Victor Hugo

DZWONNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

DZWONNIK Z NOTRE DAME

Victor Hugo

ROZDZIAŁ I

W WIELKIEJ SALI

Lat temu trzysta czterdzieści osiem, miesięcy sześć i dni dziewiętnaście, Paryżanie obudzili się przy dźwiękach dzwonów, w potrójnym obwodzie Grodu, Wszechnicy i Nowego Miasta.

Szósty stycznia 1482 r. nie był jednak dniem historycznym.

Zdarzeniem, które tego dnia „dodawało tak ducha motłochowi paryskiemu", że użyjemy wyrażeń Jehana z Troyes, było po prostu święto Trzech Króli.

Dnia tego miały mieć miejsce ognie na placu Greve, sadzenie różdżki zielonej w kaplicy Braque i misterium w Pałacu Sprawiedliwości.

Tłumy mieszczan i mieszczek dążyły ze wszech stron od samego rana, przy pozamykanych domach i kramach, ku jednemu z trzech wymienionych punktów.

Lud zapełniał szczególnie wejścia do Pałacu Sprawiedliwości; wiedziano bowiem, że ambasadorowie flamandzcy przybyli przed dwoma dniami i będą na przedstawieniu misterium w wielkiej sali.

Nie było rzeczą łatwą docisnąć się tego dnia do owej wielkiej sali, mającej sławę najobszerniejszego na świecie krytego pomieszczenia.

Jeżeli czytelnik pozwoli, postaramy się odtworzyć wrażenie, jakiego byśmy doznali przestępując progi tej wielkiej sali.

Pod naszymi stopami posadzka marmurowa o płytach białych i czarnych. O kilka kroków od nas potężny słup, dalej drugi i trzeci; razem siedem słupów wzdłuż sali, podtrzymujących w jej środku dwoiste sklepienie. Wokoło pierwszych czterech słupów kramy handlarzy, błyszczące od szkieł i brzękadeł; wokoło trzech ostatnich — ławki dębowe, wyślizgane i wypolerowane siedzeniami oskarżonych i togami obrońców. W obwodzie sali, wzdłuż wysokiej ściany między podwojami, między oknami, między słupami — nieskończony szereg posągów wszystkich królów Francji. W długich ostrołukowych oknach — szyby o tysiącznych kolorach. To wszystko razem ze sklepieniami, słupami, ścianami, framugami, stropami, oknami, posągami, podmalowane od góry do dołu przepysznym kolorem błękitnym i złotym.

Wyobraźmy sobie teraz podłużną salę w przyćmionym świetle styczniowego dnia, a w niej pstry, krzykliwy tłum, sunący wzdłuż ścian i wokół siedmiu słupów, a będziemy mieli pewne wyobrażenie o całości obrazu.

Gdyby Ravaillac nie był zamordował Henryka IV-go, nie byłoby dokumentów procesu ravaillakowskiego w kancelarii trybunalskiej Pałacu Sprawiedliwości, ani też wspólników zbrodni, zainteresowanych w zniszczeniu tych dokumentów, co za tym idzie, nie byłoby również podpalaczy, którzy, żeby zniszczyć, kancelarię, musieli podpalić cały Trybunał, a wreszcie nie byłoby i pożaru w roku 1618. Stary Pałac Sprawiedliwości stałby po dziś dzień.

Ale wróćmy do naszej wielkiej sali.

Na dwu krańcach tego olbrzymiego równoległoboku stały po jednej stronie — sławny stół marmurowy z jednego bloku, o tak długi, szeroki i gruby „że nigdy jeszcze — jak powiadają stare papiery stylem, którego by im pozazdrościł Gargantua — nigdy jeszcze jak świat światem nie widziano podobnej pajdy marmuru"; po drugiej stronie — kaplica, gdzie Ludwik XI kazał się rzeźbić na klęczkach przed Matką Boską.

W środku sali, naprzeciw głównego Wejścia, wzniesiono estradę krytą złotogłowiem, opartą o mur, z osobnymi podwojami. Podwyższenie to przeznaczone było dla posłów flamandzkich i innych wysokich gości zaproszonych na przedstawienie.

Samo przedstawienie miało się odbyć na stole marmurowym, na którym stało rusztowanie w rodzaju drewnianej klatki. Dach klatki, widoczny ze wszystkich stron, służyć miał za posadzkę sceny teatralnej, wnętrze zaś rusztowania przeznaczone było na szatnię dla osób biorących udział w sztuce. Drabina na zewnątrz łączyła scenę z szatnią. Każdy wychodzący na scenę musiał przedtem ukazać się na drabinie.

Sztuka miała się zacząć dopiero o dwunastej w południe. Było to bez wątpienia późno jak na przedstawienie teatralne, ale wypadało zastosować się do ambasadorów.

Tymczasem tłum czekał już od rana.

— Na moją duszę, to ty, Joannes Frollo de Molendino! — wrzeszczał ktoś ze zgrai do jasnowłosego chłopca o pięknej, choć napiętnowanej złośliwością twarzy, siedzącego na akantowych liściach jednej z kolumn. — Od dawna tu jesteś?

— Od czterech już blisko godzin — odparł Jan Frollo — i sądzę, że mi to będzie policzone w rachunku czyśćcowym.

Ale zegar właśnie wydzwonił południe.

— Aa! — odetchnął tłum.

Czekano minutę, dwie, trzy, pięć, dziesięć. Nikt nie przybywał.

— Misterium! misterium! — podniosły się znów głosy i sala wypełniła się wrzawą.

Lecz w tej chwili zasłona szatni uchyliła się i ukazał się człowiek w zbroi, w kołpaku na głowie i z pękiem blaszanych grotów w ręku. Strój ten miał wyobrażać osobę Jupitera, a blaszane groty — pioruny.

— Cisza! cisza! — rozległy się nawoływania.

— Sławetni obywatele — odezwał się Jupiter — i czcigodne obywatelki! Mamy wygłosić wobec jego ekscelencji kardynała wielce pouczający dialog pod tytułem: Sprawiedliwy wyrok Świętej Marii Dziewicy. Jego przewielebność towarzyszy w tej chwili poselstwu księcia Rakuskiego, które to poselstwo zatrzymane zostało przez dyskurs rektora Akademii. Skoro tylko najprzewielebniejszy kardynał raczy przybyć, rozpoczniemy przedstawienie...

Zadowolenie i podziw wywołane strojem mówcy ustępowały stopniowo miejsca oburzeniu.

— Zaczynać natychmiast! Misterium! Misterium! — huczał tłum. A nad wszystkimi górował głos brata archidiakona, Jana Frollo.

— Zaczynać natychmiast — ryczał.

— Precz z Jupiterem i kardynałem Burbonem! — wołali inni.

— Zaczynać! — powtarzało pospólstwo. — Co to za korowody... Stryczka na komediantów i na kardynała!

Biedny Jupiter osłupiały, wylękły i blady, opuścił na ziemię pęki gromowładne, zdjął z głowy kołpak i cały drżący począł się kłaniać i bełkotać:

— Jego przewielebność... posły... Małgorzata najjaśniejsza Flandr... — sam nie wiedział co plótł.

Na szczęście nadbiegł mu ktoś z pomocą.

— Jupiterze — rzekł nowoprzybyły. Jupiter nie słyszał.

Wysoki blondyn zniecierpliwiony, wrzasnął mu prawie pod nosem:

— Michale Giborne!

— Woła mnie kto? — spytał wtedy Jupiter jakby zbudzony.

— Ja wołam — odrzekł młodzieniec ubrany na czarno.

— A! — powiedział Jupiter.

— Zaczynajcie natychmiast — mówił tamten. — Uczyńcie zadość ludowi; zobowiązuję się przekonać marszałka Pałacu, a ten przebłaga jego miłość kardynała.

Jupiter odetchnął.

— Jaśnie wielmożni obywatele!.— wrzasnął do tłumu. — Jaśnie wielmożni obywatele! Oto w tej chwili zaczynamy. Rozległy się ogłuszające oklaski. Tymczasem nieznajomy schował się za słupem, gdzie by stał po dawnemu, nieruchomy i milczący, gdyby go z ukrycia nie wyciągnęły dwie niewiasty z pierwszego szeregu widzów.

— Mości panie — odezwała się jedna z nich, Gisquetta. — Waszmość zna tedy rycerza, który ma grać rolę Świętej Dziewicy?

— Rolę Jupitera? — podchwycił nieznajomy.

— Ano tak — poprawiła druga, Lienarda — ą to głupiał Waszmość znasz tedy Jupitera?

— Michała Giborne... Tak, pani!

— Czy to będzie ładne, co tam grać mają? — spytała lękliwie Gisquetta.

— Tak jest, bardzo ładne — zapewnił mężczyzna bez wahania.

— Przyrzeka waszmość, że dialog będzie ładny? — dopytywała się Gisquetta.

— Rozumie się — zapewnił tamten.

I dodał nie bez pewnej dumy:

— To ja jestem autorem!

— Doprawdy? — powiedziały dziewczęta zdumione.

— Doprawdy! — odrzekł poeta chrząkając lekko. — To ja sam tę sztukę ułożyłem. Nazywam się Piotr Gringoire.

Lecz właśnie spod rusztowania teatralnego rozległa się muzyka. Spoza zasłon wyszły cztery osoby i wdrapały się po stromej drabince na pomost. Tu stanęły w jednym szeregu przed publicznością, którą powitały pokłonami. Wtedy muzyka zamilkła. Zaczynało się misterium.

Z czterech alegorycznych postaci pierwsza trzymała szpadę, druga — dwa złote klucze, trzecia — wagi, czwarta — rydel. Pierwsza postać była więc symbolem szlachty, druga — stanu duchownego, trzecia — kupiectwa, czwarta — pracy.

Obszedłszy całą ziemię osoby te przybyły na odpoczynek aż do Pałacu Sprawiedliwości i wykładają obecnie przed prześwietnym zebraniem całą litanię maksym i sentencyj.

Było to w rzeczy samej nadzwyczaj piękne.

Łaskawe oklaski, jakimi przyjęto początek prologu, uszczęśliwiły autora, Piotra Gringoire. Ale to szczęście trwało krótko.

Oto jakiś żebrak wdrapał się na estradę przeznaczoną dla posłów flamandzkich i wyciągał stąd skaleczoną rękę, w której trzymał czapkę, z prośbą o jałmużnę.

— Ależ bo... na moją duszę — podchwycił Jan Frollo — toż to Clopin Trouillefou! Hejże tam, przyjacielu, czy ci ta rana na nodze przeszkadzała, że ją dziś nosisz na ręku?

To mówiąc cisnął groszak do zatłuszczonej czapki.

— Co łaska, wielmożni! — jęczał żebrak.

Ten dialog o mało nie spowodował przerwy w przedstawieniu.

Gringoire był bardzo niezadowolony.

— Dalej! Cóż u licha! Grajcie dalej! — wołał ku czterem postaciom na scenie.

Lecz w tej chwili drzwi uprzywilejowanego balkonu otworzyły się, a gromki głos woźnego oznajmił: — Jego eminencja kardynał Burbon.

Wejście kardynała od razu wzburzyło całe audytorium. Wszystkie głowy odwróciły się ku trybunie honorowej. — Kardynał! Kardynał! — powtarzały wszystkie usta. Nieszczęśliwy prolog utknął po raz drugi.

Kardynał zatrzymał się chwilę na progu estrady. I kiedy obojętnym wzrokiem wiódł po zgromadzeniu, zamieszanie rosło. Wszyscy chcieli mu się przyjrzeć.

Był to istotnie dygnitarz nie lada.

Zresztą był to miły człowiek. Pędził wesoło życie kardynalskie, na frasunek szukał lekarstwa w królewskiej winnicy Chaillot, z tych względów bardzo się podobał ludowi paryskiemu.

Oprócz tego kardynał Burbon był przystojnym mężczyzną, ubranym we wspaniały płaszcz karmazynowy, który nosił z wdziękiem i godnością. Po swojej stronie miał wszystkie kobiety, czyli, co na jedno wychodzi, lepszą połowę zgromadzenia. I zaprawdę, byłoby to niesprawiedliwością i dowodem najoczywistszego złego smaku gwizdać na takiego dygnitarza.

Wszedł więc, pozdrowił obecnych zwykłym uśmiechem potentatów i wolnym krokiem przeszedł do krzesła obitego

I oto w tej chwili woźny oznajmił: — Panowie posły imci księcia austriackiego.

Po czym ambasadorowie Maksymiliana austriackiego w okrągłej liczbie czterdziestu ośmiu wkroczyli do sali z wielebnym ojcem Janem, opatem z Saint-Bertin i Jakubem de Goy wysokim dostojnikiem sądowym z Gandawy, na czele.

Zgromadzenie słuchało dziwacznych nazwisk wymienianych przez woźnego. Byli to: mistrz Loys Roelof, ławnik miasta Louvain; Clays d'Etuelde, ławnik brukselski; imci Paweł de Baeust, pan na Voirmizeille, prezydent Flandrii; mistrz Jehan Colegiens, burmistrz miasta Antwerpii; mistrz Jerzy van Moere, pierwszy starosta miasta Gandawy; mistrz Gheldolf van der Hage, pierwszy ławnik tegoż miasta; i pan z Bierbecque, i Jehan Dymaerzelle itd. itd. — starostowie, ławnicy, burmistrze i znów burmistrze, ławnicy i starostowie; a wszyscy sztywni, napuszeni, wykrochmaleni, przyodziani odświętnie w aksamity i adamaszki, w kapeluszach z czarnego aksamitu.

Kardynał przywitał się tylko z jednym z nich, a mianowicie z radcą miasta Gandawy, Wilhelmem Rym.

W chwili gdy radca gandawski i jego eminencja wymieniali ukłony, ukazał się człowiek olbrzymiego wzrostu, o szerokich ramionach, w skórzanej kurcie. Woźny zatrzymał go.

— Hej przyjacielu, nie tędy !

Człowiek w skórzanej kurcie odepchnął go.

— Czego on chce, ten dureń? — ryknął. — Czy nie widzisz kim jestem?

— Imię waszmości? — spytał woźny.

— Jakub Coppenole.

— A godność?

— Pończosznik spod „Trzech Łańcuchów", z Gandawy. Woźny cofnął się zdumiony.

Ale w tej chwili zbliżył się do niego Wilhelm Rym i szepnął nieznacznie szkarłatnym aksamitem. Jego otoczenie złożone z biskupów i opatów, wkroczyło za nim na trybunę.

— Oznajmij mistrza Jakuba Coppenole, pisarza ławników miasta Gandawy.

Kardynał podchwycił głośno:

— Woźny, oznajmij mistrza Jakuba Coppenole, pisarza sądowego prześwietnego miasta Gandawy.

Był to błąd. Wypadało już Rymowi samemu zostawić załatwienie sprawy. Coppenole właśnie posłyszał polecenie kardynała.

— Tam do licha! — wrzasnął piorunującym głosem. — Nie! powiadam, nie! Jakub Coppenole, pończosznik i basta! Słyszysz, Woźny. Ni krzty więcej, ni krzty mniej. Pończosznik, alboż to mało?

Wybuchły śmiechy i oklaski.

Dodajmy, że Coppenole był z ludu, znajomość i poufałość więc między nim a publicznością dopełniła się szybko.

Coppenole skłonił się dumnie jego eminencji, kardynał zaś ze swojej strony pozdrowił możnego mieszczucha. Następnie obaj zajęli swe miejsca, kardynał nieco zmieszany i zakłopotany, Coppenole spokojny i wyniosły. Jakkolwiekbądź — mówił sobie w duchu ten ostatni — równie dobry mój tytuł pończosznika jak i wszelki inny.

Co do żebraka dopina, przybycie znakomitych gości nie skłoniło go bynajmniej do opuszczenia raz zdobytego miejsca; przeciwnie, rozsiadł się on jeszcze wygodniej na brzegu estrady, przeznaczonej dla posłów flamandzkich.

Otóż przypadek zrządził, że pończosznik gandawski zasiadł akurat w pierwszym szeregu ławek, tuż nad samym żebrakiem; niemałe też było zdziwienie zgromadzonych, gdy ujrzano, jak ambasador flamandzki spojrzał na umieszczonego przed nim obdartusa i poklepał go poufale po ramieniu. Żebrak się odwrócił. Po czym — uśmiech zawartej nagle znajomości — i pończosznik z żebrakiem poczęli rozmawiać półgłosem.

Nie mogło to ujść w końcu uwagi kardynała, który wyobraził sobie naturalnie, że żebrak błaga o jałmużnę, i wzburzony taką bezczelnością zawołał:

— Mości starosto Pałacu, do rzeki mi tego huncwota!

— Ależ nie! — zawołał Coppenole. — Toż jeden z moich przyjaciół, ekscelencjo!

— Dobrze! Niech żyje! — huknęły tłumy.

Od tej chwili mistrz Coppenole w Paryżu zarówno jak poprzednio w Gandawie „wielkie zachowanie w tłumie posiadł".

Kardynał przygryzł wargi i zwróciwszy się ku swemu sąsiadowi, opatowi od Świętej Genowefy, rzekł doń z cicha:

— Przedziwnych ambasadorów przysyła nam jego miłość arcyksiążę!

A tymczasem zapomnieliśmy o prologu i jego autorze.

Od chwili kiedy wszedł kardynał, Gringoire ani na sekundę nie ustał w usiłowaniach podtrzymania swej sztuki. Rozkazał najprzód aktorom, by na nic nie zważając recytowali dalej; następnie, widząc, że nikt ani myśli słuchać, zatrzymał bieg akcji; a oto teraz już od kwadransa blisko tupie nogami, rzuca się, podmawia Gisquettę, podmawia Lienardę, zachęca swych sąsiadów do zwrócenia uwagi na prolog; wszystko na próżno. Nikt nie odrywał oczu od kardynała, poselstwa i estrady.

Lecz cóż to? Majster Coppenole, pończosznik, wstaje naraz. I czego chce? Gringoire nie wierzy uszom. Wśród powszechnej uwagi niedźwiedzisko gandawskie ni z tego ni z owego występuje z mową do tłumu:

— Sławetni mieszczanie i wielmożni obywatele paryscy! Nie wiem co my, u licha, tutaj robimy. Nie wiem, azali one to rzeczy nazywacie misteria, ale w tym nie ma krzty uciechy; kłótnia na języki, nic więcej! Oto już od kwadransa czekam na pierwszy kułak, i ani Boże daj! To są tchórze, powiadam wam, którzy się obrzucają samymi jeno połajankami. Należało sprowadzić zapaśników z Londynu lub Rotterdamu, ot wtedy to co innego; mielibyście takie szturchańce, że z placu można by je było słyszeć; ale co do tych, to litość bierze. Powinniby przynajmniej wystąpić z tańcem arabskim lub z inną jaką krotochwilą. Wcale co innego mi powiedziano; obiecano weselisko błaznów i wybór ich królika. W Gandawie my również mamy swego króla trefnisiów i pod tym względem wcaleśmy w tyle nie pozostali! Ale u nas dzieje się to inaczej! Zbieramy się jak tutaj, po czym każdy z kolei wysadza głowę z umyślnego otworu i tak gębę zebranym pokazuje; ten, który najohydniej wykrzywi gębę, bywa ogłoszony królem przy okrzykach całego zebrania. Ot tak! Zabawa jest niezmiernie pocieszna. Czy chcecie, żebyśmy wybrali królika sposobem naszym, gandawskim? Będzie to w każdym razie rzecz mniej nudna, niż słuchać tych tam gadanin. Cóż o tym powiadacie, sławetni panowie? Moim zdaniem, znajdą się tu dostatecznie grubiańskie okazy tak z płci jednej jak i drugiej, byśmy się pośmiać mogli z flamandzka, a i twarze nasze dość są brzydkie, byśmy nie mieli liczyć na najlepszy grymas.

Gringoire zamierzał odpowiedzieć na przemówienie, ale mu słowa uwięzły w gardle z osłupienia, gniewu i oburzenia. A przy tym wniosek popularnego już pończosznika przyjęty został z takim zapałem przez tych mieszczuchów, którym schlebił tytuł wielmożnych, że wszelki opór okazałby się bezskuteczny. Nie było innej rady, tylko się poddać, Gringoire zakrył twarz obiema rękami.

W mgnieniu oka wszystko było gotowe do wykonania pomysłu Coppenola. Mieszczanie, żacy, palestranci wzięli się do roboty. Mała kapliczka naprzeciw marmurowego stołu wybrana została jako scena. Z szyby wybitej w ślicznej rozetce ponad drzwiami pozostał wolny otwór w kamieniu, który przeznaczono na głowy współzawodników o najpiękniejszy grymas. Żeby dosięgnąć otworu dość było wleźć na dwie beczki wydobyte nie wiem już skąd i naprędce ustawione jedna na drugiej. Postanowiono przy tym, że każdy kandydat płci męskiej lub żeńskiej, aż do chwili wystąpienia swego na scenie, to jest na beczkach, przejdzie do kaplicy z zakrytą twarzą. W jednej sekundzie kaplica zapełniła się współzawodnikami, za którymi natychmiast zamknięto drzwi.

Coppenole nadawał wszystkiemu ład i kierunek. Kardynał nie mniej od Gringoire'a dotknięty tym, co się stało, usunął się z podwyższenia wraz z orszakiem po pierwszych zaraz objawach radości ludowej, z jakimi propozycję Flamanda przyjęto, a to pod pozorem licznych zajęć i nieszporów.

Wyjściu temu towarzyszyła równie głęboka obojętność tłumów jak głębokie było wrażenie wywołane przybyciem kardynała.

Zaczęły się popisy wyszczerzania. Pierwsza figura, jaka się ukazała w otworze, ze źrenicami wywróconymi, z gębą rozdartą jak paszcza krokodyla, z czołem pomarszczonym niby cholewy, wywołała śmiech siarczysty i niepowstrzymany.

Następnie grymas szedł za grymasem wywołując śmiech i radosne tupanie nogami.

Wyobraźmy sobie szereg twarzy, przedstawiających kolejno formy geometryczne, od trójkąta do trapezu, od stożka do wielokąta, oraz wszelkie możliwe wyrazy namiętności ludzkich, od gniewu do rozwiązłości. Wyobraźmy sobie, że wszystkie rzeźbione poczwary Nowego Mostu, te skamieniałe pod dłutem Hermana Pilona upiory, ożyły naraz, nabrały oddechu i przyszły spojrzeć nam w oczy pałającymi ślepiami; że wszystkie maski karnawału weneckiego zaczęły się podsuwać jedna po drugiej przed nasze oczy. To by dopiero może uprzytomniło żywe obrazy w otworze kapliczki! Istny kalejdoskop potworności ludzkich!

Co do Gringoire'a, to ów po chwilowym upadku ducha odzyskał pewność siebie.

— No i cóż, róbcie swoje! — zawołał po raz dziesiąty na komediantów.

— Walczmy do ostatka, władza poezji nad ludem jest wielka. Poprawię tych prostaków. Zobaczymy kto weźmie górę: grymas czy literatura.

Niestety, był jedynym widzem swej sztuki.

Nagle rozległ się grzmot oklasków i okrzyki podziwu.

Grymas w otworze rozetki był w tej chwili niezwykły. Po wszystkich figurach wielokątnych trzeba było w istocie dla pozyskania głosów publiczności takiego tylko monstrualnego grymasu, jaki w obecnej chwili olśnił zgromadzenie. Sam mistrz Coppenole bił brawa, a Clopin Trouillefou, również należący do konkursu (Bóg zaś widzi, że miał ku temu wszelkie prawo) otwarcie wyznał, że jest zwyciężony. I nam też nic innego nie pozostaje.

Nie będziemy się przed czytelnikiem silili na opis tego nosa czterościennego, tych ust zgiętych na pół w podkowę; tych oczu małych, z których jedno, lewe, zasłaniała ruda krzaczasta brew, a drugie, prawe, pokryte było prawie całkowicie ogromną brodawką; tych zębów, tu i ówdzie powykręcanych i powyłamywanych; tych warg spiekłych i popryszczonych, na które zachodził jeden z zębów jak kieł dzika lub słonia; tego rozdartego podbródka; nade wszystko zaś tego ogólnego wyrazu, rozlanego po całej twarzy — wyrazu złożonego ze złośliwości, zdziwienia i smutku. Wyśnijcie, jeśli zdołacie, podobną całość!

Zachwyt był jednomyślny. Rzucono się ku kaplicy, z której wyprowadzono po chwili w triumfie szczęśliwego króla śmieszków. I tu dopiero podziw i uwielbienie doszły do szczytu. Grymas nowowybranego nie był bowiem wcale grymasem, lecz zwykłym wyrazem jego twarzy.

Albo raczej postać jego była cała jednym grymasem. Wielka głowa najeżona ryżymi włosami, na miejscu pleców potężny garb; golenie i łydki tak dziwnie poskręcane, że się z sobą mogły stykać tylko kolanami; widziane zaś z przodu wyglądały jak dwie pary sierpów rogato z sobą powiązanych; stopy szerokie, ręce potworne, a przy całym kalectwie jakaś szczególna zamaszystość i zręczność. Taki był królik, którego trefnisie powołali na tron.

Rzekłbyś olbrzym potrzaskany i niezręcznie sklecony na nowo.

— To Quasimodo! — rozległy się krzyki. — Dzwonnik katedralny! Quasimodo, garbus notre-damski! Quasimodo jednooki! Quasimodo koślawy! Brawo! Wybornie! Brawo!

Widzimy, że jeżeli czego, to przydomków biedakowi nie brakło.

— Na bok, niewiasty zamężne! — krzyczeli żaki.

— Lub które nimi być pragną! — podchwycił Jan Frollo.

Kobiety istotnie zakrywały sobie twarze.

— Ach, obrzydliwa małpa! — wołały niektóre.

— Nie mniej złośliwa jak brzydka! — dodawały inne.

— To szatan! — mówiła jedna.

— Ja mieszkam koło Panny Marii — opowiadała druga. — W nocy słyszę jak to brzydactwo po dachach się grzebie.

— Z kotami.

— Ciągle łazi po naszych ściekach.

— A nam paskudztwa rozmaite przez kominy ciska.

— Któregoś wieczora monstrum to przyszło zerknąć do mego okna. Myślałam zrazu, że to jakiś psotnik mężczyzna. Zlękłam się okropnie!

— Przysięgłabym, że ta ropucha chodzi na wieczornice wiedźm. Pewnego razu zostawił miotłę na mojej przyźbie.

— Ach, obrzydliwe stworzenie!

— O, szkaradzieństwo!

— Tfu!

Mężczyźni przeciwnie, byli zachwyceni i sypali oklaskami.

Quasimodo, przedmiot powszechnego zaciekawienia, stał drzwi kaplicy chmurny i poważny. Pozwalał się podziwiać.

Jakiś żak podbiegł i parsknął mu śmiechem w twarz, lecz zanadto się zbliżył.

Quasimodo wziął go za pas i rzucił w tłum nie rzekłszy ani słowa.

Mistrz Coppenole zachwycony zbliżył się do niego.

— A bodaj cię! Klnę się na wszystko, że doskonalszej brzydoty w życiu swym nie widziałem. Nie ma co! W Paryżu, w Gandawie czy w Rzymie słusznie ci się korona błazeńska należy.

To mówiąc położył mu rękę na ramieniu. Quasimodo się nie poruszył. Coppenole prawił dalej:

— Jesteś zuch co się zowie i, dalipan, że mam chęć wypić z tobą butelczynę i jak przystoi zakąsić, bodajby to mnie kosztować miało okrągły tuzin nowych dydek królewskich... Jak ci się zdaje, hę?

Quasimodo nic nie odrzekł.

— Cóż to, u licha! Czyżeś głuchy? — wołał pończosznik. Garbus był istotnie głuchy.

Coppenole jednak zaczynał go widocznie nudzić, zwrócił się bowiem nagle ku Flamandczykowii tak przeraźliwie zgrzytnął zębami, że olbrzym gandawski cofnął się jak buldog przed kotem.

Staruszka jakaś wytłumaczyła mistrzowi Coppenole, że Quasimodo jest głuchy.

— I głuchy na dodatek! — zawołał pończosznik śmiejąc się na całe gardło. — Ależ u licha, to król nad króle!

— Aha, poznaję go — zawołał Jan Frollo, który zlazł nareszcie ze swego kapitelu, by się z bliska przyjrzeć nowemu panu hałastry. — Poznaję go: jest to dzwonnik mojego brata archidiakona. Dzień dobry, Quasimodo!

— Mówi gdy chce — odrzekła staruszka — ogłuchł od ustawicznego dzwonienia. Niemy nie jest.

— To wada — zauważył Jan Frollo.

— Jest i druga — dodał ktoś z tłumu — ma o jedno oko za wiele.

— A nie, przepraszam — odparł Frollo. — Jednooki bardziej jest ograniczony niż ślepy. Wie czego mu nie dostaje.

Tymczasem kilku żaków odnalazło w szafach koronę papierową i ornat dla nowoobranego króla. Quasimodo dał się w to ubrać z pewnego rodzaju królewską powolnością i dumą. Wsadzono go następnie na nosze upstrzone cackami, niby na stolec królewski. Dwunastu z bractwa błaznów porwało go z całym tym aparatem na barki. Quosimodo ani mruknął; szczególni tylko radość, wzgardliwa a gorzka, rozlała się po całej jego twarzy w chwili, gdy ujrzał u swych nóg głowy mężczyzn urodziwych,  tęgich, zdrowych. Po czym wyjąc i skacząc gromada oberwańców ruszyła, aby obejść najprzód wedle zwyczaju wewnętrzne galerie pałacu sprawiedliwości, a następnie wyjść na ulice i place miejskie.

Z zadowoleniem stwierdzamy tym razem, że podczas całe opisanej powyżej sceny Gringoire ze swą sztuką nie ustąpi Zachęcani przez autora aktorzy nie przestali wygłaszać jego dialogu, a on nie przestał go słuchać. Nie dając za wygraną stanowił wytrwale prowadzić rzecz aż do końca.

Promyk nadziei ożywił się jeszcze, kiedy poeta ujrzał, że Quasimodo, Coppenole wraz z hałaśliwą czeredą króla błaznów udali się ku wyjściu. Tłum rzucił się w ślad za pochodem.

— Chwała Bogu — rzekł Gringoire.

Na nieszczęście, na sali zrobiło się pusto jak wymiótł. Mówiąc bez przesady, zostało jeszcze kilku widzów.

— A no, to i wszystko co trzeba — pomyślał sobie Gringoire — by dialog mój z honorem dociągnąć do końca. Zgromadzenie wprawdzie nieliczne, lecz jest to publiczność wyborowa, śmietanka literacka najoczywiściej.

W tej chwili właśnie miała się zacząć piękna symfonia na cześć Panny Marii. Ale i symfonii zabrakło. Gringoire spostrzegł, że przeklęta kawalkada i muzykę za sobą pociągnęła.

— Proszę na to nie zważać — rzekł do aktorów.

Nagle rozległy się głosy żaków w oknach. — Bywajcie co tchu! Esmeralda na placu!

Na okrzyk malców i te nawet resztki, które się po kątach sali zatrzymały, rzuciły się z pośpiechem do okien. — Esmeralda! Esmeralda!

Zarazem też rozległy się na placu grzmoty oklasków.

— Esmeralda! — zawołał Gringoire załamując ręce. — A niech mnie piorun trzaśnie, jeśli rozumiem, co by to znaczyć miało. Ach, Boże! mój Boże!

Zwrócił się ku scenie i ujrzał, że przedstawienie znów utknęło. Był to właśnie moment, kiedy Jupiter z gromami zjawić się miał na scenie. Otóż Jupiter stał u podnóża teatralnej budki.

— Michale Giborne! — krzyknął poeta ze złością. — Co robisz najlepszego! A twoja rola? Leźże!

— To ławo powiedzieć — odparł Jupiter. — Jakiś żak tylko co zabrał drabinę.

— Szelma — mruknął Gringoire. — Po cóż on to zrobił?

— Po to, by popatrzeć na Esmeraldę! — odpowiedział Jupiter.

Był to ostatni cios.

— Pal was diabli! — powiedział Gringoire komediantom. — Zapłaceni będziecie, jak mnie zapłacą.

Dopiero wtedy zabrał się do odwrotu, z głową opuszczoną, ale ostatni, jak wódz, który się dzielnie trzymał usque ad finem.

Schodząc powoli po stromych krużgankach pałacu mruczał:

— Ani słowa, stado osłów i urwisów ci Paryżanie; zbierają się na misterium i nie słuchają go! Zajmowali się wszystkim, o czymkolwiek byś pomyślałClopinem Trouillefou, kardynałem, Coppenolem, Quasimodem, czortem rogatym, a sztuką, a dialogiem, a Najświętszą Panną Marią ani trochę. O, dałbym ja wam! Z tym wszystkim powtarzam, niech mnie diabli żywcem porwą, jeżeli wiem, co oni chcieli powiedzieć przez to: Esmeralda!

ROZDZIAŁ II

PLAC DE GREVE

W styczniu noc wcześnie zapada. Ściemniło się już, gdy Gringoire opuścił Pałac. Mrok zapadłego wieczora odpowiadał nastrojowi poety, który pragnął czym prędzej usunąć się w odludną i cichą uliczkę, by móc swobodnie zatopić się w myślach. Do mieszkania, które zajmował przy ulicy Grenier-sur-l'Eau, nie śmiał już zajrzeć po tak jawnym upadku swej próby teatralnej. Liczył na wynagrodzenie, jakie miał otrzymać za swoje misterium od marszałka pałacowego; teraz nie ma czym zapłacić za sześć miesięcy komornego, to jest dwunastu soldów paryskich — sumy dwanaście razy większej od tego, co na tym nędznym świecie posiadał, włączając w to swe spodnie, koszulę i kaszkiecik. Tedy rozmyślał, gdzieby znaleźć jakie takie legowisko na noc, gdy nagle ujrzał czeredę króla błaznów wysuwającą się z Pałacu i zmierzająca w poprzek dziedzińca ze światłem pochodni i kapelą wprost ku niemu, Gringoire'owi. Skoczył co tchu w przeciwną stronę. Zgryzionemu niepowodzeniem wszystko, co przypominało niedawną uroczystość, rozjątrzało niezagojoną ranę.

Chciał zawrócić na most Świętego Michała: dzieciaki biegały po nim w jedną i drugą stronę z ognistymi lancami i rakietami. Rozżalony Gringoire skręcił do mostu Zmiany. Przed domami u wstępu na most wystawiono trzy wielkie transparenty przedstawiające króla, Delfina i Małgorzatę Flandryjską. Wszystko to było oświetlone pochodniami.

— Szczęśliwy malarz Jehan Fourbeault! — rzekł Gringoire z głębokim westchnieniem i odwrócił się tyłem do transparentów.

Miał przed sobą uliczkę. Wydała mu się tak ciemna i opuszczona, że tu spodziewał się nareszcie znaleźć osłonę przed odgłosami i odblaskami uroczystości. Zagłębił się w nią. Po kilku minutach zawadził nogą o jakąś przeszkodę, zachwiał się i upadł jak długi. Była to wiązanka świąteczna, złożona z rana przez rependentów i aplikantów palestranckich u drzwi jednego z marszałków trybunału na cześć i pamiątkę uroczystego dnia. Gringoire zniósł heroicznie tę nową przygodę, podniósł się i dopadł do brzegu. Znalazł się na zachodnim cyplu Starego Miasta i jął przypatrywać się wysepce Passeur-aux-vaches. Wysepka przedstawiła mu się w cieniu jako ciemna masa lądu, położona z drugiej strony wody i wodą tą od niego odgrodzona. Przy blasku światełka na wysepce można było odróżnić rodzaj budy w kształcie ula, w której pastuszkowie bydła chronili się na noc.

— Szczęśliwy pastuszku krów! — pomyślał Gringoire. — Nie śni ci się chwała i nie tworzysz dialogów! A ja, poeta wygwizdany i niezrozumiany, trzęsę się z zimna, nie mam na zapłacenie dwunastu soldów długu, a moje podeszwy są już tak cienkie, że mogłyby służyć za szyby do latarni.

Z tego uniesienia obudziły go wybuchy, które niespodzianie huknęły z szopki. Była to oczywiście sprawka jakiegoś pastuszka, próbującego ku własnej uciesze ogni sztucznych.

Gringoire drgnął całym ciałem.

— Przeklęte święto! — zawołał. — Czyż wszędzie będzie mnie prześladowało! Mój Boże, nawet tu, u tych pastuchów!

Spojrzał na Sekwanę zdjęty okropną pokusą.

— O! — powiedział — jakżebym chętnie skoczył do wody, gdyby woda była trochę mniej chłodna.

Wtedy to powziął rozpaczliwe postanowienie: ponieważ nie podobna mu było odgrodzić się ani od króla błaznów, ani od transparentów Jehana Fourbeault, ani od wiązanek świątecznych, ani od pochodni, ani od pukawek, zamierzył przeto pójść śmiało na spotkanie złowrogich losów i wejść w samo serce zabaw ludowych, to znaczy udać się na plac de Greve.

— Znajdę tam może — rozważał w duchu — choć jedną głownię, przy której się rozgrzeję.

Z dawnego placu de Greve pozostał dziś ledwie dostrzegalny ślad. Siadem tym jest śliczna wieżyczka zajmująca północny róg placu. Ale i ona pokryta już warstwą tynku, zasłaniającego wygięcia jej rzeźb, zniknie być może wkrótce.

Osoby, które przechodząc przez plac de.Greve nie mogą równie jak autor powstrzymać się od obdarzenia spojrzeniem współczucia i litości tej biednej wieżyczki, łatwo potrafią odtworzyć w myśli zabudowania, do których ona należała, i wyobrazić sobie stary plac gotycki z piętnastego wieku w jego pierwotnym wyglądzie.

Był to, jak i dzisiaj, trapez nieforemny, otoczony z jednej strony nadbrzeżem, a z trzech innych szeregiem domów wysokich, wąskich i ciemnych. We dnie można było podziwiać rozmaitość tych gmachów, zdobnych w rzeźby drewniane lub kamienne i już wówczas przedstawiających wykończone wzory rozmaitych stylów architektonicznych.

Na wschodniej stronie placu wznosiła się ciężka i mieszana budowla, złożona z trzech części. Zwano ją trzema imionami tłumaczącymi jej dzieje, przeznaczenie i architekturę: Domem Delfina, ponieważ mieszkał tu Karol V, Delfin; Targiem Miejskim, gdyż służyła za ratusz i giełdę; Domem pod Słupami (Domus ad piloria), bowiem trzy jej piętra wspierały się na grubych, potężnych słupach. Miasto znajdowało tu wszystko, co jest potrzebne dla tak znacznego grodu jak Paryż: kaplicę do składania modłów Najwyższemu, salę audiencjonalną dla odprawy w razie potrzeby posłów królewskich, oraz arsenał pełen Wojennych narzędzi.

Greve posiadał wtedy wygląd ponury, który i po dziś dzień zachował zarówno w wyobrażeniach z nim związanych, jak też w posępnym ratuszu Dominika Bocadora, wzniesionym na miejscu dawnego Domus ad piloria. Powiedzmy sobie również że szubienica i pręgierz czyli „sprawiedliwość i drabinka", jak je wówczas nazywano, ustawione obok siebie na samym środku placu, powodowały, że ludzie odwracali głowy przechodząc koło tego miejsca, gdzie tylu nieszczęsnych oddało życie.

Na plac de Greve Gringoire przybył zziębnięty do szpiku kości. Nie dziw tedy, że czym prędzej podążył ku ogniom iluminacyjnym, radośnie płonącym pośrodku, lecz tłum otaczał ognie dokoła.

— Przeklęci Paryżanie! — rzekł Gringoire do siebie — oto mi zasłaniają ogień. A wszak tak bardzo potrzebuję cieplejszego kątka; buty mi przeciekają.

Rozglądając się spostrzegł nasz poeta, że na szerokiej przestrzeni między tłumem a ogniem tańczyło jakieś młode dziewczę.

Była to brunetka, lecz domyślał się, że płeć jej musiała mieć za dnia śliczny złocisty odblask, którym się słusznie chlubią Andaluzyjki i Rzymianki. Jej małe stopy również chyba z Andaluzji ród wiodły, gdyż we wdzięcznych bucikach było jej zarazem i za ciasno i za swobodnie. Tańczyła na starym kobiercu perskim.

Wśród wielu widzów poeta zwrócił uwagę na mężczyznę o surowej, chmurnej twarzy.

Człowiek ten mógł mieć najwyżej lat trzydzieści pięć, a był już łysy; jego szerokie i wysokie czoło zaczynało się rysować zmarszczkami. Z oczu natomiast biła jeszcze młodość.

Młoda dziewczyna zdyszana zatrzymała się i zawołała:

— Dżali!

Gringoire ujrzał nadbiegającą kózkę, białą, zwinną, z różkami i kopytkami złoconymi i ze złoconym naszyjnikiem.

— Dżali — rzekła dziewczyna — na ciebie kolej.

I siadłszy wysunęła do kozy swój bębenek.

— Dżali — mówiła — powiedz nam, jaki mamy miesiąc.

Koza podjęła przednią łapkę i uderzyła raz jeden w bębenek. I w istocie był to pierwszy miesiąc w roku. Tłum zaczął bić oklaski.

— Dżali — spytało znów dziewczę, obracając bębenek na drugą stronę — któryż to dziś dzień miesiąca?

Dżali podjęła złoconą łapkę i odliczyła sześć uderzeń.

— Dżali — pytała z kolei Cyganka odwracając bębenek — któraż jest teraz godzina?

Dżali odpowiedziała siedmiu uderzeniami. A w tej chwili z Domus ad piloria zegar wydzwonił siódmą godzinę. Lud był zachwycony.

— Są w tym sprawki nieczystego ducha — odezwał się głos w tłumie. Był to głos łysego mężczyzny, który nie spuszczał wzroku z Cyganki.

Ta drgnęła i obejrzała się, ale oklaski zagłuszyły głos mężczyzny.

— Dżali — spytało dziewczę ośmielone takim powodzeniem — pokaż jak peroruje mistrz Jakub Charmoluc, prokurator przy trybunale kościelnym.

Koza przysiadłszy na tylnych łapkach poczęła beczeć i wywijać przednimi kopytkami. Rozległy się oklaski.

— Świętokradztwo! Profanacja! — odezwał się powtórnie głos mężczyzny.

Cyganka raz jeszcze obejrzała się.

— Ach! — rzekła — to ten zły człowiek!

Po czym skrzywiła się lekko, okręciła się na pięcie i zabrała się do zbierania datków w swój bębenek.

Gringoire skorzystał z zamieszania i umknął. Wołania dzieciaków przypomniały mu, że i on jeszcze nie wieczerzał. Pobiegł więc ku zastawionym stołom. Ale mali hultaje byli dzielniejsi od niego, bowiem gdy dopadł stołu, było już po wszystkim. Stoły znalazł próżne. Nie jest rzeczą przyjemną kłaść się do łóżka bez wieczerzy; ale jest rzeczą jeszcze mniej wesołą nie mieć nic do zjedzenia i nie wiedzieć, gdzie się na noc podziać. W takim zaś położeniu znajdował się Gringoire. Ani chleba, ani noclegu.

Uwagę tłumów odwrócił nadciągający właśnie orszak króla błaznów. Pochód uporządkował się po drodze i pomnożył całym zastępem znajdującego się wówczas w Paryżu hultajstwa.

Ale cóż to?... W chwili gdy Quasimodo na noszach mijał Domus ad piloria, jakiś człowiek rzucił się nań z tłumu i z wyrazem najwyższego oburzenia porwał mu z rąk berło, najwyższą oznakę jego błazeńskiej mości.

Śmiałkiem tym był człowiek o wyłysiałym czole. Miał on na sobie ubranie duchowne. W chwili, gdy występował z tłumu, Gringoire poznał go.

— Patrzcie no! — zawołał z okrzykiem zdziwienia. — Toż to mój mistrz, dominus Klaudiusz Frollo, archidiakon! Czegóż by on chciał u licha od tego potwora. Zginie! W kawałki go ta bestia rozszarpie!

Wrzask przestrachu podniósł się w tłumie. Okropny Quasimodo skoczył z królewskiego stolca z taką wściekłością, że kobiety odwróciły twarze, by nie widzieć niechybnej a strasznej zguby archidiakona.

Jednym skokiem potwór znalazł się przy kapłanie, spojrzał nań i padł na kolana.

Ksiądz zerwał z niego koronę, zmiął i potargał kapę błazeńską.

Quasimodo pozostał na kolanach z pochyloną głową, ze złożonymi jak do modlitwy rękami.

Wreszcie archidiakon potrząsnąwszy Quasimoda za ramię dał mu znak, by wstał i szedł za nim.

Quasimodo się podniósł.

Kapłan skinął nań i ruszył w milczeniu.

Quasimodo udał się za nim, roztrącając motłoch.

— Wspaniałe! — rzekł Gringoire — lecz gdzieby tu u diabła coś zjeść?

ROZDZIAŁ III

SKUTKI WAŁĘSANIA SIĘ PO ULICACH

Gringoire na chybił trafił pośpieszył za Cyganką. Dziewczę ze swoją kózką weszło na ulicę Stalową, wszedł i on na Stalową.

— Czemużby nie? — powiedział sobie.

Szedł zamyślony za młodą dziewczyną, która przyśpieszała kroku w miarę jak mieszkańcy znikali z ulic i zamykały się gospody.

Ulice stawały się coraz ciemniejsze i cichsze. Wieczorny okrzyk „gaście ognie, gospodarze!" przebrzmiał od dawna i tylko w długich odstępach czasu spotykało się gdzieniegdzie spóźnionego przechodnia lub światełko w oknie. Gringoire dążąc ślad w ślad za Cyganką, zabrnął w matnię uliczek, rynków i zaułków.

Zwrócił już na siebie uwagę młodej dziewczyny; Cyganka oglądała się nań z niepokojem; zatrzymawszy się nawet raz, obrzuciła go surowym wzrokiem, po czym znikła mu z oczu za rogiem.

Po chwili usłyszał przejmujący krzyk.

Przyśpieszył kroku.

Wypadłszy zza rogu ujrzał Cygankę szamocącą się z dwoma mężczyznami.

— Na pomoc! Na pomoc! — wrzasnął Gringoire.

Jeden z napastników trzymających dziewczynę zwrócił się ku niemu. Był to straszliwy Quasimodo.

Gringoire nie cofnął się.

Quasimodo zbliżył się do niego, jednym machnięciem ręki na odlew cisnął go o cztery kroki i szybko ukrył się w cieniach nocy, unosząc ze sobą młodą dziewczynę.

— Ratunku! — wołała nieszczęśliwa Cyganka.

— Ani kroku dalej! — rozległ się nagle piorunujący głos jeźdźca wyskakującego z sąsiedniego placu. — Ani kroku dalej!

Był to rotmistrz łuczników pocztu królewskiego.

Porwał on Cygankę z rąk osłupiałego Quasimoda i umieścił w poprzek swego siodła. Gdy straszny garbus ochłonąwszy z pierwszego wrażenia rzucił się nań, zjawiło się kilkunastu łuczników, galopujących w ślad za dowódcą.

Quasimodo został otoczony, schwytany i związany. Na próżno ryczał, pienił się i kąsał.

Towarzysz jego znikł w czasie walki.

Cyganka siadła z wdziękiem na siodle i położyła obie ręce na ramionach młodziana.

— Jak się nazywasz, mości rycerzu?

— Kapitan Phoebus z Chateaupers do usług, moja panieneczko — odpowiedział młody wojak prostując się.

— Dziękuję panu! — dodało dziewczę.

I podczas, gdy rotmistrz Phoebus podkręcał wąsa, ona lekko ześliznęła się z konia i pierzchła.

Gringoire odurzony ciosem i upadkiem leżał na bruku odzyskując zwolna przytomność.

Wreszcie wstał.

Nie zdając sobie sprawy dokąd pędzi, biegł jakiś czas, obijając się o węgły domów i przeskakując przez rynsztoki.

Na końcu długiej, błotnistej uliczki ujrzał jakieś niewyraźne postacie, zmierzające w kierunku migocącego w głębi światełka.

Nic tak nie sprzyja odwadze jak pusty trzos i próżny żołądek. Gringoire ruszył więc śmiało w tamtym kierunku i niebawem dostrzegł, że jedną z postaci był beznogi, pełzający przy pomocy rąk nędzarz.

Gdy zrównał się z nieszczęsnym, posłyszał żałosny głos:

— La buona mancia, signor! La buona mancia!

— Niech cię diabeł porwie, jeśli rozumiem o co ci chodzi — pomyślał Gringoire i udał się dalej.

Trafił na drugie monstrum. Był to paralityk, kulawy i bezręki zarazem. Zbiór jego kijów i kul, którymi się podpierał, czynił wrażenie posuwającego się rusztowania murarskiego. ów żyjący trójnóg pozdrowił go przy spotkaniu, ale w ten sposób, że mu pod sam podbródek podsunął swą czapkę i prawie do ucha wrzasnął:

— Senor caballero, para comprar un pedaso de pan.

— Zdaje się — powiedział Gringoire — że język to strasznie twardy... Szczęśliwszy jesteś, panie bracie, ode mnie, jeśli go rozumiesz.

Po raz trzeci coś mu zagrodziło drogę. Był to człowieczek drobny, ślepy, mizerny, wywijający kijem naokoło siebie i prowadzony przez psa. Przy spotkaniu się z Gringoirem wyjąkał on przez nos z akcentem węgierskim:

— Facitote caritatem.

— Ach przecież! — rzekł poeta — ten dopiero po chrześcijańsku przynajmniej zagadał. Mam dziś chyba minę wielce miłosierną, skoro mnie tak błagają o jałmużnę.

Zwracając się zaś do ślepego:

— Mój przyjacielu — rzekł — sprzedałem zeszłego tygodnia ostatnią koszulę; czyli mówiąc jedynie zrozumiałym dla ciebie językiem Cycerona: Vendidi hebdomade nuper transita meara ultimam koszulam.

Co rzekłszy odwrócił się od kaleki. Ale ślepy jął biec za nim a tuż zaraz, ze swej strony paralityk bez nogi, pobrzękując hałaśliwie żebraczymi miseczkami i łomocąc kulami po kamieniach. Po czym wszyscy trzej:

— Caritatem! — jęczał ślepy.

— La buona mancia! — wtórował mu paralityk.

— Un pedazo de pan! — wołał trzeci.

Gringoire zasłonił sobie uszy.

— O wieżo Babel! Począł biec.

W miarę jak się zagłębiał w uliczkę, mnożyli się dokoła chromi, ślepcy, paralitycy, to znowu za tymi beznodzy, garbusy, trędowaci, kalecy z krwawiącymi ranami.

Pośrodku tej czeredy Gringoire szedł nie wiedząc, czym się to wszystko skończy.

Przyszło mu na myśl cofnąć się. Ale już było za późno.

Dotarł nareszcie do końca ulicy. Wychodziła ona na plac, na którym tysiące rozproszonych świateł kołysało się w mgłach nocy. Gringoire rzucił się przed siebie w nadziei, że uwolni się od trzech widm, które nie odstępowały go.

— Onde vas hombre — krzyknął wówczas paralityk ciskając swe kule na ziemię i pędząc za poetą.

— Gdzież jestem? — spytał Gringoire struchlały.

— Na Dziedzińcu Cudów — odrzekło czwarte widmo, łączące się z trzema poprzednimi.

— Na moją duszę! — zaczął Gringoire. — Widzę ślepych, którzy patrzą i kulawych, którzy skaczą. Lecz gdzież jest cudotwórca?

Odpowiedziano mu złowrogim wybuchem śmiechu.

Biedny poeta powiódł wzrokiem dokoła. Był to w istocie okropny Dziedziniec Cudów, na którym żaden przyzwoity człowiek nie pokazał się nigdy o tej porze; koło zaczarowane, w którym strażnicy grodzcy lub urzędnicy kasztelańscy przypadkowo zabłąkani, ginęli jak okruszynki wśród zgłodniałych zwierząt; osada złodziejów i rabusiów, ohydny wrzód na obliczu Paryża; kanał, z którego wylewał się każdego poranka i dokąd się każdego wieczora, chronił stęchły strumień występków, zepsucia, żebractwa i włóczęgostwa, zwykle zalewający ulice stolic; ul potworny, do którego wieczorem z łupami zlatywały szerszenie porządku społecznego, szpital obłudny, w którym Cygan, mnich przeniewierca, hultaje i łotry wszystkich narodów, wszystkich wyznań, mahometanie, żydzi, chrześcijanie, bałwochwalcy pokryci fałszywymi ranami, żebracy za dnia, przemieniali się w nocy na zbójów.

Gringoire usiłował odzyskać przytomność umysłu, by sobie przypomnieć, czy nie był to przypadkiem dzień sobotni. Ale wysiłek okazał się daremny.

Nagle rozległy się okrzyki:

— Prowadźmy go do króla!

— Do króla! Do króla! — powtarzano wokół.

Porwano go. O to, rzekłbyś, chodziło tylko, kto pierwszy za kark go złapie. Trzej żebracy nie chcieli przecież nikomu ustąpić zdobyczy; wyrwali ją drugim skowycząc:

— On nasz! On do nas należy! Doprowadzono go wreszcie do króla. Odsłonił się przed nim straszny widok:

Wokoło wielkiego ognia, gorejącego na szerokiej okrągłej płycie, były rozstawione wielkie stoły. Na stołach pobłyskiwały dzbany ociekające winem, a przy dzbanach tłoczyli się biesiadnicy.

Gruby śmiech buchał zewsząd. Każdy z ucztujących klął, dowcipkował. Przepijano do siebie, powstawały kłótnie.

Beczka stała w pobliżu ognia; siedział na niej żebrak. Był to król na swym tronie.

Trzej trzymający Gringoire'a przyprowadzili go przed ową beczkę i wszystko na chwilę umilkło.

Gringoire nie śmiał odetchnąć ani podnieść oczu.

— Hombre, quita tu sombrero — rzekł jeden z tych, którzy go trzymali, i zanim poeta dorozumiał się znaczenia tych słów, ściągnął mu czapkę. Nędzny kaszkiecik zaprawdę, lecz dobry jeszcze od słońca i od deszczu. Gringoire westchnął.

A tu naraz z wyżyn swojego antałka król zagadnął:

— Cóż to za łajdaczyna?

Gringoire drgnął. Usłyszał ten sam głos, który z rana zadał pierwszy cios jego dialogowi, wywodząc przez nos pośród zgromadzenia. — Za zdrowie najmilsze! Co łaska! — Podniósł głowę. W rzeczy samej był to Clopin Trouillefou.

Clopin Trouillefou, obwieszony znakami żebraczej królewskości, ani jednego łachmana więcej, ani jednego mniej nie miał na sobie. Rana znikła mu już z łokcia. Trzymał w ręku jeden z owych kańczugów, którymi się posługiwali pachołkowie.

Nie wiadomo dlaczego Gringoire nabrał otuchy poznawszy w królu Cudownego Dziedzińca przeklętego żebraka z wielkiej sali.

— Mistrzu — bełkotał. — Jaśnie wielmożny... Najjaśniejszy ... jakżeż bo mam tytułować? — spytał nareszcie.

— Wielmożny, najjaśniejszy diable, czarcie, nazywaj mnie jak chcesz, ale śpiesz się. Co masz do powiedzenia na swoją obronę?

— Na swoją obronę — pomyślał Gringoire — to mi się jakoś nie podoba.

I zaczął jąkając się:

— Ja jestem ten, który tego ranka...

— Do kroćset diablich pazurów! — przerwał Clopin — jak się nazywasz, łajdaku, i ani słówka więcej Stoisz wobec trzech potężnych władców: mnie, Clopina Trouillefou! Mathiasa Hungadi Spicoli, księcia Cyganił i Bohemii, którym jest ów stary mąż ze ścierką wokół głowy, i Wilhelma Rousseau, cesarza Galilei, tego oto tłuściocha. Jesteśmy twoimi sędziami. Wszedłeś do naszego królestwa, pogwałciłeś przywileje naszego grodu. Musisz być ukarany albo dowieść, że jesteś złodziejem, żebrakiem lub włóczęgą. Czy jesteś kimś w tym guście? Tłumacz się!

— Niestety! — odpowiedział Gringoire — nie mam tego zaszczytu. Jestem autorem...

— Wystarcza — przerwał Trouillefou nie pozwalając mu dokończyć. — Zaraz będziesz powieszony. Rzecz całkiem prosta! Jak wy traktujecie nas u was, tak my przyjmujemy was u siebie. Prawa, które wy stanowicie przeciwko hołocie, hołota stanowi na was. Wasza w tym wina! Dalejże, przyjacielu! Podziel swe łachmanki pomiędzy te oto panienki. Każę cię powiesić dla ubawienia hultajstwa, a ty mu za to oddasz swą kieskę, aby miało czym zapić twe zdrowie.

— Dobrze mówi, na moją duszę! Clopin Trouillefou prawi jak z kazalnicy! — zawołał cesarz galilejski.

— Jaśnie oświeceni cezarowie i królowie — odezwał się Gringoire z zimną krwią (nie wiem bowiem jakim sposobem wróciło mu męstwo) — przebaczcie, ale to chyba żart co powiadacie. Nazywam się Piotr Gringoire, jestem poetą, którego dialog przedstawiano dzisiejszego rana w wielkiej sali.— Aha! To ty, mistrzu! — rzekł Clopin. — Byłem tam, do kroćset kardynałów! Więc jakże, towarzyszu? Czy sądzisz, że dlatego nie masz być powieszony wieczorem, żeś nas znudził z rana?

— Nie utrzymam się na tym punkcie — pomyślał Gringoire. Spróbował tedy z innej beczki.

— Nie widzę — mówił — dlaczego poeci mieliby być wykluczeni z bractwa włóczęgów. Jeżeli chodzi o włóczęgę, był nim Ezop; jeżeli o żebraka, to macie Homera; jeżeli złodziej wam potrzebny, to niech Merkury za mną świadczy...

Przerwał mu Clopin:

— Uważam, bratku, że chcesz nam gęby zamalować tymi bzdurami. Bez tych zachodów, kochanie; nie taki mądry postronek jak ci się zdaje.

— Przepraszam jaśnie oświeconego króla — odparł Gringoire. — Sprawa to godna zastanowienia... Chwileczkę !... Ależ posłuchajcie ... Nie skażecie mnie przecież bez...

Ale głos poety utonął we wrzaskach, które się dokoła niego podniosły.

Clopin Trouillefou zdawał się przecież naradzać chwilę z księciem Cyganii i cesarzem galilejskim, który był już całkowicie pijany. Następnie krzyknął ostro:

— Milczcież, do pioruna!

Po czym zwrócił się do poety:

— Słuchaj! Oto mam dla ciebie sposób wydobycia się na dziś kłopotu. Chcesz zostać jednym z naszych?

— Chcę, oczywiście! — odpowiedział Gringoire.

— Uznajesz się członkiem rzeszy wolno-obywatelskiej?

— Wolno-obywatelskiej, najzupełniej.

— Złodziejem?

— Złodziejem.

— W duszy?

— W duszy.

— Oświadczam ci wszakże — mówił król — że tym niemniej zostaniesz powieszony.

— Do licha — mruknął poeta.

— Z tym zastrzeżeniem — prawił Clopin niewzruszony — że powieszony będziesz później, z większą ceremonią, kosztem przesławnego miasta Paryża, na pięknej szubienicy kamiennej i przez ludzi porządnych. Zawsze to pociecha.

— Co do tego, to niby racja — zauważył Gringoire.

— Są inne jeszcze korzyści. Z tytułu wolnego obywatelstwa nie będziesz potrzebował płacić na ubogich, na oświetlenie ulic, na zamiataczów, do czego obowiązani są mieszkańcy paryscy.

— Amen — rzekł poeta. — Zgadzam się. Zostaję złodziejem, wolnym obywatelem, wszystkim czym chcecie; a co lepsze, mości królu, byłem wszystkim już z góry; filozofem bowiem jestem z profesji; et omnia in philosophia, omnes in philosopho continentur, jak ci, panie, wiadomo.

Król zmarszczył brwi.

— Za kogo to mnie bierzesz, przyjacielu? — krzyknął gniewnie. — I w jakim to języku zaśpiewałeś nam w tej chwili? Nią umiem po hebrajsku.

Gringoire starał się wtrącić parę słów przeproszenia w ten monolog.

— Racz mi przebaczyć, jaśnie mości oświecony! To nie po hebrajsku, to po łacinie.

— Włóczęgo — odezwał się Clopin do naszego poety — więc chcesz zostać złodziejem?

— Niewątpliwie — odrzekł poeta.

— Chcieć to jeszcze nie wszystko — rzekł wtedy Clopin. Aby być przyjętym do bractwa trzeba pierwej dowieść, że się jest zdolnym do czegokolwiek; a w tym celu wypada przetrząsnąć i obmacać manekina.

— Przetrząsnę ł obmacam kogo każecie — odparł Gringoire. Clopin skinął. Kilku włóczęgów przyniosło dwa drągi zakończone od spodu dwiema drewnianymi podstawkami.

U górnych końców drągów była umocowana belka poprzeczna w ten sposób, iż całość tworzyła przenośną szubienicę. Nic jej nie brakowało, nawet powroza, który się kołysał pod poprzeczną belką.

— Do czego oni zmierzają? — zapytał siebie Gringoire z Jękiem. Odgłos dzwonków położył koniec jego niepokojom; był to manekin, zawieszony przez hultajstwo na sznurku za szyję, gatunek straszydła na wróble, ubrany czerwono i przybrany dzwonkami. Dzwonki dźwięczały w miarę kołysania się sznurka.

Clopin wskazując na stary, kulejący stołek umieszczony pod szubienicą, rzekł do Gringoire'a:

— Wleź nań.

— Do miliona chorób — odparł Gringoire — kark sobie skręcę.

Ale wlazł na stołek.

— Teraz — mówił dalej król — okręć prawą nogę naokoło nogi lewej i wyprostuj się na palcach stopy lewej.

— Miłościwy panie — ozwał się Gringoire — czyliż ci koniecznie chodzi o to, bym sobie złamał którąkolwiek z moich kości?

Clopin podniósł głowę.

— Słuchaj przyjacielu, za wiele gadasz. Oto w dwóch słowach rzecz cała. Masz się wyprostować na palcach nogi lewej, jakem ci to powiedział; w ten sposób będziesz mógł dosięgnąć kieszeni manekina; przetrząśniesz ją, wyciągniesz z niej woreczek, który się tam znajduje; jeżeli wszystko to uczynisz tak, że ani jeden dzwonek się nie odezwie, wówczas i owszem: ogłosimy cię naszym kolegą. Zostanie nam tylko w takim wypadku tłuc cię w ciągu dni ośmiu.

— Do pioruna! — mruknął Gringoire. — A jeśli dzwoneczki zagrają?

— Wówczas zostaniesz powieszony. Czy rozumiesz?

— Nie, nie rozumiem nic a nic — odrzekł Gringoire.

— Posłuchajże raz jeszcze. Trzeba ci się dobrać do kieszeni Manekina, trzeba z niej wyciągnąć kiesę; jeżeli podczas tej operacji choć jeden dzwonek brzęknie, pójdziesz na szubienicę. Czy to rozumiesz?

— No tak — odpowiedział Gringoire — to rozumiem. A dalej?

— Otóż jeżeli zdołasz wydostać kiesę w taki sposób, że ani jeden dzwonek głosu nie wyda, jesteś naszym i przez osiem dni kolejnych będziesz bity kołem. Teraz to już bez wątpienia rozumiesz.

— Nie, miłościwy panie, właśnie teraz to nic nie rozumiem Bo i jakaż moja wygrana? Obity w jednym wypadku, powieszony — w drugim.

— A godność łajdacka? — podchwycił Clopin — za nic-że masz sobie godność łajdacką? W twoim to własnym interesie tłuc cię będziemy, hartując na cięgi.

— Bóg zapłać — odparł poeta.

— Nuże, prędzej! — zawołał król tupnąwszy nogą w beczkę. — Bierz się do manekina i skończmy już, do kaduka. Ostrzegam cię po raz ostatni, że jeżeli posłyszę choć jeden dźwięk, to ty zajmiesz miejsce manekina.

Banda przyjęła oklaskami słowa dopina.

Widząc, że to nie przelewki, Gringoire postanowił spróbować szczęścia. Założył prawą nogę na lewą, wzniósł się na palcach i wyciągnął rękę do góry. W chwili jednak gdy miał dotknąć manekina, nie wytrzymał; stojąc na jednej nodze zachwiał się; odruchowo szukał podpory w wisielcu, lecz straci równowagę i zwalił się na ziemię, ogłuszony brzękiem dzwonków manekina.

— Przekleństwo — zawołał padając.

Słyszał wszakże nad głową dzwonienie, diabelski śmie i glos Trouillefou:

— Podnieście mi tego bałwana i co żywo na szubienicę! Gringoire wstał. Kukła była już odczepiona i wolne po nie; miejsce czekało na poetę. Clopin podszedł do niego, założył mu sznurek na szyję i rzekł klepiąc ręką po ramieniu:

— Adieu, braciszku. Nie umkniesz już teraz!

Wyraz „łaski" zamarł na ustach Gringoire'a. Powiódł oczy ma dokoła, ale wszyscy się śmieli.

— Belleville de l'Etoile — rzekł król do hultaja występującego z tłumu — pójdź na belką.

Belleville de l'Etoile wgramolił się zwolna na belkę i po chwili Gringoire ujrzał go nad swą głową.

— A teraz — mówił Clopin Trouillefou — gdy klasnę w dłonie, ty, Andry-Rouge, obalisz stołek kolanem; ty, Franciszku Chante-Prune, uczepisz się nóg wisielca, a ty, Belleville, rzucisz mu się na kark, wszyscy zaś trzej razem... rozumiecie.

Dreszcz przebiegł po skórze Gringoire'a.

— Gotowi? — spytał Clopin Trouillefou trzech łotrów, czekających tylko na znak, by się rzucić na ofiarę.

Była to dla Gringoire'a chwila strasznego oczekiwania.

— Gotowi? — powtórzył Clopin i podniósł ręce do klaśnięcia.

Ale się jeszcze zatrzymał.

— Jedna chwila — rzekł — byłbym zapomniał... Jak chce zwyczaj, nie będziemy wieszali człowieka, dopóki się nie zapytamy, czy nie ma kobiety, która by go sobie chciała wziąć.

To cygańskie prawo, jakkolwiek dziwne wydać by się mogło czytelnikowi, dziś jeszcze znajduje się w starym prawodawstwie angielskim. Zobacz Burington's Observations.

Gringoire odetchnął. Drugi raz już w ciągu pół godziny wracał do życia.

— Hej, wy tam! — ryknął Clopin ze swej beczki. — Hej baby, babska, czy nie ma między wami jakiej, co by tego nicponia chciała? Hej, Coletko Charonne! Elżbieto Trouvain! Szymonko Jodouyne! Maryśko Piedebou! Tonko Długa! Berardo Fanouel! Michalinko Geraille, Klodko Rongeoreille! Maciejowo Girorou! Hej, ty tam, Izabelko Thierrye! Chodźcie i spójrzcie! Jest chłopiec za darmo! Kto go chce?

W tych warunkach Gringoire nie był pociągający. Propozycja nie zrobiła na kobietach żadnego wrażenia. Nieszczęsny słyszał jak odpowiadały:

— Nie, nie! Wieszajcie go sobie. Rozweseli to nas wszystkich.

— Nie masz szczęścia, towarzyszu — rzekł Clopin. Po czym stanąwszy na beczce:

— Nikt go więc nie chce? — wołał naśladując ku wielkiemu zadowoleniu hałastry głos woźnego przy licytacjach. — Nikt nie da więcej? Raz, dwa, trzy.

Obracając się zaś ku szubienicy, ze znaczącym skinieniem głowy dodał:

— Skazany!

Belleville d'Etoile, Andry le Rouge i Franciszek Cname-Prune dobiegli do Gringoire'a.

ROZDZIAŁ IV

ROZBITY DZBAN

W tej chwili rozległ się okrzyk w tłumie:

— Esmeralda! Esmeralda!

Gringoire drgnął. Tłum się rozstąpił i dał przejście postaci uderzająco pięknej. Była to Cyganka.

Lekkim krokiem zbliżyła się do delikwenta. Śliczna jej Dżali biegła za nią. Gringoire był bardziej umarły niż żywy. Ona spoglądała nań chwilę w milczeniu.

— Czy zamierzacie powiesić tego człowieka? — spytała Clopina.

— Tak, siostrzyczko — odpowiedział król — wyjąwszy wypadek, jeślibyś chciała wziąć go sobie za męża.

Dziewczę wysunęło pogardliwie dolną wargę.

— Biorę go — powiedziała.

Tu Gringoire uwierzył, że od samego rana śnił tylko i że to był dalszy ciąg marzeń sennych.

Przeskok, acz niezmiernie miły, był w istocie nieco za gwałtowny.

Odwiązano poetę ze stryczka i sprowadzono ze stołka. Wstrząs był tak silny, że Gringoire musiał usiąść, żeby odzyskać w pełni przytomność.

Nie rzekłszy już ani słowa książę Cyganii przyniósł garnek gliniany. Piękna Cyganka podała go Gringoire'owi.

— Ciśnij to na ziemię — powiedziała. Garnek rozbił się na cztery kawałki.

Wtedy książę Cyganii położył dłonie na czołach oblubieńców i rzekł zwracając się najprzód do poety:

— Bracie, to twoja żona. A do Esmeraldy:

— Siostro, to twój mąż. I dodał:

— Na cztery lata! Z Bogiem!

Niebawem poeta znalazł się w małej izbie dobrze ogrzanej W perspektywie było wygodne łóżko i miła pogawędka sam na sam z ładną dziewczyną. Przygoda graniczyła z czarami.

Młoda dziewczyna zdawała się nie zwracać nań żadnej uwagi krzątając się po izbie. Nareszcie usiadła przy stole i Gringoire mógł się jej dobrze przyjrzeć.

— Chciej mi łaskawie przebaczyć! — powiedział Gringoire.— Lecz z jakiego powodu wzięłaś mnie za męża?

— Czy należało pozwolić, by cię powieszono?

— Tak więc — zagadnął poeta rozczarowany. — Tak więc biorąc mnie nie miałaś nic innego na myśli?

Cyganka nie odpowiedziała. Zrobiła tylko pogardliwą minę i parsknęła śmiechem.

Na stole znalazł się żytni chleb, kawałek słoniny, parę jabłek pomarszczonych i konewka piwa zbożowego. Gringoire zabrał się z zapałem do jedzenia.

— A ty nie jesz, panno Esmeraldo? — zagadnął. Odpowiedziała przeczącym poruszeniem głowy.

— I jakżeż, powiedz mi, poradziłaś sobie, by się wyrwać z  pazurów Quasimoda?

Pytanie to przejęło Cygankę dreszczem.

— Okropny garbus — zawołała zakrywając sobie twarz rękami.

— Okropny, w rzeczy samej — przyznał Gringoire. — Lecz jakim sposobem mogłaś mu się wydrzeć?

Esmeralda uśmiechnęła się, westchnęła, lecz znów nie odpowiedziała.

— A czy wiesz, z jakiego powodu garbus cię śledził.

— Nie, nie wiem.

— A dlaczego się nazywasz Esmeralda? — spytał poeta.

— Nie wiem.

— No, a przecież...

Cyganka wyjęła spod bluzki rodzaj medalionika, z którego rozchodził się silny zapach kamfory. Pokryty on był z wierzchu zielonym jedwabiem, a w środku zawierał grube zielonkawe szkiełko.

— Być może — powiedziała — że to z tego powodu. Grlngoire zamierzał wziąć medalionik do rąk. Dziewczę się usunęło.

— Nie wolno dotykać, to talizman. Ciekawość poety zaostrzała się coraz bardziej.

— Kto ci to dał?

Położyła palce na ustach i schowała talizmanik. Próbował innych pytań, lecz Cyganka nie odpowiadała.

— Co ma oznaczać imię Esmeralda?

— Nie wiem — odparła.

— Czy masz rodziców?

Dziewczyna zaczęła pośpiewywać na starą nutę:

Ojciec mój jest ptakiem,
Ptaszyną moja matka.
Bez łodzi pędzą morskim szlakiem.
Ptaszyną moja matka,
Ojciec mój jest ptakiem.

— To niezłe — rzekł Gringoire. — Kiedy przybyłaś do Francji

— Zeszłego roku.

— Człowiek ten, którego nazywacie księciem cygańskim, to zwierzchnik waszego plemienia?

— Tak.

— I on to właśnie ślub nam dawał — zauważył poeta. Cyganka skrzywiła się.

— Imię twoje nie jest mi nawet znane — powiedziała.

— Imię moje? Ależ, jeżeli chcesz i owszem: jestem Piotr Gringoire.

— Znam piękniejsze — odpowiedziała.— Złośliwa jesteś! — odparł poeta. — Lecz mniejsza o to! Wiedz przeto, panienko, że się nazywam Piotr Gringoire. Ojciec mój powieszony został przez Burgundczyków, matkę zakłuli Pikardyjczycy podczas oblężenia Paryża przed laty dwudziestu. W szóstym roku życia byłem już sierotą. Nie wiem już w jaki sposób przebrnąłem okres od lat sześciu do lat szesnastu. Tu przekupka owoców rzuciła mi śliwkę, ówdzie złapało się skórkę chleba; wieczorem wpadałem w ręce straży miejskiej, która mnie sadzała do więzienia i w ten sposób miałem wiązkę słomy pod głową. Wszystko to nie przeszkadzało mi rosnąć i chudnąć, jak widzisz. W szesnastym roku chciałem obrać jakiś zawód. Próbowałem wszystkiego po kolei. Wstąpiłem do wojska, lecz się okazało, że nie jestem dość bitny. Poszedłem do klasztoru, lecz jak na zakonnika za mało byłem pobożny; przy tym i pić nie mogę. Z rozpaczy zapisałem się tedy na chłopca ciesielskiego; lecz tu siły fizyczne mnie zawiodły. Daleko więcej skłonności czułem do bakałarstwa; nie umiałem wprawdzie czytać, ale to rzecz podrzędna. Po pewnym czasie spostrzegłem się, że mi we wszystkim czegoś brakło; widząc przeto, żem się na nic zgoła nie zdał, zostałem poetą i układaczem rymów. Jest to profesja dostępna w każdym czasie i dla każdego, kto jest włóczęgą, a daleko więcej warta, niźli złodziejstwo, do którego mnie namawiało kilku młodych urwisów. Na szczęście pewnego pięknego poranka spotkałem Klaudiusza Frollo, wielebnego archidiakona od Panny Marii. Zaopiekował się mną i jemu to zawdzięczam, że dziś jestem w pełnym znaczeniu słowa piśmienny; że znam łacinę i że równie biegły jestem w scholastyce, poetyce, jak i w rytmice, tej mądrości nad mądrościami. To ja jestem twórcą misterium, które dziś przedstawiano z triumfem i przy wielkim tłumie ludności. Doznałem i innych sukcesów.

A teraz jestem na twe rozkazy, śliczna panienko, ja, i umysł mój, i moja nauka i pisma moje; a żyć z tobą gotów jestem jak brat z siostrą, jeśli to uznasz za dobre.

Umilkł czekając na odpowiedź Esmeraldy.

W tej chwili jeden z jej naramienników odwiązał się i spadł.

Gringoire schylił się żywo, by go podnieść, a gdy się wyprostował, nie znalazł już Cyganki. Posłyszał zgrzytnięcie rygla. Szczęk szedł od małych drzwiczek prowadzących do stancyjki sąsiedniej, zamykającej się od środka.

— Czy mi przynajmniej zostawiła łóżko! — rzekł do siebie poeta.

Obszedł celkę. Znalazł tylko długi, drewniany kufer i rozciągnął się na nim.

Było w tym małżeństwie przy rozbitym garnku coś naiwnego i nie bez wdzięku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej