Henryk Ibsen

DZIKA KACZKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I.

AKT II.

AKT III.

AKT IV.

AKT V.

DZIKA KACZKA

Sztuka w pięciu aktach

Henryk Ibsen

OSOBY:

WERLE, właściciel zakładów przemysłowych i kupiec.

GRZEGORZ WERLE, jego syn.

STARY EKDAL.

HIALMAR ekdal, jego syn — fotograf.

GINA EKDAL, jego żona.

JADWIGA, ich czternastoletnia córka.

PANI SÖRBY, zarządzająca domem Werlego.

BELLING, doktór.

MOLVIG, były teolog. groberg, buhalter. pettersen, służący Werlego.

JENSEN, wynajęty służący.

KAMERJUNKIER FLOR, tłusty i blady.

KAMERJUNKIER BALLE, łysy.

KAMERJUNKIER KASPERSEN, krótkowzroczny.

SZEŚCIU INNYCH PANÓW, gości obiadowych Werlego.

KILKU NAJĘTYCH LOKAI.

Akt pierwszy u Werlego, cztery następne u fotografa, Ekdala.

AKT I.

W domu przemysłowca Werlego. Pokój kosztownie umeblowany, szafy z książkami, wygodne kanapy i fotele. Biurko na środku sceny, na niem papiery i księgi handlowe. Lampy pozapalane, z zielonemi abażurami, rzucają przyćmione światło. W głębi drzwi z podpiętemi portyerami, otwarte do wielkiego eleganckiego pokoju, jasno oświetlonego lampami i kandelabrami. Na prawo drzwi kryte, wiodące do kantoru, na lewo komin z żarzącemi węglami, a dalej w głębi drzwi do jadalni.

(Pettersen, służący Werlego w liberyi, i służący najęty, Jensen, we fraku porządkują gabinet. Kilku lokai zapala więcej światła w pokoju w głębi. Z jadalni dochodzą śmiechy i pomieszane głosy. Słychać, jak ktoś uderza nożem w kieliszek, potem następuje cisza. Ktoś wnosi toast, słychać brawa, a potem znów odgłosy rozmów).

PETTERSEN 

(zapala na kominku lampę i nakłada na nią abażur, do Jensena). Czy słyszysz, stary powstał przy stole i wniósł długi toast, na cześć pani Sörby.

JENSEN 

(przestawiając fotel). Czy też to prawda, co ladzie mówią, że pomiędzy niemi jest coś?

PETTERSEN.

Dyabeł ich tam wie.

JENSEN.

Był on przecież w swoim czasie wielkim grzesznikiem.

PETTERSEN.

Być może.

JENSEN.

Mówią, że ten obiad wyprawia dla syna.

PETTERSEN.

Tak, syn wczoraj przyjechał.

JENSEN.

Nie wiedziałem dotąd, że pan Werle ma syna.

PETTERSEN.

Ma, ale ten syn mieszka stale w górach, przy fabrykach. Od czasu, jak tu służę, ani razu nie był w mieście.

LOKAJ 

najęty (we drzwiach od dalszych pokoi). Panie Pettersen, tu jest jakiś stary...

PETTERSEN 

(mruczy). Cóż u licha, jeszcze jeden...

STARY  EKDAL 

(wchodzi z prawej strony. Ma na sobie stary płaszcz z wysokim kołnierzem, włóczkowe rękawiczki, w ręku niesie laskę i czapkę futrzaną. Ma zrudziałą brudną perukę i siwe wąsy).

PETTERSEN 

(idąc naprzeciw niego). O Jezu! Czego pan tu chce?

EKDAL 

(we drzwiach). Muszę koniecznie być w kantorze.

PETTERSEN.

Kantor od godziny zamknięty.

EKDAL.

Słyszałem to już u drzwi, ale Groberg jeszcze tam siedzi. Mój Pettersenie, bądź tak dobry i wpuść mnie tędy (pokazuje drzwi kryte). Już nieraz tędy wchodziłem.

PETTERSEN.

No! to idź pan (otwiera drzwi). Ale pamiętaj wyjść właściwemi drzwiami. Mamy gości.

ekdal. Wiem o tem... hm! Dziękuję ci, kochany Pettersenie, dziękuję (szepcze sam do siebie). Bałwan (idzie do kantoru, Pettersen drzwi za nim zamyka).

JENSEN.

Czy ten także należy do personelu kantorowego?

PETTERSEN.

Nie, tylko kiedy jest dużo roboty, dostaje pisanie do domu. Ho! swojego czasu był to, co się zowie, szykowny człowiek ― stary Ekdal.

JENSEN.

Wygląda też na to.

PETTERSEN.

Był przecież porucznikiem.

JENSEN.

Do dyabła. Ten był porucznikiem?

PETTERSEN.

Tak jest. Ale zaczął handlować drzewem czy już nie wiem czem i podobno naszemu staremu szkaradnie przeskrobał, bo wówczas byli razem w fabrykach. O, znam dobrze starego Ekdala. Nieraz u pani Eriksen wypijemy razem po kieliszku piołunówki, albo po szklace bawara.

JENSEN.

Nie wygląda on na to, by mógł dużo fundować.

PETTERSEN.

Rozumiesz przecie, że to ja funduję. Mojem zdaniem, należy zawsze być grzecznym dla ludzi lepszego towarzystwa, chociażby się znajdowali w najgorszem położeniu.

JENSEN.

Czy on zbankrutował?

PETTERSEN.

Gorzej. Siedział w więzieniu.

JENSEN.

W więzieniu?

PETTERSEN.

W twierdzy czy na odwachu (nasłuchuje). Cicho. Wstają od stołu. (Otwierają się drzwi od jadalnego pokoju, wchodzi pani Sörby, rozmawiając z kilku panami. Za niemi wchodzi całe obiadowe towarzystwo, wśród niego stary Werle, Kamerjunkier Flor, Kamerjunkier Balie, Kamerjunkier Kaspersen. Na końcu wchodzi Hialmar Ekdal i Grzegorz Werle).

PANI SÖRBY 

(przechodząc, do służby). Pettersen, kawę podać w salonie muzycznym.

PETTERSEN.

Zaraz. (Pani Sörby i dwaj panowie idą do pokoju to głębi, a stamtąd na prawo. Pettersen i Jensen idą za nią).

KAMERJUNKIER FLOR.

Taki obiad! To prawdziwa praca.

KAM. BALLE. 

Nie do uwierzenia, czego to można dokazać przez trzy godziny.

KAM. FLOR.

Ale potem, potem, kochany kamerjunkrze.

TRZECI PAN.

Słyszałem, że kawę i maraskino podać mają w salonie muzycznym.

K. FLOR.

Brawo! Może nam pani Sörby zagra jaką sztukę.

K. BALLE

(cicho). Byle nam tylko sztuczki nie wypłatała.

K. FLOR.

O, nie! Berta się nie odwróci od dawnych przyjaciół. (śmiejąc się, wychodzą do pokoju w głębi).

WERLE

(cicho i zasępiony). Zdaje mi się, Grzegorzu, że na to nikt nie zwrócił uwagi.

GRZEGORZ

(patrząc na niego). Na co?

WERLE.

I tyś tego nie spostrzegł?

GRZEGORZ.

Cóż miałem spostrzedz?

WERLE.

Było nas trzynaście osób przy stole.

GRZEGORZ.

Tak? Trzynaście!

WERLE 

(rzucając wzrok na Hialmara). Jest nas zwykle dwanaście (do gości). Bądźcież panowie łaskawi. (Przechodzi wraz z gośćmi do pokoju w głębi, a następnie na prawo).

HIALMAR 

(który dyszał tę rozmowę). Nie trzeba mnie było zapraszać.

ą

GRZEGORZ.

Jakto? Ten obiad był dla mnie wydany, a ja nie miałem zaprosić jedynego, najlepszego przyjaciela?

HIALMAR.

Zdaje mi się, że twój ojciec nie jest z tego zadowolony. Nigdy u niego nie bywam.

GRZEGORZ.

Wiem o tem. Musiałem jednak z tobą pomówić, bo ja wkrótce wyjeżdżam. My, szkolni koledzy, zbyt długo byliśmy rozdzieleni. Wszakże to już szesnaście czy siedemnaście lat, jakeśmy się nie widzieli.

HIALMAR.

Czyż doprawdy, tak dawno?

GRZEGORZ.

Tak jest. Jakżeż ci się powodzi? Dobrze wyglądasz, utyłeś.

HIALMAR.

Tłustym nazwać mnie nie można. W każdym razie, zmężniałem.

GRZEGORZ.

Przynajmniej nie zmieniłeś się na gorsze.

HIALMAR 

(ponuro). Powierzchownie! ale w głębi duszy! O, możesz mi wierzyć, zmieniłem się zupełnie. Wiesz przecież, jakie okropne ciosy od czasu naszego rozstania spadły na mnie i na moję rodzinę.

GRZEGORZ 

(ciszej). Cóż się dzieje z twoim ojcem?

HIALMAR.

Lepiej nie mówmy o tem. Ma się rozumieć, mój stary, nieszczęsny ojciec jest przy mnie, bo na całym świecie ma tylko mnie jednego. Straszno mi dotykać tego przedmiotu. Powiedz mi raczej, co robisz tam w fabrykach?

GRZEGORZ.

Jestem najzupełniej samotny, mam więc czas do rozmyślań i zagrzebywania się w różnych przedmiotach (siada w fotelu przy kominku i wskazuje Hialmarowi drugi naprzeciwko siebie).

HIALMAR 

(wzruszony). Muszę ci jednak podziękować za dzisiejsze zaproszenie, jest to najlepszy dowód, że nie masz do mnie żadnej urazy.

GRZEGORZ 

(zdziwiony). Skądże ci mogło przyjść do głowy, że mam do ciebie urazę?

HIALMAR.

Jednakże tak było w pierwszych latach.

GRZEGORZ.

W jakich pierwszych latach?

HIALMAR.

Po tem nieszczęściu. I była to rzecz naturalna, wszakże o włos tylko twój ojciec nie był wmieszany do tych... do tych okropnych historyj.

GRZEGORZ.

I ja dlatego miałem mieć do ciebie urazę? Jakżeś to sobie mógł wyobrazić?

HIALMAR.

Wiem, że tak było. Sam twój ojciec mi to powiedział.

GRZEGORZ 

(zdumiony). Mój ojciec! Gzy tak? Hm. Więc to dlatego nie dałeś mi od tej pory znaku życia? Nie napisałeś ani jednego słówka?

HIALMAR.

Tak.

GRZEGORZ.

Nawet wówczas, gdyś się zdecydował zostać fotografem.

HIALMAR.

Twój ojciec utrzymywał, że na nic się nie zda donosić ci o czemkolwiek.

GRZEGORZ 

(patrząc przed siebie). Pod tym względem może i miał słuszność. Ale powiedz mi, Hialmarze, czyś zadowolony z obecnego położenia?

HIALMAR 

(z westchnieniem). O, tak, niezawodnie ? a właściwie, nie umiem tego określić. Z początku, jak to sobie łatwo wyobrazisz, było mi trochę dziwno. Znalazłem się w odmiennych warunkach. Bo też i wszystko wkoło mnie zmieniło się w zupełności. Okropne nieszczęście mego ojca, ruina, hańba, wstyd. O, Grzegorzu!...

GRZEGORZ 

(wzruszony). Tak... tak...

HIALMAR.

Nie mogłem myśleć o dalszych studyach, tembardziej, że nie było na to ani grosza. Przy tem długi; zdaje mi się, że głównym wierzycielem był twój ojciec.

GRZEGORZ.

Hm...

HIALMAR.

To też sądziłem, że najlepiej będzie odrazu zerwać z przeszłością i dawnemi stosunkami. Tak radził twój ojciec, a że on przyszedł mi z pomocą...

GRZEGORZ.

Mój ojciec to uczynił?

HIALMAR.

Tak, musisz przecie o tem wiedzieć. Skąd-że bym miał środki wyuczenia się fotografii, otworzenia zakładu, urządzenia go. Możesz mi wierzyć ? to dużo kosztuje.

GRZEGORZ.

I wszystko to opłacił mój ojciec?

HIALMAR.

Tak. Czyż o tem nie wiesz? Myślałem, że ci to mówił.

GRZEGORZ.

Ani słówkiem nie wspomniał, że on to zrobił. Zresztą mógł zapomnieć. Pisywaliśmy do siebie jedynie o interesach. Więc jakże, to mój ojciec?...

HIALMAR.

Tak, twój ojciec, ale nie chciał, by wiedziano, że to on. Dopomógł mi także do ożenienia. A może ty i o tem nie wiesz?

GRZEGORZ.

W istocie, nie wiedziałem (bierze go za ramię). Drogi Hialmarze, nie umiem ci powiedzieć, jak mnie to wszystko cieszy i... dręczy. Być może, iż byłem niesprawiedliwy w niektórych razach dla mego ojca. Bo widzisz, tutaj dał dowód serca ? a poniekąd i sumienia.

HIALMAR.

Sumienia?

GRZEGORZ.

Tak, czy jak tam chcesz to nazwać. Ale nie mam słów na wyrażenie, jak rad jestem z tego, co mi mówisz o ojcu. Jesteś więc żonaty, Hialmarze? Ja zapewne nigdy do tego nie dojdę. Spodziewam się, żeś szczęśliwy w małżeństwie?

HIALMAR.

Jestem szczęśliwy. Żonę mam zapobiegliwą i dzielną, co się zowie, a przytem z pewnem wykształceniem.

GRZEGORZ 

(trochę zdziwiony). Jakto z pewnem?

HIALMAR.

Widzisz, życie kształci. Codzienne pożycie ze mną, a przytem bywa u nas często parę osób prawdziwie wykształconych. Zaręczani ci, żebyś dzisiaj Giny nie poznał.

GRZEGORZ.

Giny?

HIALMAR.

Alboż nie pamiętasz, że jej na imię Gina?

GRZEGORZ.

Komu tak na imię? Ja przecież nic nie wiem.

HIALMAR.

Przypomnij-że sobie, iż czas jakiś była w waszym domu.

GRZEGORZ 

(spogląda na niego). Czyby to była Gina Hansen?

HIALMAR.

Ma się rozumieć, że ona.

GRZEGORZ.

Ta, co wciągu ostatnich lat choroby mojej matki zarządzała naszym domem?

HIALMAR.

Właśnie. Ale wiem przecież na pewno, mój drogi, że ojciec twój pisał ci o mojem ożenieniu.

GRZEGORZ 

(który powstał). Zapewne to uczynił... chociaż nie (przechadza się tu i tam). Poczekaj, niech pomyślę. Ojciec pisał do mnie zawsze tak krótko (siada na poręczy od fotelu). Powiedz-no mi, Hialmarze ? powiedz, jakim sposobem poznałeś się z Giną ? twoją dzisiejszą żoną?

HIALMAR.

Bardzo prostym. Gina nie długo pozostała w waszym domu. Było tu takie zamieszanie... przytem choroba twojej matki, Gina wszystkiemu wydołać nie mogła i odeszła. Było to na rok przed śmiercią twej matki, a może też w tym samym roku.

GRZEGORZ.

W tym samym roku. Ja byłem wówczas w fabrykach. Więc cóż dalej?

HIALMAR.

Gina zamieszkała u swojej matki, bardzo pracowitej kobiety, która miała małą restauracyjkę i odnajmowała pokoik; bardzo miły, wygodny pokoik.

GRZEGORZ.

A ty byłeś prawdopodobnie tym szczęśliwym, który w nim zamieszkał.

HIALMAR.

Tak. Twój ojciec mi to zaproponował. Wtedy to właściwie poznałem Ginę.

GRZEGORZ.

I przyszło do zaręczyn?

HIALMAR.

Tak, u młodych o miłość nie trudno... hm.

GRZEGORZ 

(przechadza się znów po pokoju czas jakiś). Powiedz mi, czy to wówczas, kiedyś się zaręczył, mój ojciec ? to jest ty powziąłeś zamiar oddania się fotografii?

HIALMAR.

Właśnie wówczas. Chciałem czemprędzej stworzyć sobie domowe ognisko. I wtedy, twój ojciec i ja przyszliśmy do przekonania, że najłatwiej je osiągnę, zakładając fotografię. Gina była tego samego zdania. A jeszcze utwierdziło nas w tem zamiarze to, że Gina umiała retuszować.

GRZEGORZ.

To się bardzo dobrze złożyło.

HIALMAR 

(powstaje zadowolony). Nieprawdaż? Uznajesz także, iż się to doskonale złożyło?

GRZEGORZ.

Muszę to przyznać. A mój ojciec, był dla ciebie rodzajem Opatrzności?

HIALMAR 

(wzruszony). W dniach ucisku nie opuścił syna przyjaciela, bo widzisz, on ma serce.

PANI SÖRBY 

(wchodzi pod rękę z Werlem). Bez wymówek. Nie powinien pan dłużej zostawać w tak jasno oświetlonym pokoju. To panu zaszkodzić może.

WERLE 

(puszcza jej rękę i przesuwa dłoń po oczach). Zdaje mi się, że masz pani słuszność.

PETTERSEN I JENSEN

(obnoszą na tacach napoje).

PAKI SÖRBY 

(do gości będących w drugim pokoju). Niech panowie będą łaskawi. Może kto pozwoli szklaneczkę ponczu?

KAM. FLOR. 

Wielki Boże, czy to prawda, żeś pani w tym doma zniosła nieocenioną swobodę palenia?

PANI SÖRBY.

Tak, panie kamerjunkrze, u pana Werle palić nie wolno.

KAM. BALLE.

Odkądże to pani wydała tak surowe prawo?

PANI SÖRBY. 

Od ostatniego obiadu, bo na nim niektórzy popełnili pod tym względem nadużycia.

KAM. BALLE. 

A dziś nie można sobie troszeczkę pozwolić? Czy, doprawdy, nie można?

PANI SÖRBY.

Pod żadnym względem, panie kamerjunkrze. (Goście zebrali się w gabinecie Werlego. Służący roznoszą pełne kieliszki).

WERLE 

(do Hialmara, który coś przegląda na stole). Co pan tak studyuje?

HIALMAR.

Tylko album.

KAM. BALLE 

(który przechodzi od jednych do drugich). Aha! fotografie! To dla pana bardzo stosowne.

kam. flor (w fotelu). Czy pan co ze swoich nie przyniósł?

HiALMAR.

Nie, panie.

KAM. FLOR.

Szkoda, żeś pan tego nie zrobił. Siedzieć spokojnie, przeglądając obrazki, to ułatwia trawienie.

KAM. BALLE.

A przytem, to nasuwa temat do rozmowy. Nie prawdaż?

KAM. KASPERSEN. 

A w tym względzie wszelkie przydatki przyjmowane są z wdzięcznością.

PANI SÖRBY.

Ci panowie utrzymują, że kiedy kto jest zaproszony na obiad, musi się czemś odsłużyć.

KAM. FLOR.

W tak dobrej jadłodajni, to prawdziwa przyjemność.

KAM. BALLE.

Dobry Boże! przy walce o byt to...

PANI SÖRBY.

Tak, masz pan w tem słuszność (prowadzą dalej rozmowę w tym tonie wśród żartów i śmiechów).

GRZEGORZ 

(po cichu do Hialmara). No, mówże i ty!

HIALMAR 

(zwracając się do niego). O czemże mógłbym mówić?

KAM. FLOR   

(do Werlego). Czy pan nie sądzi, że tokaj doskonale działa na trawienie?

WERLE   

(przy kominku). Za tokaj, który pan dziś piłeś, zaręczyć mogę. Pochodzi z najlepszych lat. Mógł to pan zresztą zauważyć.

KAM. FLOR. 

Smak miał wyborny.

HIALMAR   

(niepewny). Czy tu lata stanowią różnicę?

KAM. FLOR   

(śmieje się). A to doskonałe!

WERLE  

(z uśmiechem). Nie opłaci się pana częstować szlachetnem winem.

KAM. BALLE. 

Tokaj, tak jak fotografia, potrzebuje słońca. Alboż nie?

HIALMAR.

Tak, tu wiele zależy od światła.

PANI SÖRBY. 

Tak samo dzieje się z kamerjunkrami. Panowie są także spragnieni promieni słonecznych.

KAM. BALLE.

Ha! ha! to przestarzały dowcip.

KAM. KASPERSEN.

Pani Sörby się popisuje.

KAM. FLOR. 

I do tego, naszym kosztem (grozi jej). Pani Berto? Pani Berto!

PANI SÖRBY. 

To jednak jest rzeczą prawdziwą, że lata bywają rozmaitej a dawne były najlepsze.

KAM. KASPERSEN.

Czy pani mnie wlicza do dawnych?

PANI SÖRBY. 

Daleko do tego.

KAM. BALLE. 

Dobrze tak panu! A mnie droga pani?

KAM. FLOR.

A mnie do jakich lat pani zalicza?

PANI SÖRBY.

Do najsłodszych, moi panowie (pije trochę z kieliszka. Panowie śmieją się i żartują).

WERLE.

Pani Sörby gdy chce tylko, zawsze się wykręcić potrafi. Proszę panów. Pettersen, pamiętaj-że o panach. Grzegorzu, wypijemy razem kieliszek (Grzegorz się nie rusza, do Hialmara). I pan także z nami. Przy stole nie miałem sposobności tego uczynić. (Buhalłer Groberg zagląda przez drzwi od kantoru).

GROBERG.

Najmocniej przepraszam, ale nie mogę się wydostać.

WERLE.

Co? znowu pana zamknięto?

GROBERG.

Flagstad zabrał klucze i poszedł.

WERLE.

To chodź pan tędy.

GROBERG.

Ale tu jest jeszcze ktoś.

WERLE.

Chodźże pan, chodźcie Obadwaj. (Groberg i stary Ekdal wychodzą z kantoru).

WERLE.   

(mimowolnie). Ha! (Śmiechy i rozmowy ustają. Hialmar, zmieszany widokiem ojca, odstawił kieliszek i zwrócił się do kominka).

STARY EKDAL.   

(nie patrząc na nikogo, kłania się kilkakrotnie, idąc przez pokój i mruczy ). Przepraszam. Wszedłem niewłaściwą drogą, drzwi były zamknięte — przepraszam (wychodzi razem z Grobergiem przez pokój w głębi).

WERLE.   

(przez zęby). Ten przeklęty Groberg.

GRZEGORZ.

(ze zdumieniem patrząc na Hialmara). Ale to przecież nie...

KAM. FLOR 

Co to za jeden? Któż to był?...

GRZEGORZ.

Nikt, bubalter i ktoś jeszcze.

KAM. KASPERSEN   

(do Hialmara). Czy pan go nie zna?

HIALMAB.

Nie wiem, nie uważałem.

KAM. FLOR  

(powstając). Do dyabła, coś się w tem kryje (zwraca się do innych, którzy rozmawiają po cichu).

PANi SÖRBY   

(po cichu do służącego). Dajcie mu tam co, tylko coś dobrego.

PETTERSEN   

(kiwa głową). Dobrze, proszę pani (wychodzi).

GRZEGORZ   

(wzruszony po cichu do Hialmara). Więc to był on, rzeczywiście.

HIALMAR.

Tak.

GRZEGORZ.

A ty stałeś nieporuszony i zaparłeś się, że go znasz?

HIALMAR 

(cicho, ale gwałtownie). Czyż mogłem...

GRZEGORZ.

Przyznać się do ojca?

HIALMAR   

(boleśnie). Och! gdybyś był na mojem miejscu. (Ciche rozmowy pomiędzy gośćmi, nagle wybuchają wymuszonym głośnym tonem).

KAM. BALLE   

(zbliżając się przyjaźnie do Hialmara i Grzegorza), Aha! panowie tu sobie odnawiają wspomnienia z lat dziecinnych. Co? (do Hialmara). Nie palisz pan? Może ognia... Ach! prawda, nie wolno.

HIALMAR.

Dziękuję, nie chciałbym...

KAM. FLOR.

Ach! panie Ekdal, możebyś nam zadeklamował jaką ładną poezyę. Niegdyś deklamowałeś tuk pięknie.

HIALMAR.

Niestety, nic sobie nie przypominam.

KAM. FLOR. 

Jaka szkoda! Balie, cóż mamy robić? (Balie i Flor wychodzą do pokoju w głębi).

HIALMAR   

(ponuro). Odchodzę, Grzegorzu. Kiedy kto raz poczuł na głowie druzgoczącą rękę losu... Pożegnaj odemnie twego ojca.

GRZEGORZ.

Idziesz wprost do domu?

HIALMAR.

Wprost. Dlaczego pytasz?

GRZEGORZ.

Bo może później do ciebie przyjdę.

HIALMAR.

Nie, nie przychodź do mnie. Mieszkanie moje jest smutne i ubogie, Grzegorzu, a zwłaszcza takiem wydać się musi, po tak wspanialej uczcie. Możemy się gdzieś schodzić w mieście.

PANI SÖRBY   

(która się do nich zbliżyła). Odchodzisz pan?

HIALMAR.

Odchodzę.

PANI SÖRBY.

Pozdrów pan Ginę.

HIALMAR.

Dziękuję.

PANI SÖRBY. 

I powiedz, że przyjdę z nią pomówić w tych dniach.

HIALMAR.

Jak pani łaskawa (do Grzegorza). Zostań, chcę wyjść niepostrzeżony. (Oddala się szybko przez pokój w głębi, a stamtąd, na prawo).

PAKI SÖRBY  

(po cichu do Pettersena, który powrócił). Cóż, dałeś co staremu?

PETTERSEN. 

Tak jest, wsunąłem mu butelkę koniaku.

PANI SÖRBY.

Mogłeś też znaleść coś lepszego.

PETTERSEN.

Proszę pani, koniak jest dla niego rzeczą najlepszą.

KAM. FLOR  

(we drzwiach z nutami w ręku do pani Sörby). Może zagramy na cztery ręce?

PANI SÖRBY. 

Chętnie. Grajmy. goście. Brawo! brawo!

(Pani Sörby i goście wychodzą do dalszych pokoi w głębi, Grzegorz stoi przy kominku, Werle przerzuca papiery, jakby chciał go się pozbyć, a gdy Grzegorz zostaje, Werle kieruje się ku drzwiom).

GRZEGORZ.

Ojcze, czy nie możesz zatrzymać się tu trochę?

WERLE 

(zatrzymując się). O cóż to idzie?

GRZEGORZ.

Muszę ci parę słów powiedzieć.

WERLE.

Czy nie możesz zaczekać, aż będziemy sami?

GRZEGORZ.

Nie, bo może być, że wcale nie będziemy sami.

WERLE 

(zbliżając się do niego). Cóż to ma znaczyć? (Przez całą następującą scenę słychać w dalszych pokojach muzykę).

GRZEGORZ.

Jak można było pozwolić na tak smutny upadek tej rodziny?

WERLE.

Mówisz zapewne o Ekdalach?

GRZEGORZ.

Tak jest, mówię o Ekdalach. Porucznik Ekdal był niegdyś z tobą w tak blizkich stosunkach.

WERLE.

Niestety! aż nadto blizkich. Odczułem to bardzo boleśnie i musiałem odpokutować. Jemu to przecież zawdzięczam, że moje dobre imię poniosło rodzaj skazy.

GRZEGORZ 

(cicho). Czy rzeczywiście on jeden tylko był winny?

WERLE.

A któżby więcej?

GRZEGORZ.

Ty i on przecież kupiliście te lasy na współkę?

WERLE.

Ale to Ekdal podjął się wykonania mapy tych gruntów, tej niedokładnej mapy. On też prowadził bezprawny wyrąb lasu na gruntach rządowych. On przecież jeden prowadził ten cały interes. Ja nie miałem pojęcia o tem, co on robił.

GRZEGORZ.

Ekdal sam zapewne nie miał o tem pojęcia.

WERLE.

Być może, ale fakt pozostaje faktem. On został skazany, a ja uniewinniony.

GRZEGORZ.

Wiem o tem; dla braku dowodów.

WERLE.

Uniewinnienie jest uniewinnieniem. Czemuż poruszasz te dawne smutne sprawy, które przedwcześnie ubieliły mi włosy? Czyś nad niemi ciągle rozmyślał przez te długie lata tam, w górach? Mogę cię zapewnić, że tu w mieście zapomniano o nich oddawna — przynajmniej co się mnie tyczy.

GRZEGORZ.

Ale nieszczęśliwa rodzina Ekdalów?

WERLE.

Cóż mogłem właściwie dla nich uczynić? Gdy Ekdal odzyskał wolność, był człowiekiem złamanym, zupełnie bezradnym. Są ludzie na świecie, którzy, jak dostaną postrzał, choćby ich tylko parę śrócin trafiło, nigdy się już nie zdołają podźwignąć. Możesz wierzyć memu słowu, Grzegorzu: uczyniłem, co tylko mogłem, bez narażania siebie, dania pozoru podejrzeniom i plotkom.

GRZEGORZ.

Podejrzeniom!... ach! prawda!...

WERLE.

Dałem rozkaz w kantorze, by dostarczano roboty Ekdalowi, i płacę za nią daleko więcej, niż warta.

GRZEGORZ   

(nie patrząc na ojca). O tem nie wątpię.

WERLE.

Uśmiechasz się, jakbyś nie dowierzał, iż mówię prawdę. W księgach, naturalnie, niema o tem wzmianki, bo takich rozchodów najlepiej nie księgować.

GRZEGORZ 

(Z zimnym uśmiechem). Tak, są pewne wydatki, których księgować nie należy.

WERLE   

(zdziwiony), Co przez to rozumiesz?

GRZEGORZ   

(z nagłym postanowieniem). Czyś wpisał do ksiąg, ile cię kosztowała nauka fotografii Hialmara?

WERLE.

Ja? dlaczego?

GRZEGORZ.

Wiem teraz, żeś to ty opłacał tę naukę, a także dałeś mu możność otworzenia zakładu.

WERLE.

I mówisz, żem nic nie uczynił dla Ekdala? Mogę ci zaręczyć, że dla tych ludzi poniosłem bardzo dużo wydatków.

GRZEGORZ.

Czy te wydatki pomieszczone są w księgach?

WERLE.

Dlaczego pytasz?

GRZEGORZ.

Mam pewne powody. Powiedz mi, proszę, czy nie wówczas, gdy miał się żenić, zająłeś się tak gorąco losem syna dawnego przyjaciela?

WERLE.

Cóż do dyabła!... po tylu latach...

GRZEGORZ. 

Pisałeś do mnie wówczas — naturalnie w sprawach fabrycznych, a w przypisku była krótka wzmianka, że Hialmar Ekdal ożenił się z jakąś panną Hansen.

WERLE.

Bo tak jest; tak się nazywała.

GRZEGORZ.

Aleś nie napisał, że ta panna Hansen, Gina Hansen, była tą samą, która czas jakiś zarządzała naszym domem.

WERLE  

(z wymuszonym, szyderczym śmiechem). Nie przyszło mi na myśl, że nasza dawna gospodyni obchodziła cię w szczególny sposób.

GRZEGORZ.

Mnie wcale nie obchodziła, ale zato byli w domu inni, którzy się nią bardzo zajmowali.

WERLE.

Co przez to rozumiesz? (wybuchając). Nie o mnie przecież myślisz?

GRZEGORZ   

(cicho, ale stanowczo). Przeciwnie, o tobie!

WERLE.

I ty śmiesz?! A ten niewdzięcznik, ten fotograf ma czoło pozwalać sobie na podobne przymówki?

GRZEGORZ.

Hialmar nie dotknął tego przedmiotu ani jednem słówkiem. Sądzę, że się niczego nie domyśla.

WERLE.

Więc skądże to? Kto ci mógł powiedzieć?...

GRZEGORZ.

Mówiła to moja biedna, nieszczęśliwa matka, kiedym ją widział po raz ostatni.

WERLE.

Twoja matka! Powinienem był się tego domyśleć. Ona i ty zawsze trzymaliście z sobą. Ona-to od samego początku odwracała twoje serce ode mnie.

GRZEGORZ.

Odwracało je to wszystko, co ona znieść i wycierpieć musiała, aż wreszcie skończyła w tak opłakany sposób.

WEBLE.

Nie miała do zniesienia nic, a przynajmniej nie więcej od innych. Ale z choremi, wyegzaltowanemi istotami niepodobna dać sobie rady. Ja także przekonałem się o tem. A teraz ty przychodzisz z podobnemi przypuszczeniami, odgrzebujesz dawne pogłoski i oszczerstwa przeciwko własnemu ojcu. Wiesz, Grzegorzu, zdaje mi się, iż w twoim wieku mógłbyś się zająć czemś pożyteczniejszem.

GRZEGORZ.

Tak, byłby już czas po temu.

WERLE.

Może też wówczas miałbyś swobodniejsze usposobienie, niż teraz. Do czego cię to doprowadzi przesiadywać rok za rokiem w fabryce, jak najzwyklejszy kantorzysta, i nie chcieć nawet przyjąć grosza po za miesięczną pensyę. To czyste szaleństwo!

GRZEGORZ.

Gdybym tylko był pewny...

WERLE.

Rozumiem cię doskonale. Chcesz być niezależnym, nie chcesz mi być nic winien. Otóż teraz masz właśnie ku temu sposobność. Możesz stać się pod każdym względem niezależnym.

GRZEGORZ.

Jakim sposobem?

WERLE.

Pisałem ci, że jesteś tutaj koniecznie potrzebny...

GRZEGORZ.

Czegóż właściwie ode mnie żądasz? Czekam cały dzień, aby się o tem dowiedzieć.

WERLE.

Mam zamiar przypuścić cię do współki w moim interesie.

GRZEGORZ.

Ja mam wejść do twojej firmy, być twoim wspólnikiem?

WERLE.

Tak; nie potrzebujemy jednak dlatego być razem. Ty mógłbyś tu w mieście prowadzić interesa, a ja osiadłbym przy fabrykach.

GRZEGORZ.

Więc tego chciałeś?

WERLE.

Widzisz, nie mogę już tak pracować, jak dawniej. Muszę oszczędzać oczu, Grzegorzu: wzrok mi osłabł.

GRZEGORZ.

Zawsze miałeś wzrok słaby.

WERLE.

Nie tak, jak teraz; a prócz tego mogą zajść okoliczności tego rodzaju, że chciałbym zamieszkać w górach — przynajmniej na czas jakiś...

GRZEGORZ.

Nigdybym tego nie pomyślał.

WERLE.

Widzisz, Grzegorzu, dzieli nas wiele rzeczy, pomimo to jesteśmy ojcem i synem, i sądzę, że powinniśmy dojść do porozumienia.

GRZEGORZ.

Pojmujesz dobrze, że porozumienie to byłoby tylko pozorne.

WERLE.

Choćby tylko pozorne, i to-by cos o tem, Grzegorzu, czy to możliwe?

GRZEGORZ   

(patrząc na niego chłodnym wzrokiem). W tem się coś kryje!

WERLE. 

Jakto?

GRZEGORZ.

Muszę być na coś potrzebny?

WERLE.

W tak blizkich stosunkach, jak nasze, jeden drugiemu jest zawsze potrzebny.

GRZEGORZ.

Tak mówią.

WERLE.

Chciałbym cię teraz przez czas jakiś w domu zatrzymać. Jestem osamotniony, Grzegorzu, osamotnionym czułem się wprawdzie zawsze, przez całe życie, ale najwięcej teraz, kiedy się starzeć zaczynam. Chciałbym mieć kogoś przy sobie.

GRZEGORZ.

Masz przecież panią Sörby.

WERLE. 

Tak, a nawet stała mi się ona prawie niezbędną. Jest wesoła i sprytna, ożywia dom cały, a mnie tego bardzo potrzeba.

GRZEGORZ.

Masz więc wszystko, czego żądasz.

WERLE.

Tak, ale się lękam, że to długo trwać nie może. Kobieta w takiem położeniu bywa krzywo sądzoną, a i mężczyźnie także nie czyni ono zaszczytu.

GRZEGORZ.

Dając takie obiady, jak ty, ojcze, można się na wszystko ważyć.

WERLE.

Ale ona, Grzegorzu. Lękam się, że nie zechce dłużej tu pozostać. A gdyby nawet przez przywiązanie do mnie naraziła się na plotki, oszczerstwa i t. p., czy nie sądzisz, ty, co masz silne poczucie przyzwoitości, że...

GRZEGORZ  

(przerywając nagle). Powiedz mi krótko i otwarcie, że się z  nią żenisz.

WERLE. 

A gdybym istotnie o tem myślał, to co?

GRZEGORZ.

Właśnie zapytuję: to co?

WERLE.

Czyby ci to było bardzo przykrem?

GRZEGORZ.

Wcale nie; pod żadnym względem.

WERLE.

Nie wiedziałem, czyby cię to nie dotknęło, przez wzgląd na pamięć twej nieboszczki matki?

GRZEGORZ.

Nie jestem egzaltowany.

WERLE.

Jakkolwiekbądź, zdjąłeś mi ciężki kamień z serca i jest mi bardzo przyjemnie, że mogę w tem rachować na twoje współdziałanie.

GRZEGORZ  

(spoglądając na niego chłodno). Widzę teraz, na co tu byłem potrzebny.

WERLE.

Potrzebny! Co za wyrażenie!

GRZEGORZ.

Nie trudźmy się wyborem słów, szczególniej na cztery oczy (śmieje się z przymusem). Do dyabła! na to więc musiałem się tu stawić we własnej osobie, ażeby na cześć pani Sörby odegrała się scena rodzinna pod tytułem: Ojciec i syn! Coś zupełnie nowego!

WERLE.

Jak śmiesz mówić ze mną w ten sposób?

GRZEGORZ. 

Kiedyż istniało tu życie rodzinne? O ile sobie przypominam — nigdy. Ale teraz może ono być potrzebne, bo niezaprzeczenie będzie to bardzo ładnie wyglądać, że syn przybył, niesiony skrzydłami synowskiej miłości na wesele starego ojca. Dawne pogłoski o cierpieniach i udręczeniach biednej nieboszczki znikną bez śladu. Sam syn je zniweczy.

WERLE.

Chyba niema na świecie człowieka, wstrętniejszego dla ciebie ode mnie, Grzegorzu?

GRZEGORZ  

(cicho). Przyglądałem ci się zbyt z blizka.

WERLE.

Przyglądałeś mi się oczyma twojej matki (zniżając glos), ale przypomnij sobie także, iż te oczy nie patrzały trzeźwo.

GRZEGORZ  

(drżący). Wiem, o czem chcesz mówić. Ale kto spowodował nieszczęsną chorobę mojej matki? Ty tylko i one... One, a ostatnią z nich była kobieta, z którą ożeniłeś Hialmara, gdy się tobie... Oo!...

WERLE  

(wzruszając ramionami). Słowa, czcze słowa! Jak gdybym słyszał twoję matkę!

GRZEGORZ  

(nie zważając). A on ze swą wielką, pełną dziecięcej niewiadomości duszą, wpośród tego całego fałszu, on żyje z taką kobietą i nie wie, że to, co nazywa swojem ogniskiem, ma za podwalinę kłamstwo, (zbliża się o krok). Wiesz, gdy przeglądam myślą wszystko, coś w życiu uczynił, zdaje mi się, że patrzę na pole bitwy, zasłane zdruzgotanemi ludzkiemi losami.

werle. Widzę, iż istnieje między nami bezbrzeżna przepaść.

GRZEGORZ   

(z wymuszonym spokojem). Zauważyłem to także i dlatego wychodzę.

WERLE. 

Wychodzisz? z tego domu?

GRZEGORZ.

Tak jest, bo wreszcie spostrzegam cel w życiu.

WERLE.

Jaki cel?

GRZEGORZ.

Gdybym powiedział, śmiałbyś się tylko.

WERLE.

Człowiek osamotniony nie łatwo się śmieje, Grzegorzu.

GRZEGORZ

(wskazując pokój pełen gości). Patrz, ojcze, Panowie kamerjunkrzy grają z panią Sörby w ślepą babkę. Dobranoc! Żegnam! (odchodzi przez pokój w głębi, z którego dochodzą rozmowy i śmiechy).

WERLE   

(półgłosem, spoglądając za nim z szyderstwem). Ha!... Niedołęga!... I on mówi, że nie jest egzaltowany!

AKT II.

Pracownia Hialmara Ekdala. Dość obszerny pokój na poddaszu. Na prawo znajduje się dach szklany z wielkiemi szybami, nawpół przysłonięty niebieską firanką. W głębi, w rogu po prawej stronie, drzwi wchodowe, bliżej z tejże strony drzwi prowadzące do mieszkania. Z lewej strony także dwoje drzwi, a pomiędzy niemi piec żelazny. W ścianie, w głębi, drzwi o dwóch skrzydłach, które zasuwać można. Pracownia umeblowana ubogo, ale wygodnie. Na prawo kanapa, odsunięta od ściany, stół i krzesła. Na stole lampa z abażurem. W rogu stary fotel. Różne aparaty i narzędzia fotograficzne rozrzucone tu i tam. Przy ścianie, w głębi, na lewo od drzwi — półki, na nich trochę książek, pudełka, flaszki z chemikaliami i t. p. Na stole fotografio, pędzelki, papiery.

Gina siedzi przy stole i szyje; Jadwiga siedzi na kanapie, oparta łokciami na stole, dłońmi przysłania sobie oczy od światła, a wielkiemi palcami zatyka uszy. Czyta coś pilnie.

GINA   

(spogląda na nią kilkakrotnie z tłumioną troską, potem mówi:) Jadwiniu!

JADWIGA. 

(nie słyszy).

GINA  

(głośnio). Jadwiniu!

JADWIGA   

(odejmując palce od uszu). Co, mamo?

GINA. 

Nie siedź tak i nie czytaj.

JADWIGA.

Ach, mamo! tylko jeszcze troszeczkę.

GINA.

Nie, nie, połóż książkę. Ojciec tego nie lubi. On sam nigdy wieczorem nie czyta.

JADWIGA  

(kładąc książkę). Ojciec wogóle czyta niewiele.

GINA  

(kładzie robotą i bierze ze stołu kajecik i ołówek). Czy nie pamiętasz, ileśmy dziś zapłaciły za masło?

JADWIGA.

Koronę i dwadzieścia pięć oerów.

GINA.

Tak. (zapisuje). Straszna rzecz, co tego masła w domu wychodzi. Dalej kiełbaski i ser. (zapisuje). Jeszcze szynka, hm! (sumuje). Tak, to czyni...

JADWIGA.

Jeszcze piwo.

GINA.

Tak, piwo. (zapisuje). Duży wydatek, ale tak być musi.

JADWIGA.

Zato my nie jadłyśmy nic ciepłego, bo nie było ojca.

GINA.

Dobrze wypadło. No, tak; dostałam też osiem koron pięćdziesiąt za fotografie.

JADWIGA.

Doprawdy? Aż tyle?

GINA.

Tak jest: osiem koron pięćdziesiąt. (Chwila ciszy. Gina szyje znowu; Jadwiga bierze papier, ołówek i rysuje coś, lewą ręką przysłaniając sobie oczy).

JADWIGA. 

Jak to zabawnie, że ojciec jest na proszonym obiedzie u pana Werle, tego wielkiego przemysłowca.

GINA.

Nie można powiedzieć, że jest u pana Werle, bo właściwie zaproszenie otrzymał od jego syna. Ze starym panem Werle nie mamy stosunków.

JADWIGA.

Okropnie się cieszę na myśl o powrocie ojca; obiecał mi poprosić pani SÖRBY o coś dobrego dla mnie.

GINA.

Tam jest dużo dobrych rzeczy.

JADWIGA  

(rysuje dalej). Jestem też trochę głodna. (Stary Ekdal, z papierami pod pachą i pakietem, wyglądającym mu z kieszeni, wchodzi drzwiami wejściowemi od korytarza).

GINA.

Dziadek znowu tak późno powraca.

EKDAL.

Zamknięto kantor... musiałem czekać na Groberga... Ledwom się wydostał.

JADWIGA 

Dali ci znowu robotę, dziadku?

EKDAL.

Tę całą plikę papierów do przepisania. O... patrz.

GINA.

To ładnie.

JADWIGA. 

A jeszcze masz coś w kieszeni?

EKDAL.

Ach! to nic. (stawia laskę w kącie). Wiesz, Gino, mam roboty na długo, (odsuwa trochę drzwi w głębi i zagląda, potem zasuwa je ostrożnie). Ha! ba! śpią wszystkie, zbite na kupę, a ona wlazła do kosza. Ha! ha!

JADWIGA. 

Czy jesteś pewny, dziadziu, że ona w koszu nie zmarznie?

EKDAL.

Cóż znowu! Zmarznąć w słomie? (idzie do drzwi w głębi na lewo). Pewno są tam zapałki?

GINA.

Są tam, na komodzie.(Ekdal wychodzi do swego pokoju).

JADWIGA.

Jak to dobrze, iż dziadzio ma znowu to pisanie.

GINA.

Biedny, stary ojciec. Zarabia sobie tym sposobem trochę kieszonkowych pieniędzy.

JADWIGA.

I nie ma czasu przesiadywać całemi dniami w tej obrzydliwej restauracyi Eriksenowej.

GINA.

To prawda, (krótkie milczenie).

JADWIGA.

Czy też jeszcze są przy stole?

GINA.

Bóg to wie, ale być może.

JADWIGA. 

A jakie tam dobre rzeczy ojciec jeść będzie na tym obiedzie! Niezawodnie wróci do domu wesoły, zadowolony. Prawda, mamo?

GINA.

Gdybyśmy mu jeszcze mogły powiedzieć, żeśmy odnajęły ten pokój!

JADWIGA.

Ale tego powiedzieć nie możemy.

GINA.

Ach! byle go się tylko odnajęło! Jest zupełnie bezużyteczny.

JADWIGA.

Ojciec i tak dziś będzie w dobrym humorze, to kiedyindziej pomówimy o pokoju.

GINA  (patrząc na nią). Lubisz ojcu coś pomyślnego powiedzieć, kiedy wieczorem powraca do domu.

JADWIGA. 

Naturalnie, bo ojciec się rozwesela.

GINA   

(zamyślona, sama do siebie). Prawda.

(Stary Ekdal wchodzi i otwiera drzwi bliżej sceny na lewo).

GINA   

(zwracając się nawpół ku niemu). Czy ojciec chce czego z kuchni?

EKDAL.

Chciałem; ale siedź, siedź, (wychodzi).

GINA.

Czy nie rozgrzebuje żarzących węgli? (po chwili). Jadwiniu, zobacz-no, co on robi.

(Ekdal wchodzi z kuchni z dzbanuszkiem gorącej wody).

JADWIGA. 

Niesiesz, dziadku, gorącą wodę?

EKDAL. 

Potrzebna mi; muszę pisać, a atrament mi zasechł.

GINA.

Zjedz wprzód kolacyę, ojcze; jest gorąca.

EKDAL.

Nie chcę kolacyi. Śpieszę się bardzo. Niech nikt nie zagląda do mego pokoju — nikt wcale. (Idzie do swego pokoju, Gina i Jadwiga spoglądają na siebie).

GINA  

(po cichu). Czy masz pojęcie, skąd ma na to?

JADWIGA   

(po cichu). Pewno dostał co od Groberga.

GINA.

Nie; Groberg zawsze tu odsyła pieniądze.

JADWIGA.

Musiał gdzie dostać butelkę na kredyt.

GINA. 

Biedny stary ojciec, nikt mu nie pokredytuje. (Hialmar wchodzi drzwiami głównemi z prawej strony, w paltocie, w kapeluszu filcowym).

GINA  

(odkłada robotę i wstaje). Co? Jużeś powrócił?

JADWIGA   

(zrywając się jednocześnie). Jesteś, ojcze?

HIALMAR  

(zdejmując kapelusz). Większa część osób się rozeszła.

JADWIGA. 

Tak wcześnie?

HIALMAR.

Przecież to był obiad, (zdejmuje palto).

GINA.

Pomogę ci.

JADWIGA.

Ja także. (Obiedwie zdejmują mu palto, Gina wiesza go na ścianie w głębi).

JADWIGA. 

Dużo było osób?

HIALMAR. 

O, niewiele. Było nas około dwunastu przy stole.

GINA.

Rozmawiałeś z wszystkiemi?

HIALMAR.

Trochę, ale Grzegorz szczególniej się mną zajmował.

GINA.

Czy Grzegorz zawsze taki szkaradny?

HIALMAR.

Zawsze źle wygląda. Czy stary jeszcze nie wrócił?

JADWIGA.

Dziadek jest u siebie i pisze.

HIALMAR.

Czy co mówił?

GINA.

Nie; cóż miał mówić?

HIALMAR.

Nie wspominał o niczem? Słyszałem, że był u Groberga. Pójdę do niego.

GINA.

Nie, nie, nie trzeba.

HIALMAR.

Dlaczego? Czy powiedział, że nie chce mnie widzieć?

GINA.

Dziś wieczór nie chce mieć w swoim pokoju nikogo.

JADWIGA  

(robi mu znaki). Hm! hm!

GINA  

(która tego nie uważała). Przyniósł sobie z kuchni wody gorącej.

HIALMAR.

Aha, siedzi i...

GINA.

Tak, tak.

HIALMAR.

Ach, Boże! Mój biedny, stary, siwy ojciec. Dajmy mu pokój, niech sobie raz użyje.

(Wchodzi Ekdal w szlafroku, z zapaloną fajką).

EKDAL. 

Wróciłeś? Zdawało mi się, że słyszę twój głos.

HIALMAR.

Właśnie przyszedłem.

EKDAL.

Czyś mnie nie widział?

HIALMAR.

Nie; ale mówiono, żeś przeszedł przez pokój i chciałem pójść za tobą.

EKDAL. 

Tak ci wypadało zrobić. Któż tam był?

HIALMAR.

Różni. Był kamerjunkier Flor, kamerjunkier Balie, kamerjunkier Kaspersen, kamerjunkrzy ci i owi... czy ja wiem zresztą...

EKDAL   

(kłania się). Słyszysz, Gino? był w towarzystwie kamerjunkrów!

GINA.

O, teraz dom Werlego stał się bardzo wykwintny.

JADWIGA.

Czy ci panowie śpiewali? czy też było jakie przedstawienie, ojcze?

HIALMAR.

Nie; tylko sama gawędka. Proszono mnie, ażebym co zadeklamował, alem się nie dał namówić.

EKDAL.

Nie dałeś się namówić?

GINA.

Mogłeś to przecież uczynić.

HIALMAR.

Nie należy na byle jakie żądanie przystawać (przechadza się po pokoju); przynajmniej ja nie przystaję.

EKDAL. 

Tak, Hialmara pozyskać nie łatwo.

HIALMAR.

Nie wiem, dlaczego miałbym się starać o cudzą zabawę, kiedy wypadkiem jestem w towarzystwie. Niech się inni o to starają. Ci panowie chodzą od domu do domu, codzień są zapraszani, codzień jedzą i piją. Mogą więc się za to odwdzięczyć.

GINA.

Nie powiedziałeś tego przecie?

HIALMAR.

(przyśpiewując). Ha, ha, ha, i tak się dość nasłuchali.

EKDAL.

Jakto? kamerjunkrzy także?

HIALMAR.

I oni bez szwanku nie wyszli, (lekkim tonem) Zaszła mała sprzeczka o wino tokajskie.

EKDAL.

Tokaj! wykwintne wino!

HIALMAR

(zatrzymuje się). Może być wyktwintne, muszę ci jednak powiedzieć, że nie z każdego roku bywa równie dobre. Wszystko od tego zależy, czy grona miały dość słońca.

GINA.

Ty wszystko wiesz, Hialmarze!

EKDAL.

I o to była sprzeczka?

HIALMAR.

Probowano sprzeczki, ale odpowiedziano im, że tak samo bywa z kamerjunkrami: lata dla nich także nie są jednakie. Mieli co słuchać!

GINA.

Jakie ty masz pomysły!

EKDAL.

Tak-eś im to gładko wypowiedział?

HIALMAR.

Wypowiedziałem im to w oczy.

EKDAL.

Słuchaj-no, Gino: wypowiedział to kamerjunkrom w oczy!

GINA.

Wyobrazić sobie tylko, tak komu w oczy powiedzieć!

HIALMAR.

Nie życzę sobie jednak, aby to się rozniosło. Takich rzeczy rozpowiadać nie należy. Wywiązały się one, naturalnie, z toku przyjaznej rozmowy. Byli to grzeczni, wytworni ludzie. Cóż tu dziwnego?

EKDAL.

Bo powiedzieć komu taką rzecz w żywe oczy!

JADWIGA

(z przymileniem). Jak to zabawnie widzieć ojca we fraku! Ojcu w nim bardzo ładnie.

HIALMAR.

Nieprawdaż? Leży doskonale, jakby był dla mnie robiony, może tylko przyciasny pod pachami... Pomóż mi, Jadwiniu. (zdejmuje frak). Włożę lepiej żakiet. Gdzie mój żakiet, Gino?

GINA.

Oto jest. (przynosi i pomaga mu się ubrać).

HIALMAR.

Tak. Pamiętaj zaraz rano frak Molvigowi odesłać.

GINA  

(kładąc go na boku). To się zrobi.

HIALMAR   

(przeciągając się). Ach! jak to zaraz człowiek czuje się w domu. Takie wygodne odzienie lepiej nawet pasuje do mojej powierzchowności. Nieprawdaż, Jadwiniu?

JADWIGA.

Prawda, ojcze.

HIALMAR.

A gdybym tak puścił luźno końce krawata? Zobacz. Jakże?

JADWIGA.

Bardzo to dobrze wygląda przy twoich wąsach i gęstych kędzierzawych włosach.

HIALMAR.

Moje włosy nie są kędzierzawe, raczej układają się w pukle.

JADWIGA.

Prawda, ojcze.

HIALMAR. 

A więc to są pukle.

JADWIGA  

(po chwili ciągnąc go za rękaw). Ojcze!

HIALMAR.

Co takiego?

JADWIGA.

Wiesz przecież dobrze, czego chcę?

HIALMAR.

Nie wiem, doprawdy.

JADWIGA   

(śmiejąc się nawpół z płaczem). Ojcze, nie męczże mnie dłużej.

HIALMAR.

Ale o cóż idzie?

JADWIGA   

(ciągnąc go znowu). Nic nie mów, tylko daj zaraz. Wiesz dobrze, ojcze, daj mi te dobre rzeczy, któreś mi obiecał.

HIALMAR.

Ach! tak. Żem też mógł o tem zapomnieć!

JADWIGA.

Nie wywiedziesz mnie w pole, ojcze! To nie ładnie z twojej strony. No dajże mi, co masz dla mnie. Wiesz przecież...

HIALMAR.

Tak znów zupełnie o tobie nie zapomniałem. Poczekaj, mam dla ciebie coś innego (idzie i szuka w kieszeni od fraka).

JADWIGA  

(skacząc i klaszcząc w ręce). O mamo! mamo!

GINA. 

Widzisz, trzeba tylko być cierpliwą.

HIALMAR   

(z kartką w ręku). Patrz!

JADWIGA.

Tylko kawałek papieru.

HIALMAR.

To jadłospis, cały jadłospis. Patrz, tu napisane: "Menu" to znaczy, jadłospis.

JADWIGA.

Nie masz nic więcej?

HIALMAR.

O reszcie zapomniałem, dziecko, ale możesz mi wierzyć na słowo, marna to przyjemność pożywać łakocie. Siądź oto tu przy stole i przeczytaj jadłospis, a ja ci opowiem, jak smakuje każda potrawa. Patrz, Jadwiniu.

JADWIGA   

(tłumi placz). Dziękuję (siada, ale nie czyta, Gina robi jej znaki, Hialmar to spostrzega).

HIALMAR   

(chodząc po pokoju). Ojciec rodziny musi myśleć o rozmaitych rzeczach, a gdy mu się zdarzy o najdrobniejszej zapomnieć, widzi wkoło siebie skrzywione twarze. Cóż, można się i do tego przyzwyczaić (staje przy piecu obok ojca). Czy zaglądałeś do niej dziś wieczór?

EKDAL.

Ma się rozumieć, żem zaglądał, wlazła do kosza.

HIALMAR. 

Doprawdy? Więc zaczyna do kosza przywykać?

EKDAL.

Przywyka, powiedziałem to zgóry, tylko widzisz, trzeba urządzić go trochę inaczej.

HIALMAR. 

Trzeba porobić pewne ulepszenia.

EKDAL.

Ale te zrobić trzeba koniecznie.

HIALMAR. 

Tak pomówmy o ulepszeniach, ojcze. Chodź, siądźmy na kanapie.

EKDAL.

Tak, tak. Hm! dobrze, ale wprzód muszę sobie nałożyć fajkę, i przytknąć ją, trochę (idzie do swego pokoju).

GINA   

(z uśmiechem do Hialmara). Przetknąć fajkę — rozumiem.

HIALMAR. 

Ach Gino! daj mu pokój. Nieszczęsny starzec. A co do ulepszeń, to trzeba będzie zaraz jutro się do nich zabrać.

GINA.

Jutro nie masz czasu.

JADWIGA   

(mieszając się do rozmowy). Ależ nie, mamo.

GINA.

Masz zrobić te kopie, które muszą być retuszowane. Tyle razy już po nie przysyłano.

HIALMAR.

Ach! znowu te kopie. Muszę je raz wykończyć. A może też są jakie nowe obstalunki.

gina. Niestety, nie. Na jutro mam tylko te dwa zdjęcia, wiesz!

HIALMAR.

Nic więcej. Naturalnie, kiedy się kto nie stara.

GINA.

Cóż ja mam robić, ogłaszam, ile mogę.

HIALMAR.

Ach! te dzienniki! te dzienniki! To się na nic nie zda. Zapewne też nikt się nie zgłosił o ten pokój, nikt go nie oglądał?

GINA.

Nikt jeszcze.

hialmar. Można się tego było spodziewać, bo nikt się o to nie troska... Trzeba się koło tego zakrzątnąć, Gino.

JADWIGA.

Może ci, ojcze, flet podać?

HIALMAR.

Nie chcę fletu. Nie żądam żadnej przyjemności na świecie (chodzi gwałtownie po pokoju). Tak. tak, będę jutro pracował bez wytchnienia. Będę pracował, dopóki mi sił starczy.

GINA.

Ależ mój drogi, któż ci robi wymówkę?

JADWIGA.

Ojcze, może ci przynieść piwa.

HIALMAR.

Dla mnie osobiście nic nie potrzeba (stoi przez chwilę). Mówiłaś o piwie.

JADWIGA   

(z żywością). Tak, ojcze, o świeżem, dobrem piwie.

HIALMAR. 

No, kiedy tak chcesz koniecznie, to przynieś butelkę.

GINA. 

Przynieś, będzie nam przyjemniej (Jadwiga biegnie do drzwi kuchennych).

HIALMAR  

(przy piecu zatrzymuje ją, i głowę jej przyciska do piersi). Jadwiniu, Jadwiniu!

JADWIGA   

(uradowana ze łzami w oczach). Mój drogi ojcze!

HIALMAR. 

Nie nazywaj mnie tak. Oto siedziałem u stołu bogacza i myślałem tylko o sobie, siedziałem i pożerałem przysmaki przy jego wspaniale zastawionym stole... i ja mogłem...

GINA  

(siedząc przy stole). Ach! nie mówże o tem.

HIALMAR.

Ale nie bierzcie mi tego za złe. Wy przecież wiecie, że pomimo to, kocham was z całego serca.

JADWIGA  

(ściskając go). I my też kochamy cię, ojcze.

HIALMAR.

A jeśli czasem jestem wzburzony, — och mój Boże, pomyśleć, że jestem człowiekiem nękanym mnóstwem trosk... Nie, nie przynoś piwa, Jadwiniu... daj mi flet. (Jadwiga przynosi flet z półki). Dziękuję ci. Tak, tak, gdy mam flet w ręku, wy obie jesteście przy mnie. (Jadwiga siada przy matce. Hialmar chodząc po pokoju, wygrywa ludową pieśń czeską, w powolnem elegijnem tempie, z głębokiem uczuciem. Nagle przestaje grać, podaje Ginie lewą rękę i mówi wzruszony). Niech sobie u nas będzie ciasno i ubogo, jednak Gino, jest to nasz dom i ta jest nam dobrze. (Gra znowu. Ktoś stuka do drzwi wchodowych).

GINA  

(podnosząc się). Cicho, Hialmarze, zdaje mi się, że ktoś idzie.

HIALMAR   

(kładzie flet na półce). Co! Znowu ktoś. (Gina idzie drzwi otworzyć).

GRZEGORZ  

(za drzwiami). Przepraszam.

GINA  

(cofając się). Ach!

GRZEGORZ. 

Czy tu mieszka pan Ekdal fotograf.

GINA.

Tutaj.

HIALMAR   

(idzie do drzwi ). To ty, Grzegorzu. Chodź że, chodź!

GRZEGORZ   

(wchodząc). Powiedziałem przecież, że u ciebie będę.

HIALMAR.

Ale dziś wieczór, musiałeś opuścić towarzystwo.

GRZEGORZ.

Opuściłem towarzystwo i dom ojcowski... (do Giny). Dobry wieczór pani. Nie wiem, czy mnie pani poznaje?

GINA.

O, poznaję. Młodego pana Werle poznać nie trudno.

GRZEGORZ.

Jestem podobny do mojej matki, a tę musisz pani pamiętać?

HIALMAR. 

Mówisz, żeś opuścił dom ojcowski?

GRZEGORZ.

Tak, wyniosłem się do hotelu.

HIALMAR.

Wyniosłeś się? No, skoroś przyszedł, rozbierz się i siadaj.

GRZEGORZ.

Dziękuję (zdejmuje zwierzchnie okrycie, ma na sobie szare wiejskim krojem zrobione ubranie).

HIALMAR.

Siadaj na kanapie, rozgość się. (Grzegorz siada na kanapie, Hialmar przy nim na krześle).

GRZEGORZ   

(oglądając się ). Tutaj przesiadujesz, Hialmarze, i tutaj mieszkasz?

HIALMAR.

Tu jest, jak widzisz, pracownia.

GINA.

Ale tutaj jest nam obszerniej i dlatego lubimy tu przesiadywać.

HIALMAR.

Dawniej mieliśmy lepsze mieszkanie, ale tutaj znowu są inne wygody, mamy przepyszne poddasze.

GINA. 

Mamy też pokój do odnajęcia po drugiej stronie korytarza.

GRZEGORZ   

(do Hialmara). Patrzajże, masz nawet sublokatora.

HIALMAR.

Nie jeszcze. Widzisz, to nie tak łatwo (do Jadwigi). A cóż z tem piwem, Jadwiniu? (Jadwiga idzie do kuchni).

GRZEGORZ.

To twoja córka?

HIALMAR.

Tak, Jadwinia.

GRZEGORZ.

Jedyne dziecko?

HIALMAR.

Jedyne. Nasze największe szczęście (zniżając glos) i najcięższa troska.

GRZEGORZ. 

Jakto?

HIALMAR. 

Zagraża jej w blizkiej przyszłości utrata wzroku.

GRZEGORZ. 

Miałaby zaniewidzieć!

HIALMAR.

Okazały się dopiero pierwsze symptomata — może to potrwać jeszcze czas jakiś, ale ostrzegł nas lekarz, że niema dla niej żadnego ratunku.

GRZEGORZ.

Co za straszne nieszczęście! Skądże to?

HIALMAR  

(wzdycha). Prawdopodobnie choroba dziedziczna.

GRZEGORZ   

(ze zdziwieniem). Dziedziczna?

GINA.

Matka Hialmara miała także słabe oczy.

HIALMAR.

Tak mówił ojciec, bo ja jej nie pamiętam.

GRZEGORZ.

Biedne dziecko! Jakże ona to znosi?

HIALMAR.

Nie sądzisz przecie, byśmy mieli serce jej to powiedzieć. Nie domyśla się niebezpieczeństwa i wesoła bez troski, świegocąc jak ptaszek leci w wieczną ciemność (walcząc ze wzruszeniem). To mnie przygnębia, Grzegorzu. (Jadwiga wnosi tacę z piwem i szklankami i stawia ją na stole. Hialmar głaszcząc ją po włosach). Dziękuję ci, Jadwiniu. (Jadwiga zarzuca mu ręce na szyję i szepce coś do ucha). Nie, chleba z masłem teraz nie potrzeba (patrząc przed siebie), Możeby Grzegorz pozwolił kawałeczek.

GRZEGORZ   

(odmawiając). Nie, dziękuję.

HIALMAR

(ciągle smutnym tonem). W każdym razie przynieś trochę. Jeśli masz rogalik, zjadłbym z przyjemnością, tylko grubo nasmaruj.

JADWIGA  

(uradowana wychodzi do kuchni).

GRZEGORZ   

(patrząc za nią). Wygląda jednak zdrowo i świeżo.

GINA.

Bo też dzięki Bogu prócz tego nic jej nie brakuje.

GRZEGORZ.

Z czasem będzie niezawodnie zupełnie do pani podobna. Ileż ona ma lat?

GINA.

Jadwinia kończy właśnie lat czternaście, pojutrze jej urodziny.

GRZEGORZ.

Jest duża na swój wiek.

GINA.

W ostatnim roku tak urosła.

GRZEGORZ.

Patrząc na dorastających, najlepiej pojmujemy, że się starzejemy. Ileż to lat, jak się państwo pobrali?

GINA.

Będzie temu lat... piętnaście.

GRZEGORZ.

Już tak dawno. Rzeczywiście.

GINA   

(spogląda na niego uważnie). Rzeczywiście.

HIALMAR.

Tak jest. Za parę miesięcy upłynie lat piętnaście (rachuje). Musiały te lata wydawać ci się bardzo długie tam w fabrykach?

GRZEGORZ.

Wydawały mi się długiemi, gdym je przeżywał, a teraz sam nie wiem, jak ten czas minął.

STARY EKDAL (wychodzi ze swego pokoju bez fajki, ale z czapką wojskową na głowie. Chód jego jest trochę niepewny). No, Hialmarze, teraz możemy o tem pogadać... hm... Któż to jest?

HIALMAR   

(idąc naprzeciw niego). Ojcze, to jest Grzegorz Werle. Nie wiem, czy go sobie przypomnisz?

EKDAL   

(patrząc na Grzegorza, który powstał). Werle? syn? Czego on chce odemnie?

HIALMAR.

Nic, ojcze. Przyszedł do mnie.

EKDAL.

Więc się nic nadzwyczajnego nie stało?

HIALMAR.

Nic, wcale.

EKDAL

(wzrusza ramionami). To nie dlatego, widzisz. Przecież trwożliwym nie jestem, ale...

GRZEGORZ   

(podchodząc ku niemu). Chciałem tylko pana pozdrowić, panie poruczniku, w imieniu dawnych miejsc twoich wycieczek myśliwskich.

EKDAL.

Wycieczek myśliwskich?

GRZEGORZ.

Tam w górach, około fabryk!

EKDAL.

Tam w górach. Tak, tam niegdyś znano mnie dobrze.

GRZEGORZ.

Był pan dzielnym myśliwcem.

EKDAL.

Byłem — może i byłem. Patrzy pan na moję czapkę? Nie mam potrzeby prosić nikogo o pozwolenie noszenia jej w domu. Byłem się w niej na ulicy nie pokazywał. (Jadwiga wnosi na talerzu chleb z masłem i stawia go na stole).

HIALMAR. 

Siadaj, ojcze, i wypij szklankę piwa. Pozwól, Grzegorzu. ( Ekdal mrucząc zatacza się na kanapę, Grzegorz siada przy nim na krześle, Hialmar siada przy Grzegorzu, Gina szyje nieco oddalona od stołu, Jadwiga stoi przy ojcu).

GRZEGORZ.

Pamięta pan te czasy, panie poruczniku, gdyśmy z Hialmarem byli w górach i odwiedzali pana w lecie i na Boże Narodzenie.

EKDAL.

To pan byłeś... Nie, nie, tego już nie pamiętam, tylko powiedzieć mogę, żem był dzielnym myśliwcem. Polowałem na niedźwiedzie i coś dziesięciu ubiłem.

GRZEGORZ   

(spogląda na niego ze współczuciem). A teraz pan już nie polujesz?

EKDAL. 

Tego, kochanku, powiedzieć nie mogę. Poluję nie tak jak dawniej, bo widzisz lasy... lasy (pije). A zachowały się tam lasy na górach?

GRZEGORZ.

Nie są już tak piękne, jak za pańskich czasów. Przetrzebiono je znacznie.

EKDAL. 

Przetrzebiono (ciszej i niespokojnie). To rzecz niebezpieczna. Las się mści.

HIALMAR   

(napełniając mu szklankę). Wypij jeszcze trochę, ojcze.

GRZEGORZ. 

Jakim sposobem taki człowiek, jak pan, człowiek przywykły do świeżego powietrza, może żyć w dusznem mieście, między czterema ścianami?

EKDAL  

(uśmiechając się spogląda ukradkiem na Hialmara). O, tu nie jest tak źle, wcale nie źle.

GRZEGORZ. 

Ale to wszystko, z czem się pan zżyłeś, świeże powiewy wiatru, swobodne życie w górach i lasach, wśród dziczyzny, wśród ptactwa.

EKDAL   

(z uśmiechem). Hialmarze, możeby mu pokazać?

HIALMAR   

(szybko, nieco zmieszany). O, nie, nie, ojcze, nie dzisiaj.

GRZEGORZ. 

Co on mi chce pokazać?

HIALMAR. 

E nic — zobaczysz to innym razem.

GRZEGORZ  

(zwracając się znowu do starego Ekdala). Panie poruczniku, myślę, że pan powinien teraz ze mną pojechać do fabryk, bo ja tam wkrótce powracam. Papiery do przepisywania i tam pan dostanie, a tu niema nic, coby cię rozradować i odświeżyć mogło.

EKDAL  

(spogląda na niego zdumiony). Tu niema nic... Jakto?

GRZEGORZ. 

Tak, ma pan Hialmara, ale on ma znów swoję rodzinę. A człowiek jak pan, który się przyzwyczaił do swobody, do dzikiej natury...

EKDAL  

(uderzając w stół). Hialmarze, on to musi zobaczyć.

HIALMAR.

Ależ, ojcze, teraz nie warte. Jest przecież ciemno.

EKDAL.

Głupstwo. Księżyc świeci (wstaje). Powiadam ci, że on to musi zobaczyć. Puść mnie i pomóż mi.

JADWIGA. 

O tak, ojcze.

HIALMAR  

(podnosząc się). Co do mnie...

GRZEGORZ  

(do Giny). Cóż on tam ma?

GINA.

Nie wyobrażaj pan sobie, że to coś osobliwego. (Ekdal i Hialmar w głębi pokoju odsuwają każdy jedno skrzydło drzwi. Jadwiga pomaga dziadkowi, Grzegorz słoi przy kanapie, Gina szyje spokojnie. Przez drzwi otwarte widać obszerną, nieregularną przestrzeń pod strychem, z zakątami i kominami. Przez okienka w dachu wpada światło księżyca, na niektóre części strychu, inne pogrążone są w ciemności).

EKDAL

(do Grzegorza). Trzeba podejść bliżej.

GRZEGORZ   

(idzie do niego). Cóż tu jest?

EKDAL.

Niech pan sam obaczy.

HIALMAR  

(trochę zmieszany). To już należy wyłącznie do ojca, rozumiesz.

GRZEGORZ (staje we drzwiach i zagląda do strychu). Chowa pan kury, panie poruczniku?

ekdal. Ma się rozumieć, chowamy kury. Teraz wlazły na grzędę, ale trzeba je za dnia zobaczyć.

JADWIGA.

I jest także...

EKDAL.

Cyt! cyt! nie mów jeszcze.

GRZEGORZ. 

Są tu, jak widzę, gołębie.

EKDAL.

Może i mamy gołębie. Mają swoje gniazda, tam pod samym szczytem, bo widzi pan, gołębie najchętniej gnieżdżą się wysoko.

HIALMAR.

Ale to nie są zwyczajne gołębie.

EKDAL.

Spodziewam się, że nie zwyczajne; mamy kapucyny i fajfry i różne osobliwe gatunki. Chodźże pan tu bliżej, widzisz tę skrzynię przy ścianie?

GRZEGORZ. 

I na cóż to?

EKDAL.

Tam, kochanku, jest nocne legowisko królików.

GRZEGORZ.

Więc są i króliki?

EKDAL.

Do dyabła, naturalnie, że je mamy. Słyszysz, Hialmarze, on się pyta, czy mamy króliki? Ale teraz pokażę najważniejszą rzecz. Tak, najważniejszą. Odejdź, Jadwiniu. Stań pan tutaj. Widzisz ten koszyk ze słomą?

GRZEGORZ.

Widzę, jest tam jakiś ptak w koszyku.

EKDAL.

Hm! "jakiś ptak."

GRZEGORZ.

Czy to nie kaczka?

EKDAL  

(ważony). Kaczka, naturalnie.

HIALMAR. 

Ale jak sądzisz, jaki rodzaj kaczki?

JADWIGA.

To wcale nie zwyczajna kaczka.

EKDAL.

Cyt.

GRZEGORZ.

To nie jest kaczka turecka.

EKDAL.

Nie, panie... Werle, to nie kaczka turecka, ale dzika kaczka.

GRZEGORZ.

Na prawdę, dzika kaczka?

EKDAL.

Rzeczywiście, ten "ptak," jak go pan nazwałeś, jest to dzika kaczka, kochanku, nasza dzika kaczka.

JADWIGA.

Moja dzika kaczka, bo ona do mnie należy.

GRZEGORZ. 

I ona może tu żyć, na strychu?

EKDAL.

Ma się rozumieć, że ma koryto z wodą, w którem się pluska.

HIALMAR.

Wodę odmienia się co drugi dzień.

GINA  

(zwracając się do męża). Mój drogi, tu jest okropnie zimno.

EKDAL. 

Hm! trzeba drzwi zamknąć. Nie trzeba też przerywać im spoczynku. Pomóż mi, Jadwiniu.

(Hialmar i Jadwiga zasuwają drzwi).

EKDAL. 

Innym razem obejrzysz ją pan porządnie (siada w fotelu przy piecu). Wierz mi pan, dzikie kaczki, to osobliwe stworzenia.

GRZEGORZ.

Ale gdzieżeś ją pan schwytał?

EKDAL.

Jam jej nie schwytał, ale jest ktoś w mieście, komu zawdzięczamy jej posiadanie.

GRZEGORZ 

(zdziwiony). To chyba nie mój ojciec?

EKDAL.

A właśnie, pański ojciec.

HIALMAR.

Zabawna rzecz, Grzegorzu, żeś to odrazu odgadł.

GRZEGORZ.

Mówiłeś mi tylko co, że tak wiele memu ojcu zawdzięczasz, więc pomyślałem...

GINA. 

Przecież nie wprost od niego mamy dziką kaczkę.

EKDAL. 

A jednak zawdzięczamy ją Hagenowi Werle, Gino (do Grzegorza). Ojciec pański był na łodzi, rozumiesz pan, i strzelał do niej, ale że ma teraz wzrok słaby, więc ją tylko postrzelił.

GRZEGORZ.

Pewno dostała tylko parę śrócin.

HIALMAR.

Dwie lub trzy ziarnka zaledwie.

JADWIGA.

Trafiona była w skrzydło i nie mogła fruwać.

GRZEGORZ.

No, pewno poszła na dno.

EKDAL

(śpiący, mówi z trudnością). Rozumiem. Tak zawsze bywa z dzikiemi kaczkami, spuszczają się na dno, kochanku, jak mogą najgłębiej, zapadają w muł, wodorosty, we wszystko, co tam jest w głębinach, i nigdy już nie wypływają na wierzch.

GRZEGORZ.

Ależ panie poruczniku, pańska dzika kaczka wypłynęła.

EKDAL.

Pański ojciec ma dzielnego psa, ten pies dał nurka i wyciągnął ją.

GRZEGORZ

(zwracając się do Hialmara). W ten sposób wyście ją dostali?

HIALMAR.

Nie odrazu. Naprzód była u twego ojca, ale tam się źle chowała i Pettersen miał zrobić z nią koniec.

EKDAL

(na wpół przez sen). Hm! Pettersen, ta barania głowa.

HIALMAR

(ciszej). Tym sposobem dostała się do nas. Ojciec zna się z Pettersenem, a gdy usłyszał o dzikiej kaczce, postarał się, żeby mu ją dali.

GRZEGORZ. 

I tam na strychu, dobrze się chowa?

HIALMAR.

Ale jak dobrze, to nie do uwierzenia. Jest teraz tłusta, aż miło. Co prawda, jest tam już od tak dawna, że miała czas zapomnieć o dzikiem życiu i dlatego to zapewne chowa się dobrze i tyje.

GRZEGORZ.

Masz słuszność, Hialmarze. Tylko niech nigdy nie ujrzy więcej ani morza ani nieba. Ale muszę już iść, twój ojciec usnął.

HIALMAR.

Nic nie znaczy.

GRZEGORZ.

Ach! prawda, mówiłeś, że masz pokój do odnajęcia, teraz wolny.

HIALMAR.

Mam. Ale co? Czy znasz kogo, coby go chciał wynająć?

GRZEGORZ.

Ja sam-bym go najął.

HIALMAR.

Ty?

GINA.

Co, pan?

GRZEGORZ.

Gdybyście mi państwo najęli ten pokój, sprowadziłbym się zaraz jutro od rana.

HIALMAR.

Z największą przyjemnością.

GINA.

Ale to nie jest wcale pokój dla pana.

HIALMAR.

Gino! Jak możesz mówić?

GINA.

Bo ten pokój nie jest ani dość duży, ani dość jasny, przytem...

GRZEGORZ.

Mnie o to wcale nie chodzi.

HIALMAR.

A ja uważam, że to ładny pokój i nieźle umeblowany.

GINA.

Pomyśl przecież o tych dwóch, co na dole mieszkają.

GRZEGORZ.

Cóż to za jedni?

GINA.

Ach! jeden z nich był nauczycielem prywatnym.

HIALMAR.

Kandydat Molving.

GINA.

I jakiś doktór, nazwiskiem Relling.

GRZEGORZ. 

Relling? Znam go trochę, był czas jakiś lekarzem w Hochtalu.

GINA.

To para hulaków. Najczęściej wychodzą wieczorem, a wracają późno w nocy, wówczas są tak...

GRZEGORZ.

Do tego przyzwyczaić się można. Mam nadzieję, że ze mną będzie tak, jak z dziką kaczką.

GINA.

Niech pan się jeszcze przez noc namyśli.

GRZEGORZ.

Widzę, że pani nie ma ochoty mieć mnie w swym domu.

GINA. 

Ach Boże! jak może pan coś podobnego myśleć.

HIALMAR.

To bardzo dziwne z twojej strony, Gino (do Grzegorza). Ale powiedz mi, myślisz więc teraz pozostać w mieście?

GRZEGORZ 

(kładąc paltot). Tak, na teraz.

HIALMAR.

I nie w domu twojego ojca? Cóż dalej zamierzasz?

GRZEGORZ. 

Gdybym to sam wiedział, byłoby pól biedy. Ale kiedy kto ma nieszczęście nazywać się Grzegorzem, a jeszcze do tego Werle... Czyś słyszał kiedy co równie szkaradnego?

HIALMAR.

Mnie się to wcale szkaradnem nie wydaje.

GRZEGORZ. 

Brr... Miałbym ochotę napluć na człowieka, który się tak nazywa. Ale kiedy się ma nieszczęście być, jak ja na tej ziemi, Grzegorzem — Werle...

HIALMAR 

(śmiejąc się). No, czemże chciałbyś być, gdybyś nie był Grzegorzem Werle?

GRZEGORZ.

Gdybym miał prawo wyboru, tobym najlepiej chciał być psem.

GINA.

Psem!

JADWIGA 

(mimowolnie). O, nie!

GRZEGORZ. 

Tak jest, doskonałym psem myśliwskim, takim, co do dna pójdzie za dziką kaczką, gdy ta daje nurka i potrafi ją schwytać, choć się zagrzebie w mule i wodorostach.

HIALMAR.

Wiesz, Grzegorzu, nic a nic cię nie rozumiem.

GRZEGORZ.

W tem, co powiedziałem, nie ma nic nadzwyczajnego. Więc do jutra — wprowadzam się od rana (do Giny). Nie zrobię pani żadnego kłopotu, sam sobie posługuję (do Hialmara). O reszcie pogadamy jutro. Dobranoc pani (Mania się Jadwidze). Dobranoc.

GINA.

Dobranoc panu.

JADWIGA.

Dobranoc.

HIALMAR

(zapalając świecę). Zaczekaj trochę, poświecę ci, pewno na wschodach ciemno. (Grzegorz i Hialmar wychodzą głównemi drzwiami na korytarz).

GINA

(patrzy za niemi z robotą opuszczoną na kolana). Co za dziwne powiedzenie, że pragnąłby być psem.

JADWIGA. 

Wiesz co, mamo, mnie się zdaje, że on miał ciągle na myśli coś innego, niż to, co mówił.

GlNA. 

Tak sądzisz? W każdym razie było to bardzo dziwne.

HIALMAR

(wracając). Jeszcze było światło (gasi świecę i stawia na boku). Nareszcie, można coś przekąsić (je chleb z masłem). Widzisz, Gino, kiedy się kto postara...

GINA.

Jakto, postara?

HIALMAR.

To wielkie szczęście, żeśmy raz wynajęli ten pokój. A jeszcze takiemu człowiekowi, jak Grzegorz — dawnemu przyjacielowi.

GINA. 

Dobrze, dobrze, a jednak nie wiem, co ci na to powiedzieć.

JADWIGA. 

Obaczysz, mamo, jak się to wszystko ładnie ułoży.

HIALMAR.

Jaka ty jesteś dziwna! Tak chciałaś odnająć ten pokój, a teraz znowu nie chcesz.

GINA.

Gdyby go tylko wynajął kto inny. Ale pomyśl, co na to powie stary Werle.

HIALMAR.

Stary Werle. A cóż mu do tego?

GINA. 

Łatwo się domyśleć, że pomiędzy nimi musiało znowu coś zajść, skoro syn opuścił dom ojcowski. Wiesz przecież, jakie są ich stosunki.

HIALMAR.

Wszystko to być może, ale...

GINA.

Teraz ojciec gotów pomyśleć, żeś ty się w to wmieszał.

HIALMAR.

A niech sobie myśli, co tylko chce. Stary Werle bardzo dużo dla mnie uczynił. Czuję to dobrze, Bóg świadkiem, ale pomimo to, nie mogę być zawsze od niego zależnym.

GINA.

Mój drogi, mogłoby się to odbić na biednym ojcu, gdyby utracił ten mały zarobek, jaki mu daje Groberg.

HIALMAR.

Niemal, że tego pragnę. Czyż to nie upokorzenie dla takiego, jak ja człowieka, gdy jego stary, osiwiały ojciec pracuje jak wyrobnik. No, ale mam nadzieję, że przyjdzie wreszcie czas (bierze kawałek chleba z masłem). Zaprawdę, mam zadanie życia — i spełnię je.

JADWIGA.

O, zrób to, ojcze!

GINA. 

Cicho! na co go budzić!

HIALMAR 

(ciszej). Spełnię je, powiadam. Przyjdzie jeszcze dzień, w którym... i dlatego dobrze jest, żeśmy pokój odnajęli, bo tym sposobem mniej jestem zależnym (zwracając się do fotelu, w którym śpi stary Ekdal, ze wzruszeniem). Biedny, stary, białowłosy ojcze, spuść się na twego Hialmara, on ma szerokie barki — przynajmniej silne barki. Doczekasz jeszcze pięknych dni (do Giny). Ty może temu nie wierzysz?

GINA.

Wierzę, ale tymczasem trzeba go położyć do łóżka.

HIALMAR.

A więc dobrze.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej