Jan Kanty Galasiewicz

DZIEWCZE Z

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT 1.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

AKT II.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

AKT III.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena IX.

Scena X.

Scena XI.

Scena XII.

Scena XIII.

Scena XIV.

AKT IV.

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

AKT V.

Scena I.

SCENA II.

Scena III.

Scena IV.

Scena V.

DZIEWCZĘ Z CHATY ZA WSIĄ

Obraz ludowy w 5-u aktach

Galasiewicz Jan Kanty, Z. Mellerowa

OSOBY:

ADAM CHOIŃSKI, AGATA, jego żona, TOMKO, ich syn, MARCIN, sąsiad (szlachta zagonowa)

MOTRUNA.

MARYSIA, jej córka.

RATAJ, ślepy żebrak.

SOŁODUCHA, jego żona

LIRNIK.

SZUMKO, karczmarz.

JEWKA., jego żona.

SEMENYCHA, MATEUSZKA, WALENTOWA, ŁUKASZKA, PIETRUKOWA (gospodynie)

PARACHA, żebraczka.

PAWLIK — OLECH — STACH — MAKSYM — STEFAN (parobcy)

ULINA — PETRYNA — ŁUCKA — JAGNA. (dziewczęta).

WERKA, PROT (służba Choińskiego).

APRASZ, wódz cyganów.

AZA, DINGO, SZANDO, NANGO POHUBAJ (cyganie).

Dziewczęta — Parobcy — Gospodarze — Handlarze — Żebracy — Pasterze — Cyganie — Cyganki.

Między I. a II. aktem upływa lat cztery.

AKT 1.

Chata żebracza.

Uboga izba, zastawiona lichemi sprzętami. W głębi drzwi wchodowe, z prawej okno. Z lewej w głębi w kącie sceny duży piec, za nim przy ścianie na równym poziomie z paleniskiem legowisko Rataja. Z prawej naprzeciw pieca tapczan z posłaniem. Stół, dwa proste stołki, pod ścianami ławy. Na piecu garnki, miski i inne naczynia gospodarcze.

Uwertura.

(Z chwilą podniesienia kurtyny muzyka przechodzi w odpowiedni ton, oznaczający gromadne zbieranie się ludu. Wchodzą grupami: Gospodynie, gospodarze, dziewczęta, parobcy, wszyscy z podarkami rożnego rodzaju jak n. p. len, konopie, chleb, ser, słonina, narzędzia gospodarcze, chustki i t. p. Wszyscy po wejściu odpowiednio grupują się do wieku i zamożności. Ratajowa przybrana świątecznie, z pewnym fantazyjnym kolorytem, oznaczającym znachorkę, uwija się pomiędzy grupami, wyrażając gestami najwyższą radość, serdeczne powitanie i podziękę — zwłaszcza ze starszymi ujawnia to afektację gestów i pokłonów.)

Scena I.

Ratajowa — Mateuszka — Walentowa — Łukaszka — Pieirukowa — Pawlik — Olek — Maksym — Stach— Ulina — Petrysia — Łucka —Jagna — Dziewczęta —Parobcy— Gospodarze — Kobiety - Lud — Paracha.

Śpiew nr. 1.

CHÓR.

Koniec zapust, dziś ostatki,

Przychodzimy do tej chatki,

Przynosimy skromne dary,

Bo tak każe zwyczaj stary.

Ratajowa nasza znana,

To guślarka zawołana!

Szczęść wam Boże, Sołoducha,

Szczęść i lekom, słynnym z cudu,

Co nawpół zmarłego ducha

Powraca zdrowym do Judu.

Bądź życzliwą swoją radą,

Chciej czarami chłopców zmienić,

By żenili się gromadą,

Bo się wcale nie chcą żenić!

Od nas chłopców przyjm w ofierze,

Choć za urok datku mało,

Zarzuć czary, mów pacierze,

By nas złe nie opętało!

Więc w zapusty do znachory

Każdy znosi podarunek,

A choroba precz na bory,

Niech ucieka i frasunek!

Oj, mądrać to głowa!

Mądrać to głowa!

Wiwat! wiwat! wiwat!

Wiwat Ratajowa!

Niechaj żyje Ratajowa!

Niech żyje!

Wiwat Ratajowa!

(po śpiewie)

WSZYSCY.

Niech żyje stareńka! wiwat Ratajowa!

RATAJOWA.

Bóg zapłać! Bóg zapłać!

MATEUSZKA.

A co, Sołoducho... oto wam "ostatki" — popatrzcie jeno!

WSZYSCY.

(pokazując dary).

Ot wam na zdrowie i na pożytek.

RATAJOWA.

Krzyż pański!... dla mnie?... czemże się wywdzięczem?

MATEUSZKA.

Et, co tam zaraz o wdzięczności gadać... toć my ze zwyczaju...

WSZYSCY.

Tak, tak, z dobrego serca...

PAWLIK.

Z przykazania ojców i religji.

MATEUSZKA.

I na intencję urodzajów w polu.

PIETRUKOWA.

Na len, konopie...

MATEUSZKA.

Żeby się zdrowo dobytek chował...

PIETRUKOWA.

I żeby czary przystępu nie miały, ani uroki...

WSZYSCY.

Tfu, tfu, niechaj przepadną!

RATAJOWA.

No, no, nie lękajcie się, — toć ja wam znana... odczynię, zamówię od nieczystej siły.

WSZYSCY.

Wiwat Ratajowa! wiwat znachorka!

RATAJOWA.

(odbierając dary).

Za tyle dobroci służyć wam będę, ile sił starczy, (potrząsa zapaską) He, he, co za wełniak! bodaj dla królewnej! (przymierza) Śliczności! (biorąc od Pietrukowej zwitek lnu) Z tego lnu zrobię dla Rataja koszulę. (biorąc od Uliny, która się zbliża do Ratajowej, kukiełkę) Hm, hm! co za kukiełka! aż ślinka idzie! hm! hm! rarytas! (probując) a smaczna! hm! hm!...

PAWLIK.

(podając butlę).

Golnijcie pierwej, to jeszcze lepiej będzie smakować.

RATAJOWA.

Ano nie zawadzi stare kości rozgrzać.

(napiwszy się, mówi do Uliny)

No, a teraz gadaj, kochanko, co ci tam dolega.

ULINA.

(wstydliwie).

Ej... kiedy bo...

RATAJOWA.

He! he! pokraśniałaś!... to już chyba zgadnę o co idzie.

PAWLIK.

(idąc ku prawej).

U wa i ja zgadnę.

WSZYSCY.

(ciekawie).

No, no, cóż takiego?

PAWLIK.

Ano, prosta rzecz! Dzisiaj "ostatki", a ten obyczaj ze znachorami wedle urodzaju.

MATEUSZKA.

Przecież to dziewucha, nie gospodyni — cóż jej się ma radzić?

PAWLIK.

Co?...

(parskając śmiechem)

To już ona wie!

WSZYSCY.

Ha, ha, ha!

GOSPODYNIE.

A to zbereźnik.

RATAJOWA.

No, mołojcy, a was z czem do mnie Pan Bóg sprowadził?

PAROBCY.

(dając jej pieniądze).

Ot, miedziaki, — i cała parada!

RATAJOWA.

Bóg że wam zapłać — a intencja.

PAROBCY.

Zdrowia daj, Boże.

RATAJOWA.

Może w czem pomódz?

MAKSYM.

(podchodzi, drapiąc się w głowę).

Co prawda, to ja mam prośbę, ale nie wiem, czy co na to zdołacie pomódz.

RATAJOWA.

Ano zobaczymy.. cóż ci tam za bieda?

MAKSYM.

Oto u mnie straszy.

WSZYSCY.

(przystępując naprzód).

Gwałtu! straszy cię!

MAKSYM.

Właśnie o północku.

RATAJOWA.

Jutro we wstępną przyjdę o północku do twojej chaty.

PAWLIK.

No, jak sama pójdziecie, to ze strachem amen!

MAKSYM.

(radośnie).

Doprawdy?

PAWLIK.

(dotykając palcem Ratajową żartobliwie).

Przed starą babą, to i bez zaklęcia nawet sam didko na Łysą Górę podrałuje.

WSZYSCY.

(śmiejąc się).

Ha, ha, ha!

PAWLIK.

(nuci, chwyta Ratajową, podrzeźniając).

Bo jak się baba uradzi,

Nawet czart z nią nie poradzi,

Czy na strachy, czy na czary,

(wskazując Ratajową)

Wzywaj każdy baby starej!

(odskakuje)

Prawda, Rataicho?

RATAJOWA.

(trącając go).

Oj ty, ty, pustaku, bełkocesz ozorem, a sam nie wiesz co. (poważnie) Boć w onej

śpiewce mądrość nielada, wyraźna wskazówka, żeby doświadczeniem starych nie gardzić.

STACH.

(gruby, pucułowaty, od początku sceny zajęty jedzeniem, które dobywa z wszystkich kieszeni).

Czy tak?... (wstaje idąc ku Ratajowej) ano to zaraz! (wydobywa kawałek kiełbasy) Macie tu.. (chowa) albo nie.

PAROBCY.

A to sknera, skąpiec!

DZIEWCZĘTA.

Nienasytek, żarłok!

STACH.

(pukając w palce).

Dać... nie!... dać... nie!... (trafia) dać... (smutnie) hm, taki dać!... Szkoda! (wyjmuje znowu kiełbasę) a tak Ślicznie pachnie! (daje Ratajowej) powąchajcie sami!

RATAJOWA.

(łapie i wącha).

Fiu, fiu! majeran! że aż w nosie kręci. Czy to z onego wieprzka, com mu nogę nastawiała?

STACH.

A ino. Zwędziłem kawałek z komory na spróbowanie — ale że mi trzeba rady, to wam odstąpię.

RATAJOWA.

I na cóż ci to potrzeba rady?

STACH.

Ano zmorę.

WSZYSCY.

Co? zmora cię dusi?

STACH.

Prawie każdą noc... nad samem ranem tak siada na gardle, że ledwie zipię.

PARACHA.

E, to z obżarstwa!

STACH.

Albo to prawda? Kiedy ja prawie nigdy nic nie jem.. jak oto i wczoraj na wieczorynkę — nic nie jadłem więcej, jeno racice, głowiznę i głupie podgardle, prażone w posoce, a zmora dusiła dwa razy z powrotem.

PARACHA.

Jakto, toś się obudził?

STACH.

Do trzeźwa, oboma razy.

PARACHA.

I nie złapałeś zmory na gardle?

STACH.

Chwyciłem palcami... ale się widno w słomę zamieniła, bo jeno źdźbło trzymałem w garści.

MATEUSZKA.

Oj, żeby to złapać a przytrzymać ją do wschodu słonka, przekonalibyśmy się, która to we wsi przemienia się w zmorę.

PARACHA.

(do gospodyni).

Ja coś miarkuję, że to Motruna...

WSZYSCY.

(do Parachy).

Ta cyganicha z pod cmentarzyska?

PARACHA.

Umhu! Od śmierci męża tyle lat samotna siedzi w swej budzie bez kawałka ziemi, bez ludzkiej opieki, do tego z dzieckiem!... z czegóżby żyły?... Przemienia się w zmorę i z innych siły dla siebie i córki nocą wyciąga.

PAWLIK.

(wskazując Stacha, uderza go).

A ma z czego ciągnąć tak, jak z baryły.

RATAJOWA.

(wracając w środek z prawej).

Dalibyście pokój. Małoż ją nieszczęść spotkało w życiu, jeszcze ją zmorą będziecie robić? Komuż to Motruna zrobiła we wsi jaką krzywdę? Komu się czarami dała we znaki?

PARACHA.

Dużoby o tem gadać.

(mędrkując)

Różne są poszlaki, po których można poznać czarownicę, a na Motrunę chyba ich nie zbraknie.

(wylicza)

Ojciec umarł zaraz, skoro ją przeklął... chudoba braci zmarniała przez to, że się jej wyparli... a co najważniejsza, Tumry tak skończył, jak kończą zawsze mężowie czarownic... Utkała mu taki pas, że się własną ręką na nim powiesił. To też później, kiedy jej zbrakło ostatniej podpory z nieboszczyka głupiego Janka, na inne sposoby musiała się puścić.

PIETRUKOWA.

Niby na zmorę?

PARACHA.

Rękębym za to w ogień włożyła.

RATAJOWA.

(wchodząc w środek).

Wsadź lepiej język, żebyś nie paplała durnych banialuków.

MATEUSZKA.

No, banialuki, nie banialuki, i mnie się zdaje, że Motruna musi być zmorą, bo tak dziecko zdrowo umiała wychować, jakby jej nigdy na niczem nie zbrakło... A jakie to śliczne, kieby krew z mlekiem... i rosłe i krzepkie nad wiek.

PARACHA.

Więc skądże ta moc? hę? Oto poprostu z nieczystej siły.

PIETRUKOWA.

E! zaś tam, z nieczystej!... przecież to prawie jeszcze dziecina... a złe do dzieci nie ma przystępu, boć to niewinne.

PARACHA

Winne niewinne... na psy zejdzie jak matka i kwita... bo przekleństwo dziada nad jej głową.

MATEUSZKA.

Et, zresztą co sobie mamy po próżnicy zaprzątać głowy cudzemi sprawami. Nie potośmy tu przyszli, żeby bajdy prawić, lecz na obrządki zapustne.

(do Ratajowej)

Słuchajcież, a jakże w tym roku będzie z konopiami?

PIETRUKOWA.

Prawda, to dziś najważniejsze.

GOSPODYNIE.

Tak, tak, obrządki na len, konopie...

RATAJOWA.

(przedrzeźniając).

A taki len, konopie!... Od tego należało zacząć ostatki. Teraz już może być po niewczasie, bo się już mroczy, a konopny taniec musi się odbyć za dnia... przy słonku.

MATEUSZKA.

Gwałtu! to stawajmyż raźno i tańczmy uchem.

WSZYSCY

Dalej, baby! Konopnego! konopnego.

(śpiew nr. 2. podczas którego gospodynie bez mężczyzn tańczą charakterystyczny taniec)

CHÓR.

(rozstawiony na scenie).

Stańcie! stańcie w koło, gospodynie,

Hej ha! hej ha! rozpocznijcie taniec,

Bo gdy marnie ten dzień minie,

Wasza przędza za nic!

bis

Dzisiaj, dzisiaj przy ostatnim wtorku

Pan Bóg, Pan Bóg nam pomoże.

Każda ziemię trzyma w worku,

Skacze jako może.

bis

Dalej, baby, baby, dalej wraz,

Poco próżno, próżno tracić czas?

Tańczcie same, na bok chłopi,

Gdyż to taniec jest konopi.

bis

Dalej, baby, baby, w taniec ten,

Która chce mieć piękny len,

Nim zagony swoje skopie,

Niechaj tańczy na konopie.

bis

Scena II.

Szumko — Jewka — Ratajowa — Mateuszka — Walentowa — Łukaszka — Pietrukowa — Pawlik — Olek — Maksym — Stach — Ulina — Petrysia — Łucka — Jagna — Dziewczęta — Parobcy — Gospodarze — Kobiety — Lud — Paracha.

SZUMKO.

(stary, jowialny).

Pochwalony.

WSZYSCY.

Na wieki!

PAROBCY.

(zbliżając się).

Szumko! Szumko i Jewka!... wiwat! Szumko.

Ho, ho, to tu widzę cala wieś zleciała i tańczą już, śpiewają i wyciągają!

PAWLIK.

Wyciągają, wyciągają, aż im gardła zasychają!

GOSPODYNIE.

(idąc na prawo)

Zasychają?... a od czegoż karczmarz?

PAWLIK.

(podchodząc).

I butle, co mu z kieszeni wyłażą?

(chce wyciągnąć)

SZUMKO.

(nie pozwalając).

Wara! to nie dla was! Ja tu do Ratajowej z gościńcem.

RATAJOWA.

Wedle Bożego nakazu, by w ostatki i nędzarz miał chwilę uciechy. Czemże służyć mogę?

SZUMKO.

Znachorkaś, odgadnijże tedy z czem i poco przychodzę.

Pawlik.

Z Czem?

(wskazując na jego kieszenie)

Z bikową, pieprzówką, anyżówkąl

MAKSYM.

Ale poco? to choć w łeb strzel! boć wszystkiego u was w bród!

Pawlik.

(z umizgiem).

Nawet żonka gdyby cud!

SZUMKO.

Tak, tak, mam wszystko... a przecież.

RATAJOWA

A przecież markotniście jeszcze... jeszcze czegoś pożąda serce wasze.

Szumko.

(z westchnieniem).

Oj, pożąda! pożąda!

WSZYSCY.

Czegóż takiego?

SZUMKO

Czego?... oto brak mi.. brak...

(do Ratajowej)

No, zgadnij, zgadulo.

RATAJOWA.

Krzyż z wami! alboż to tak trudno?. brak wam... brak potomka!

SZUMKO.

(z osłupieniem do żony).

Jewka!

JEWKA.

(młoda, naiwna).

A widzisz!

SZUMKO

Zgadła! jak Boga kocham, zgadła!

(do Ratajowej)

Widzę, że nie darmo zwanaś tu najmędrszą... Tak jest, wszystko mam, na wszystkiem Stwórca Najwyższy mi błogosławi; na zdrowiu, fortunie, dobytku, na urodzaju...

PAWLIK.

(wskazując Jewkę).

No, na urodzaju, to niekoniecznie.

SZUMKO.

(nie zrozumiawszy, patrzy chwilę — później).

Jakto?... Jakto?... Aha! (spoglądając na żonę) ano, niby tak!

(do Ratajowej)

Z pierwszej żony dzieci mi wymarły... z tą oto żyję lat cztery i jakoś...

JEWKA.

(naiwnie).

I jakoś nic!

SZUMKO.

To mię trapi, bo komuż ja moją chudobę zostawię?... Myślę tedy sobie:

pójdę do Ratajowej, zaniosę ofiarę... Ot Wam tu napitek, (daje jej, Ratajowa stawia na stole) a tutaj trzy ruble, (daje papierek)

RATAJOWA.

Dobrodzieju! dobrodziejaszku!

SZUMKO

Jeno poradź mi rzetelnie.. skutecznie.

JEWKA.

Skutecznie.

PAWLIK

Nie umiecie koło baby chodzić i cała parada!

JEWKA.

(do męża)

A widzisz!

PAWLIK

Trza żonce na zabawy folgować, na tańce, kiermasze...

JEWKA.

A widzisz!

SZUMKO.

Tak radzicie?

MATEUSZKA.

Rozłąka nie wadzi i zabawa też...

JEWKA.

A widzisz!

PAWLIK

Czasem bodaj i do miasta wysłać samą, na odpust.

JEWKA.

A widzisz

SZUMKO.

Tak radzicie?

PAWLIK

Mężowi galantym trza być i umieć się zalecać... (obejmując Jewkę) ot tak!

JEWKA.

A widzisz!

SZUMKO.

Eh, tego nie lubię.

JEWKA.

A wid...

(urywa zawstydzona)

SZUMKO.

Ratajowo, cóż wy radzicie?

RATAJOWA.

(z namysłem).

Różne rzeczy różnym ludziom różnie pomagają... Istniały ongi takie cudowne źródła w górach, także ziela w pustelniach, które miały moc i skuteczność wszelką.

SZUMKO.

Słyszałem to i ja, lecz gdzież onych ziół i źródeł szukać? poznać po czem?

RATAJOWA.

Źródło takie jedno ja znam, ale leży ono stąd daleko... mil ze dwanaście... poza kordonem.

SZUMKO.

Aj, aj!

RATAJOWA.

Wśród lasu klasztor bogaty, a obok krynica jak łza... Kto do tego miejsca pielgrzymkę odprawi, ofiarę złoży i wody zaczerpnie... wnet skuteczności i łaski dostąpi.

SZUMKO.

Taka wasza rada?... Ha, to powędruję. Chodzi mi tylko o opiekę nad karczmą, nad żoną... W drodze zejdzie mi pewnie z jakie dwie niedziele, strat się boję i niedozoru... Czyby kto z was, gospodarze?..

(przechodzi na lewo)

MAKSYM.

Bogać tam! Człek ledwie koło swojej zagrody podoła... Skąd rąk i czasu dla drugich?.. Najlepiej udać się do dworu. Karczma dworska, toć dworscy o nią dbać powinni.

SZUMKO.

Niezła myśl — poproszę dworskich o opiekuna.

Scena III.

Tomko — Szumko — Ratajowa — Mateuszka — Walentowa — Łukasżka — Pietrukowa — Pawlik — Olek — Maksym — Stach — Ulina — Petrysia — Łucka — Jagna — Paracha — Dziewczęta — Parobcy — Gospodarze — Kobiety — Lud.

TOMKO.

(za sceną w głębi).

Łotry! włóczęgi! ja was nauczę!

(wchodzi)

RATAJOWA.

Ot, i opiekun w sam raz! jak na zawołanie !

DZIEWCZĘTA.

Leśniczy! leśniczy!

TOMKO.

(spoglądając na zebranych).

A to co? u czarta, i tu zbiegowisko?

RATAJOWA.

(pokornie).

Krzyż pański... pan leśniczy u mnie! Co za szczęście! zaszczyt!

TOMKO.

(ostro).

Ach! i ty, widzę, na swoją rękę broisz! Mąż po wsi zbiegowisko czyni, a ta znów...

RATAJOWA.

Zlituj się, Chryste! Paniczu! skądże ten gniew? z jakiego powodu?

TOMKO.

Jeszcze się pyta... Hołota! mnie ubliżać! mnie wyśmiano! och, poczekajcie!

RATAJOWA.

Krzyż pański, wyśmiano panicza! kto się poważył?

TOMKO.

Kto? twój mąż! ten ślepiec!

WSZYSCY.

(zbliżając się cokolwiek).

Rataj?

TOMKO.

On i jemu podobni, hultaje! łotry! Szwądają się po wsi z wrzaskiem i krzykiem, wyłudzają datki, obnoszą jakieś słomiane straszydło i wśród muzyki dziwy wyprawiają.

WSZYSCY.

(wybuchając śmiechem).

Ha, ha, ha! to draby, to draby.

TOMKO.

(zmieszany śmiechem, spogląda po obecnych, prowadząc dalej).

Próbowałem rozpędzić hołotę, wzbronić pijatyki i zbiegowiska, wyśmiali mnie, wyszydzili jak ostatniego.

WSZYSCY.

(śmieją się gwałtownie).

Ha, ha, ha!

TOMKO.

(coraz bardziej zmieszany i zdumiony).

Dworscy odmówili mi pomocy... a w dodatku ten stary ślepiec, dowódca hałastry, odburknął się hardo...

PAWLIK.

Dzisiaj mu wolno bodaj i wyprać, jak go kto zaczepi.

Tomko.

(ostro).

Co?

PAWLIK.

Bo to są "draby".

TOMKO.

No to wiem, widziałem, że same draby! oberwańcy! i właśnie dlatego..

RATAJOWA.

Ależ, paniczu, "draby" to nazwa obrządku wiejskiego.

TOMKO.

Jakto? takie brewerje, zbiegowiska mają być obrządkiem?... nie mogę w to wierzyć. — Jestem odpowiedzialny za spokój i porządek we wsi... dlatego zaraz mi się rozejść do chałup, do zajęć...

WSZYSCY.

(śmiejąc się).

Rozejść się?. hi, hi, hi!

TOMKO.

(groźnie).

Ej, bo sobie inaczej pocznę z wami!

MAKSYM.

Ho, ho! jaki gorliwy! Tu nie tacy leśniczowie byli, a w nasze sprawy się nie mieszali!

PAWLIK.

Od naszych obrządków i zwyczajów wara!

TOMKO.

Ty się mnie stawiasz?

PAWLIKK.

O! wielkie mi dziwo! półroczny leśniczy!

PAROBCY.

Czynszownik! bosy szlachetka!

TOMKO.

A wy łotry!

DZIEWCZĘTA.

(zabiegając z przymileniem).

Paniczu! paniczu!

ULINA.

(głaszcząc go)

Taki panicz ładny, a taki sierdzisty!

TOMKO.

(nieco łagodniej, z lubością zerkając na dziewczęta).

To czemuż mi się hardo stawiają zamiast wytłomaczyć., objaśnić... Niedawnom tu jest w Stawiskach i...

RATAJOWA.

(która łagodziła parobków).

He, he! młodyś, paniczyku, młody! i pierwszy raz, widno, z pod jejmościnej jubki na świat wyjrzałeś, skoro i naszych obrządków z dziada pradziada, starych obyczajów nie znasz. Otóż "draby" to są pobożni ludziska, o chwałę Bożą dbali, którzy, mając na uwadze nadchodzący wielki post, wyganiają ze wsi zapusty, to jest mięsopust, aby się, niecnota, gdzie nie skrył i dalej nie broił.

