000 naszych wróciło tylko 2000. W Nikołajewie oficer potwierdził te wieści. Nachimow i Liprandi podobno ranni. Nieprzyjaciel otrzymał posiłki i sposobi się do leży zimowych. Bóg wie, co jest prawdą. Poza tym opowiadał mi bosman anegdotę o Kozaku, który złapał na lasso i prowadził angielskie książątko do Mienszykowa (sic!). Książątko wypaliło do Kozaka z pistoletu. „Ej, nie strzelaj" — rzekł Kozak. Książątko wypaliło jeszcze raz i znów nie trafiło. „Ej, nie figluj" — rzekł Kozak. Książątko trzeci raz (zawsze do trzech razy sztuka) chybiło. Kozak zaczął go łoić nahajką. Gdy książątko poskarżyło się Mienszykowowi, że Kozak go bił, ów powiedział, że on go uczył strzelać — jeśli jest naczelnikiem, a strzelać nie umie; Kozacy w ogóle nie będą go uznawali. Mienszykow roześmiał się. W ogóle wśród ludu więcej się słyszy o Anglikach niż o Francuzach.

(5 listopada) 4, 5, października [1854]. (W drodze z Odessy do Sewastopola)

W Nikołajewie nic nie mogłem zobaczyć. Pogłosek zaś nie zapisuję, gdyż wszystkie okazały się niedorzeczne: po 24. z wyjątkiem ziemnych robót obronnych niczego nie przedsiębrano.

Od Chersonia do Oleszka wieziono mnie łódką. Bosman opowiadał mi o przeprawie żołnierzy: że jeden żołnierz w czasie ulewy położył się na mokrym dnie łodzi i zasnął i że oficer zbił pewnego żołnierza za to, że się podrapał, i że inny żołnierz w czasie przeprawy zastrzelił się ze strachu, bo się spóźnił o dwa dni; porzucono go bez pogrzebu. Teraz przewoźnicy straszą się nawzajem przepływając rzeką obok tego miejsca, gdzie wrzucono żołnierza. „Z której kompanii?" — wołają.

(...) Widziałem francuskich i angielskich jeńców, ale nie zdążyłem rozmówić się z nimi. Sam widok i chód tych ludzi, nie wiem czemu, wywołał we mnie smutne przekonanie, że stoją znacznie wyżej od naszego wojska. Zresztą mogłem porównać z nimi żołnierzy taborowych, którzy ich eskortowali.

Furman, który mnie przywiózł tutaj, opowiadał, że 24. bylibyśmy w ogóle wzięli do niewoli Anglików, gdyby nie zdrada. Smutne i śmieszne, „Kiedyś — powiada — przywieźli poszóstną żelazną karetę, musi dla Mienszykowa". Spotkałem także swoich rannych, mili ludzie, litują się nad dowództwem i twierdzą, że kilka razy ruszali do ataku, ale nie mogli się utrzymać, bo obchodziła lewa flanka; chętnie czepiają się jednego niezrozumiałego, a zatem dla nich brzemiennego znaczeniem wyrazu, aby tłumaczyć nim niepowodzenie. Zbyt przykro byłoby im uwierzyć w zdradę.

11 listopada [1854]. (Sewastopol)

Przyjechałem 7., wszystkie pogłoski, które mnie męczyły w drodze, okazały się łgarstwem. Jestem odkomenderowany do 3 lekkiej i mieszkam w samym mieście. Wszystkie nasze umocnienia widziałem z daleka, niektóre zaś z bliska. Zdobycie Sewastopola jest niepodobieństwem — o tym przekonany jest, zdaje się, również nieprzyjaciel; moim zdaniem osłania on odwrót. Sztorm 2 listopada wyrzucił na brzeg około 30 statków, 1 żaglowiec i 3 parostatki.

Towarzystwo oficerów artyleryjskich w tej brygadzie jest takie samo, jak wszędzie. Jest jeden bardzo podobny do Luizy Wołkońskiej — wiem, że mi się wkrótce sprzykrzy, i dlatego staram się widywać z nim rzadziej, aby przedłużyć to wrażenie. Wśród naczelników porządnymi ludźmi okazali się tu: Nachimow, Todtleben, Istomin. Mienszykow wydaje mi się dobrym głównodowodzącym, który pechowo rozpoczął karierę wojenną z mniejszymi siłami przeciwko w trójnasób silniejszym i lepiej uzbrojonym. Z obu stron były wojska nie ostrzelane, dlatego przewaga liczebna była 10 razy dotkliwsza. Nie ostrzelane wojska nie mogą się cofać — uciekają.

20 listopada [1854]

I kiedyż, i kiedyż nareszcie przestanę

Bez celu, bez uczuć marnować dni swoje,

I w sercu głęboką bez przerwy czuć ranę,

I nigdy nie wiedzieć, czym ranę zagoję.

Kto zadał tę ranę, Bóg jeden wie o tym,

Lecz dręczą mnie od urodzenia —

Jak gorzki zalążek nicości żywota —

I smutek, i ciężkie zwątpienia.

Symferopol

23 listopada [1854]. (Eski-Orda)
16. wyjechałem z Symferopola na pozycję, W czasie tej drogi bardziej niż przedtem przekonałem się, że Rosja musi albo upaść, albo całkowicie się przekształcić. Wszystko idzie na opak, nieprzyjacielowi nikt nie przeszkadza umacniać swego obozu, choć to byłoby nadzwyczaj łatwe; natomiast my sami, z mniejszymi siłami, znikąd się nie spodziewając pomocy — z generałami, jak Gorczakow, którzy stracili rozum, uczucie i energię — nie umacniając się stoimy naprzeciw nieprzyjaciela i czekamy na sztormy i niepogodę, które ześle Mikołaj Cudotwórca, żeby odeprzeć nieprzyjaciela. Kozacy chcą grabić, ale nie bić się, huzarzy i ułani upatrują zalety wojska w pijaństwie i rozpuście, piechota — w kradzieżach i gromadzeniu pieniędzy. Smutne położenie wojska i państwa.
Spędziłem około dwu godzin gawędząc z rannymi Francuzami i Anglikami. Każdy żołnierz dumny jest ze swej sytuacji i ceni się, gdyż czuje się faktyczną sprężyną w wojsku. Dobra broń, sztuka obchodzenia się z nią, młodość, ogólne pojęcie o polityce i sztuce dają mu poczucie własnej godności. U nas bezsensowna musztra, uczenie chwytów, bezużyteczna broń, zahukanie, starość, ciemnota, kiepskie utrzymanie i jedzenie zabijają w żołnierzu resztki dumy, a nawet powodują zbyt wysokie wyobrażenie o wrogu.
W Symferopolu przegrałem w karty ostatni grosz, mieszkam z baterią w tatarskiej wsi, doświadczając dopiero teraz niewygód życiowych.

26 listopada [1854]
Żyję zupełnie beztrosko, nie przymuszając się i nie wyrzekając niczego: chodzę na polowania, słucham, obserwuję, dyskutuję. Jedno jest niedobre: zaczynam stać — lub chcieć stać — wyżej od kolegów i już się mniej podobam. Oto prawie pewne wiadomości z Sewastopola. 13. był wypad do okopów nieprzyjacielskich, przeciw 3, 4 i 5 reducie. Pułk Jekaterynburski w walce przeciw 4 reducie zajął okopy znienacka, wypędził i wyciął w pień nieprzyjaciela i cofnął się ze stratą trzech rannych. Oficer, który dowodził tym oddziałem, został przedstawiony wielkiemu księciu Mikołajowi Nikołajewiczowi.
— Więc pan jest bohaterem tej bitwy? — zapytał go książę. — Niechże pan opowie, jak się to odbyło.
— Kiedy zszedłem z reduty i zacząłem się zbliżać do okopu, żołnierze zatrzymali się i nie chcieli iść dalej.
— Co też pan opowiada! — rzekł książę odchodząc od niego.
— Jak panu nie wstyd — zauważył Fiłosofow.
— Proszę odejść — zakończył Mienszykow.
Jestem pewien, że oficer nie kłamał, i żałuję, że nie jest pyskaty.
Wypad z 3 reduty był nieudany. Oficer ujrzawszy wartowników, wrócił po rozkazy do admirała i dał czas na przygotowanie się. Na temat wypadu z 5 reduty nie znam szczegółów. W ogóle te wiadomości nie są jeszcze całkiem pewne, choć nawet bardziej wiarogodne niż dziwaczne pogłoski o zdobyciu jakichś 30 dział.
Liprandi został mianowany dowódcą wojsk w Sewastopolu. Dzięki Bogu! Poza sukcesami, które miał w tej kampanii, jest lubiany i popularny nie ze względu na (...), lecz ze względu na roztropność i rozum. Na szczęście czy nieszczęście, ale ku wielkiej mej irytacji, brak pieniędzy trzyma mnie w domu, inaczej byłbym już na południowym brzegu, w Eupatorii, albobym wrócił do Sewastopola.

7 grudnia [1854]
5. byłem w Sewastopolu z plutonem ludzi — po działa. Dużo rzeczy nowych. A wszystko to nowe — pocieszające. Obecność Sackena widoczna we wszystkim. I nie tyle obecność Sackena, ile obecność naszego głównodowodzącego, który jeszcze się nie zmęczył, nie przemyślał zbyt dużo, nie zagłębiał się w przypuszczeniach i oczekiwaniach. Sacken zachęca, jak tylko może, wojska do wypadów. Mówię — jak może, bo zachęcać zaprawdę może tylko Mienszykow, nadając od razu odznaczenia, czego tamten nie robi. Nagrody przyznawane po trzech miesiącach faktycznie nic nie znaczą dla człowieka, który oczekuje w każdej chwili śmierci. A jednak człowiek ma taką głupią naturę, że oczekując śmierci, oczekuje i pragnie odznaczenia. Sacken porobił małe okopy przed redutami. Ale Bóg wie, czy ten sposób jest dobry, chociaż dowodzi energii. Podobno zlikwidowano jeden z takich okopów obsadzony przez ośmiu ludzi, ale najważniejsze jest to, że aby wynieść w dzień z okopów tych rannych, inni muszą się narażać na rany. Okopy te nie są związane z redutami, oddalone od nich bardziej niż od umocnień nieprzyjacielskich. Sacken uregulował sprawę zbierania rannych i urządził punkty opatrunkowe na wszystkich redutach. Sacken rozkazał grać orkiestrze.
Sewastopol jest cudownie piękny. Onegdaj było mi bardzo smutno. Około dwóch godzin spędziłem w sali rannych sojuszników. Znaczną część wypisano — zmarli lub wyzdrowieli — reszta to rekonwalescenci. Zastałem ich — jakieś pięć osób — koło żelaznego piecyka. Francuzi, Anglicy, Rosjanie gawędzili, śmiali się i grali w karty, mówili każdy swoim językiem, tylko wartownicy próbowali się przystosować do obcej mowy, posługując się jakimś dziwnym żargonem: hajda, znajomek. Angielczyk woła — uu ka a; Rosjanin woła — oj, itd. Gdy wyszedłem na brzeg, słońce już się chowało za angielskimi bateriami, gdzieniegdzie wzbijały się obłoki dymu i rozlegały wystrzały, morze było spokojne, obok ogromnych kadłubów okrętów mknęły łódki i szalupy, na Hrabiowskim Bulwarze grała muzyka i dobiegały dźwięki trąb z jakąś znajomą melodią, Golicyn i jeszcze jacyś panowie oparci o poręcze stali na molo. Ślicznie!
Z wieści o wypadach prawdą jest rzecz następująca. Wypadów było wiele, nie tyle krwawych, ile zaciętych. Spośród nich dwa są godne uwagi. Jeden w końcu ubiegłego miesiąca, w czasie którego zdobyto trzy armaty (i jedną porzucono między redutą a umocnieniami wroga), jednego jeńca — oficera francuskiego, rannego w ząb [1 wyraz nieczytelny] i dużo karabinów; drugi, w czasie którego porucznik Titow wyszedł z dwiema górskimi armatkami i w nocy strzelał wzdłuż nieprzyjacielskich okopów. Podobno w okopie rozlegał się taki jęk, że słychać było w 3. i 5. Wygląda na to, że wkrótce wyruszę. Nie mogę powiedzieć, czy pragnę tego, czy nie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

1855

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1856

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIENNIK ZIEMIANINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BRULION LISTU DO HR. BŁUDOWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1857

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRAGMENT DZIENNIKA Z 1857 ROKU NOTATKI Z PODRÓŻY PO SZWAJCARII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1858

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1859

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1860

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1861

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1862

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1863

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1864

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1865

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1870

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1873

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1878

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1881

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAPISKI CHRZEŚCIJANINA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1882

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1883

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1884

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1885

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1886

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1887

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1888

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1889

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1890

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1891

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1892

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1893

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

1894

Niedostępny w wersji demonstracyjnej