TOMKO.

(z zajęciem).

Dziw! dziw!.. Zatem len strach ze słomy zrobiony?..

RATAJOWA.

To karnawał właśnie, który oni oprowadzają po wsi, aby ludzie widzieli, że idzie na śmierć.

MATEUSZKA.

Niedługo na niego sąd zrobią i spalą hultaja.

PARACHA.

A popiół rozrzucą na cztery wiatry!

TOMKO.

A to ciekawe!

ULINA.

Niech pan leśniczy zostanie z nami... zobaczy sam, jakie to ucieszne!

DZIEWCZĘTA.

Tak, tak, niech pan zostanie!

TOMKO.

(umizgając się do nich).

Ależ najchętniej! Takim jagódkom niczego się nie odmawia!

SZTUMKO.

(żywo idzie do Tomka, Jewka tuż za Szumkiem).

Doprawdy? niczego pan nie odmówi?

TOMKO.

No! jak komu!.

(spoglądając na dziewczęta)

dziewczętom zapewne!

SZUMKO.

(wskazując Jewkę).

A mojej babie?

TOMKO.

(do siebie).

Aj! jaka ładna!

(głośno)

Wasza żona ma prośbę do mnie?.. ano zobaczę.

SZUMKO.

(przesuwając Jewkę).

Jewka! a mówże!

JEWKA.

(zawstydzona).

Ej, kiedy nie śmiem!

TOMKO.

(zalotnie).

No, no, O cóż Chodzi?

(Jewka kryje się)

SZUMKO.

(drapiąc się w głowę).

Hm!... jakby to powiedzieć gładko... Moja Jewka... (urywa) nie!

JEWKA.

Mój mąż... (urywa) nie!

TOMKO

(śmiejąc się).

Więc oboje "nie"?

SZUMKO.

(namyślając się).

Aha!... ja i moja baba pragniemy oddawna... nie, nie tak!... hm... Dobytek wszelaki, chwalić Boga, jest... wszystko jest... jeno jakoś nie...

JEWKA.

(idąc do Tomka).

Jakoś nie..

TOMKO.

Nic nie rozumiem.

SZUMKO.

(cicho do Ratajowej).

Coś mi się nie klei...

RATAJOWA.

E, bo po licha takie ceregiele... prosto mostu i basta!

Szumko.

Prosto z mostu? a to tak: Mnie i mojej Jewce brak potomstwa...

TOMKO.

(do Jewki).

Ooch!

JEWKA.

Juźcić, potomstwa.

SZUMKO.

Otóż Ratajowa, co umie radzić w każdej złej przygodzie, poradziła i mnie... Idzie mi tylko o wyrękę na czas wędrówki... przykażecie dworskim, wszak prawda?

Tomko.

Ale i owszem.

SZUMKO.

Zaraz od jutra zdam wam całą karczmę.

TOMKO.

(zdumiony).

Karczmę?

SZUMKO.

Naglądać na nią będziecie bacznie, strzedz towaru, kasy...

TOMKO.

(zgorszony).

Co? towaru!

SZUMKO.

Mnie pilno w drogę, a kiedym już znalazł uczciwą opiekę, w mig się uwinę.

(Ratajowa przechodzi na lewo)

TOMKO

Niech zginę, jeśli choć słówko rozumiem!

(Ratajowa szepce mu do ucha, objaśniając)

SZUMKO.

Na Jewkę moją takoż miejcie oko, boć to młode jeszcze, więc głupie... a, jak każda niewiasta, do złego skore... Niechaj mi się tu koło niej nikt nie szwęda.

TOMKO.

(ze śmiechem).

No, no... Jewki już ja dopilnuję sumiennie! nie poskąpię trudu...

SZUMKO.

Bóg zapłać, Bóg zapłać, paniczu, za dobroć waszą!... Byle się uwinąć z oną pielgrzymką, będę miał potomka!

Scena IV.

Ratajowa — Mateuszka — Walentowa — Łukaszka — Pietrukowa — Pawlik — Olek — Maksym — Stach — Ulina — Petrysia — Łucka — Jagna — Szumko — Tomko — Paracha — Dziewczęta — Parobcy — Gospodarze — Kobiety — Lud — Rataj — Muzykanci — Draby.

(Za sceną słychać gwar i śmiechy nadchodzących; wszyscy zwracają się do okna i drzwi z okrzykami wesołości.)

WSZYSCY.

(jedni do okna, drudzy za drzwami).

Zapustyi karnawał idzie!

(wchodzi Rataj, wysoki, ślepy żebrak — broda szpakowata, włos długi, czoło wysokie, postawa wspaniała. Ubrany szaro lecz czysto, brązowa burka na ramionach, sakwy u boków. Za nim wchodzi czterech drabów, odzianych dziwacznie w różne łachmany, twarze poczernione sadzą, brody z konopi. Niosą manekina ze słomy, ubranego jak straszydło na wróble. Muzykanci sadowią się na tapczanie w głębi z prawej.)

RATAJ.

Pochwalony;

WSZYSCY.

Na wieki wieków;

PAWLIK.

I cóż, ojcze?... Jak się tam karnawał w ostatki spisał?

RATAJ.

(zły).

Tfu! niech go czort porwie, kanalją!

(potrząsa torbami)

Ot, sakwy chude jak boki żydowskiej szkapy!

MAKSYM.

Za to Ratajowa obłowiła się co wlazło.

RATAJ.

(chciwie).

Bihme! doprawdy!

MAKSYM.

Ba! ba! nawet ruble się sypały!

RATAJOWA.

(na stronie).

Bodajżeś przepadł, gaduło!

RATAJ.

Ruble?!... dawaj je stara! Bihme! dawaj duchem!.

(chwyta ją)

RATAJOWA.

No, no... zrób przód swoje, potem o tem. No, dalej, ludzie, odprawiajcie sądy!

WSZYSCY.

Sąd! sąd! na karnawał!

PAWLIK.

Hej, draby, dawać tu zbrodniarza! Ojcze Rataju, na swoje miejsce.

(Draby ustawiają manekina w pośrodku sceny i obok niego stają z kółkami jakby na warcie. Rataja wprowadzają na stół, stojący na przodzie po prawej, podają mu stołek, na którym siada w pozie sędziego. Wszyscy grupują się po obu stronach.)

WSZYSCY.

Cicho, sza! milczenie.

RATAJ.

(z przesadą i patosem).

Z powodu mięsa, sperki, kiełbasy,

Sadła i smalcu i wszelkiej okrasy...

W imieniu śledziowej głowy

Sąd na karnawał gotowy.

By nie stracić czasu wiele,

Wystąpcie, oskarżyciele!

WSZYSCY.

Ja pierwszy! ja! ja!

RATAJOWA.

Cicho! niech każdy z koleji stawia zarzuty, czem komu zawinił.

MATEUSZKA.

(występuje)

Czem? — On to naszych mężów ciągnął do karczmy, gdzie zarobek przepijali, niepomni przednowku.

(cofa się na swoje miejsce)

MAKSYM.

(występuje).

A nasze baby podszczuwał do swarów, na wesela, muzyki i chrzciny wodził i od kądzieli odrywał. (cofa się)

PAWLIK.

Przez niego dziewczęta z dworskimi się gziły.

ULINA.

(występuje).

A parobcy za tańcem, rozpustą gonili.

PARACHA.

(występuje).

Z jego to winy Kuźma rzucił żoną dla Bandochy.

PIETRUCHOWA.

A Hryć zmarnował całą ojcowizną i w służbą poszedł.

PAWLIK.

On otumanił Krysią wdowy Martyny, co z żołnierzem uciekła!.

PARACHA.

Przez niego utopił się podświnek Węglarki, co miast jego, pobitego męża pilnować musiała.

MAKSYM.

Za jego sprawą dwaj bracia Ostapki tak się potłukli, że jeden ma łeb rozwalony, a drugi szczękę wybitą.

PAWLIK.

Za te wszystkie zbrodnie żądamy sądu na niego!

WSZYSCY.

Sądu! sądu! sądu!

RATAJ.

(wstaje i krzaka jakby w natchnieniu.)

Biorąc z jego zbrodni miarę, Straszną winien ponieść karę!

WSZYSCY.

Słuchajmy! słuchajmy!

RATAJ.

(z patosem zwolna wyliczając).

Za rozpustne zbytki,

Karczemne wypitki,

Za śpiewy i, tany,

Za czas zmarnowany,

Za kobiece swary.

Za mężów przywary,

Za zmartwienia matek,

Mołojców niestatek,

Za dziewczęta uwiedzione,

Za łby kołkiem rozwalone,

Za wybite pięścią szczęki,

(do drabów)

Weźcie zbrodniarza na męki.

WSZYSCY.

Na męki! na męki!

Śpiew nr. 3.

(podczas którego draby tańczą wokoło manekina, uderzając go do taktu kijami)

Oj! oj! ty grzeszny karnawale,

Za to, żeś nie pościł wcale,

A broiłeś co niem ara,

Dziś cię słuszna czeka kara!

Tyś hulał i szalał

Przez całe zapusty,

Tyś ludzi zniewalał

Do wszelkiej rozpusty.

Kilka godzin, mospaneńku,

Do zabawy ledwie macie,

Potem na stos pomaleńku

Powędrujesz, panie bracie.

Więc bawmy bałwana,

Niech będzie wesoły,

Bo wkrótce z was pana

Zostaną popioły.

Ojoj! ojoj! tyś parobków w karczmie pobił!

Ojoj! ojoj! tyś niewiasty z dziewcząt zrobił!

Ojoj! ojoj! tyś do złego żony zmawiał!

Ojoj! ojoj! mężom rogi poprzyprawiał,

Lecz zbrodnie twe

Skończyły się!

(warjant)

I dzisiaj straszna śmierć czeka cię! ojoj! ojoj!

Oj! kilka godzin, mospaneńku,

Do zabawy ledwie macie,

Potem na stos pomaleńku

Powędrujesz, panie bracie!

Używszy, póki czas,

Hulaj, baw się z nami wraz!

Nr. 4. Taniec drabów.

RATAJ.

A teraz wiedźcie go na śmierć..... przez spalenie!

Wszyscy.

Na śmierć! na śmierć z karnawałem!

(wychodzą wszyscy wśród śmiechu i krzyków oprócz Rataja i Ratajowej)

Scena V.

Rataj — Ratajowa.

RATAJ.

Tfu! bydło! pobiegli jak szaleni!

(chce zejść ze stołu)

Niema nawet kto ręki podać... Bihme! jeszcze na łeb spadnę!...

(do Ratajowej, która wygląda przez drzwi, za ludem)

Stara, słyszysz, daj rękę, bo zlecę!

(Ratajowa sprowadza go ze stołu)

Uf! zmachałem się jak koń!

(zdejmuje sakwy, przechodząc na lewo)

RATAJOWA.

(zestawiła krzesło).

A dużoś zarobił?

RATAJ.

(wskazując na sakwy).

Masz, zobacz sama!

RATAJOWA.

(wyjmuje z torby kawałki chleba i sera, kładąc na stole z prawej strony).

Phi! chudzizna!.. lecz i to dar Boży!.. No, a groszaki?

RATAJ.

(ze złością).

Aha! groszaki!

(pokazuje figę)

Tyłem ich widział!

RATAJOWA.

He, he! to ja się lepiej spisała od ciebie.

RATAJ.

He, he! kuta z ciebie wiedźma!.... obłowiłaś się!..

(chwyta ją)

Pokaż, gdzie te ruble?

RATAJOWA.

Ruble? jako żywo nieprawda!.. nie widziałam nawet.... Maksym zełgał.

RATAJ.

(trzyma ją, rewidując).

No, no, mnie ty nie zrnanisz! dawaj!

RATAJOWA.

(pozwalając się rewidować).

Ano, masz, masz, szukaj, kiedyś taki mądry, zabierz je sobie.

RATAJ.

Bihme! już gdzieś schowała!.. A bodajeś skisła!.. ale ja znajdę, choćbyś pod ziemię skryła! Dawaj gorzałki!

(siada z lewej przy stole)

RATAJOWA.

(podając z półki).

Naści, zatkaj sobie gębę, obmierzły smoku!

RATAJ.

(napiwszy się z butli, mlaska językiem).

Fiu! rarytas! Bihme! przepalanka z miodem! A ty skąd do niej przyszła?

(pije)

RATAJOWA.

Skąd? przez swój rozum!

RATAJ.

Bodaj ty! Twój rozum to ich głupota!.. A dajno co przetrącić, sperki....

RATAJOWA.

E! co tam Sperka! (daje mu kiełbasę) ot, tobie kiełbasa, i to jaka!

RATAJ.

(ukąsiwszy).

Bihme! z maryjanem, aż w nosie kręci! A to szelma baba! umie naciągać!

(pije)

Paradna! Czy to od Szumki?

RATAJOWA.

(chcąc mu odebrać butlę).

Dość, bo się urżniesz!.. Jużci od Szumki!

RATAJ.

A czegoż on chciał, że taką wódkę i ruble przyniósł? czego mu brak? toż to bogacz!

RATAJOWA.

Czego? ot, dzieciaka i tyle!

RATAJ.

(z westchnieniem).

Hm! dzieciaka!... I tyś mu poradziła?

RATAJOWA.

(z uśmiechem).

I to jak! aż mi trzyrublówką sypnął.

RATAJ.

Czy tak! No, to ja dam dziesięć, ale poradź i sobie!

RATAJOWA.

Et, głupiś!

RATAJ.

(zdejmując sakwy).

A widzisz, babo przeklęta! innym radzisz, a sobie to nie mogłaś — hę? nie mogłaś, ty jałowa wierzbo!... Czy toby nam się nie przydał jaki pędrak? Mielibyśmy ot teraz wyrąkę, pociechę... a tak — żyjemy samotnie, niby dwa stare puszczyki!

RATAJOWA.

Co tam już gadać!

RATAJ.

(idąc do legowiska, zdejmuje guńkę).

Ba! czemu nie! Potrafisz radzić drugim, potraf i sobie! a zdałoby się pohołubić, rozruszać zaschnięte serce w tych starych piersiach!... Pan Najwyższy nie pobłogosławił! szkoda!... prawda, stara?... co, prawda?... i ty, Sołoduszko, byłabyś rada... co?... hę?... byłabyś?...

RATAJOWA.

Ot, śpij lepiej, stary... przebrałeś miarki i dlatego tak ci się cni głupio...

(idzie do okna)...

"Przypomniał sobie wół, kiedy cielęciem buł!"

(patrzy przez okno)

Ho! ho! Cała wieś wyległa nad stawi

(po chwili, jak gdyby zobaczyła coś nadzwyczaj nogo)

Aj! aj ! krzyż pański! i ona także! i ona tutaj!

RATAJ.

(który już zasypiał).

Co? kto?...

RATAJOWA.

(nie zważając na pytanie).

Aj! aj! biedota! ledwie się wlecze!... Ot tobie cygan!... ot tobie kochanie!

RATAJ.

(siadając na legowisku).

Kto to?... Motruna?

RATAJOWA.

O jużcić ona!

RATAJ.

Tu? do nas?

RATAJOWA.

Zdaje się.

RATAJ.

Bihme! Czyżby i ona z jakim podarkiem?

RATAJOWA.

Ducha chyba niesie w podarunku, bo już znać szuka jeno szpary, kędyby uciec.

RATAJ.

E, sowo przeklęta, żebyś ty tak znała swoją ostatnią godzinę, jak ty co wiesz.

RATAJOWA.

No, no, jeszcze ja i tobie ostatni dzień wypowiem!

RATAJ.

A niedoczekanie twoje! żmijo!

(kładzie się)

Scena VI.

Rataj — Ratajowa — Motruna.

(Motruna słaba, mizerna siwa, o kiju, ledwo dech złapać może — wszedłszy, opiera się o ścianę dla odpoczynku. Mimo starości powinna zachować pokrewny charakter z typem z Chaty za wsią — ta sama słodycz liryczna, rzewność, bez tragicznych wybuchów.)

RATAJOWA.

(podchodząc do Motruny).

He, he! kogoż to ja widzą! kogo!.. A toć to gość niebywały; raz do roku nawet nie widny we wsi... Witajcie, witajcie, Motruno!

MOTRUNA.

Bóg zapłać... dozwólcie spocząć! nogi się chwieją...

(siada z trudem na ławce, oddychając ciężko)

RATAJOWA.

(prowadząc ją do krzesła przy stole).

Siadajcie! siadajcie!

RATAJOWA.

(do siebie).

Baby zajęte paplaniem; przewącham gdzie te ruble być mogą.

(wstaje po cichu i szuka)

RATAJOWA.

Ale coś mi zanadto pochyliliście się przed czasem... czy, broń Boże, nie jaka choroba?... Co wam jest?

MOTRUNA.

Co mi jest?... co mi jest?... Och, Sołoducho! matko serdeczna!

RATAJOWA.

No, no, mówcie śmiało, Motruno! ja nie pożałuję leków, dam radę chętnie!..

MOTRUNA.

Oj, nie po radę... nie po leki ja do was.... lecz po miłosierdzie....

RATAJOWA.

Po miłosierdzie do nas żebraków? Bóg z tobą, kobieto!

MOTRUNA.

Wy się zlitujecie... nie odmówicie....

(zakrywa oczy, płacząc)

RATAJ.

(szukając ciągle pod sprzętami).

W ziemię wraziła — zatracona baba — czy co?...

RATAJOWA.

(na stronie).

Mój Boże! na co to jej przyszło! do dziadów po litość!..

(głośno)

Ha, dla mnie obfity był dzień dzisiejszy, więc i tobie kęsa strawy nie pożałuję. Oto wam węzełek krup i omasta.

MOTRUNA.

(odsuwając datek)

Nie, nie, Sołoducho! Bóg zapłać... nie po takiem ja miłosierdzie tu przyszła, nie po strawę

RATAJOWA.

(zdumiona).

Nie?

(dosłyszawszy szelest, ogląda się, a spostrzegłszy plądrującego Rataja, wodzi za nim okiem).

MOTRUNA.

(błagalnie).

Z inną ja do was prośbą... z ostatnią w życiu prośbą!

(uroczyście)

Z ostatnią.... przedśmiertną!

Ratajowa.

Krzyż z wami! Cóż to za myśli?

MOTRUNA.

O tak, mnie pora umierać!

(chwytając się za piersi)

Tu!... tu!... śmierć czuję w sobie... dziś, jutro, koniec będzie...

(w silnym kaszlu zasłania twarz ręką, opierając głowę o stół)

(Ratajowa spostrzegłszy, że Rataj zbliżył się do obrazu, pod który schowała chwilowo pieniądze, rzuca się ku nim i chowa do kieszeni, Rataj ruch ten zrozumiał, machnął kijem w powietrzu, ale baba uskoczyła)

RATAJ.

A bodajbyś zmarniała!

MOTRUNA.

(uspokoiwszy się po kaszlu).

I nie życia mi żal, bo takiej męki, jak moja, nie znaleźć drugiej..

(rzewnie)

Ale dziecko! dziecko zostawiam sierotą!... słyszycie!... sierotą!... Co stanie się z Marysią moją, gdy ja oczy zamknę?...

RATAJOWA.

Nie macie to krewniaków, braci?

MOTRUNA.

(gorzko).

Filip! Maksym! och, och! Nie miała w nich cyganicha braci, nie znajdzie cygańskie dziecko opieki!

RATAJOWA.

Wezmą do dworu....

MOTRUNA.

Do dworu! och! to ostatni pohybel! nie chcę! nie! Napatrzyłam ja się dość sierot, wychowanych we dworze! Marysia bądzie gładka, liczko ją zgubi... Och, wolałabym, żeby z głodu umarła, niśli... och! och!

RATAJOWA.

Albo to Pana Boga niema?... albo to na świecie wilcy — nie ludzie?

MOTRUNA.

Jest Bóg! jest! ale ciężko za grzechy karze!... a ludzie....

RATAJ.

(na stronie).

At, djabliby ich brali! niewiele lepsi od wilków.

MOTRUNA.

Więc ja do was, Sołoducho, matko serdeczna! do was, do jedynej, ostatniej na tym świecie ucieczki! pocieszycielki!... Ulitujcie wy się nędzy mojej ! ulitujcie niedoli najstraszniejszej!... Och, bo jak nie wy, to już chyba nikt, nikt nie poratuje!... Tylko biedak zrozumie biedaka, ból jego odczuje.

RATAJOWA.

Ale cóż ja mogę?

MOTRUNA

(pada na kolana, wznosząc ręce, rzewnym, błagalnym głosem).

Weźcie, weźcie sierotkę moją!

RATAJOWA.

Co?!

RATAJ.

(przyskakując).

Jak?!

Motruna.

Dzieci własnych nie macie, bądź matką Marysi!

RATAJOWA.

Hę?

RATAJ.

Co?

(stoi naprzeciw kobiet wzruszony, ślepe swe oczy w nie utkwiwszy)

MOTRUNA.

Zmiłowania nad sierotą!

RATAJ.

(do siebie).

Dziecko, dziecko nam oddaje!

MOTRUNA.

Przekleństwo dziada nad jej głową!... nie dajcie jej zginąć, jak ja zginęłam!... Ratujcie! ratujcie dziecko niewinne!

RATAJ.

(jak wyżej).

Na własność! na własność!

MOTRUNA.

Grób ciągnie mnie do siebie, wszystko rwie się wewnątrz, a umrzeć nie mogę, bo dziecko... dziecko za serce trzyma!

RATAJOWA.

Ależ bo uspokójcie się!.

(podnosi ją)

MOTRUNA.

Ona was nie obje przecie, a zrobi za troje.... Mielibyście sługę za chleba kawałek i dziecko gdyby własne....

RATAJ.

(do siebie).

Gdyby własne!

MOTRUNA.

I cóż?.. i cóż?... Sołoducho! matko!...

RATAJOWA.

(kręcąc róg zapaski).

Kiedy bo widzieć... tu trzeba rozważyć... żeby na próżną miskę nie zaprosić.

MOTRUNA.

(z rozpaczą).

Więc nie chcecie? nie?... Odmawiacie umierającej!

(podnosi się)

O ludzie! ludzie!

RATAJ.

No, no, nie desperujcież!...

MOTRUNA.

(chwytając za rękę).

Oh! Rataju! ojcze serdeczny... opieki, opieki nad sierotą... zmiłowania... Jakże jej samej zostać w chacie, samej jednej na szerokim świecie. O Jezu! mój Jezu.

RATAJ.

(wzruszony).

Bihme! uspokójcież się!

(uroczyście)

Wola wasza będzie nam świętą!... my Marysię weźmiemy!

MOTRUNA.

(z płaczem radośnie).

Weźmiecie! weźmiecie!

(słania mu się u nóg)

O! Rataju! zbawco! dobrodzieju!

(nie może się utulić w płaczu)

RATAJ.

Dajcież bo pokój! Weźmiemy za swoją! serdeczną! kochaną! A gdyby Sołoducha nie chciała, to tak jej boki kijem obłatam, że bihme!

RATAJOWA.

No, no, cicho, stary! kij schowaj na psów,... już my się pogodzim!

MOTRUNA.

(oddychajączbłogością)

Ach, więc mogę umrzeć spokojnie!

(nie mogąc znaleźć słów podzięki)

O! niech wam

Najwyższy płaci!.

(zabierając się szybko do odejścia)

Żegnajcie, drodzy! zacni! miłosierni!

(chce podnieść kij, który upadł pod ławkę, lecz wyczerpana słania się)

Boże!

RATAJOWA.

Odpocznijcie jeszcze.

MOTRUNA.

(gorączkowo).

O nie! niema czasu!... do niej, do dziecka spieszyć się muszę! bodaj do progu się dowlec, uściskać, zobaczyć po raz

Ostatni!

(zrywa się)

Muszę! muszę!

(chwyta się za piersi)

Ach! nie mogę... tu... tu... śmierć dławi!

(słaniając się znów na ławkę)

O, moję dziecię! moja Marysiu jedyna!

RATAJOWA.

Coby tu zrobić?... Kawał drogi, nie zawlecze się, a bez dziecka nie umrze w Spokoju...

(spoglądając w okno)

Ach! Wóz jakiś!...

(z radością)

Stefan! mój dłużnik!

(woła przez okno)

Hej! Stefan! Stefan! chodź no tu raźno!...

(do Motruny)

Wóz pełen słomy, — nie strzęsiecie się.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej