Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

EKONOM - TRAGIK

obrazek z życia wiejskiego

Laskowski Kazimierz

Z roku na rok zrywał Mordka Maliner z tradycyami placu Bankowego, ulegając wpływom asymilacyi.

Nabywszy pierwszą kamienicę na Lesznie, przedewszystkiem zmienił krawca; w lat parę po zwycięskiej walce licytacyjnej o trzechpiętrową posesyę w "Alejach", na protokule Towarzystwa kredytowego miejskiego podpisał się już Maurycy Maliner, a w chwili, gdy ukończył przybudowę trzeciego domu na "Krakowskiem", gdzie w lokalu, oświetlonym elektrycznością otworzył "biuro handlowe", z dawnego Mordki, późniejszego Maurycego Malinera, pozostał zaledwie ślad nieczytelny na szyldzie, mającym w zmniejszeniu wygląd następujący:

Mordka Maliner

BIURO HANDLOWE

pod firmą

MAURYCY MALINOWSKI.

Dodać jeszcze dla ścisłości wypada, że górną część szyldu zasłaniał letnią porą rąbek markizy; że zaś zimą, na mrozie, czytelnictwo uliczne nie kwitnie, przeto drobne wspomnienie przeszłości na znaku firmowym było przez rok okrągły dla szerszego ogółu niedostrzegalnem.

Na takiem powierzchownem oznaczeniu zmiany przekonań nie poprzestawał jednak pan Maurycy Malinowski.

Noblesse oblige! nazwisko obowiązuje.

Wpadał więc do Wróbla na "parówki", do Brajbisza na "wołową z rożna" lub flaki, bywał stale na premierach w "Rozmaitościach", popierał pana Ludwika w "Małym", śpiewaczkom włoskim posyłał kosze kwiatów, ale w sekrecie przed żoną, Amelią z Taubenfussów, osobą wielce zazdrosną, zdenerwowaną, którą rok rocznie wraz z dziećmi wysyłał na letnie mieszkanie do Mrozów.

Jako dobry mąż, a ojciec czuły, robił czasem rodzinie niespodziankę, biorąc dla całego domu lożę. Bywał także u Krywulta i w "Zachęcie", jako człowiek zwyczajny, posiadający akcyę pięciorublową, dającą prawo bezpłatnego wejścia z rodziną.

Można powiedzieć, że kochał się w sztukach pięknych, bo latem uczęszczał stale do "ogródków", gdzie zawiązał liczne znajomości, rozumie się, że w charakterze słomianego wdowca.

Po za tem, wziąwszy kilkanaście lekcyi konnej jazdy, wynajmował czasami pan Maurycy rumaka z tatersalu i wyjeżdżał na spacer w aleje, raz nawet dotarł do Otwocka, gdyż pani Amelia, sprzykrzywszy Mrozy, tutaj willę na lato wynajęła.

O pokarm umysłowy dbał również. Trzymał wprawdzie, jak za malirenowskich czasów, Gazetą Handlową, ale wyłącznie dla biurowego użytku; dla żony i dla siebie oprócz pism ilustrowanych zaprenumerował obydwa Kuryerki, wczytując się pilnie w rubrykę "licytacye", jako łączącą w sobie utile z dulci.

Było to na wiosnę. Pan Maurycy, wyszedłszy z giełdy, wstąpił na "czarną" do Loursa w Saskim ogrodzie, gdzie miał go oczekiwać dawny znajomy, faktor, stręczący mu kupno willi w Otwocku. Interesy szły dobrze, zarobił na "lilpopach" kilka tysięcy rubli, chciał Amelii zrobić niespodziankę. Stać go na to! może sobie pozwolić! Zresztą i willa nie jest tak złym interesem, zwłaszcza, gdy kto potrzebuje żonę z dziećmi wysyłać na letnie mieszkanie.

Zaczął obliczać.

Da ile? Pięć ... sześć tysięcy rubli, to prawda, ale nie będzie płacił komornego, odnajmie parę pokojów, zawsze będzie jakie pięć procent od kapitału... a co wygoda — to wygoda. Przytem nie wypada, żeby pani Maurycowa Malinowska wynajmowała mieszkanie. Co innego dawniej... ale teraz... może mieć nie jedną... ale dwie.., trzy wille...

Zdecydował się kupić.

Ale faktor, jak na złość, nie przybywał. Pan Maurycy czekał, niecierpliwił się, wypił już dwie filiżanki kawy, w końcu z nudów wziął "Porannego" do ręki i zaczął czytać.

Jak zwykle, rozpoczął od... "licytacyi", lecz zaledwie rzucił okiem, drgnął cały, prawie że skoczył z radości.

— To jak raz dla mnie! Może sobie teraz ten gałgan nie przychodzić! — mruknął, odczytując ulubioną rubrykę po raz wtóry.

Nie chcąc nadużywać cierpliwości czytelnika, objaśnię odrazu, że nie jakaś sensacyjna wiadomość polityczna, lecz najzwyklejszy anons tak zeelektryzował pana Maurycego.

Anons opiewał: Folwark Malinówka, w powiecie radomskim, guberni radomskiej położony, od stacyi kolejowej wiorst pięć, ogólnej przestrzeni włók piętnaście, sprzedanym będzie w drodze licytacyi publicznej. Szacunek licytacyjny 10, 000 rb!

— Niech dyabli wezmą willę — mówił do siebie, czytając ogłoszenie po raz trzeci. — Malinowski... z Malinówki... Jak to ślicznie brzmi! Kupię dobra... kilka tysięcy rubli więcej, co to dla mnie znaczy! Dopiero się Amelka ucieszy... Malinowski z Malinówki... kupię... będzie letnie mieszkanie przez cały rok. Jak ma być szyk, niech będzie szyk. Ja tak lubię... Cała giełda będzie wiedziała! Malinowski z Malinówki... Aj! waj!

Końcowy wykrzyknik, wypowiedziany już na cały głos, wyrwał się z piersi przyszłego dziedzica Malinówki z wielkiej radości. Zawstydził się pan Maurycy zbytniego ferworu i obejrzał się w około, czy kto nie posłyszał. Szczęściem, prócz chłopca, nikogo na sali nie było.

Uspokojony zapłacił za kawę i, nie czekając już na faktora, z gotowym projektem w głowie, pośpiesznie podążył ku domowi, powtarzając:

— Malinowski z Malinówki... Malinowski z Malinówki...

W drodze ułożył sobie, że żonie nie nie powie, aż po kupnie, a nawet jeszcze później, jak się w nowym domu urządzi. Zamiast na letnie mieszkanie zawiezie ją wtedy wprost do Malinówki. Wyobrażał sobie radość i zdziwienie małżonki, gdy ta usłyszy od niego:

— Anielciu, to jest twoje letnie mieszkanie... To trochę lepsze, niż Mrozy, Otwock, niż własna willa nawet...

Mlaskał z zadowolenia na samą myśl takiej niespodzianki.

Wieczorem tegoż dnia, pod pretekstem ważnego interesu handlowego w Łodzi, pędził pan Maurycy pociągiem kolei Nadwiślańskiej w stronę Radomia. W parę dni wrócił rozpromieniony. Był dziedzicem, prawowitym dziedzicem Malinówki, utrzymawszy się na licytacyi za sumę trzynaście tysięcy rubli. Według pierwotnego planu, starał się przed żoną zachować tajemnicę aż do lata. W biurze nakazał sekret, a Kuryerki, w których wydrukowano, że pan Maurycy Malinowski z Warszawy nabył w gub. radomskiej dobra ziemskie Malinówka, zniszczył, aby przypadkiem tą drogą wiadomość do pani Amelii nie doszła.

Na giełdzie wieść o kupnie dóbr rozeszła się szybko. Zaczęto się dopytywać pana Maurycego o obszar, o las, o propinacyę... Nowy nabywca chętnie udzielał pytającym objaśnień, prosząc jednakże o sekret.

Zabezpieczywszy się w ten sposób, był pewien, że żonę on pierwszy w stosownej chwili nazwie dziedziczką... Po głębszem jednak rozmyśle przyszedł do przekonania, że częste wyjazdy mogłyby obudzić w umyśle zazdrosnej połowicy podejrzenie, w następstwie nieprzyjemność domową; postanowił przeto wyjaśnić prawdę przed czasem, ale w sposób delikatny, aby zbytnia radość nie oddziała ca zdrowie pani Amelii.

Zamówiwszy setkę biletów wizytowym z drukiem gotyckim, skoro mu z drukarni obstalunek odesłano, udał się natychmiast z paczką w ręku do pokojów żony.

Pani Amelja siedziała właśnie na kozetce, zajęta czesaniem siedmioletniej Rózi.

— Jak to dobrze, Moryc, żeś przyszedł — rozpoczęła, ujrzawszy wchodzącego męża — chciałem właśnie wyjść z Rózią na spacer do Saskiego, potrzebuję pieniędzy.

— Ty potrzebujesz cicho siedzieć, Amelciu — przerwał pan Maurycy. — Jak ja tobie coś powiem to się z miejsca nie ruszysz... Coś bardzo ładnego...

— Ciekawam, co ty mi powiesz, Moryc! Może "wagony" poszły w górę?

— Nie zgadłaś, aniołku!... Jeszcze coś lepszego...

— Wziąłeś dobrą dostawę?

— Nie, nie! To jest cała niespodzianka; niespodzianka dla ciebie...

— Kupiłeś na licytacyi w lombardzie precyoza? No, powiedz, Moryc — spytała z przymileniem pani Amelia.

— I to nie. Jeszcze lepsze...

— Już wiem! Willę w Otwocku?

— Nie willę... Kupiłem... ale co? no, powiem, jak Anielcia da słowo, uczciwe słowo, że nie będzie chciała tego widzieć póki ja jej sam nie pozwolę...

— Dam słowo. Dam dwa słowa...

— Jak Rózię kochasz?

— Jak Rózię kocham!

— Jak Leosza kochasz?

— Jak Leosza kocham!

— No, to słuchaj... kupiłem dla ciebie to... Przy tych słowach podał żonie pan Maurycy paczkę biletów.

Otworzyła pudełko, zajrzała do wnętrza i... o mało nie rzuciła podarkiem w twarz męża...

Szczęściem małżonek w porę dopowiedział:

— Czytaj, Anielciu! proszę cię, czytaj!

Ciekawość przemogła pierwszy popęd gniewu. Pani Amelia skierowała piwne oczy na karty wizytowe. Czytała... Nagie twarz jej się rozjaśniła.

— Moryc! co to jest? czy ja dobrze widię?

— Ty dobrze widzisz, Anielcia.

— Obywatele ziemscy?...

— Tak jest... czytaj! Anielciu, czytaj!

— Malinów... ka...

— Malinowscy z Malinówki!...

— Kupiłeś wieś! ja zawsze mówiłam, żeś ty jest poczciwy człowiek, Moryc!

Przy tych słowach pani Amelia rzuciła się mężowi na szyję.

— Kupiłeś wieś? — pytała z zawieszonemi na szyi męża rękoma.

— Dobra...

— Na licytacyi?

— Na licytacyi, Anielcia.

— Dużo dałeś?

Pan Maurycy wymienił cyfrę.

— Czy to dobry interes?

— Twój Moryc złych interesów nie robi — odparł z dumą małżonek.

— Słuchaj, Moryc! my pojedziemy zaraz!

— Anielcia! a gdzie słowo? gdzie dwa słowa? Leon i Rózia!

— Ja nie wytrzymam.

— Ty wytrzymasz. Ty potrzebujesz zostać w Warszawie do czasu, jak ja w Malinówce wszystko urządzę.

— Dlaczego nie mam jechać?

— Anielcia! nie bądź sprzeczna! Po pierwsze, w Malinówce jest jeszcze kawałek roboty ze dworem, z tapetami, z ogrodem. Ja chcę tobie zrobić cacko! Po drugie, iak ja będę siedział na wsi, ty potrzebujesz pilnować tutaj interesu.

Małżonka zgodziła się wreszcie dotrzymać słowa, zastrzegłszy sobie jednak, aby wyjazd do dóbr miał miejsce nie później, jak za dwa miesiące, co pan Maurycy najsolenniej przyrzekł. Nastąpił tedy podział pracy. Pani Amelia pozostała w Warszawie na straży biurowych interesów, a pan Maurycy wyruszył do Malinówki, zaopatrzywszy się w niezbędne dla obywatela ziemskiego przedmioty. Kupił sobie przedewszystkiem długie buty, ostrogi, czapkę z daszkiem, "maciejówkę", regestra gospodarskie od Szustra i kilka podręczników gospodarskich. Tapety, meble zamierzał sprowadzić później, po zbadaniu gruntu na miejscu.

Siedział już nowy dziedzic w Malinówce od tygodnia, z każdym dniem w coraz gorszy wpadając humor. Malinówka, choć kupiona na licytacyi, nie była wprawdzie majątkiem zniszczonym, wymagała jednak dość znacznych wkładów. Potrzeba było niektóre budynki poprawić, inwentarza dokupić, grodzić płoty, a i dwór, choć względnie bardzo dobry, gruntownie odrestaurować. Zabrał się do tego ochoczo pan Maurycy, nie szczędząc pieniędzy. Ale nie tyle pieniężny wydatek gryzł go i trapił, co służba, która dla nowego pana nie znała uszanowania. Czapkowano mu wprawdzie w oczy, ale z boku drwiono i szydzono z każdei jego dyspozycyi.

Na własne uszy słyszał, jak fornale nazywali go... przecherą! skórczarzem!

Stary Pafnulski, ekonom, którego nowy dziedzic na miejscu zatrzymał, okazał się człowiekiem bez żadnej energii, nie umiał utrzymać służby w subordynacyi, sam nawet dawał zły przykład, rozpowiadając przeróżne historye o pochodzeniu pana Maurycego, kończące się zwykle pogróżką:

— Byle się tylko jakie takie miejsce trafiło, to ja tam u tego licytanta popasać nie będę.

Nie było prawie dnia, żeby pana Maurycego jakaś nieprzyjemność nie spotkała. Odprawił kilku zuchwalców... Maćka fornala, który się spytał: "czy teraz będzie wolno świnie chować"? nawet poturbował; stangretowi za wysmarowanie smalcem chomont, rubla z pensyi wytrącił, lecz to wszystko nie wiele pomagało.

Ponieważ w przekonaniu pana Maurycego wina niesubordynacyi służby ciężyła głównie na Pafnulskim, postanowił go przy pierwszej lepszej okazyi oddalić, a postarać się o innego, więcej energicznego rządcę.

Traf, jak to zwykle bywa, przyśpieszył, może nawet za szybko, wykonanie tego postanowienia.

Pafnulski, myśliwy zawołany, idąc w pole, brał zawsze z sobą od przypadku pojedynkę. Zdarzyło się raz, że gdy pan Maurycy wyjechał konno do pługów, dozorujący Pafnulski strzelił do przelatującego jastrzębia.

Huk strzału spłoszył wierzchowca. Skoczył, dał kilka szczupaków po świeżo zoranej roli... Pan Maurycy puścił cugle, czapka "maciejówka" spadła mu z głowy, chwycił się oburącz grzywy, lecz, mimo wysiłków, nie mogąc utrzymać równowagi, runął jak długi w bruzdę.

— Ha! ha! ha! — zaśmieli się oracze i kilku, rzuciwszy pługi, pobiegło za cwałującym bez jeźdźca wierzchowcem.

Pan Maurycy nie poniósł wprawdzie szwanku, ale taka kompromitacya doprowadziła go do ostatniej pasyi.

— Jak pan śmiesz — krzyknął do Pafnulskiego, podniósłszy się z upadku — polować w czasie zakazanym! Jak pan śmiesz strzelać, kiedy ja jadę!

Nieco przestraszony Pafnulski, chciał się tłumaczyć początkowo, ale, widząc, że zaperzony dziedzic nie da mu przyjść do słowa, rozsrożył się również.

— To nie trzeba jeździć, jak kto nie umie — odrzekł podniesionym głosem.

— Co! pan będzie mi uwagi robił! Wynoś się! Niech cię moje oczy nie widzą! — krzyczał pan Maurycy.

— O, wielka rzecz! Proszę mi zapłacić do Świętego Jana, to pójdę, choćby zaraz... O taką służbę nie stoję...

— Bardzo dobrze! będziesz pan zapłacony i wyrzucony. Za pieniądze zawsze ludzi dostanie — pokrzykiwał dziedzic.

— Jeśli tak! to już idę... Jesteście świadkami, że mnie dziedzic sam odprawił — odparł ekonom, zwracając się do oraczy i, zarzuciwszy strzelbę na ramię, ruszył ku domowi.

Na drugi dzień Pafnulski wyprowadził się na "bruk", do pobliskiego miasteczka, a pan Maurycy pozostał na gospodarce sam jeden, bez pomocnika.

Szczęściem była to pora, w której pilnych robót gospodarskich niema, więc, zleciwszy polowym dozorowanie orki ugorów, pan Maurycy postanowił obyć się bez ekonoma czas jakiś, póki mu się odpowiedni człowiek nie trafi. Swoją drogą faktorowi obiecał sute porękawiczne, byleby mu kogoś godnego nastręczył. Żonie o swych kłopotach nie donosił, licząc, że z czasem wszystkie trudności przełamie.

Już trzy tygodnie upłynęło od przyjazdu pana Maurycego, a dwa od wydalenia Pafnulskiego. Restauracya domu postępowała dość szybko, a i w gospodarstwie szło jakoś szczęśliwie.

Była godzina trzecia po południu. Pan Maurycy, wyprawiwszy osobiście fornali w pole, siedział na murawie pod stodołami, aby choć zdaleka doglądać orki, bo "pańskie oko konia tuczy", gdy na drodze, prowadzącej ku stodołom, ukazał się jakiś podróżny.

Szedł on prosto do dworu.

— To pewnie do mnie — pomyślał pan Maurycy.

— Hop! hop! — krzyknął.

Podróżny przystanął, obejrzał się i, spostrzegłszy pana Maurycego, pobiegł z niskim ukłonem.

— Powitać pana dziedzica dobrodzieja! Pan dziedzic mnie nie poznaje? Alfons Wyżerko...

— Wyżerko? — mruknął pan Maurycy. — Istottnie... coś mi się przypomina...

— Alfons Wyżerko — powtórzył przybyły — artysta dramatyczny, tragik. Nie przypomina sobie pan dziedzic? W Bellevue... Felka... ta blondynka...

— Aha! aha! — podchwycił Malinowski. — Masz pan racyę! Teraz jestem w domu. Pan grał "w Gasparonie" podestą...

— Właśnie. Wtenczas to było powodzenie... Felka... Zuzia... Jadźka... ja, Pękosz, Barchański...

— Ale cóż pan tu robisz?

— To cała historya, panie dzidzicu! Przez tego łotra Czynickiego człowiek się znalazł nad przepaścią. Wywiózł towarzystwo na prowincyę, urządził klapę... Zrobiliśmy "działówkę", — łatało się jakoś jeszcze... ale nam prymadonna drapnęła do Pułtuska... Skandal, panie dziedzicu! skandal! Mieliśmy już trzydzieści rubli w kasie i trzeba było zerwać spektakl — opowiadał Wyżerko.

— A gdzież reszta towarzystwa? — spytał pan Maurycy.

— Rozjechało się wszystko. Dekoracye zafantowano, nawet mój kostyum do Hamleta. Człowiek został w tem, co na sobie...

— Ale cóż właściwie zamierzasz pan teraz ze sobą robić?

— Trudno zgadnąć, panie dziedzicu, dobrodzieju. Los człowiekiem poniewiera! Chcieliśmy.... to jest ja i Tuńka... przypomina sobie dziedzic dobrodziej?.... ta, co grała rolę tytułową w "Niani", jechać z "monologami" do Iłży, do Opatowa. Ale wobec zupełnego braku garderoby porzuciłem ten zamiar. Teraz dążę do brata. Jest w tych stronach ekonomem. Kiedyś to tam i człowiek znał się nieźle na roli... Będę go wyręczał i przesiedzę do sezonu. A na lato chciałbym do Warszawy...

— To brat pański ekonomem? — spytał pan Maurycy.

— Od niedawna.... od niedawna, panie dziedzicu. Kiedyś gospodarowało się na swojem... To jest ja i brat. Mnie sztuka pociągnęła, a on stracił. W tych czasach nic dziwnego. Gospodarstwo... kłopotarstwo — tłumaczył aktor.

Pan Maurycy zamyślił się.

— Więc pan trochę umiesz gospodarować? — spytał po chwili.

— Jakże! chowałem się przecie na wsi...

— To cobyś pan powiedział, gdybym go zrobił rządcą w Malinówce?

— Cobym powiedział! Uważałbym dziedzica dobrodzieja, za... za.... swego wybawcę! za dobroczyńcę! Wdzięczność do grobu... szacunek... poważanie — wygłosił z niskim ukłonem sługa Melpomeny...

— No! to biorę pana na próbę... Jak będzie dobrze, jeśli będę zadowolony... to zobaczymy.

— Opatrzność czuwała nademną! — wybuchnął z przesadą Wyżerko. — Jak się tylko dowiedziałem, że pan dobrodziej nabył Malinówkę, zaraz pomyślałem: trzeba tam wstąpić. Pan dziedzic zawsze popierał sztukę, to biedaka nie opuści.

— Żebym się tylko na panu nie zawiódł! Lubię ludziom pomódz...

— Nie zawiedzie się dziedzic dobrodziej! Będę pilnował dobra pańskiego, jak oka w głowie. Przecie to dla mnie nie nowość! Napatrzyłem się u brata...

— Nie tyle mi idzie o gospodarstwo, bo ja sam będę dawał dyspozycye, a pan potrzebuje tylko słuchać i wykonywać, ale chodzi mi o rygor, karność, subordynacyę. Tego właśnie w Malinówce brakuje. Ekonom, którego wypędziłem, rozpuścił służbę, jak bicz dziadowski. Trzeba to wszystko naprawić. Ja krnąbrności i zuchwalstwa nie znoszę. Niech pan o tem pamięta.

— A ktoby to tolerował, panie dziedzicu? Kto? — potaknął aktor. — Znam ja ich! Grywało się przecie w melodramatach, sztukach ludowych. "Emigracyi", Czartowskiej Ławie", Błażku opętanym". Znam ja ten ludek, tych poczciwych wieśniaków.... Smaruj chłopa miodem...

— To! to! to! — potwierdził pan Maurycy. — Ja sam, choć jestem liberałem, widzę, że trudno z nimi trafić do końca dobrocią.

— Zrobi się, zrobi, panie dziedzicu! Już ja ich wezmę za czuby! — upewniał aktor.

— Zatem zgoda. Teraz chodź pan ze mną do dworu, dam panu coś z mojej garderoby na tymczasem i spiszemy umowę dla porządku. Biorę pana na miesiąc, rodzajem próby.

Na drugi dzień po opisanej rozmowie, pan Alfons Wyżerko, artysta dramatyczny, filar scen prowincyonalnych, objął obowiązki ekonoma w Malinówce z pensyą dwudziestu pięciu rubli na miesiąc i wiktem dworskim.

Już po paru dniach spostrzegł pan Maurycy, że nowy rządca widocznie nie zasypia gruszek w popiele. Służba zrobiła się grzeczniejsza, tytułowała go "wielmożnym dziedzicem", lub "jaśnie panem", czapkowała o dziesięć kroków. Jeszcze więcej upewniało go o energii Wyżerki klęcie i wymyślanie. Ilekroć wyszedł w pole, czy do stodół, słyszał zawsze, jak ekonom tubalnym głosem napędza do roboty, jak karci i dozoruje usilnie.

W bliższe szczegóły nic wdawał się pan Maurycy, bo zresztą, nie znając się na gospodarstwie, nie umiał zdać sobie sprawy, czy robota dobrze, czy źle wykonana była, czy fornal zorał morgę, czy pól morgi. Nie miał o tem żadnego pojęcia, a chodziło mu jedynie, żeby się ludzie w jego obecności ruszali.

Ludzie się też ruszali — był kontent.

Ale nowy "rzońca" nietylko dziedzicowi, ale i służbie i najemnikom przypadł do gustu, znalazł sposób dogodzenia obu stronom.

Zaraz pierwszego wieczoru, po objęciu rządów, zaszedł Wyżerko do kuchni czeladnej i uciął do służby mówkę, która jak najlepsze w Malinówce zrobiła wrażenie.

— Widzicie, moi kochani — przemówił do zebranej służby — na ludzką pracę nie jestem łakomy, sam lubię wypocząć i wiem, że czasem krzyż wyprostować trzeba. Chociaż więc zaklnę, to tak więcej dla oka... bo dziedzic, jakikolwiek tam byłby, zawsze dziedzic... Byle słyszał, że się coś robi, o resztę mniejsza! Posłuszeństwo pierwsze, niż nabożeństwo. Korona z głowy nie spadnie, jak czapkę uchylisz, a skłonisz się do ziemi. Kiedy ja mogę czapkować i dla was dyshonoru niema...

— Kiej pono z żydów?... — odezwał się któryś z parobków.

— Wszystko jedno. Jak płaci, to mu się uszanowanie należy. Zresztą z "pyskiem" niedaleko zajedzie — odparł Wyżerko. — Pokora niebiosa przebija, a ciche cielę dwie krowy ssie! Co wam do tego kto? Dziedzic i kwita!... — Ja sam mu będę mówił "jaśnie panie". Czy to kosztuje?

— Juści nie — potaknęli słuchacze.

— A widzicie! Więc pamiętajcie, że jak ja będę miał spokój, to i wy także. A że czasem zaklnę, no, bo na to jestem, żebym klął. Za to na co innego będę patrzył przez szpary, bo kto przy kościele służy, ten z kościoła żyje...

Mowa pana "rzońcy", zwłaszcza pełen humanizmu końcowy ustęp o szparach, trafiła w zupełności do przekonania słuchaczy, usposobiając ich dla nowego władcy bardzo przychylnie.

— Ludzki człek. Nie trzeba mu na despekt robić. Juścić dobrze gada... dziedzic dziedzicem! A choć to "nasz" cebulskiem zalatuje, to się przecie od "jaśnie pana" gęba nie sparzy — zawyrokowano między sobą.

Było to najzupełniejsze votum zaufania. Zawarte w programowej mówce Wyżerki pacia conventa zostały jednomyślnie przyjęte i z ogólnem zadowoleniem stron interesowanych wykonywane.

Wędrowały więc obroki, siano, koniczyna, zboże z dworskich zabudowań do wiejskich zagród; gadzina przypadkiem pożywiła się na dworskiej łące; czasem któryś z parobków, wyjechawszy z pługiem za górkę przywiązał szkapy do krzaka i poszedł do chałupy babie pomódz, lub do lasu po jaki "kawałek"; najemnicy dopiero koło południa wychodzili do roboty, ale za to tak służba, jak i pańszczyzna, a nawet gospodarze wiejscy, gdy się tylko dziedzic ukazał, nosili czapki pod pazuchą, kłaniali się "jaśnie panu" do kolan, a w polu, czy w stodołach, aż wrzało, tak się zwijali przy robocie, Wyżerko zaś klął co się zmieści. Aby się nie dać zaskoczyć znienacka, pomysłowy rządca stawiał jednego z robotników na straży. Jak tylko patrol dojrzał w oddali granatową "maciejówkę" dziedzica, zaraz sygnalizował: "Idzie"!...

Wyżerko, najczęściej drzemiący w cieniu, zrywał się wtedy na równe nogi i rozpoczynała się istna bastonada klątw i złorzeczeń, których, rzecz prosta, podwładni nie brali do serca, uważając je jedynie za punkta, objęte warunkami obopólnej omowy.

Z początku nie podobało się im tylko, że nowy "rzońca" klnie jakoś odmiennie, nie po ludzku.

— Nie powie człowiekowi: ty kundlu, albo chamskie ziebro! jeno cudackie jakieś przezwiska nadaje — skarżył się Kuba fornal. — Stanąłem z pługiem na uwrociu — opowiadał — a tu Jędrek krzyczy, że "idzie"... Jak ci się ekonom nie zerwie, jak nie zacznie wrzeszczeć! Mnie się pierwszemu dostało. Doleciał i peda: "Kuba! Hamlecie jeden! czegoż ty stoisz? Jak cię lunę, to ci się Ofelia przyśni... "Aż mnie zaćmiło od takiej pogańskiej nazwy...

Istotnie, pan Alfons Wyżerko klął odmiennie, posiłkując się w przezwiskach głównie bohaterami szekspirowskich dramatów lub sztuk, które nie urządziły "klapy". Czynił to prawdopodobnie z miłości dla sceny, której był wykolejonym filarem, w ten chociaż sposób przypominając sobie chwile dawnego powodzenia.

Ponadawał też Wyżerko całej służbie przezwiska z teatralnego repertuaru i tych stale przy dozorze lub dyspozycyi używał. Pierwiastkowe nowość ta, jak to widzieliśmy u Kuby, wywoływała drobne niesnaski, ale stopniowo przyzwyczajono się do zagranicznej mowy "rzońcy", a z czasem przywyknięto do tego stopnia, że czeladź sama między sobą tytułowała się po aktorsku.

Najpierw uległa żyłce dramatycznej płeć piękna, dziewki folwarczne i najemnico, które zjednał sobie Wyżerko przez nauczenie ich walca z "Ptasznika". Rozumiano też przezwiska wybornie.

Bywało huknie w krowiarni:

— Juści gębę rozpuściła Madame Sans Gene! — to zaraz gruba Kaśka odrzeknie:

— O, ciewy! cóż to gadać niewolno!

Na kucharkę wołał pan Alfons Dezdemono, bo miała zazdrosnego męża; nocnego stróża, niegrzeszącego urodą, przezwał Hansem Jurgą; pachciarza Shyllokiem; pokojówkę nazywał Romeówką; Kaśkę od krów Madame Sans Gene — o czem już wiemy — a polowego przemianował na Poloniusza, prawdopodobnie z powodu zbliżonego źródłosłowu.

Wśród najemników i najemnie były Doryny, Karyatydy, kilku Fikalskich, Sołoducha, Rip — rip, Gasparone — bo i operetką Wyżerka nie gardził.

O ile z służbą, w początkowych chwilach szczepienia nowej nomenklatury, miewał rządca niejakie zatargi i nieporozumienia, o tyle dziedzic uważał sprawę za bardzo użyteczną.

— Bardzo dobrze — mówił do Wyżerki — że pan grubiaństwo zarzucił. Dla wieśniaka z edukacyą nawet słachać nieprzyjemnie takiego paskudztwa! Po co mówić "psia dusza, drwalu?", kiedy jest na to inny wyraz! Bardzo chwalę pański sposób... Bardzo!

Czasami nawet, w przystępie dobrego humoru, sani pan Maurycy używał zwrotów ekonoma, zmieniając niekiedy przytem "obsadę ról". I tak naprzykład, pastucha źrebiąt, Wicka-Romea, przerobił na Wieka-Mazepę, co ze względu na styczność z końmi, mającymi związek z tragiczną śmiercią nieszczęśliwego pazia, wydało mu się właściwszem. Krótko mówiąc, stosunek dziedzica z rządcą był jaknajłepszym, nic przeto dziwnego, że jeszcze przed upływem próbnego miesiąca pan Maurycy zawarł kontrakt z eks-aktorem.

Z rozpoczęciem sianokosów, kiedy już dwór został zupełnie odnowiony, naglony listami żony, wybrał się pan Maurycy po małżonkę i dzieci do Warszawy.

Na wyjezdnem, zawoławszy pana Alfonsa, polecił mu gorąco pieczę nad gospodarstwem i wyjawił nawiasowo w delikatny sposób, że życzyłby sobie, aby służba i gromada zgotowała iemu, żonie i dzieciom przyjęcie, jako dziedzicom, którzy pierwszy raz do swojej własności zjeżdżają.

— Pan masz do tego głowę, panie Wyżerko! — mówił. — Urządź pan to wszystko z szykiem, jak to ja lubię... Pan wiesz? Przyjedzie może z nami parę osób z Warszawy na lato... Niech wiedzą, co to znaczy mieć swoje dobra. Ludzie dostaną wódki i piwa, niech im pan to powie dla ochoty... a i pana prezent nie minie...

— Zrobi się, panie dziedzicu, zrobi! — upewniał z istotnem zadowoleniem z okazyi popisu Wyżerko.

— Na koszta niech pan nic zważa — przerwał w dalszym ciągu dziedzic — kazałem pachciarzowi dać ile potrzeba. Pan potrzebuje tylko wystawić kwitek. Może być i muzyka...

— Zastosuję się do woli pana dziedzica. A że będzie dobrze, zaręczam! jakem Wyżerko! Chciałbym tylko dokładnie wiedzieć, kiedy wielmożni państwo zjadą... to konieczne...

— Za jaki tydzień. Zresztą przyślę depeszę do pana. Tymczasem trzeba być w pogotowiu...

— O, pan dziedzic nie zawiedzie się na mnie!

— No to bądź pan zdrów — rzucił na rozstania pan Maurycy i z różowemu myślami ruszył do Warszawy.

Po jego wyjeździe wziął się Wyżerko ostro do dzieła. Zawiesiwszy wszelkie roboty gospodarcze, użył całej służby do sporządzenia bram tryumfalnych i przyozdobienia dworu w wieńce i girlandy z świerczyny. Sołtysowi podarował dwie fury siana, stojącego w kopach, byłe tylko z gromadą, odświętnie przystrojoną, w oznaczonym dniu, na granicy Malinówki, przyjazdu dziedziców oczekiwali.

Według rozkładu kolejowego, przybycie warszawskich gości mogło nastąpić tylko wieczorem. Nasunęło to Wyżerce nowy pomyśl: A gdyby tak "żywe obrazy"?

Widział wprawdzie niejakie trudności w wykonaniu, lecz postanowił je zwalczyć. Najodpowiedniejszem mu się wydało coś z mitologii... muzy... bożkowie... fauny.

Chwyciwszy się tej myśli, nakreślił plan obrazu. Shylloka wysłał do miasta po niektóre potrzebna rckwizyta, a głównie po zafantowaną garderobę teatralną, zamierzając po odpowiedniem przerobieniu użyć kostyumów z "Pięknej Heleny" dla wiejskich Kasiek i Marysiek, Kubów i Jacków, przeistoczonych na mieszkańców Helikonu. O odpowiedni personel żeński było dość łatwo, co do męzkiego okazały się niejakie trudności, więc też Wyżerko ograniczył ilość mitologicznej brzydkiej połowy do Merkurego i Wulkana.

Rolę Merkurego powierzył gajowemu, na Wulkana znalazł doskonałego przedstawiciela w utykającym na nogę kowalu. Sprowadzony z miasteczka krawiec Szlomka dopasowywał szaty dla zbyt korpulentnych muz, a sam pan Wyżerko umiejętnie przygotowywał ognie sztuczne, na czem się znał, bo przez jakiś czas piastował godność inspicyenta teatralnego, zaś przed wieczorem odbywały się na dziedzińcu "próby".

Wszystko szło jaknajlepiej. Po kilku próbach, przekonał się, że silna wola wszystkiego dokona.

— Nawet z takiego bydła coś zrobić można — mówił do siebie z zadowoleniem, patrząc na Parnas, z malinowszczanek złożony. W samej rzeczy, przystrojone w greckie tuniki, pepla i chlamidy, dziewczęta przedstawiały się niczego.

Melpomeną wcale nieźle reprezentowała przysadzista Kaśka "od krów"; Maryśka, córka polowego, dziewka żylasta a krwista, była pełną zdrowia Euterpą; Terpsychora, uosobiona przez żonę stangreta, imponowała cielesną budową; Józka, przedzierzgnięta w Klio, wybornie wyglądała w powiewnych tarlatanach; nad wszystkiemi jednak górowała urodą i wdziękiem Jagusia, jako Erato.

Pan Alfons, reżyserując "próbami", po każdej upewniał się, że powodzenie dopisze, a wykonawcy nie pokpią sprawy. Miał wszystko w pogotowiu, chodziło tylko o wybór miejsca na prowizoryczną, scenę. Upatrzył niebawem najodpowiedniejsze.

Stała w Malinówce stodoła z młocarnią, zwrócona szczytem ku dworowi. Był to budynek okazały, drewniany, ale na murowanych filarach, świeżo gontem z rozkazu pana Maurycego pobity. Zwieziono doń iuż nieco siana, ale pan Wyżerko, postanowiwszy tutaj urządzić scenę, przerwał zwózkę, kazał siano z jednego zapola uprzątnąć i sporządzić odpowiednie wzniesienie z desek. Prócz tego polecił wyjąć z dwóch prząseł drewniane okrajki ścienne, zawiesił w tem miejscu wańtuchy, mające zastąpić kurtynę, za której podniesieniem przez otwór ścienny widzieć można było całe wnętrze stodoły.

Urządziwszy scenę, która mu najwięcej troski przyczyniła, pewny siebie, oczekiwał z niecierpliwością depeszy, zwiastującej przybycia dziedziców.

— Dopiero "mechesom" frajdę zrobię! — cieszył się w duchu. — Ciekawym, jaki ja będę miał za to benefis?

Nareszcie jednego ranka, posłaniec z telegrafu przyniósł lakoniczną depeszę: "Dziś wieczorem — niech się pan szykuje... Dziedzic".

Przeczytawszy te słowa, pobiegł Wyżerko na wieś do sołtysa, dał mu kwit na dwa wiadra wódki do karczmy i najsolenniej zalecił już od południa czatować z gromadą na granicy Malinówki. Sam wrócił do domu, własną ręką pozawieszał girlandy i wieńce, a następnie odbył "generalną próbę w kostyumach" i z akcesyoryami. Dla Wulkana przyniesiono największy młot i kowadło z kuźni.

Przed wieczorem dosiadł konia i, zaleciwszy karbowemu, aby za zbliżeniem się pojazdów, zapalono ognie bengalskie i podniesiono w górę wańtuch, ruszył na miedzę do gromady. I tutaj znalazł wszystko w porządku. Cała wieś wyległa na to widowisko. Poczęstunek zrobił swoje.

Zmierzchało już, gdy wysłany patrol dał znać, że jadą. Niebawem ukazały się trzy pojazdy, wiozące państwa Malinowskieh z dziećmi i zaproszonych gości z Warszawy. Pierwszy pan Alfons podrzucił czapkę do góry, krzycząc:

— Wiwat!

Zawtórowało mu kilka głosów, zrazu nieśmiało, potem coraz głośniej, a gdy pojazdy zrównały się z oczekującymi, cała gromada, przez sołtysa zachęcana, wołała: wiwat! choć jaki taki śmiał się na uboczu.

Pan Maurycy, wychyliwszy się z powozu, kłaniał się na wszystkie strony, kłaniała się pani Amelia, kłaniał Leon i Rózia, kłaniali goście. Uradowany przyjęciem pan Maurycy, rzucił nawet garść srebrnej monety i kazał jechać wolno, aby się widokiem miłym jego sercu nasycić. Do Wyżerki, obok jadącego konno, odzywał się co chwila z pochwałami:

— Ładnie! bardzo ładnie! dostaniesz pan dwadzieścia pięć rubli gratyfikacyi.

Wyżerko uśmiechał się pod wąsem, jakby w przewidywaniu, że nie na tem koniec.

— Jak zobaczy "żywe obrazy" — myslał — zdechnie z radości i da pięćdziesiąt!

Nie przewidywał nic złego: dotychczas wszystko szło, jak po maśle.

Dojeżdżano iuż do stodoły, zakrywając niespodziankę. Rządca ruszył nieco szybciej przodem i zakomenderował:

— Już! hop! hop!

Na to hasło, rozstawieni pod stodołą chłopcy zapalili ognie bengalskie, podniosły się w gorę wańtachy, i oczom przybyłych ukazał się niespodziewanie dość dobrze ułożony obraz dziewięciu Muz na Helikonie.

— A! a! a! — dało się słyszeć z pojazdów, a Wyżerko, podbiegłszy do pani Amelii, jednym tchem wyrecytował:

— Oto Muzy witają dziedziczkę!

Nie dokończył jeszcze oracyi, gdy nagle straszny krzyk dał się słyszeć z wnętrza stodoły:

— Gore! gore!

Wulkan, który z obowiązku musiał być zaopatrzony w ogień, sparzywszy rękę, rzucił na ziemię tlący zwitek papieru z wybuchającym materyałem. Iskry padły na znajdujące się w stodole resztki siana i w mgnieniu oka cały budynek stanął w ogniu.

Przestraszone Muzy, drąc się w niebogłosy, zaczęły co tchu uciekać z Helikonu; Merkury wołał z całych sił: Gore! wody! ratujcie! ludzie! krześcijany! bo ogień na wieś przejdzie...

Rzucono się na ratunek, lecz nadaremnie. Ludziska boso, nie bardzo ochotnie garnęli się do ognia, a i wody brakło. Szczęściem, że wiatru nie było, i katastrofa ograniczyła się tylko na zaimprowizowanym teatrze.

Na taką niespodziankę nie był Wyżerko przygotowany, stracił też zupełnie głowę. Biegał, jak opętany, z miejsca na miejsce, krzycząc:

— Królestwo za sikawkę!

Był to głos wołającego na puszczy.

Pan Maurycy, pani Amelia i goście zaraz przy pierwszym okrzyku: "gore" wyskoczyli z pojazdów i pędem pobiegli do dworu. Bali się samego widoku ognia. Pani Amelia parę razy mdlała, a pan Maurycy biega! od okna do okna, zaciskał pięście i, zapomniawszy o swej obywatelskiej godności, co chwila z głębi piersi wyrzucał:

— Aj! waj! mir! a! waj! mir!

Dopiero, gdy płomienie przygasły i pierwsze wrażenie strachu przeszło, podszedł do żony, mówiąc:

— Anielcia! nie bój się. Stodoła była asekurowana.

— Na wiele? — pytała szeptem pani Amelia.

— Na dwa tysiące. Straty nie będzie. Ale za ten strach, ja tego Wyżerkę wypędzę, gdzie pieprz rośnie! Niech tam robi takie iluminacyę, gałgan! On tak stworzony na rządcę, jak my do baletu.

Wyżerko nie zjawił się we dworze, aż dopiero drugiego dnia, wierząc widocznie, że noc przynosi ulgę. I nie zawiódł się: pan Moryc ochłódł z pierwszego gniewu, a i rachunek wykazał, że asekuracyą pokryje koszta.

Zwymyślał wprawdzie ekonoma od "gałganów", "obieżyświatów", "czarnych charakterów", ale skończyło się tylko na wypowiedzeniu służby.Że jednak Wyżerko kontraktu zwrócić nie chciał, dał mu "odczepnego" pięćdziesiąt rubli i kazał iść na złamanie karku.

W parę dni potem ukazało się w pismach ogłoszenie: "Jest zaraz do wydzierżawienia wieś Malinówka, z inwentarzem i zacierami. Właściciel pragnie zachować dwór i ogród dla siebie. Warunki bardzo przystępne".

Pan Maurycy, zrażony na wstępie, nie chciał już widocznie nadal gospodarować na siebie.

Pan Alfons Wyżerko, mając pięćdziesiąt rubli gotówki i kilka kostyumów, odebranych Muzom po pożarze, zamierza zorganizować nowe "towarzystwo dramatyczne", pod swoją dyrekcya, z repertuarem, złożonym wyłącznie ze sztuk ludowych. Gospodarstwo ani mu już w głowie...

JUDKA GRAFOLOG

Cały świat znał Judkę Pomeranca, kupca Il-ej gildyi z Bydlątkowa.

Jeżeli się nowi: "cały świat" to nie trzeba zaraz myśleć o dalekich krajach, Brazylii, Argentynie, bo i po co? Co komu przyjdzie z tego, że znany w zamorskich stronach, jeżeli on tych stron nie zna, jeżeli tam nie jeździł za interesami? Taka znajomość całkiem nie potrzebna i nie przydatna.

Inna rzecz, gdy kupiec, co ma własny zajazd, sklep korzenny i delikatesowy, co handluje ze szlachtą i prowadzi pieniężne operacye, jest znany w świecie, mającym co prawda tylko kilkanaście mil obwodu, ale posiadającym w swym obrębie takie ładne i handlowe miejscowości, jak: Guzików, Kałuże, Zachwastów lub Koziedołki, w których co tydzień odbywają się słynne jarmarki: jeśli on jest jak u siebie w domu we wszystkich Wólkach, Górkach i Nizinach, co się wiankiem po tym ładnym szmacie świata rozsiadły, gdy z każdym szlachcicem, bez uprzedniej prezentacyi, może zrobić dobry interes — to jest dużo wygodniej, niż cała Ameryka razem.

W takim to świecie, w takim kawałku świata, kupcowi do szczęścia nic więcej, prócz pieniędzy, nie potrzeba.

Taki to świat znał Judkę, a i on znał ów świat równie dobrze. Była to spółka, oparta na wzajemnej znajomości.

Lecz że nikt bez danej racyi rozgłosu nie zyskuje i do sławności Judki poważne znajdowały się przyczyny. Możnaby z nich opisać taki rejestr, jak warunki licytacyjne na naprawę szosy.

Po pierwsze, najpiękniejszy dom w całym Bydlątkowie, w samym rynku, z podsieniem na filarkach, był własnością Judki Pomeranea. Zajazd i sklep korzenny, w którym wszystkiego, czego dusza zapragnie, za gotówkę i na kredyt (jak komo) dostać można było, zarządzane przez małżonkę Judki Ryfkę, mieściły się w tym domu, a oprócz tego właściciel miał tara jeszcze bardzo piękne pomieszczenie z alkierzem dla rodziny, spichrz na zboże, stajenkę, dwie izby wydzierżawione bardzo porządnym lokatorom, co się faktorstwem trudnili.

To był pierwszy punkt rozgłosu Judki.

Po za tym punktem, on jeden na cały Bydlątków miał dach czerwoną blachą kryty; był jeszcze jeden punkt, drugi, najgrubszy szczebel w drabinie jego sławy. Judka był kupcem 11 gildyi, największym pieniężnikiem, najgrubszym kapitalistą na cały dziesięciomilowy wokół świat!

Powiedzieć "kupiec" — to jest bardzo mało, to jest prawie tyle, co powiedzieć "las" albo "ryba", to jest całkiem liche nazwanie. Jest las, co w nim można czworokonną karetą swobodnie nawrócić; jest i taki gąszcz, co porządnemu kapitaliście strach nocą iść przez niego; jest młody zagajnik, jest i starodrzew z sosnami, co paręset kubików mają, a wszystko las. To samo i z "rybą". Pięciofuntowy szczupak ryba i plotka ryba! — a przecie jest między niemi kawałek różnicy.

Tak samo i w kupieckim stanie. Nie dość powiedzieć: kapiec; należy dodać jeszcze: jaki. Są i tutaj różne rangi i specyalność!, jak nie przymierzając u doktorów. Jest specyalista od gardła, od kobiecych słabości, od cukrowej choroby, od niedelikatnej skóry...

Jednemu najlepiej pasuje wątroba, innemu lubuje ból w środku, a wszystko to są doktorowie, tylko po kawałku medycyny między siebie rozdzielili. Jest to taka parcelacya chorób.

Tak samo i kupców.

Ten handluje skórkami, ten szmalcem, inny kupuje zboże, inny jeszcze z wełną ma do czynienia, ten ma w ruchu sto, ten tysiąc rubli. Wszystko to są kupcy, choć każdy w innym towarze pracuje.

Ale jak między doktorami trafi się jeden taki znaczny medyk do wszystkiego, co każdej słabości zaradzi, z każdą chorobą ma znajomość i czy to taki, czy owaki kawałek boleści, mały czy duży feler, on na wszystko hurtem recepty pisze — tak j w kupieckim świecie.

Na sto, na tysiąc żydków, trafi się jeden taki hurtownik z pieniędzmi, z dobrą głową do każdego interesu; taki towaru nie sortuje, nie przebiera w nim, bo jemu jedność. Skórki to skórki, szmelc to szmelc, sto par, zgoda, byle był zarobek, grosza na wszystko starczy, a jeszcze potrzebnemu pożyczką, czy to na pierwszą hypotekę, czy na solidarny weksel wygodzi.

Jednak potrzeba na to być wielkim pieniężnikiem; stąd cała rzadkość, cały rarytas!

Judka Pomeranc był właśnie taką osobą, co choć z chamami wdawać się nie lubił, żadnego interesu nie przepuścił. Bywało, że szlachcicowi padnie Kilkadziesiąt skopów, Judka skórki kupi, a po drodze tuczną gęś na sabat od chłopki nabędzie. Jedno drugiemu nie przeszkadza. Interes z interesem nie będą się z sobą kąsały, jak dwa kundle wiejskie, a i wstydu w tem żadnego niema. Z małych zysków przez rok urośnie wielki zysk.

Judka kupił na handel świadectwo II-ej gildyi, ale i bez tego ludzie o nim wiedzieli.

A trzeba go było widzieć przy interesie, w ruchu! jakie obycie, jak słodką mowę, jaką wyrozumiałość miał!...

Daleko poszukać!

Nic przeto dziwnego, że ta głowa u wszystkich miała poważanie i znaczność, a choć w okolicy bogatych kupców nie brakowało, Judka był między nimi, jak, nieprzymierzając, szczupak między płotkami.

Choć w Anglii nigdy nie był i tylko cukierki angielskie w swoim sklepie trzymał, wiedział on, że "czas to pieniądz".

To też cały tydzień rozłożył sobie na raty. W poniedziałki jeździł najętą bryką na jarmark do Koziedołków, we środę do Guzikowa, we czwartek, jako w dzień targowy, siedział w rodzinnem mieście i załatwiał interesy z kupcami, w piątek do południa urzędowe sprawy, z wójtem lub z panem komornikiem, przeglądał kontrakta i rewersa, a od południa przygotowywał się do święcenia sabatu albo w mykwie, lub zatapiając się w talmudycznych rozmyślaniach. Czasem dla rozmaitości obliczał całotygodniowe zyski.

Dla wiejskich interesantów, których dzielił na "ruchomość" i "nieruchomość", poświęcał Judka niedzielę i wtorek, to iest dni, w które w okolicy żadnego jarmarku nie było.

Dla czego Judka dzielił interesantów na dwie połowy; na ruchomość i nieruchomość? skąd mu taki koncept przyszedł do głowy? — należy koniecznie wyjaśnić.

Ruchomością była ta szlachta, która się w potrzebie do Judki sama zgłaszała; nieruchomością ci, do których Judka fatygować się musiał; z pierwszymi tranzakcye załatwiał u siebie w domu, do drugich z własnej woli lub na wezwanie jeździł. W nazwie tej było przeto nieco subjektywnego sądu. Właściwie w pierwszym wypadku sam Judka był nieruchomością, lecz Judka wolał tym epitetem, przenicowanym na wywrot, obdarzyć swych kundmanów i nikt mu tego zabronić nie miał prawa. I w samym interesie nawet była kapka niesprawiedliwości.

Kiedy bowiem ruchomość, ludzie grzeczni, sami nieraz po psiej drodze przyjeżdżali w niedzielę do Judki, to on był twardy i nie raz mu pieniędzy brakowało do interesu. Przeciwnie, z nieruchomością nigdy tego zdarzenia nie było. Choć kości natrząsł, zmarzł lab przemókł i humor miał dobry i grosz na zawołanie gotowy, a mowę przy interesie słodką, jak miód.

Judka wiedział co robi i czasem, gwarząc przy rodzynkowem winie dla nauki młodszego pokolenia, zwierzał się ze swego postępowania w ten sposób:

— Z pierwszych — mawiał — mam nawet i zysku więcej, lecz czasem się trafi omyłka, brzydki podpis, niewyraźny kontrakt, czasem spadnięcie z hypoteki. Takie wypadki siedzą w mojej pamięci, jak gwóźdź w ścianie, jak tłusta plama na czystem suknie interesu, co ją zawsze widać. Człowiek, gdy zobaczy taką plamę, zaraz mu w pamięci staje całe zdarzenie, cały feler! On jest zły! Trzeba go ułagodzić, trzeba w wesele wprowadzić... a jak? co może kupca w dobry humor wprowadzić? Zysk, gruby zysk. Jak jego niema, to plamę ciągle widać.

— Co do drugich — rozumował Judka — jest całkiem inna okoliczność, cały wańtuch odmiany. Zysk mniejszy, ale bez kosztów, bez turbacyi, bez pana komornika! A jest i honor! Gdy kupiec robi interes na pięćset par oziminy, gdy daje na prosty rewers kilka tysięcy rubli czystego grosza, lub na 12 % na hipotekę, jest? tem kawałek honoru, szczypta wygody, kapka grzeczności, jest ładnie. Ale i ten honor nie jest bez korzyści, on nie jest pusty...

Wygodzić grzecznie jednemu szlachcicowi, powie drugiemu, trzeciemu, tuzinowi szlachty. Wiadomość rozchodzi się w tantnym świecie i powoli wszystkie dobre geszefty, choć z małym zyskiem, cisną się do kieszeni, aż się zrobi pełno...

— Tak! i honor nie potrzebuje być wydrążony, on jest nadziany, jak faszerowany szczupak interesami — mawiał Judka.

Do interesów drugiej kategoryi wyjeżdżał kapitalista z Bydlątkowa własnym ekwipażem, resorową, na licytacyi kupioną bryczką, zaprzężoną w siwą hreczkowatą kobyłę, co wtorek. W ten dzień, swobodny od jarmarcznych zajęć, puszczał się Judka, jak zapisał, między szlachtą po okolicy. Od lat kilkunastu robił to co tydzień, przez co i bez kalendarza wiedziano, że gdy Judka siwą jedzie (na jarmarki przysiadał się na furmanki), to jest wtorek. Żadnej pod tym względem omyłki być nie mogło.

To też wszystkich stałych mieszkańców Bydlątkowa ogarnęło zdziwienie, gdy jednej środy, podczas największego ruchu, z bramy zajazdu wytoczyła się znana wszystkim bryczka Judki Pomeranca i on sam we własnej osobie, przyodziany w biały kitel, wyjechał z miasta...

Gdyby główny los na saską loteryę padł w Bydlątkowie, nie byłby większego zamieszania wywołał! Co się stało? Wszyscy koszerni mieszkańcy Bydlątkowa byli środowym wyjazdem Judki niezmiernie zaciekawieni. Biegając między chłopskiemi furami, chałatowe osobniki zaczęły się skupiać w gromadki, szwargotać, radzić.

— A siehstt da! ist gefahren! Mittwoch! — Komunikowano sobie wzajemnie.

Ciekawość z każdą chwilą wzrastała, aż nareszcie kilku śmielszych udało się do sklepu korzennego, z chęcią wywiedzenia się czegoś pewniejszego od pani Ryfki. Pani Ryfka, choć dobrze wiedziała, że w kupieckim interesie potrzebny jest kawałek sekreta, nie mogła wytrzymać (taka to jest kobieca natura) i wygadała się, że Judka odebrał pilny list od dziedzica z Jesionki, że miał z sobą pięć tysięcy rubli i nawet bez obiadu pojechał.

Tym razem gadatliwość małżonki nie zaszkodziła interesowi męża, gdyż nikt w drogę mu ani chciał, ani mógł wchodzić, a zaspokoiła ciekawość ogólną.

Wśród kupczącej rzeszy szybko rozniosła się wieść o liście, o pięciu tysiącach rubli. Komentowano ją na swój sposób, powtarzając na głosy: — "A fünf tausend Rubel!... a Brief von Jesionka!... a grojsses Geszeft!" — złych zamiarów jednak nikt nie miał.

Z Bydlątkowa do Jesionki nie było całej mili. Siwa wypoczęła przez cały tydzień, więc, mimo staropanieńskich wiosen, dość żwawo przebierała nogami po przypiaskowej drodze. Judka palił fajkę, kiedy niekiedy cmokał i śmigał batem, zachęcając kobyłę do szybszego ruchu i rozmyślał nad tem, na co właściwie, szlachcie z Jesionki mógł takiej dużej sumy potrzebować?

— Fünf tausead Rübel! — mruczał — na co jemu tyle?

Różne myśli przychodziły mu do głowy, lecz każdą z nich odrzucał po małej chwilce rozwagi.

Dziedzic Jesionki, choć gotowego grosza nie miał, sta? dobrze, zboża na "zielono" nie zwykł był sprzedawać, długów hypotecznych, ani kieszonkowych nie miał. Należał on do najrarytniejszych nieruchomości Judki. Zboże sprzedał... co do godziny w terminie oddał. A jakie doczyszczone! na mace! Na "słowo" można u niego było i dwieście par kupić. Mogło iść później zboże w górę, choćby o dwa ruble na korcu... i brwi nie zmarszczył, żadnej dopłaty nie zażądał; nie tak jak drugi, co zaraz kupcowi zarobku zazdrości, jego szczęściem chce się dzielić... Sprzedał, to sprzedał! Taki charakter miał.

Judka z panem z Jesionki nie od dziś handlował. Całą prawie kreseencyę wełny zakupywał, nigdy jednak wcześniej, niż około Nowego Roku. Ale przed świętym Janem! kto słyszał?

— To traf! to bardzo rzadki traf! — powtarzał w duchu kapitalista, nadaremnie starając się przeniknąć przyczynę.

Poważne myśli bardzo skracają drogę. Ani się spostrzegł Judka, jak w niespełna godzinkę zajechał pod jesionkowskie stodoły. Tam zawsze swój ekwipaż lokował. Dostrzeżono go we dworze i sam dziedzic wyszedł naprzeciw ku bramie.

— A, kochany panie Judka! — zawołał na wstępie do kłaniającego się uniżenie kupca — dziękuję ci serdecznie, że na moję żądanie przyjechałeś, a w dodatku dziś, kiedy to u was jarmark.

— Wielka rzecz! Ja zawsze do usług wielmożnego pana, choćby w nocy!

— No, chodźmy do dworu! — mówił dalej szlachcic — tam swobodnie pogadamy... Pewnie jesteś ciekawy na co ja tyle pieniędzy potrzebuję, hę? No, przyznaj się?

— To się wie, wielmożny panie! choć co to ma do interesu? Dla pana dobrodzieja czy wiecie czy w zimie, pieniądze zawsze muszą być! Jedno słówko... i dość! Czy ja to od dziś z wielmożnym panem handluję?

Tak rozmawiając, doszli do dworu. Szlachcic usiadł w ganku, kupiec z uszanowaniem przystanął opodal.

— Siadaj, siadaj, panie Judka... musimy dłużej porozmawiać.

Judka skłonił się za taką delikatność i grzecznie usadowił swoją osobę na ławce.

— Może zapalisz cygaro?

— Jeżeli łaska pana dobrodzieja.

Szlachcic podał cygaro; żyd znowu uniżony oddał pokłon.

— Otóż, mówiąc krótko, mój łaskawco! — rozpoczął po małej przerwie dziedzic Jesionki — wydaję córkę za mąż... no i potrzebuję pieniędzy. Mojej Zuzi trafił się porządny człowiek... pokochali się... szczęść Boże!

— Szczęść Boże! Szczęść Panie Boże! — dorzucił ze swej strony Judka.

— Jak wiesz, gotówki nie mam — kontynuował pan domu — a tu wyprawa, wesele.. rozumiesz? Posagu teraz dawać nie potrzebuję, ale zawsze będą wydatki, kilka tysięcy rubli... Otóż myślę, że mi w tym wypadku wygodzisz. Zboża na pniu sprzedawać nie chcę, bo dyabeł tam wie, jakie będą ceny! Hypoteki mazać także nie miałbym ochoty. Chybabyś mi na zwykły rewers pożyczył?

— Na co kwit? na co rewers? u mnie słowo wielmożnego pana znaczy więcej, niż akt rejentalny. O jej! choć cały majątek dam!

— Tak się to gada, panie Judka... śmiertelni jesteśmy... Lecz, mówiąc na seryo, jakiż procent będziesz liczył?

— Procent! zaraz procent! Na dziesięć procent! szlachecki procent, jakem żyd urodzony!

— Zgoda. Pieniądze masz?

Judka wydobył skórzany, zatłuszczony pugilares.

— W takim razie napiszę rewers. Spłacę ci w dwóch ratach.

— Wielmożny Panie! ja co powiem — przerwał Judka. — Zrobimy tak: Ja wielmożnemu Panu pięć tysięcy dam, dziesięć procent wezmę, ale po co mam pieniędzmi odbierać? Co za gwałt? Pan dobrodziej mi sprzeda na pierwszą ratę pszenicy lub wełnę bez ceny... Co będę płacić, zapłacę...

— Zgoda i na to! — rzekł po namyśle szlachcic. — A teraz porachujmy się.

Już miano się zabrać do utrwalania na piśmie przed chwilę ułożonych warunków, gdy na ganek wbiegło szesnastoletnie, jasnowłose dziewczę z okrzykiem:

— Tatusiu! tatusiu! patrz!

I rzuciła się szlachcicowi na szyię.

— Patrz! i mnie i Zuzię opisali.

— Gdzie? co ty trzpiocie? Nie przeszkadzaj nam moja Basiu! Nie mam czasu — tłómaczył, udając gniew.

— Ależ tatuńciu! pan Judka poczeka, prawda? — rzekła rozochocona dziewczyna, zwracając się do kapitalisty... prawda?

I, nie czekając odpowiedzi — podsunęła pod oczy ojca numer "Tygodnika Ilustrowanego".

— Patrz! czytaj — mówiła, wskazując różowym paluszkiem odpowiedzi grafologa. — Miesiąc cały czekałyśmy na to z Zuzią... A otóż i ona!

Na progu domu ukazała się druga córka pana domu, smagła brunetka, ta właśnie, na której wesele Judka pieniędzy pożyczał.

— To przeczytajże już sama... Przepraszam cię, panie Judka!, ale widzisz z dziewczętami to tak zawsze. No! czytajże już trzpiocie!

Basia starała się przybrać poważną minkę. Figlarne oczy mówiły jednak co innego.

— Tylko proszę się nie śmiać. Zaczynam. "Stokrotka. Charakter kapitalny, serce złote, dziewcze z buzią jak malina, ale kozaczek!"

— To o mnie!

Szlachcic śmiał się do rozpuku!

— A teraz o Zuzi.

"Czarnej róży. Usposobienie melancholijne umysł skłonny do rozmyślań, stałość charakteru, anielskie serce",

— A to trafił! to trafił! niechże go! — zaśmiał się ojciec.

— Co to z przeproszeniem jest? — zapytał zaciekawiony kapitalista.

— Odpowiedzi od grafologa. Widzi pan kupiec — tłómaczyła trzpiot Basia — w Warszawie są tacy panowie, co dość do nich list wysłać bez podpisu, a oni, nie znając osoby, z charakteru pisma, z liter odgadną, czy osoba jest dobra, czy zła, wesoła, czy smutna, czy lubi śmiać się, jak ja, czy dumać, jak Zuzia...

— Jak się oni nazywają? — zapytał kapitalista.

— Gra-fo-lo-go-wie! — objaśniło z uśmiechem dziewczę.

— To i ja jestem taki grafolog! Na sumienie! niech się panienka nie śmieje! To nie taki wielki interes. I ja z pisma poznam, co kto wart! Na sumienie!

Dziewczęta zanosiły się od śmiechu.

— A w jakiż to sposób, mój Judko?... — wtrącił rozweselony pan domu.

— Zaraz wielmożnym państwu opowiem. Z nas kupców każdy prawie potrzebuje mieć z pismem do czynienia. Czy kontrakt, czy rewers, czy akt rejentalny, to wszystko pismo. Mnie, chwalić Pana Boga! tego towaru nie brakuje, a żleby było, żeby się na towarze nie znać. Pismo pismu nierówne, jak nieprzymierzając, ziarno ziarnu. Jest pszenica porosła... ze śniecią... Co cena warta? jest druga jak wybierana, choć na mace zdatna... Tak i z pismem. Na różne pisanie jest różna cena, a kupiec o tem powinien wiedzieć. Powinienem znać gatunek...

— A to ciekawa historya! Gadaj-no dalej mój panie Judka! — wtrącił pan domu.

— Są różne gatunki, różne sorty. Jeden ma taki charakter nieczytelny, taki niewyraźny podpis, że na jego kontrakt lub rewers, trudno i grosza dać. Takie pismo potrzebuje być wyraźniej podpisane. Czasem wystarczy z dożywociem jak się znajdzie drugi solidarny podpis mamy, jeśli on ma mamę, czasem żony z intercyzą... Jak kiedy! Są i takie gatunki kontraktów, co im nawet solidarny podpis nie pomoże. Trzeba, żeby je rejent przepisał na stemplu jak prawo chce, wtedy je dopiero kupiec czytać może, a jeszcze inne, najlichszy sort, co muszą być pisane na dwie ręce i u rejenta i w hipotece z zastrzeżeniem. O jej! ile ja już takich widziałem. Ojciec z córkami zanosili się od śmiechu.

— Czasem — wykładał dalej kapitalista — jest podpis co mu żadne przepisanie nie pomoże. Trzeba się lepiej znać, niż ten z Warszawy... Jak on się nazywał?! Graf...

— Grafolog! niż ten grafolog na sumienie!

— A czy cię panie Judka, twoja znajomość pisma nigdy nie zawiodła? — spytał szlachcic.

— Nigdy, jak nigdy, ale bardzo rzadko. Raz tylko jeden miałem paskudną omyłkę. Wielmożny pan pamięta tego młodego pana Zyzia z Rudki? On tak sobie ładnie jeździł, a mówili, co się bogato żeni. Będzie temu dwa lata zajechał do mnie w cztery konie i mówi, że chce sprzedać pszenicę, bo potrzebuje tysiąc rubli zaraz. On opowiadał, że musi dać składkę na kościół, bo rodzina jego narzeczonej bardzo nabożna, że jemu wypada dać dużo, bo jest kolektor...

— Chyba kolator! — przerwała Basia.

— Wszystko jedno! kolektor czy kolator, on i tak nie zapłaci, a jego kontrakt — tu Judka pokazał kieszeń — dotąd tutaj siedzi. Paskudnik! a jak ładnie mówił, jak podpisywał... To była omyłka, gruba omyłka, bo jemu panny nie dali, już był bankrut i za moje pieniądze potrzebował wyjechać i nie wrócić...

— A mój podpis dobry? — zagadnął półżartem pan domu.

— Co to wielmożny pan żartuje? Po co pytać! Choć dziś... jedno słówko i pieniądze są... A to ta panienka idzie za mąż? — spytał, wskazując Zuzię. — Powinszować! powinszować!

Dziewczę zarumienione wybiegło z pokoju.

— Tak jest, panie Pomeraniec! — w imieniu siostry odpowiedziała Basia.

— Każ - że nam podać herbaty — przerwał, zwracając się do córki, ojciec, bo Judka głodny, to gotów jeszcze pieniędzy na wyprawę dla Zuzi nie pożyczyć.

— Wolne żarty pana dobrodzieja! — zaoponował żyd.

— A na moje wesele czy pan kupiec pożyczy pieniędzy? — spytało, zbliżywszy się do kapitalisty, figlarne dziewczę.

— O jej! niechno tylko będzie kawaler... O jej! dam!

— A na duży procent? — indagowała dziewczyna.

— Na mały panienko, na mały, na 10 procent, niech tylko będzie. Zresztą co tu gadać o procencie? Na taki dobry interes, jak wydanie w tych czasach panny za mąż, to można najgrubszy procent dać, jeszcze się opłaci. Na sumienie!...

Trzpiot Baśka rozpowiedział wszędzie o grafologii bydlątkowskiego kapitalisty i odtąd w całej okolicy nazywano go Judką Grafologiem.

STOPA PROCENTOWA

Był to dzień targowy.

W restauracyi małego miasteczka siedziało za stołem kilka osób.

Aczkolwiek nomenklatury krajowych grodów jestem świadom, nie wymienię jednakże, czy się to działo w Mławie, Jędrzejowie, Skaryszewie, Płocku czy Garwolinie, aby nie robić reklamy traktyerni, która zaszczepia swym gościom laseczniki kataru żołądka i przysparza pacyentów lekarzom.

Z innych znów przyczyn nie przedstawię ci czytelniku z nazwiska swych współzawodników... Ograniczam się tylko na wymienieniu imion chrzestnych... Oto pan Jan z Bezładowa, pan Józef z Wydmuchów, pan Karol z Sapów, pan Hilary z Obolniewa, no i ja! Wszyscyśmy przybyli do miasteczka la załatwienia interesów.

Załatwieniem interesu nazywa się dostanie pieniędzy. Ponieważ przyjechaliśmy dla załatwienia interesu, nie potrzebuję przeto dodawać, że niedaleko naszych stolików stała partya obywateli, specyalnie trudniących się handlem. Gwarzyliśmy o tem i o owem, obsaczeni dokoła szeregiem charakterystycznych postaci. Ciągle słychać było pytania poważnej natury.

A po czemu pszenica, Icku?

A cobyś dał za groch, panie Wajntraub?

Może Abram kupiłby wagon owsa?

Wtedy charakterystyczne postacie zbliżały się do pytającego i rozpoczynał się dyalog, przechodzący stopniowo w pianissimo... w szept, a kończący się najczęściej dosadnym wykrzyknikiem: "zjadłeś sto par dyabłów z taką ceną!"

Rozmowa urywała się, ariergarda wracała na dawne stanowisko, a biesiadnicy, udając obojętność, rozpoczynali de noviter porzuconą przed chwilą dla interesu dyskusyę.

— Jakże tam u ciebie sypie? sąsiedzie — zapytuje pan Jan.

— Nietęgo! nietęgo! trzy ćwierci... a pszeniczka była jak las! kłosy tyle... — pokazując na palcu, odpowiada pan Józef.

— I u mnie nie lepiej! — pomrukuje Hilary.

— Żebym się chociaż nie zawiódł na cenie! ale któż tam wiedział, że tak raptem skoczy? — dodaje sentymentalnie pan Józef.

— A choćbyś sąsiad i wiedział, to co? — podchwytuje Hilary. — To co? Nadejdzie nowy rok, wydatków tysiące, a pieniędzy nie ma. Rad nierad idziesz do żyda i choćbyś wiedział, że sto na sto stracisz... sprzedać musisz! Ja sam zmarnowałem sto par po dziesięć rubli.

— No! żebym naprzód wiedział... tobym już wolał pożyczyć — odpiera pan Józef.

— Gdzie? od kogo? Na pięć na miesiąc — kontruje Hilary — kłaniam uniżenie.

— Dostałbym może taniej...

— Chyba w Towarzystwie.

— A propos Towarzystwa — wtrąca pan Jan — mają nam przecież konwersyę zrobić? Mówił mi niedawno jeden radca, że są na najlepszej drodze...

— Już to chyba nigdzie na świecie nie płacą ludzie takich procentów, jak u nas. To też się kapitaliści szybko dorabiają.

— Nie zawsze! nie zawsze! — przerywa Hilary, choć Jojna potakująco skinął głową. — Ja sam biorąc duży procent, straciłem duży kapitał...

— A to się sąsiad w wekselki bawił? — zapytuje ze śmiechem Józef — ot to ładnie! jakże to było?

— W wekselki jak w wekselki, to całkiem co innego! żebym wiedział, że was nie znudzę..

— Słuchamy! słuchamy — zawołaliśmy chórem na Hilarego — niechże i żydkowie posłuchają, jakie skutki są z wielkiego procentu — dodał z powagą pan Jan, którego się zawsze koncepty trzymały...

Ariergarda na to słowo "procent" nadstawiła uszu, Hilary odetchnął i zaczął mniej więcej w ten sens:

— Po ukończeniu szkoły rolniczej i odbyciu praktyki, ojciec wziął mi maleńką, ale w dobrej ziemi dzierżawę pod Kaliszem. W sąsiedztwie siedział na dużej, donacyjnej wiosce mój przyszły wówczas, a dziś ś. p. teść.

Choć dziedzictwa nie posiadał, uchodził jednakże za człowieka bogatego, gospodarował dobrze, kredyt u żydów miał nieograniczony, co, jak wiecie, jest najlepszym dowodem zamożności, a że z gościnności słynął i dom prowadził otwarty, bo córki były dorosłe, niebawem i ja znalazłem się pod gościnną jego strzechą.

Nie będę wam opowiadał, jak stroiłem koperczaki do mojej Baśki, jak się ożeniłem... czego do tej pory nie żałuję, powiem tylko, że przed samym ślubem woła mię teść i mówi: — Wiem, żeś chłopak dobry, masz mały kawałek ziemi, dopóki was będzie dwoje, to wam wystarczy. Ja pieniądze mam w ruchu, ale będę ci płacił procent od posagu, tysiąc rubli co rok... powinieneś coś z tego odłożyć!...

W ariergardzie dały się słyszeć szepty: a schönes geld! cen kindert kierheł. Hilary ciągnął dalej: — Pocałowałem teścia w ramię i z najlepszą miną poszedłem do ołtarza. Na weselisku bawiliśmy się doskonale, do trzeciego dnia! Pobłogosławiony na odjezdnem przez teścia, żegnany przez sąsiadów i znajomych, zabrałem żonę i wyprawkę i znaleźliśmy się na swoich śmieciach. Kok upłynął. Familja się powiększyła. Teść regularnie co kwartał przyjeżdżał, pieścił wnuka, oglądał gospodarstwo, to i owo pochwalił, lub zganił, procent wyliczył i odjeżdżał do domu.

Zaraz jakoś w drugim roku po ożenienia się mojem, zmarła ciotka moja i matka chrzestna zarazem, zapisawszy mi kilkanaście tysięcy marek. Miałem już swoich kilka tysięcy, a że i amator na dzierżawę się trafił, dając dobre odstępne... zachciało mi się własnego gospodarstwa. Teść nie oponował... Zacząłem szukać... i nastręczono mi obecne moje dziedzictwo. Pojechaliśmy z teściem na oględziny, no i... kupiłem.

— No — myslę sobie — teraz teść coś dołożyć musi. Na szczęście, a raczej na nieszczęście moje, na majątku było kilkanaście tysięcy nieletnich na 6%... a wymagalnych za lat dziesięć.

Tu pan Hilary popił piwa, a między tylnem audytoryum dały się słyszeć głosy: "sechs procent! e feines geszeft!"

— Na lat dziesięć — mówił dalej, odsapnąwszy Hilary. — W hypotece, gdyśmy do zrobienia aktu pojechali, powiada teść: — Wiesz, Hilarku, to się paradnie składa! Akurat płaciłbyś tysiąc rubli nieletnim. Wiesz co? ja to wezmę na siebie, a ty będziesz miał majątek jakby czysty! Jesteście młodzi, pracowici, ziemia dobra, powinieneś co rok coś odłożyć...

Wówczas nie domyślałem się jeszcze, po co mi teść tak przy każdej sposobności radzi... odkładać!

Osiadłem na nowem gospodarstwie i szło mi niezgorzej. Teść procenta nieletnich wypłacał, gdy nagle otrzymujemy telegram, że teść umarł!.. Żona w lament! ja także. Pojechaliśmy oddać ostatnią przysługę. Po pogrzebie, rejent z powiatowego miasta, a serdeczny przyjaciel teścia, gdy cała rodzina się zgromadziła, odczytał złożoną na jego ręce ostatnią wolę nieboszczyka.

Moge ją wam dosłownie odczytać, gdyż na wieczną rzeczy pamiątkę dokument ten noszę przy sobie.

Tu Hilary wydobył z pugilaresu pożółkły papier, a, rozłożywszy go przed sobą na stole, czytał

Kochane dzieci! Należycie do równego działu, gdyż każde z was trojga jednakowo kochałem. Cały pozostały po mnie majątek ma iść na trzy głowy: Sobcię, wdowę po ś. p. synu moim Henryku, na ciebie synu mój, Janie i Basię, siostrę twoją, wydaną za Hilarego. Żadnemu z was z uszczerbkiem drugich ciepłą ręką nic nie dałem, płaciłem tylko, uważając, jako człowiek sumienny, was, dzieci moje, niejako za swych wierzycieli, procent najregularniej! Każde z was to poświadczy. Nie chcąc was krzywdzić, płaciłem procent według skali, przyjętej w kraju, jak i innym wierzycielom. Dziś, po mojej śmierci, każde część swą odbierze i sądzę, że mi przyzna, iż procent, jaki płaciłem, był wystarczający. Tysiąc rubli od kapitału 5, 000 to wypada 20% rocznie, ale to u nas przyjęte...

Więcej już wam czytać nie będę — ciągnął dalej, chowając papiery Hilary. — Gorąco mi się zrobiło! Więc 20% ! a ja sądziłem, byłem pewny, że najwięcej 5% ! Liczyłem kapitał 20, 000! Masz tobie! a suma nieletnich! Zkąd ja to wezmę! Nie było rady! Rzeczywiście teść mój zostawił na czysto tylko 15 tysięcy, na trzy głowy! I tak, moi kochani, dzięki wysokiemu procentowi, tej przyjętej w kraju stopie procentowej, mam obecnie kilkanaście tysięcy rubli długu na majątku i licho wie, czy się kiedy wyrobię?..

Spojrzałem na ariergardę, słuchającą w niemem skupieniu spowiadania Hilarego. Na twarzach żydków malowało się jakby rozczarowanie, spowodowane niespodzianem zakończeniem historyi, szczególniej rudy Jojne zdawał się być głęboko przejęty...

Złota myśl błyskawicą przebiegła mi przez głowę! A nuż go to wzruszyło? — pomyślałem.

Dyalog rozpoczął się od 5 %, a skończył na 3% na miesiąc. Od tej cyfry rudy Jojna, mimo smutnego przykładu, nic odstąpić nie chciał. Niepoprawny!

"INFORMATOR SPADKOWY".

Swojska á la Mark Twain, humoreska.

Ostatni telegram własny zabrał chłopak i cały materyał na najbliższy numer "Promienia Światła" znajdował się już w drukarni, gdy główny redaktor-wydawca, uchyliwszy drzwi od gabinetu, poprosił nas do siebie.

Miał minę bardzo zafrasowaną. Prawą rękę trzymał w prawej kieszeni spodni, co u niego zawsze oznaczało zły humor.

— Panowie! — rzekł na wstępie — jako ze stałymi współpracownikami "Promienia", pragnę się nad ważną sprawą naradzić, a zarazem — dodał smutnie — i niewesołą wiadomością podzielić. Siadajcie!

Obsiedliśmy dokoła stół, pokryty zielonem suknem. Obaj panowie od "polityki" usadowili się najbliżej redaktora, dalej krytyk teatralny, obok niego sprawozdawca muzyczny, mający po prawej ręce referenta ekonomicznego. Dział literacki, kronika i "Wiadomości ze świata", w osobach trzech moich kolegów, i ja, piastujący godność generalnego reportera od nadzwyczajnych wypadków, jak: pożary, przejechania, nagła śmierć, tajemnicze morderstwa, niedoszłe samobójstwa i t. d., zamykaliśmy wieniec redakcyjny.

Milczenie przerwał wydawca.

— Panowie! — rzekł, obrzuciwszy nas wejrzeniem. — Panowie! Niemiłą nowiną, jakiej wam udzielić pragnę, jest to, że straciliśmy w ostatnim kwartale 32, 624 prenumeratorów! Jeżeli tak dalej pójdzie, będę zmuszony z Nowym Rokiem obciąć wam honorarjum i w miejsce 50 kop. płacić tylko 35 kop. za wiersze, aby niedobory budżetu wyrównać. Uczynię to z wielką przykrością. Przypuszczam jednak, że nawet taka "oszczędność" nie zaradzi złemu radykalnie. Prenumeratorzy mogą w dalszym ciągu odpadać i z czasem "Promień Światła", wybijający dzisiaj 425, 837 egzemplarzy, może zmniejszyć swój nakład do połowy.

Spojrzeliśmy wylękli. W źrenicach szefa błyszczały łzy, duże, czyste jak kryształ łzy.

— Przyczyny tego smutnego stanu rzeczy — mówił w dalszym ciągu, zapanowawszy nad wzruszeniem — wykazywać wam nie widzę potrzeby. Winni wszyscy, a jądro zła tkwi w "Promieniu wiedzy", który, trawestując i naśladując nasze pomysły, odebrał nam w ten sposób całą warstwę głupich czytelników. Panowie! interes jest obopólny. Zarówno jak i wy związani jesteśmy z bytem pisma. Radźmy przeto, co czynić. Zbliża się chwila ważna, moment psychologiczny prospektu noworocznego, trzeba stanowczo "coś" takiego wymyślić, coby naszego konkurenta na głowę pobiło!

W chwili, gdy wydawca kończył piorunującą przemowę, usłyszałem dzwonek telefoniczny.

Podbiegłem do aparatu. Jakiś jegomość zapytywał, czy może kupić 200 numer "Promienia światła", w którym to numerze pomieszczoną była wiadomość o milionowym spadku na rodzinę Iksińskich.

Odpowiedziawszy: "i owszem" wróciłem na miejsce.

Dysputa już się rozpoczęła.

Obaj panowie od "polityki" radzili przedewszystkiem powiększyć format pisma. Zwłaszcza dział "przeglądów politycznych" i "sytuacyi europejskiej", zdaniem obu wnioskodawców domagał się gwałtownego rozszerzenia.

Zaoponował przeciw temu najdobitniej sam wydawca-redaktor.

— Przed rokiem — rzekł — powiększyliśmy format do takich rozmiarów, że dajemy w tekście 5834 wiersze. Jesteśmy przeto najobszerniejszym dziennikiem. Czyż czytelnicy poznali się na tem? czy sprawdzili z ołówkiem w ręku cały ogrom naszego organu? Czy porównali z tym świstkiem, "Promieniem wiedzy"? I tamci w odezwie od redakcyi rozgłosili o zwiększeniu formatu, im uwierzono na słowo. To zły pomysł, panowie! Powiększyć nasz organ do rozmiarów prześcieradła, a i oni uczynią, lub dać przyobiecają toż samo.

— A gdyby tak jakie premium bezpłatne? — wtrącił nieśmiało recenzent muzyczny. — Jakie zbiorowe wydanie arcydzieł muzyki, lub gratisowy koncert kameralny dla całorocznych prenumeratorów?

Zżymnął się redaktor.

— Co to pomoże, kochany panie, co to pomoże! Przejrzyj-no kochany pan spis premiów, udzielanych prenumeratorom naszym.

Wziął ze stołu zeszłoroczny prospekt i czyta): "Prenumeratorowie miejscowi: abonament roczny w łaźni rzymskiej... "Korneliusza" w oryginale łacińskim, najwyborniejszy, prawdziwy angielski zatrzask bezpieczeństwa, po dwa funty pasty do zaprawienia podłóg"...

— A prócz tego:

"Za wrzuceniem metalowego krążka ze stemplem redakcyi, mogą się ważyć na wagach elektrycznych, rozstawionych w miejscach publicznych... Zamiejscowi: "Podręcznik dla gry w winta" (do wyboru), dwadzieścia pięć sztuk cygar hawańskich, lub dziesięć pudełek najlepszego pudru z puszkiem, puszczadło do krwi dla bydła, portret (drzeworyt) Izabeli Hiszpańskiej"....

Reszty nie dosłyszałem, gdyż nowy dzwonek telefoniczny sygnalizował.

Interesant zapytywał o szczegóły, dotyczące spadku po kupieckiej rodzinie Ypsylonów, wymarłej bezpotomnie w Richmond Victoria. Poprosiłem go, aby się jutro w rannych godzinach pofatygował do redakcyi.

Gdym wrócił, kwestya premiów była już większością głosów odrzuconą, a przemawiał "dział literacki" za urozmaiceniem odcinka i zwiększaniem liczby "dodatków powieściowych".

— Kobiety to lubią — kończył argumentacyę. Już z ruchów wydawcy widocznem było, że nie podziela usłyszanych poglądów. Jakoż z nietajonym sarkazmem rzekł po chwili:

— Dziwię się, że właśnie pan z podobnym projektem występuje. Panu chyba najlepiej nasz odcinek znany być powinien. Dajemy obecnie codziennie 800 wierszy powieści oryginalnej, pięć dodatków tygodniowo najcelniejszych utworów europejskich. No i co, pytam? My dajemy, dają i oni. Zachwalałeś pan powieści historyczne.... kupiłem na wagę złota "Łyżwy królowej Kleopatry". Tymczasem równocześnie tenże sam autor sprzedał temu szpargałowi "Promieniowi wiedzy" także romans historyczny, w dodatku z tejże samej epoki, "Szelki Cezara". Przetłómaczono dla nas sensacyjną podróż angielskiego majtka, p. t. "Na grzbiecie wieloryba"... nasi antagoniści zaczęli natychmiast słynną fantayę: "W paszczy rekina"! To są wszystko półśrodki, drogi panie, a nam potrzeba środka! środka! całego środka!

Referent ekonomiczny, potakujący początkowo przemówieniu "działu literackiego", wobec takiego dictum redaktora, uczynił teraz ruch pogardliwy i rozpoczął krytykę poglądów poprzednika.

Mnie tymczasem donośny głos dzwonka wezwał znowu do aparatu. (Jako najmłodszy i najbliżej drzwi siedzący, musiałem za wszystkich sprawy telefoniczne załatwiać).

Tym razem czterech jakichś członków rodziny zapytywało o datę śmierci ś. p. Zygiferty Zetkiewicz, o spadku po której zrobiliśmy sympatyczną wzmiankę w numerze 137 "Promienia światła".

Wyszukałem odnośny numer pisma i żądanego objaśnienia udzieliłem. Pomimo pośpiechu, zajęło mi to kilka minut. Gdym się na pierwotnem stanowisku znalazł, przemawiał właśnie milczący dotychczas "kronikarz".

— Ja widzę jedyną drogę wyjścia — prawił stentorowym głosem — w ulepszeniu nie treści, (to się psu na budę nie zdało), lecz strony technicznej. Tak. Cobyście też na to powiedzieli, gdyby w przyszłości drukować "Promień światła" kolorami? W tytule mogłyby się znaleźć wszystkie barwy tęczy; politykę radziłbym drukować żółtą; felieton powieściowy (ex re niebieskich migdałów i niebieskich ocząt czytelniczek) błękitną; działowi ekonomicznemu odpowiadałby najlepiej kolor zielony, będący jak wiadomo symbolem nadziei. Tym sposobem zastosowalibyśmy w dziennika metodę poglądową... symbolizm... Byłaby to mojem zdaniem — kończył mówca — nowość, nietylko u nas, lecz i zagranicą dotychczas nieznana.

Wydawca słuchał z uwagą i tak rzekł wreszcie, zwracając się do kronikarza:

— Projekt pański... oryginalny... przyznaję, przypadł mi do gustu. Wartoby nad nim podyskutować. Kto z panów zechce zabrać głos.

Kronikarz spojrzał tryumfująco.

Z zaproszenia do dyskusyi skorzystał najpierw kolega "Wiadomości ze świata" i w przydługiej mowie gorąco poparł "kolorowy" projekt kronikarza; następnie "dział ekonomiczny" wygłosił niemniej swoje "pro"; trochę z przekąsem, ale zawsze życzliwie wyraził się recenzent muzyczny; reszty zaś głosów nie słyszałem, będąc zmuszonym w tym czasie osiem razy oddalać się do telefonu.

Rzecz dziwna! wszycy pytający, za wyjątkiem jednego (ten pytał o tabelę loteryjną), informowali się wyłącznie o spadki w łamach naszego organu ogłaszane. To dało mi wiele do myślenia. Jak jutrzenka zaświtał w mej głowie projekt nowy, projekt śmiały.

Tymczasem wniosek kolegi kronikarza został w konkluzyi większością głosów przyjęty. Mnie jedynie przez grzeczność spytano o zdanie. Nie wypadało mi post festum oponować, więc w krótkości pochwaliłem pomysł kolegi — ale...

Ale musiałem mieć przy tem dyablo głupią minę, skoro redaktor, przyjrzawszy mi się badawczo, spytał:

— A może pan obmyśliłeś co innego? Słuchamy.

Zarumieniłem się, jak panienka przy pierwszem wyznaniu miłości, słowa uwięzły mi w gardle.

Ta skromność podobała się redaktorowi. Wydobywszy prawą rękę z prawej kieszeni spodni, co było u niego oznaką zadowolenia, z ojcowskim gestem przystąpił do mnie i tonem zachęty rzekł:

— Mów młodzieńcze śmiało, posłuchamy chętnie. Lata w tym wypadku nic nie stanowią.

Zachęta dodała mi odwagi, więc, spojrzawszy na obu "polityków", referenta działu literackiego, recenzentów, a głównie kronikarza, zacząłem mniej więcej w te słowa:

— Podczas gdy szanowne grono panów radziło nad uratowaniem skołatanej nawy naszego czcigodnego organu, mnie losy usadowiły w pobliżu drzwi. Tej to wyjątkowo korzystnej pozycyi geograficznej zawdzięczam pomysł, jaki mi podczas ośmiokrotnego sygnalizowania telefonu przyszedł do głowy.

— Ma styl, ma styl! — zauważył nawiasowo dział literacki.

— Nie przerywać, nie przerywać — zawołano chórem.

— Mów pan dalej! — rzekł niecierpliwie redaktor.

Odchrząknąłem i po chwilowej pauzie zacząłem znowu:

— Wszyscy interesanci, których miałem zaszczyt obsłużyć przez telefon, zapytywali o jedno... Mianowicie o "sprawy spadkowe", o których w swoim czasie donosił nasz "Promień światła". Wszyscy powtarzam...

— To cóż z tego? — wtrącił pogardliwie kronikarz.

Surowy wzrok redaktora skarcił go dostatecznie za ten niekoleżeński wybryk. Ja zaś mówiłem dalej:

— W prostocie ducha przyszedłem ztąd do wniosku, że "sprawy spadkowe", wiadomości o sukcesyach, są najpoczytniejszą rubryką naszego organu, najwięcej pożądaną, najwięcej wbijającą się w pamięć ogółu, naj...

— Konkluzya! konkluzya! — przerwał mi zaciekawiony redaktor.

— Ostatecznie więc uważałbym za rzecz nad wyraz pożyteczną — kończyłem — gdyby można ten dział rozszerzyć, rozwinąć, wyspecjalizować, a bodaj stworzyć ad hoc nadzwyczajny, bezpłatny, tygodniowy...

— Dodatek! — wykrzyknął uradowany wydawca.

— Myśl pyszna! Panowie! Stworzymy specyalny dodatek spadkowy. Tylko tytuł... tytuł... to grunt! Passe-partout do wszystkich ogródków za dobry tytuł!

— Mam! mam! — zawołał teraz I-szy polityk — "Skorowidz spadkowy"!

— Staroświecczyzna! — zaoponował polityk II-gi.

— Brzmi nieeufonicznie — zauważył recenzent muzyczny.

— "Przegląd sukcesyjny" — zaproponował krytyk teatralny.

— Fe! tylko choroby bywają sukcesyjne — zakpił "dział literacki".

— To może... "Informator spadkowy" — ośmieliłem się wtrącić.

Skrzywił się znacząco antagonista - kronikarz, ale w tej chwili porwał się z siedzenia główny redaktor i biegł do mnie z wyciągniętemi rękami i wolał:

— Dobroczyńco! królu! Przepowiadałem ci świetną przyszłość w dziennikarstwie. Umysł inwencyjny! Młodzieńcze, tobie będziemy zawdzięczali, że w kolebce urwiemy łeb tej... bibule... "Promieniowi wiedzy".Ściskał mnie i całował. Więc teraz i inni zaczęli wołać:

— Brawo! brawo!

— Znakomicie! — wołał, trzepocząc rękami, polityk I-szy.

— Tytuł wiele mówiący i muzykalny — wtórował recenzent muzyczny.

— A "dział literacki" zadeklamował:

"W kolebce kto łeb urwał hydrze"...

Zrodził się entuzyazm nie do opisania. Mnie zaś oblał gorący rumieniec; stałem ze spuszczonym wzrokiem, szepcząc:

— Niezasłużony... Najpiękniejsza chwila mojego życia... Nigdy jej nie zapomnę!

Gdy pierwsze wrażenie przebrzmiało, wzięliśmy się viribus unitis do zredagowania odpowiedniej zapowiedzi "Od redakcyi".

Sam redaktor trzymał pióro.

Redakcya "zapowiedzi" zajęła dość dużo czasu. Wreszcie, po licznych poprawkach i uzupełnieniach wygotowaliśmy odezwę, która, po wyjściu z tłoczni drukarskiej brzmiała i przedstawiała się ściśle jak następuje:

" Wobec przesilenia rolniczego i zastoju ekonomicznego!

"Dbali o dobro swych czytelników, powodowani przytem myślą obywatelską przyjścia z najskuteczniejszą pomocą naszym prenumeratorom, uwzględniając zarazem ciężar położenia materyalnego ogółu, prócz nader licznych ulepszeń w samym organie, co stało się już naszą dewizą wydawniczą, dawać będziemy zupełnie bezpłatnie tygodniowo wszystkim naszym abonentom

Dodatek specyalny

p. t.

"Informator spadkowy".

"Treść każdego dodatku, redagowanego przez zjednanych przez redakcyę "Promienia światła" specyalistów, wydawanego z niemałym nakładem pracy, z olbrzymim zasobem wiedzy genealogiczno-heraldyczno-prawniczej, wypełniać będą przedewszystkiem i głównie wszelkie wiadomości o wakujących w kraju lab zagranicą spadkach, o spadłych sukcesyach, ich rozmiarze, wysokości, z szczególnemi uwzględnieniem spadków amerykańskich. Prócz tego znajdzie interesowany czytelnik w "Informatorze spadkowym" obszerny nekrolog spadkodawcy, ciepłem skreślony piórem, z wyszczególnieniem odnośnych dat, wieku, imion, a nadto przy spadkach co najmniej z czterema zerami, pomieszczać będziemy:

"Podobizny i wizerunki zmarłych spadkodawców odbite w własnej elektrotypii "Dreifarbendrukiem".

"W ten sposób spadkobiercy, już w rysach familijnych, podobieństwie rodzinnem, znajdą jeden więcej upragniony dowód dla swych legalnych, daj Boże dobrym skutkiem, uwieńczonych, starań"!

"W nadziei, że "zapowiedź" nasza odpowiada zupełnie wymaganiom chwili, ufni, że "Informator spadkowy" odda rzetelne usługi społeczeństwu — niepowodzeniem finansowem skołatanemu, przekonani o gwałtownej potrzebie, takiego (że tak powiemy) "Podręcznika", który będzie zarazem materyałem historyczno-genealogicznym naszych rodzin, utwierdzeni głęboko, że w ten sposób zadzierzgniemy nowy, silny, nierozerwalny węzeł, między spadkodawcami a spadkobiercami, powtarzamy:

"Informator spadkowy" będzie doręczony wszystkim prenumeratorom bezpłatnie!

"Oby nasze usiłowania trafiły do serc czytelników!...

Redakcya".

"Uwaga. Redakcya udzielać będzie również na żądanie wyczerpujących odpowiedzi listownych, za nadesłaniem pocztowego porta, nadto uproszony przez grono redakcyjny specyalista będzie codziennie, między 2 — 3, w biurze "Promienia światła" na usługi Szanownej Publiczności".

Tym specyalistą byłem ja, na którego barki włożono cały ciężar redagowania "Informatora", ja to również uosabiałem ogłoszonych w prospekcie mężów zasobnych w heraldyczno-genealogiczno-prawniczą wiedzę.

Krzywił się wprawdzie na to krytyk teatralny, mając niejaką pretensyę do redagowania, ex-re podsunięcia myśli, aby w "Informatorze" pomieszczać podobizny elektrotypiczne, ale redaktor — wydawca rozwiał marzenia konkurenta, mówiąc stanowczo:

— Skoro Kolumb odkrył Amerykę — niechże nią rządzi.

Poczem oficyalnie zamianował mnie "referentem spadkowym", z podwyżką dotychczasowej pensyi o 242 ruble miesięcznie. Nadto udzielił cennych wskazówek i rad, dotyczących przeróżnych źródeł, z których mogłem zaczerpnąć pożądanego materyału, resztę zaś pozostawiał mej obrotności i sprytowi.

— Pan już jesteś kawałek. Figarzysty" — chwalił mię, zachęcając — jeżeli się tylko nie zaniedbasz i będziesz w dalszym ciągu rozwijał wrodzone zdolności, wróżę panu świetną przyszłość w dziennikarstwie. Nam właśnie takich ludzi potrzeba!

Wobec tak pochlebnego uznania rozwinąłem gorączkową działalność. Zawiązałem stosunki z notaryuszami, z wydziałem hypotecznym, z sekretarzami konsulatów, z zakładami pogrzebowymi, słowem, nie pominąłem żadnego źródła, aby tylko pozyskać informacye szybkie i pewne.

Jakoż rezultat przeszedł oczekiwanie. Pierwszy numer "Informatora" przedstawiał się okazałe. Ujawnione spadki wynosiły summa summarum dwa miliony ośmkroć sto tysięcy dwieście ośm rubli, cztery dreifarbendruckowe podobizny bogatych nieboszczyków, (był między nimi jeden milioner w ramkach), zdobiły pierwiosnek mego pomysłu.

Rzecz prosta, że i cel główny został osiągnięty. "Promień światła" zyskał z górą piętnaście tysięcy prenumeratorów, a sprzedaż uliczna "Informatora" dosięgła niebywałej ilości egzemplarzy. Czytały wszystkie sfery, od suteren do piątego piętra" i facyatek.

Tryumfowałem, a redaktor - wydawca mówił mi odtąd:

— Moje serce!

Pierwszy kwartał przeszedł szczęśliwie. "Ci" z "Wiedzy" pękali ze złości.

Nie mogę jednak twierdzić, aby redagowanie "Informatora" było łatwem. Trafiały się również drobne przykrości: reklamacye, zaprzeczenia. Nadto korespondencye z interesowanymi, a zwłaszcza ustne objaśnienia, zajmowały mi wiele czasu. Główną jednak trudność stanowiło dostanie w porę podobizn zmarłych bogaczy. Radziłem sobie jednak jakoś, a że właśnie zbankrutował jeden z fotografów, namówiłem redaktora do nabycia na licytacyi po nim klisz fotograficznych i starych dagerotypów, w nadziei, że się czasem między niemi i portret jakiego spadkodawcy znaleźć może.

Na materyale faktycznym nie czułem jednak braku.

Ale już w drugim kwartale zrobiło się krucho. "Źródła" wyczerpywały się, wiadomości nadpływały skąpo, a "grubszych" sukcesyi nie było całkiem.

Z każdym dniem stan pogarszał się jeszcze. Doszło do tego, że zecerzy do ostatniej chwili musieli czekać na materyał, a częstokroć składać na interlinie "tłustszym" drukiem, aby tylko szpalty zapełnić.

Upozorowałem to w nowej odezwie "od redakcyi" dbałością o wzrok Szanownych Czytelników, który przez techniczne ulepszenie pisma mniej odtąd na wytężenie narażonym będzie...

Ale koniec końcem było źle!

Ostatecznie, zaproponowałem redaktorowi-wydawcy, aby "Informator", zamiast dwa razy tygodniowo, wychodził raz jeden. Ani słuchać nie chciał.

— Niepodobna! — powsiadł na mnie z góry, zwłaszcza teraz przed końcem kwartału, gdy ci idyoci... z "Wiedzy" zapowiadają wprowadzenie nowej rubryki: "Małżeństwa mieszane". Nigdy! rób pan co chcesz. Musimy wychodzić i to w zwiększonym formacie.

— Brak materyału... spotęgowany upadek materyalny na "przednówku", przyczyniają się do zaniku sukcesyi — wtrąciłem lękliwie.

— Tem więcej starać się powinniśmy. Właśnie "upadek materyalny" — wygłosił z naciskiem — to woda na nasz młyn! — Rozumiesz pan!? Im większa bieda, tem pożądańsza każdemu gratka! spadeczek! sukcesyjka!

— Kompletny brak materyału, panie redaktorze! — powtórzyłem jeszcze lękliwiej.Żachnął się.

— Moje serce! Od czegóż jesteś dziennikarzem! Fe, wstydź się pan mówić takie rzeczy. Drobnostka! Czapkowskiego z pewnością nie bolałaby o to głowa. Trzeba sobie radzić.

Wzmianka o Czapkowskim, mym antagoniście, nadto nacisk, z jakim redaktor, wydawca wymówił zdanie: "trzeba sobie radzić", położyły kres wahania.

— Więc można? — spytałem już śmielej.

— A to dobre! Jeszcze większa sensacya! Ale zawsze ostrożnie. Dobierać nazwiska albo zupełnie popularne, jak: Malinowski, Müller, Dąbrowski, Szulc, lab jakie wyszukane, z pierwszej lepszej powieści. Uśmiercać, panie, w miejscowościach odległych, pozbawionych szybkiej komunikacyi. Zachować jakie takie pozory prawdopodobieństwa, a utrzymamy się na stanowisku. Zwłaszcza Ameryka, moje serce, A... me... ry... ka! — dokończył.

Zrozumiałem.

I znowu "Informator" ożywił się bardzo. Fabrykowałem zmarłych na potęgę, spadki sypały się jak z rogu obfitości. Nazwisk przeróżnych dostarczał mi spis alfabetyczny rodzin, szyldy kupieckie; kazałem również umierać bohaterom i bohaterkom powieściowym, kułem przytem zupełnie nowe, dobierając pierwiastków najmniej, prawdopodobnych, dla uniknięcia jakichkolwiek kolizyi. Podobizn miałem na zawołanie poddostatkiem. Nabyte po fotografie — bankrucie klisze i dagerotypy były pod tym względem nieprzebraną kopalnią. I radziłem sobie czas jakiś. "Informator" wychodził regularnie.

Lecz od tej chwili, pomimo nieustannej ostrożności, bacznego dobierania cudacznych nazw, pomimo, iż fabrykowani spadkobiercy, zasypiali snem wiecznym", prawie zawsze w stronach odległych, odciętych od świata, coraz częściej przytrafiały się "dzikie" pretensye wprowadzonych w błąd czytelników, reklamacyi było bez liku, a często gęsto trafiały się również interwencye osobiste, nader dla mnie przykre.

Co najdziwniejsza, że fakta, najstaranniej zmyślone, bywały nie rzadkim do podobnych wystąpień powodem.

Raz, po wyjściu doborowo skłamanego numeru, wpada do mego gabinetu zakwefiona dama w grubej żałobie.

— Jestem Serafina z Mamutowiczów Powidełkowska — rzecze, dygając od proga.

— Bardzo mi przyjemnie. Czem mogę służyć?

— Ja do pana redaktora z pretensyą... Oblicze moje wyraziło zdziwienie i ubolewanie,

a pani Serafina, wyjmując z podręcznej torebki ostatni numer "Informatora", mówiła dalej:

— Ot właśnie wyczytałam bolesną wiadomość o zgonie ś. p. Izydora Mamutowicza, zamieszkałego na wyspach Karolińskich. To mój właśnie brat stryjeczny.

Zatkała.

— A panowie — skarżyła się dalej — piszecie, że w braku bliższej rodziny, cały majątek przechodzi na dalekich krewnych Telefonowskich i Gudronitowiczów. Ja Gudronitowiczów znam, to żadni krewni kochanego Izydora. A ja siostra, bawiliśmy się razem, dziećmi będąc. O panie, czy się to godzi?

Musiałem ją uspakajać, choć wpisując w poczet zmarłych Izydora Mamutowicza, byłem przekonany, że taki osobnik nigdy światła dziennego nie oglądał.

Udobruchałem wreszcie babinę zapewnieniem, że w najbliższym numerze pomieścimy odpowiednie "sprostowanie" i, życząc jej jaknajrychlejszej windykacji spadku, przyrzekłem sobie w duchu nie pisać już więcej o "braku bliższych krewnych".

Ale złośliwe fatum nie przestało mnie prześladować. W tydzień coś później miałem znowu aferę z innego zupełnie powodu.

Siedzę sobie w zwykłych godzinach przyjęć w gabinecie. Nagle wbiega niski, otyły jegomość w stroju podróżnym i podtykając mi prawie pod nos zgnieciony egzemplarz "Informatora", pyta stante pede stentorowym głosem:

— To pan wypisuje te... te... bzdurstwa?

— Ja... tego... niby... — bąkam przerażony.

— A to ładnie kpić sobie z porządnych ludzi! Narażać ich na koszta! Na to trzeba być...

— Z kimże mam przyjemność? — przerywam, cofając się za stół.

— Hubert, Jan... dwóch imion, bo w naszym rodzie zawsze Jan być musi... Apsikowski... tak, Apsikowski.

Skłoniłem się, nie wiedząc jeszcze o co idzie.

— Ten sam Apsikowski, który przez was odbył podróż, panie, do Islandyi, po spadek, panie, i przywiózł panie... figę!

Skupiłem pamięć. Nazwisko nic mi nie mówiło.

— Czegóż pan gęby wie otworzysz? — wrzeszczał. — Tak, teraz trusie. Ale pisać o spadku po Benignie z Apsikowskich Wahadło to można? hm!?

— O zgonie Benigny Wahadło pisaliśmy, lecz bez nadmienienia, że była z domu Apsikowska, bo tego szczegółu nie wiedzieliśmy zupełnie. Może to inna? — ośmieliłem się wtrącić.

— Inna! A jakże! Taż sama! Któż może wiedzieć odemnie, syna jej rodzonego brata? taż sama, tylko, że nie umarła w Islandyi, lecz w Kozienicach; nie zostawiła milionów, lecz, panie, domek jak psia buda i czworo dzieci. A ja, panie, tłukłem się przez morze... namarzłem. O małom karku nie skręcił na lodowcach.

— Pocóż było jeździć, skoro pańska ciotka mieszkała w Kozienicach?

— Ale się włóczyła po świecie, bo była waryatką, panie, i ojciec zerwał z nią stosunki. Licho wiedziało, gdzie ją tam śmierć zaskoczy.

Krzyczał jeszcze czas jakiś, ale się w końca ułagodził i nawet po przyjacielsku podał mi rękę na pożegnanie, tylko odgrażał się, że wydawcę o zwrot kosztów podróży zaskarży.

Nie zrobił jednak tego pan Apsikowski, ale zato ja, opowiedziawszy redaktorowi o zajściu, ponowiłem prośbę o zmniejszenie numerów "Informatora, " skarżąc się na nadmiar pracy i niebezpieczeństwo, na jakie bywam narażony.

Zamknął mi usta wzniosłym aforyzmem: "Dziennikarz, to żołnierz na stanowisku! Wolno mu zginąć, tchórzyć nie wolno".

Ustąpiłem. I rzeczywiście mogę sobie dziś zaśpiewać: "Jam śmierci w oczy zajrzał zbliska... "

Było to z końcem półrocza. Redaktor-wydawca przypomniał mi o potrzebie ożywienia "Informatora" w tej porze, przyrzekając podwyższyć pensyę od pierwszego.

— Trzeba jakiego milionera zgładzić — radził jowialnym tonem.

Jakoż zgładziłem. A że przy takiej "gratce", stosownie do "zapowiedzi", należało koniecznie dać podobiznę w własnej elektrotypii odbitą, wybrałem przeto najlepiej zakonserwowaną kliszę ze zbiorów po zbankrutowanym fotografie, kazałem "wytrawić" i w ten sposób uzupełniłem nekrolog Johna Tomasza Koczobutta, bogatego plantatora trzciny cukrowej, zmarłego w stanie kawalerskim na żółtą febrę.

Oj, miałem ja febrę, choć nie żółtą. Mało brakowało, a byłbym się sam dostał na szpalty "Informatora spadkowego, " tylko że moi sukcesorowie nie mieliby kłopotu z podziałem spadku.

W parę dni po zgonie Koczobutta, który mi się udał świetnie, bo odbitka elektrotypiczna wyszła znakomicie, wszedł do mego dziennikarskiego ustronia wysoki mężczyzna w sile wieku, z wąsem sumiastym od ucha do ucha i, nie mówiąc ani słowa, stanął przedemną oko w oko.

Spojrzałem. Twarz znajoma. Przybyły, milcząc, patrzy na mnie i tylko wąsami groźnie rusza.

— Miałem już gdzieś przyjemność... — zaczynam.

W tej chwili wąsal chwyta mnie za gardło, ściska i wrzeszczy:

— A łotrze! łotrze jeden! ja ci dam! To ty moje nazwisko przekręcasz, nieboszczyka ze mnie robisz! Fotogramy, paneńku, publikujesz! Ja ci dam pochowanie za życia!

I krzyczał tak i okładał mnie, gdzie popadło. Struchlały, nie mogłem przyjść do słowa, to jednak pojąłem, że mniemany portret milionera Koczobutta, był w istocie podobizną żyjącego, silnego osobnika.Że żył i siłę miał, przekonałem się namacalnie. Tymczasem siłacz nie pardonował.

— Poczobutt, nie Koczobutt! Poczobutt! Żywy, nie umarły, żywy! — wykrzykiwał raz po raz, potężną dłonią stwierdzając prawdę swych słów.

Rozpacz dodała mi odwagi. Zacząłem się bronić. Podczas szamotania się wypalił rewolwer, który zawsze nosiłem w kieszeni. Kula ugodziła mnie w bok.

Więcej nie pamiętam.

Przyszedłszy do zdrowia, dowiedziałem się, że "Informator" wychodzi jeszcze, że go redaguje ten idyota Czapkowski, który, nawiasem mówiąc, o "dramacie w redakcyi" rozpisał się w "Promieniu światła" przez kilka numerów. Przychylni donieśli mi również, że "Informator" teraz źle idzie, bo Czapkowski nie ma w tym kierunku szerszej inwencyi.

Jakoż musiała być w tem część prawdy, bo niebawem zgłosił się do ranie redaktor-wydawca z propozycyą objęcia nanowo obowiązków.

Odmówiłem stanowczo. Nie głupim!

Dziś pracuję w "Promieniu wiedzy", gdzie już zaprowadziłem nową rubrykę "Panien na wydaniu", a z Nowym rokiem obejmę kierownictwo nadzwyczajnego dodatku (raz na miesiąc) p. t. "Wskazówki posagowe".

Ci ze "Świata" pękają ze złości.

SPRAWOZDANIE NAUKOWE Z POŚLADOWA.

Ludność Pośladowa kładła się spać z zachodem słońca, z kurami. Patryarchalny ten zwyczaj mieszkańców sławetnego grodu, troskliwie przestrzegany przez rodziny Pośladowiaa, z wyjątkiem kilku zepsutych cywilizacyą zachodu osobistości, przynosił ogółowi podwójną korzyść: moralną i fizyczną.

Moralną — ponieważ nurtująca gdzieindziej podwaliną społeczną kwestya ograniczenia godzin pracy do umysłów Pośladowian nie miała zupełnie dostępu; fizyczną — gdyż wiadomo, że "wyspanie się", jako funkcya fizyologiczna, znakomicie wpływa na stan cielesny jednostek, a mens sana in corpore sano...

Była jeszcze i trzecia korzyść, pośrednia, mająca zarówno z moralnem, jak i fizycznem zdrowiem styczność — oszczędność oświetlenia.

Wprawdzie zysk z tej przyczyny nie nosił charakteru "powszechnego dobra", gdyż oświetleniem publicznem miejskiego terytoryum na mocy przedpotopowej koncesyi, udzielonej przez naturę, zajmowało się towarzystwo księżycowe, w każdym jednak razie oszczędność w materyałach światłodajnych przynosiła znakomitą korzyść kieszeniom pojedyńczych jednostek, gdyż, według skrupulatnego obliczenia Judki Weichselfischa, Pośladów w sezonie zimowym spotrzebowywał miesięcznie: trzy naftówki kanfiny, dwa kamienie świec łojowych i około dziesięciu funtów świec stearynowych, po pięć sztuk na funt.

Za wierność statystyki pana Weichselfischa sumiennie poręczyć można; stąd prosty wniosek, oparty na wiarogodnych danych, że wydatek na oświetlenie w rozkładzie na parutysiączną ludność Pośladowa wynosił niewiele.

Sprawa to prywatna, jednakże na podniesienie zasługująca. Dodać jeszcze należy, bo prawda przedewszystkiem, iż rachunek prawdopodobieństwa kosztów oświetlenia "na głowę" ulegał faktycznie niejakiej redukcyi, ieśli wziąć pod uwagę, że z tegoż światłodajnego źródła, którego dostawcą i generalnym szafarzem był powyżej wymieniony Judka "Weichselfisch, czerpały również instytucye publiczne i zakłady rozweselające, które z konieczności zarywały czasem nocy.

Więc magistrat, który, prócz lamp biurowych, miał łakomego konsumenta nafty w zawieszonej na słupie latarni; więc miejscowa poczthalterya oświetlana dla dobra służby do godz. 7-ej wieczorem, t. j. do chwili wyprawienia "ostatniego traktu"; więc apteka, szlaban na moście, dzierżawiony przez tegoż Weichselfischa, a nadewszystko restauracja Nepomucena Karczochy, nienasycona pożeraczka oleju skalnego, bo posiadająca aż trzy lampy o ulepszonych palnikach.

Nieraz też śmietanka pośladowska przy "wengtenie" lub pogawędce, w której rej wodził, rozpowiadając de publicis, właściciel poczthalteryi, pan Wiorstowicz, przesiadywała w zakładzie Karczochy do późnej nocy, a w przeddzień świąt nawet do świtu.

Rzecz prosta, iż wskutek przydługich posiedzeń, odbywanych nie "poomacku", konsumcya nafty była znaczna i Weichselfisch uważał restauratora za najgrubszego odbiorcę. Skarbił sobie też względy Karczochy, zachodząc niekiedy na posiedzenie do restauracyi, biorąc udział w rozprawach politycznych, grając w domino, jednem słowem, przyczyniając się do ożywienia i przedłużenia zebrań.

Mróz trzymał, zawieszony w oknach apteki termometr wskazywał 5 stopni niżej zera. Słońce gasło. Mrok wieczorny sadowił się już po wąskich uliczkach miasteczka, tylko na rynku walczył jeszcze z nadpływającymi cieniami nocy odbrzask dzienny, ślizgając się po taliach zamarzniętych kałuży.

Wreszcie i nad systemem wodno błotnym pociemniało; zaróżowiona tarcza słoneczna przejrzała się jeszcze raz w stalowej korbie studni miejskiej, świetlana struga jeszcze raz zamigotała na blaszanym dachu magistratu i słońce zbiegło gdzieś daleko za góry, za lasy, za szlaban, przy którym Judka Weichselfisch robił właśnie dzienny obrachunek z mostowego (po dwie kopiejki od konia).

Pośladów, okryty płachtą ciemności, zabierał się do spoczynku. Zakurzyło się z kominów, z różnych stron dolatywało donośne szczekanie spuszczonych z łańcucha psów, rozbrzmiewał ochrypły głos i kołatanie stróża nocnego, pełniącego równocześnie obowiązek woźnego magistratu.

Judka Weichselfisch, schowawszy w kieszeń długiego chałata utargowaną z "mostowego" kwotę i przykazawszy pełniącemu per procura funkcyę mostowniczego, Lajbusiowi, zamknąć na noc szlaban na kłódkę, ruszył ku domowi. Musiał jeszcze zajrzeć do słupa, a następnie nosił się z zamiarem odwiedzenia pana Karczochy, spodziewając się dziś dość licznego zebrania, z powodu przypadającego w dniu jutrzejszym święta.

Judka Weichselfisch, człowiek otarty w świecie, bywalec, lubił towarzystwo, lubił nawet bezinteresownie.

W ostatnich czasach zasmakował w polityce, zwłaszcza losy Artona zaciekawiały go niezmiernie. Spieszył więc, aby się nie opóźnić, a że dla przyjemności nie zwykł zaniedbywać obowiązku, wstąpił do sklepu, zamknął go na żelazną zasuwę, zjadł przyrządzoną kolacyę, schował w kieszeń na przekąskę przy piwie kawałek chały i tak załatwiwszy się z najpilniejszemi sprawami, ze swobodną myślą zjawił się w restauracji.

Z wyjątkiem Wiorstowicza znalazł już całe towarzystwo przy kuflu.

Jako człowiek dobrze wychowany, rozpoczął od powitania:

— Dobry wieczór państwu...

— Dobry wieczór, Judka! sznlom alejchem! — odpowiedział obeznany nieco z hebrajszczyzną prowizor farmacyi, Albin Merkurowicz.

— Dobra mina! Pewnie Weichselfisch nieźle dziś utargował, a i z "mostowego" porządnie kapnąć musiało? Widziałem kilkanaście furmanek na szosie — wtrącił tonem pytania sekretarz magistratu, stary kawaler, nieużyczliwy, a siedzący na groszu kutwa, Stempelski.

— Pewno! kieszeń wypchana... Możebyś zagrał w wengtena, albo w "oko" — zaproponował pan Izydor Przepędzki, pisarz prowentowy z pobliskiej wioski, bawiący czasowo za sprawunkami w Pośladowie.

— Zagrać... ny ! po co takie bałamuctwo. Ładne słowo lepsze od gry, zresztą teraz ciężkie czasy na takie zbytki — odparł Judka, zasiadając przy stole.

— Et! narzekasz, a o zakładbym poszedł, żeś z, samego mostowego uzgarniał już na posag dla Małki — przerwał Merkurowicz.

— Wolne żarty pana prowizora! Z czego? z mostowego... Niech moje wrogi mają ten dochód! Trzyma człowiek ze zwyczaju... Trzymał dziadek, trzymał ojciec... trzymam i ja, ale żeby nie sklep... to auf meine munes nie byłoby żyć z czego. Co pan chce! to nie dawne czasy, teraz szlachta czwórką nie jeździ, chłop chodzi piechotą, a nie, to za mostem przystanie paskudnik, żeby nie płacić! skąd ma być dochód?...

Weichselfisch, mijając się nieco z prawdą pod względem wysokości dochodu z mostowego, z drugiej strony miał niejaką racyę, przytaczając reformę w ekwipażach szlacheckich. Również twierdzenie, iż wydzierżawiał myto dla wspomnień rodzinnych, nie było pozbawione podstawy.

Rodzina Weichselfischów zżyła się z Pośladowskim mostem; trzy pokolenia siedziały, wychowały się w budce nad rzeką, sam Judka ujrzał tam światło dzienne, nic więc dziwnego, że nadmoście miało dlań pretium aftectionis.

Czasem syn szlachecki, dorobiwszy się grosza, odkupuje za duże pieniądze wioskę rodzinną, gniazdo ojczyste, czasem nawet przepłaca... Dlaczegóżby Judce nie było wolno mieć tej samej przyjemności przy dzierżawieniu mostu?

Ale ludzie są podejrzliwi. Pan Merkurowicz miał właśnie tę wadę i, na słuszne wywody Weichseifischa nie zważając, upierał się przy swojej propozycyi...

— Ta... ta... ta! Gadaj Judka zdrów! mnie w pole nie wywiedziesz! Lepiej się nie wykręcaj sianem i siadaj do gry. Utniemy partyjkę "stukułki"... Wygrany funduje piwo... Zgoda? i pan sekretarz z nami.

Stempelaki skinął potakująco głową.

Wobec uczestnictwa urzędowej figury, Judka, godząc się już z przeznaczeniem, z głębokiem westchnieniem wygłosił:

— Niech będzie stukułka... Skoro pan sekretarz jest na to amator.

Czuwający w pobliżu Karczocha na "jednej nodze" pobiegł po karty i niebawem całe grono, założywszy "pulę" zasiadło do gry.

Widocznie jednak przeznaczenie nie chciało, aby Judka padł ofiarą hazardu tego wieczora, bo w chwili, gdy pan Stempelski, mając w kartach króla, "zarabował" asa i już wyciągał rękę po wygraną, ukazał się we drzwiach Wiorstowicz z okrzykiem:

— Popękacie z ciekawości, jakie nowiny przynoszę! Koniec świata, jak honor kocham! Przy tych słowach podszedł do stołu i dla przerwania dalszej gry pomieszał leżące karty.

Spojrzał nań z wyrzutem Stempelski. Przepędzki niechętnym obrzucił wzrokiem, bo, mając trzecią damę atutową, spodziewał się "oblizać lewą" — lecz chwilową urazę przemogło zaciekawienie.

— Cóż takiego? — spytano chórem.

— Może Bismarck umarł? — zagadnął nadsłuchujący pan Nikodem, wielki nieprzyjaciel Niemców, którym upadek dobrobytu wśród szlachty, a co za tem idzie, stagnacyę we własnym interesie przypisywał.

Przybyły potrząsł głową.

— To może jaki wypadek z Artonem? — zapytał Weichselfisch.

— Ho! ho! z Artonem? już kaput! — objaśnił pocztmistrz. — Siedzi już w klatce... Anglia... wydała go władzom francuskim.

Judka splunął.

— Ale co tam Arton! — opowiadał z entuzyazmem Wiorstowicz. — Odkrycie! znakomite odkrycie! Panie Merkurowicz, pana to najbardziej zainteresować powinno...

— Słucham! słucham! naczelniku. Mówcież! — dopraszał nie pan Albin.

— Krótko powiem... niema już tajemnicy! fotografia wszystko wykrywa... panie Albinie!

Pan Albin namiętnie uprawiał fotografie, miał aparat i jako fotograf-amator zyskał już wielkie powodzenie u płci pięknej, nic przeto dziwnego, że nowina, przyniesiona przez poczthaltera zaciekawiła go niezmiernie.

Przysunął się bliżej, oczy wytrzeszczył i, potrząsając rękę Wiorstowicza, wykrzykną!:

— Gadajże, naczelniku! A to ciekawe! muszę zaraz to odkrycie wypróbować...

Wiorstowicz dla wzbudzenia większej ciekawości milczał czas jakiś, a po chwili z flegmą wydobył z kieszeni surdata zwitek najświeższych gazet...

— Macie! czytajcie! umyślnie schowałem te numera dla was — rzeki, łącząc słowa z uczynkiem.

Rzucono się do dzienników.

Zapanowało ogólne milczenie, o stukułce nikt już nie pomyślał, nawet gospodarz, tak zawsze troskliwy o gardła gości, zapomniawszy o przyniesieniu świeżej kolejki, zabrał się do czytania.

Po chwili Weichselfisch, który z druku niewiele mógł pojąć, o co właściwie idzie, przerwał, pytając:

— Zwyczajny figiel! co wielkiego?

— Głupiś Judka! — odparł bez ceremonii, urażony lekceważeniem fotografii, Merkurowicz — Przewrót... przewrót zupełny... Odkrycie Roentgena to historyczna karta w dziejach fotografii.

— Tak! tak! — zawtórował Przepędzki.

— To się wie — potaknął Wiorstowicz. — Teraz z pomocą fotografii będzie można zdjąć podobiznę przedmiotu, ukrytego w szkatułce, w komodzie...

— Jak to? — spytał Judka...

— Przypatrz - że się, Weichselfisch. Oto rycina, zdjęcie klejnotów, zamkniętych w kasetce, to wizerunek zwichniętego piszczela...

— Nowy wynalazek i w medycynie zatem znajdzie zastosowanie — zauważył Stempelski.

— Mamy już tego przykład — pouczał poczthalter — oto wyjęcie kuli, siedzącej w ciele od lat kilkunastu, której nadaremnie poszukiwano.

— Patrzcież! patrzcież państwo! koniec świata! Do czego to doszło — rozważał Stempelski — słowo uczciwości daię, to przechodzi pojęcie o wyobrażeniu. Teraz na ten przykład, przy superrewizyi symulacya... zdechł pies! Udasz kulawego, głuchego, powiesz, że masz rękę złamaną... odfotografują i... pod karabin.

— To się wie! — potaknął Wiorstowicz. — Wszystkie sztuczki na nie!

Teraz już i Judka zaczął kiwać głową w zamyśleniu...

— To wielka rzecz! — rzecz po chwili. — Rarytny wynalazek. Jak się nazywał ten... ten mądry fotograf?

— Nie prosty fotograf, lecz profesor. Profesor Roentgen — ujął się pan Albin.

— Roentgen — powtórzył Judka. — Czy on nie z "naszych" przypadkiem? Na tym interesie można zarobić ładny grosz!

Karcący wzrok Merkurowicza był dostateczną odpowiedzią na rodowodowe pytanie Judki; nie dotykając już przeto pochodzenia wynalazcy, Weichselfisch począł w dalszym ciągu dopytywać się o praktyczne zastosowanie wynalazku.

— To, proszę pana — rzekł, zwracając się do prowizora, którego kompetencyę uznawał — przed takim promieniem nic się nie uchowa. Dajmy na to biżuterye w zamkniętej skrzynce można odfotografować? A co taka rurka kosztuje?

— Tego nie wiem, ale odfotografować wszystko można. Promienie Roentgena czynią każde ciało przezroczystem. Naprzykład przez ciało ludzkie widać kości i soczewka fotograficzna odkrywa... — objaśniał.

— To mniej więcej w tem świetle ciało jest jak galareta z nóżek — wtrącił pan Nikodem Karczocha.

— Porównanie właściwe i trafne... a nietylko ciało, ale i drzewo, pod wpływem tych promieni galarecie; e — tłómaczył naukowo pan Albin.

— To, z przeproszeniem pana prowizora — spytał Weichselfiseh — jakby się na ten przykład trafił złodziej fotograf z taką rurką, to mógłby w kuferku pieniądze wypatrzeć i, nie daj Boże, ukraść.

Pana Stewpelskiego, mającego kapitały przechowywane w zwykłem biurku, ciarki przeszły. Pobladł i z uwagą oczekiwał odpowiedzi prowizora.

— Zapewne — rzekł tenże — ale kasy ogniotrwałej nie przepatrzy, bo metal nie przepuszcza...

— Nie przepuszcza — powtórzył uspakajająco sam do siebie sekretarz magistratu.

— To jeszcze niewiadomo z pewnością — zaoponował Wiorstowicz. — Z każdym dniem wynalazek robi nowe postępy. Czytałem, że już listy w zamkniętych kopertach odfotografować i czytać mogą.

— Niby to tego naczelnik bez fotografii nie potrafisz — szepnął mu na ucho Przepędzki.

— Daj pan pokój z żartami! My tu rozmawiamy na seryo — odrzekł poczthalter.

Wzmianka o listach niezmiernie zaintrygowała pana Albina. Kochał się na zabój w pannie Eugenii, najmłodszej córce burmistrza, a miał przeczucie, że bogdanka go zdradza, bo często koresponduje z "kimś" z Warszawy. Próbował wykryć tajemnicę, ale listy były rekomendowane, więc Wiorstowicz stanowczo od współudziału się uchylał i pieczęć tajemnicy, mimo usilnych próśb zakochanego, nie została naruszoną. Teraz przyszło mu do głowy... a nuż!

Odciągnąwszy przeto na bok poczthaltera, zaczął:

— Wiecie, panie naczelniku! W waszych rękach los mój! Przeczuwam, że Genia mię zdradza: ale chcę mieć pewność. Jadę do Warszawy, kupuję aparat Roentgena i... jeśli naczelnik mię kochasz, odfotografujemy jej listy! Przecież pies się nie dowie! A jej do oczu pokażę! Niech wie, że mnie, prowizora farmacyi, na dudka wystrychnąć nie można...

— Pogadamy o tem potem, kochany panie! — odpowiedział wymijająco Wiorstowicz, a, wracając do stołu, dodał:

— A pamiętajcie tam o flaszeczce odecoloń dla mnie... i fiksatuarek zdałby się...

Przymówka wydała się Merkurowiczowi dość obiecującą na przyszłość, więc, uśmiechnąwszy się, odrzekł:

— Jutro naczelnikowi sam wszystko przyniosę...

Mimo chwilowej nieobecności dwóch towarzyszów, dysputa na temat promieni Roentgena nie ustawała.

Najwięcej zainteresowania zdradzali Weichselfich i Stempelski. Każdy jednak z innego powodu. Kiedy bowiem sekretarz rozmyślał nad ochroną przeciw skutkom wynalazku, dzierżawca mostu rozważał praktyczne zastosowanie cennego odkrycia w stosunkach ekonomiczno-kredytowych.

Po dłuższem zastanowieniu się spytał wreszcie Merkurowicza:

— Bez urazy, panie prowizorze, ja mam jedną myśl. Na ten przykład w kupieckiem stanie trafi się czasem brzydka potrzeba zrobienia zajęcia z komornikiem u którego z obywateli. Zwyczajnie kiepskie czasy... Trafi się, że człowiek przyjedzie na grunt, a tam nic niema, same graty... Co lepszego... srebra... kosztowności... pochowają w dziury... Trzeba brać co jest. Kłopot, subiekcya, koszt na turmanki... nieprzyjemność. To ja myślę, że jakby przyjechał z takim rurkiem i puścił światło na dwór, toby wszystko widział jak na dłoni... gdzie srebra... gdzie porcelana... gdzie droższe rzeczy są... I obyłoby się bez kłopotu. Człowiek szedłby prosto do takiego miejsca, do takiej kryjówki i kładł pieczęć... Czy ja dobrze powiedziałem?

— No! przykra to rzecz zajęcie, panie Weichselfisch, ale w istocie wynalazek Roentgena i tu dałby się zastosować, ale potrzeba na to specyalisty, fotografa. Człowiek niekompetentny nic tu nie zrobi.

— Jak trza! to trza! będzie fotograf. Jak to wejdzie w modę, to w każdem miasteczku będziemy mieli takiego specyalistę. Czy wielki wydatek?

— Niewielki, ale zawsze jest...

— To się później wszystko w kosztach doliczy...

— Jeśli to prawda, co mówicie — wtrącił na to pisarz prowentowy, pan Przepędzki — to i zboże w spichrzu odfotografować można.

— Takoż — upewniał pan Albin.

— Śliczna rzecz! śliczna rzecz — z uwielbieniem wygłosił Weiehselfisch i, nie czekając dalszych rozpraw, pożegnał obecnych, aby się jaknajprędzej radosną wieścią ze współwyznawcami podzielić.

Pozostali przedstawiciele inteligencyi Pośladowa debatowali nad wynalazkiem Roentgena do białego rana.

Przy naukowej rozprawie pękł bez mała antałek piwa, ku wielkiej radości pana Nikodema Karczochy, który, pijąc z gośćmi na zdrowie wynalazcy - profesora, wyraził jedynie obawę, że z pomocą takiej rurki nawet do garnków, bez wiedzy gospodarza, zajrzeć można Nawet pokrywa nie pomoże!

W parę dni potem pan Albin Morkurowicz wybrał się do Warszawy po nowy aparat, z którego pomocą miał nadzieję zdemaskować obłudne serce panny Eugenii, pan Stempelski sprowadził sobie kasę ogniotrwałą na kapitały, a Judka Weichselfisch wyprawił najmłodszego syna, Mendla, na naukę do fotografa w Kozienicach.

— Nie płacz, Surę! Będzie miał z czasem ładny kawałek chleba! Będzie z rurką i komornikiem jeździł na zajęcia — utulał żonę, lamentującą przy odjeździe Benjamina.

Taki wpływ wywołało w Pośladowie odkrycie Roentgena.

RUCHLA TIULIK.

Koszerów był bardzo ładnem miastem, sławnem miastem. Prosty rachunek, który i na palcach zrobić można, pokazuje, że tam, gdzie mieszka trzy tysiące pięćset ludzi, a z tych trzy tysiące trzysta jest prawdziwych żydków, to takie miejsce musi być koniecznie miasto, śliczności, miasto!

To też i Koszerów nie był żadną osadą, gdzie byle cham, byle grubijan może być zaraz urzędnik, zaraz wójt... ale prawdziwem miastem zmagistratem, kanałem, bóżnicą, mykwą i innemi sanitarnemi ulepszeniami, ku wygodzie trzech tysięcy trzystu wyznawców Jehowy. Gdyby nie te dwieście gojów, prostych łyków do cep i motyki, to Koszerów byłby z pewnością jeszcze sławniejszy. Byłby bez mała tak sławnym, jak Pacanów, Osiek, Kozienice, była by to sławność pierwszej gildyi! Ale jak w stadzie cienko wełnistych owiec kilka, parę sztuk włochatych świniarek, kilka braków robi gruby feler, tak te dwieście ordynaryjnych łyków, zwyczajnych grundali, psuło cały porządek, cały gust!

Stąd między sławnością Osiek a a Koszerowa był taki kawałek różnicy, jak między kupcem pierwszej, a drugiej gildyi. Zawsze to było bardzo rarytne miasto, poszukać daleko takiego miasta!

Miało nawet trzy murowane kamienice w rynku.

A jaki to był rynek! Na wszystkie strony świata można było z niego wyjechać i na wywrót z każdej strony w rynek się dostać. Nie był on wprawdzie wybrakowany, bo i niech kto powie: po co? Kamieni siać nie trzeba, mówią starzy ludzie i dobrze mówią... O przypadek, o głupie zdarzenie nie trudno; koń ma cztery nogi, cztery podkute nogi, a potknie się, dlaczego człowiek nie mógłby się potknąć? Może się potknąć, może upaść, co nie daj Boże! a każdy o swoją skórę dbać powinien. Wiadomo, jak człowiek upadnie na kamień, na twardy bruk, to może sobie na czole siniaka nabić, może prawą rękę zwichnąć, obie nogi złamać, a komu się taki wypadek na miękkiem miejscu przytrafi, to się podniesie, obejrzy dokoła, strzepnie z kurzu lub z błota, splunie i bez bólu pójdzie dalej za interesem. Dlatego nie był to żaden feler, że rynek koszerowski nie miał bruku, żaden wstyd. Było nawet trochę zysku, nie mały zarobek... Wiadomo, każde boskie stworzenie potrzebuje jadła, potrzebuje swojej wygody, to nie jest grzech! a koza bruku, kamienia nie ugryzie, a jak sobie trawy poskubie, to dwie i trzy, jak czasem, kwaterki dobrego mleka da. Trzeba mieć wyrozumiałość dla niemego stworzenia. Co komu może być za przeszkoda, że biedny żydek ma swoje trzy kwaterki mleka, koza swoją trawę, swoje pastwisko? Całkiem nic! Rynek i tak był rynkiem, nic go na tym interesie nie ubyło. To też rynek koszerowski, oprócz dni targowych, co drugi czwartek (z wyjątkiem świąt żydowskich) wyglądał jak wspólne kozie pastwisko, jakby na nim ciążył serwitut, kapka służebności.

Stały także na rynku, w każdym rogu po jednej, na słupach dwa łokcie siedem cali wysokich, na zielono pomalowanych, cztery latarnie. Za samo tylko szkło i robotę od nich wziął Haskiel sześć złotych groszy dwadzieścia osiem i to z wielkim targiem! Chciał wziąć całe półósma złotego, ale rabin kazał mu spuścić z ceny i musiał brać o siedemnaście groszy mniej... Nieraz wyrzekał, że był stratny na tym interesie, ale on tylko tak gadał, a "chejrym" na to dać nie chciał... Paskudnik! Te cztery latarnie były całkiem mało używane, prawie jak nowe. Mogą tak stać i dwa tysiące lat. Na to nie potrzeba delikatnego rozumu, każdy Bartek to pojmuje, że Pan Bóg stworzył noc do spania, a dzień do interesu. Po co Panu Bogu na przekór z nocy robić dzień i świecie światło? na co marnować nattę? W nocy porządny człowiek śpi, a złodziej? on... i bez latarni (żeby go choroba ścisnęła!) trafi i spokojnego kupca skrzywdzić może. Po co jemu jeszcze świecić? Dwa razy tylko w Koszerowie oświecono wieczorem rynek. To były dwie bardzo rzadkie okazye. Raz jak jakiś starszy przyjechał na rewizyę magistratowej kasy, spalono l 1/2 kwarty kanfiny, a drugi raz, ale to już była cała Illuminacya! — gdy pani burmistrzowa sprawiała wielki bal, tańcującą kawę... Nietylko się latarnie świeciły i była jasność wielka, ale służąca od pani burmistrzowej wzięła na borg u Ruchli Tiulik 3 funty stearynowych świec, po 6 sztuk na funt. Byłaby wzięła więcej, ale Ruchla Tiulik skłamała, co już brakuje towaru (żeby tak każdemu brakowało): ona się tylko bała więcej zborgować. Niedarmo rabińska wnuczka! to do każdego interesu ma swój rozsądek i dobry rachunek. Daleko poszukać takiej kupcowej jak Tiulik! i bogaczka i familjantka, z takiego już rodu jest! Cały ród Tiulików taki zdatny, same najbogatsze osoby, najpierwsze kupcy w Koszerowie. Wszyscy mają wcale dobre utrzymanie, swoją posiadłość.

Najpiękniejsze budynki w Koszerowie, trzy murowane kamienice, do kogo należą? Do Szymchy Tiulika. Kto ma największy sklep delikatesowy, porządny zajazd i numera od gości? Ruchla Tiulik, jego córka. Kto dzierżawi mostowe? Jankiel Tiulik? Kto trzyma propinacyę? Mendel Tiulik. Kto ma największą jatkę na cały Koszerów? Uszer Tiulik, czasem bije i dwie sztuki w tydzień!

Ale największy brylant w całej familii, najgrubsza osoba, był stary Mojsie Tiulik, rabin koszerowski (niech jeszcze dwa tysiące sabatów świętuje), bardzo znany rabin, człowiek uczony patryarcha całego rodu Tiulików. Dlaczego miał takie nazwanie "Tiulik", a nie inne, wielka ciekawość! Mówili starzy ludzie, że on nie tiulik, ale najrarytniejsza koronka, najgustowniejsza wstawka jest. Jaki z niego sławny rabin, to cała historya! mało powiedzieć! to dubeltowa historya, to całe dwie historye.

Kiedy pierwszy raz miano brać żydków do wojska i wspomnieć brzydko taki paskudny interes! to w całym Koszerowie nie było ani jednego Machabeusza, coby z ochotą chciał iść, kto słyszał! z bagnetem wywijać, albo z piką na koniu jechać, to nie jest żydowski kawałek chleba... Wtedy Mojsie rabi, słysząc wielki gwałt, głośny lament, straszny kram... wezwał na radę cały kahał.

Co uradzili, niewiadomo.

Ale gdzie tyle uczonych głów myśli, tam i dobry sposób się znajdzie. Poiechał Mojsie rabi do powiatu i złożył panu naczelnikowi deklaracyę na piśmie, dał rabińskie słowo "chejryrn", że on na termin wszystkich popisowych żydków na plac dostawi, wszystkich, prócz tych, co będą leżeli na kirkucie.

Dał słowo i naczelnik przystał, bo żaden nieboszczyk w wojsku potrzebny nie jest. Wszyscy się dziwili, zwyczajne proste rozumy, na co Mojsierabi dał takie słowo? A to był właśnie sposób! Jak przyszedł dzień odbirki, Mojsie-rabi wybrał młodych żydków, co najzdrowszych, co najzdatniejszych kawalirów, każdemu kazał wziąść w kieszeń kawałek chały i po jednym śledziu. Wszyscy myśleli, co już na nich przyszedł ostatni dzień! czarna godzina!

Myśleli, głupie barany, co Mojsie-rabi na to kazał im brać wiktuały, żeby w powiecie mieli co jeść. Zaczęli płakać!... A Mojsie-rabi roześmiał się tylko, że u nich taki krótki rozum i kazał wszystkim iść na kirkut i tam leżeć, leżeć spokojnie, aż do nowego rozkazania. Wtedy wszyscy zrozumieli, na co Mojsie-rabi dał "hejrym" i jaki mądry sposób obmyślił.

Do powiatu zaś odwiózł Mojsie-rabi, bo słowo trzeba trzymać! drugą partyę żydków, same braki, sam wysortowany towar. Każdy miał jakiś feler, kawałek niedokładności. Byli i kulawi i ślepi na jedno oko i z wyrzutem na głowie, było i kilku głuchych. Pan naczelnik obejrzał całą chorowitą gromadę, dziwił się bardzo i kazał wszystkim iść do dyabła! Więc oni poszli do Koszerowa. I wszystko miałoby ładny koniec, ale ludzie są zazdrośni!

Jakiś łajdak, okrutnik, zrobił denuncyacyę wykrył cały sposób!

Nasłano śledztwo.

Trzech żydków, trzech husytów wzięto pod karabin, biedne chłopaki! a Mojsie-rabi zamknięto na trzy tygodnie do kozy. Wielka była z tego powoda niespokojność, ale wstyd żaden. Czy to jedna mądra głowa siedziała w kozie? Największym pryncypałom, najznaczniejszym osobom trafiał się taki przypadek, taka trefna okoliczność!

I prorok Daniel był w lwiej jamie, a wyszedł cało i włos mu z głowy nie odleciał i taki znany wojownik, taki chwat, jak Napoleon, siedział zamknięty na wyspie, na której nie było ani wody, ani ziemi, tylko dwóch wartowników, co go na zmianę pilnowali.

Więc i Mojsie-rabi, choć był w kozie, nie miał stąd żadnego wstydu ani hańby. I krzywdy nie miał... co dzień dostawał koszerne potrawy na gęsim szmalcu i rybki i inne marynaty. A jak wrócił to był wielki fest, wielkie święto w Koszerowie!

Radni zakupili za kahalne pieniądze kwartową butelkę śliwowicy i trzy flaszki rodzynkowego wina i kilkanaście sztuk miodownika i zrobili sobie traktament, a Mojsie-rabi siedział na pierwszem miejscu i dziękował za ten honor i jadł i pił za pomyślność całego miasta.

I odtąd Mojsie Tiulik stał się jeszcze znańszym, jeszcze sławniejszym nietylko na cały Koszerów, ale i na inne miasta.

Pan Bóg jest sprawiedliwy i potrafi krzywdę nagrodzić. Mojsie-rabi siedział za dobrą sprawę trzy tygodnie w areszcie, to on zyskał za sto lat sławności, on i cały ród jego.

Kiedy u Szymchy Tiulika dorosła najstarsza córka, Ruchla, a wnuczka Mojsie-rabi, to z całego świata zjechali się swaty od najznaczniejszych kawalirów, bo ktoby nie chciał dostać takiego rajskiego owocu! takiego dukatowego złota!

Szymcha Tiulik dawał 5000 rb. wiana, czystej gotówki, ładny grosz! dawał bez żadnej płaty na lat dziesięć sklep frontowy i trzy pokoje w swojej kamienicy w rynku.

Lekko rachować, to warte było najmniej sto czterdzieści trzy ruble na rok! Z takim towarem prosić się nie trzeba, to też Szymcha Tiulik, był bardzo wybredny, twardy do zgody. Ale wszystko musi mieć swój koniec.

Na jeden sabat przyjechał do Szymchy nowy swat, bardzo gładka osoba, a przysłał go rabi Biłgorajski, który chciał koniecznie swego wnuczka, bardzo ucznego husyta i nabożnika, z Ruchlą Tiulik żenić. Co tu dużo gadać? Ktoby nie chciał mieć zięciem takiego familjanta, takiego nabożnika, jak Majorek? ktoby nie chciał dać córki wnuczkowi rabina z Biłgoraja? Szymcha przystał.

Majorek złożył 3, 000 rubli gotówką i obiecał dać za 350 rubli podarków. Naznaczono dzień wesela za pięć tygodni. Nie będę opisywał co się tego dnia działo w Koszerowie. Co to było za wesele.

Nie bagatela, kiedy pierwszy bogacz w mieście wydaje córkę za takiego familianta i nabożnika, jak wnuczek rabi Biłgorajskiego! Paradne wesele! Szymcha Tiulik na swój koszt kazał oświetlić rynek i wtedy po raz trzeci paliły się latarnie w Koszerowie, najął trzech muzykantów, a jedzenia, dobrych smakołyków, wina, piwa i wódki toby starczyło na trzy niniejsze wesela.

Nie żałował grosza Szymcha Tiulik, całkiem się rozhulał i musiał tego dnia trochę za dużo wypić, bo przy końcu przegrał w "drei małkes" do Majorkowego swata pięć złotych groszy dwadzieścia jeden. Ale mu nie było markotno: taką miał uciechę tego dnia.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

Młodzi po ślubie założyli sklep, bardzo ładny handel delikatesowy z rodzynkami, pieprzem, kawą, solą, olejem, szuwaksem i innemi marynatami. Włożyli w ten interes tysiąc pięćset rubli, a resztę gotówki oddali na procent. Wiadoma rzecz, jeżeli kto jest husyt, to on w swojej osobie handlować nie może, dopóki nie będzie miał dziecka, dopóki ojcem nie zostanie, a na to trzeba bez mała rok czasu czekać. Tak zakon każe.

I Majorek, jako z dużego rodu był, musiał to prawo zachować i kilkanaście miesięcy swój rozum w nabożnych książkach ćwiczyć, a do handlu się nie brać, żeby mu się ładny potomek udał.

A przez ten czas cały handel, cały sklep musiał być na głowie Ruchli. I szyld nad sklepem dużemi literami wymalowany był na jej imię: " Ruchla Tiulik sklep korzenny i delikatesowy" stało jak wół wypisane. Szyld na obstalunek robił ten sam lakiernik, co latarnie koszerowskie malował, pierwszy raz robił taką rzecz, ale nie można powiedzieć, żeby nie wykończył udatnie.

Może i lepiej się stało, że Majorek był husyt, bo choć uczony i bardzo nabożny, ale do handlu, prócz głowy i wyćwiczonego rozumu, potrzeba mieć jeszcze ładną mowę, sławną mowę.

A wiadomo, że nie każda mądra głowa, myślący rozum lubi dużo gadać. 1 Majorek, choć wielki nabożnik, lubił całkiem mało mówić, ale za to Ruchla Tiulik to dla każdego miała inne słowo, inny sposób, słodkie gadanie! Nie darmo rabińska wnuczka!

Zrozumiał to Majorek i choć się jego husycki termin skończył i Ruchla z małym Lejbusiem (oby się w zdrowiu chował)! miała kawałek turbacyi, on się do handlu nie brał, ale dalej nabożne książki czytał; widocznie do takiego siedzącego interesu miał za ciężką głowę, a po co miał sobie głowę psuć, kiedy i bez niego Ruchla była całą gębą kupcowa.

Utargowanie miała niemałe, pieniądze płynęły jak woda, a i zarobek gruby był.

Trwało tak lat kilkanaście.

Ale po co lata liczyć? Tam, gdzie kobieta wchodzi do interesu, rachować lata... to kapka niedelikatności, to całkowita niegrzeczność.

Dość, że był to dobry czas, ładny czas, każdy spokojnie kładł głowę do poduszki.

Zwyczajny chłop, prosty cham, chrapił dobrze, nie przewracał sobie z boku na bok, bo jak się dzień cały na pańskiem narobił, to mu się takich zbytków nie chciało. Szlachcic, pan, dziedzic, nawet dzierżawca, miał słodki sen; on wiedział, że robociznę ma, że chłop zaorze, zarznie, wymłóci, a on tylko potrzebuje sprzedać i pieniądze do kieszeni schować. Zjadł, wypił, miał wolną głowę, o gospodarstwo ani kawałka ambarasu, to mógł sobie na wywczasowanie pozwolić.

I na żydków był dobry czas!

Byle faktor miał swoje utrzymacie, lekki kawałek chleba, a dla znacznych kupców, dla grubych pieniężników, do, szkoda i słów marnować!

Każdy żydek miał wtenczas sen spokojny, teraz i w sabat tyle godzin nie prześpi, choćby mu na samem dartem gęsiem pierzu posiali.

Oj! oj! miodowy to był czas i nigdy chyba żydkom lepiej nie było, nawet wtedy, kiedy Esterka na tronie siedziała, nawet wtedy, kiedy Pan Bóg sam mannę gotową do jedzenia rzucał, a każdy żydek mógł brać i jeść, nieprzymierzając, jak wodę, bez żadnej płaty, a jaki kto chciał mieć smak, taki w niej znalazł. Jeden lubił łoksinę, to mu manna smakowała jak łoksina, drogi chałę, to mu się w gębie manna na chałę zmieniała, można było jeść do syta. Teraz co prawda manna z nieba nie leciała, ale za to zarobki były łatwe i duże; a wiadomo, że jak zarobki są, to najlepszą głowę do takiego interesu kto ma? Żydek.

A jeśli kto ma taką modelowną główkę, jak Ruchla Tiulik! taki smak do handlu, taki delikatny gust do kupna, temu jeszcze z każdego interesu lepiej, niż manna w proficie zostanie.

"Duża ryba potrzebuje dużej wody" — mówi żydowskie przysłowie — a jeśli ona przypadkiem na małej wodzie jest, to bedzie dotąd skrzelem pluskać, z boku na bok się przewracać, aż się na głębokie miejsce dostanie. Tak i z handlem! Jak dobra głowa weźmie się do handlu, to choć ona zacznie interes w prostym kramie, to z czasem zrobi z niego rarytny sklep, wielką spekulacyę. Dobra głowa na mały interes nie patrzy. A że Ruchla miała rabińską główkę, za to jej niedługo w sklepie było ciasno, ona potrzebowała większy luft, większy obrót, znaczniejszy ruch. Kto ma pieniądz temu z łatwością wszystko idzie.

Ruchla Tiulik poszła do Mojsie-rabi i kupiła sobie "hajzówkę" na całą okolicę, na wszystkie obywatele ziemskie na dwie mile dokoła Koszerowa. A choć ona mu wnuczką była, to on jej i tak kazał zapłacić pięćdziesiąt rubli na kahał za taką rzecz, według taksy, wedle sprawiedliwości! Tak zakon każe!

Ruchla zapłaciła. Prócz tego wydatkowała sobie na resorową brykę o dwóch dyszlach i konia. Kupiła to wszystko na licytacyi za trzydzieści sześć rubli pięćdziesiąt cztery grosze.

I pojechała między szlachtę za handlem.

Największą miała ochotę na wełnę, lecz później zaczęła kupować każdy towar: i okowitę i zboże, i skórki bydlęce i owcze, i inne ziemiopłody. Zwyczajnie, jak w handlu nie można w towarze przebierać, a nawet tak się często zdarzy, co kupiec płacił za pszenicę, a odbierze groch, albo kupił wełnę, a odebrał okowitę; ale na to już potrzeba grubego kupca, znacznego pieniężnika. Kupić owies i dostać owies, to byle chałaciarz, byle przeliwacz potrafi, ale żeby się owies zmienił w pszenicę albo rzepak, na to potrzeba delikatnego rozumu, wyćwiczonej żyły do handlu. Taki interes, choć prosty jest, nie każdy potrafi, a zysk daje duży. Dlaczego?

Nad tem nie potrzeba długo myśleć.

Jak szlachcic sprzedał groch i oddał groch, to już koniec! można zarobić, można stracić! Ale, jak go nie oddał, jak kupiec kupił to, czego niema,. to wtedy zaraz groch poszedł w górę, a wełna, którą szlachcic chce dać za groch, ogromnie nisko spadła... Ale co robić?

Biadny żydek jest zgodny, on weźmie i wełnę, ale nie chce być stratny, musi kupić taniej, on by wolał wziąć groch, ale kiedy niema, to on chce wygodzić! Bierze co jest; taki już niego ryzykant. Czasem i wełny nie odbierze... to jeszcze lepiej! wełna znowu drożeje, a okowita tania... Taki interes to brylantowy interes!

Czasem się zdarzy, że kupiec odbierze całkiem nic, jak szlachcic zrobi bankrut, ale to się w tym czasie, jak Ruchla zaczynała handlować, jeszcze nie zdarzało, a że ze sklepu znali ją wszyscy panowie, to do każdego dostęp miała łatwy i targ sposobniejszy. Ale że dla jednej spekulacyi nie trzeba drugiej puszczać z ręki, to Ruchla sklepu całkiem nie opuściła, ale owszem miała teraz i zajazd, i gościnne stancye, i przekąski, a choć ona jeździła po wsiach za handlem, to już w domu miała swoją wyrękę.

Lejbuś, najstarszy syn i Ryfka już mieli z matki talent od młodu do targowania, a i sam Majorek zaczął coraz mniej w nabożnych książkach czytać, on i tak był dosyć uczny, więc do handlu się wprawił; dlatego, choć wyjechała, miała o sklep spokojną głowę. W jeden tylko jarmark, to już sama siedziała, ale nic nie mówiła, tylko patrzała, jak dzieci dają już sobie radę, i wielka radość wstępowała w jej serce. Bywało, wejdzie do sklepu pan pisarz gminny, to Ryfka zaraz skoczy, ukłoni jemu i mówi: "Dzień dobry panu sekretarzowi! co wielmożny pan potrzebuje"?

Jak kto ma takie słodkie słowo, taką grzeczność, to i utargować może. Jak kto zrobi pisarza sekretarzem, wielmożnym panem, to jemu już wstyd byle co kupie, to on kupi i to co mu niezdatne, a targować to się całkiem nie będzie. Taka już ludzka natura; powiedzieć kapitanowi: pułkowniku, to się nie obrazi, ale zrobić na wywrót to będzie klął. I ryba żeby mogła gadać, taka sama byłaby honorna. Głupią płotkę zrobić szczupakiem, toby sama w sieć wlazła, ale jakby kto wołał na szczupaka płotka! toby się zgniewał i uciekł! Lepiej tak robić, żeby ryby w sieć lazły. Na drugi raz, bywało, wejdzie do skledu prosta chłopka z chustką na głowie, a Lejboś zaraz do niej mówi: "Co pani sobie życzy? proszę siadać. "

To chłopka myśli, co jest naprawdę pani dziedziczka i pokaże dużym palcem na łokciową sztukę i powie: "Niechno kupiec da tego!... " A Lejbuś zaraz: "Przepraszam bez obrazy, ale to drogi towar, to może nie dla pani; wczoraj trzydzieści łokci tego materyału wzięła dziedziczka z Koziej Wólki... ale mam jeszcze tańsze... " To taka się zgniewa i zacznie krzyczeć: "Dawaj kupiec tego, kiej mówię! tanie czy drogie, to moimi pieniędzmi place, a kupcowi nic do tego! widzisz go!"

A Lejbuś tylko się śmieje i przeprasza, towar podaje zaraz, zachwala a cenę stawia wysoką. Baba chciałaby się targować, ale Lejbuś nie chce nic opuścić i bierze cenę większą jeszcze, niż sama Ruchla Tiulik, bo babie wstyd o parę groszy się nie zgodzić.

Z takim sprytem do handlu, z taką mową to się nie zawsze spotkać można; to też Ruchla miała przez takie dzieci drugie bogactwo, drugi skarb.

I dlatego ona już cały sklep oddała na. rządzenie Majorkowi i dzieciom, a sama tylko robiła pończochę, a jak które z dzieci jaką mądrą sztukę obmyślało, to mrugała na męża, a on na nią i obydwojgu słodko się na sercu robiło, że takiej pociechy doczekali.

Czasem tylko, jak weszła jaka godniejsza osoba, jaka prawdziwa pani, albo który obywatel, to i Ruchla zaczynała rozmawiać i towar chwalić, a że znajomość miała z wszystkiemi, wiedziała jak z kim gadać jak komu po sercu łechtać. To spytała o dzieci, to o żonę, jak kogo, czasem o urodzaj, nawet sam Majorek, choć całkiem mało lubiał mówić, ale za to, jak usta otworzył, to nie słowa płynęły, ale miód...

To też Pan Bóg błogosławił grzecznym kupcom i dawał im dobre utargowanie, a razem z bogactwem przybywało i dzieci.

Wiadoma rzecz, jak komu idzie, to wszystko idzia, na każdym kroku szczęście. Majorek już dziesięć świeczek w bóźnicy palił, Ruchla już dziesięć ładnych potomków mu dała, a ludzie mówili, co jeszcze na tem nie koniec. Niedługo czekać! to Majorek cały tuzin świeczek w bóżnicy zapali!

Dalby Bóg! z takiego rodu tylko udatne kupcy, dobre husyty i nabożniki być mogą, a żaden z gołemi rękami do handlu się nie weźmie, bo o tem już myśli Ruchla Tiulik, a wiadomo jak ona mądrze myśli.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

Tak było bardzo długo.

Ale dobry czas miał się skończyć, miało nastać gorsze położenie, a później to już całkiem brzydka pora na kupców, ta żydków.

Najpierw, to była pierwsza trefna okoliczność, kilka pare familij żydowskich, co siedziało na wsiach, trzymało propinacye, zjechało do Koszerowa. Nie chcieli im sprzedać patentu, mówili, co żydkom już nie będzie wolno na wsiach wódką szynkować. To był najpierwszy nieporządek, bo oni musieli jechać do miasta, wziąć się do innego interesu i w handlu koszerowskim zrobiło się ciasno, bo jeden przed drugim chciał targować i taniej opuszczał... Co komu szkodziło, że żydek wódką szynkuje, a chłopek pijak pije? Jakby on nie pił, toby żydek nie szynkował, a czy mu żydek naleje, czy katolik, to dla pijaka jedność, a żydek zawsze zgodniejszy, to mu nawet i lepiej. Gdy się stała taka brzydka okazya z propinacyą, poszli koszerowscy kupcy co najtantniejsze do Mojsie-rabi radzić, ale Mojsie-rabi z desperacyi tylko machnął ręką przewrócił z okiem i... umarł.

Taki wielki ból serce mu ścisnął!

Teraz zrobił się już w Koszerowie cały gewałt, hurtowny lament. Wszyscy wiedzieli, że Mojsie rabi nie darmo umarł, że on musiał poczuć, że paskudny czas na żydków nadchodzi.

Pogrzeb Mojsie Tiulik miał paradny.

Wszystkie Tiuliki dały coś na biednych a największy podarunek zrobiła sama Ruchla. Prócz gotowego grosza, którego rozdała dwadzieścia dziewięć złotych i groszy osiemnaście, ofiarowała jeszcze piętnaście funtów cukru i 4 fanty herbaty po sześćdziesiąt kopiejek za funt.

Biedni długo pamiętali pogrzeb Mojsie-rabi i bardzo smutnie płakali; płakało również i najęte dwadzieścia pięć płaczków i cały Koszerów. Ludzi było i krzyk taki głośny, jakby na jakiej licytacyi, miarkowali bowiem koszerowskie kupcy, że taki nabożnik, jak nieboszczyk Mojsie, nie nadarmo umarł.

I pokazało się później, że oni dobrze myśleli. Gdyby Mojsie Tiulik był dożył takiego brzydkiego czasu, jak Kibinów brali na egzamin, jak poczciwym żydkom kazali ucinać pejsy i nosić suknie krótsze o kilka cali, byłby z pewnością wpadł w jeszcze większą słabość, byłby się na większy ból rozchorował. A tak to on, gdy te czasy nadeszły spał już sobie spokojnie na kirkucie, a choć nieraz i tam musiał słyszeć lament i gwałt biednych żydków, to się już z miejsca ruszyć nie mógł i musiał siedzieć cicho skurczony, póki mu anioł z trąby sygnału do ucha nie zagra, a wtedy, to on pójdzie z kirkutu prosto do nieba.

Zaraz niezadługo po śmierci Mojsie-rabi przytrafił się w Koszerowie brzydki interes, paskudne zdarzenie. Dotąd był w mieście jeden felczer, prawdziwy żydek Naftula, bardzo biegły i wyćwiczony w swej sztuce, umiał nawet i koło bydlęcia zrobić. On na całą okolicę krew wypuszczał, pijawki przystawiał, bańki wyrzynał, jakie kto chciał: cięte czy suche, bez żadnego doktora, dość było przyjść i powiedzieć. Nie było z nim żadnej subjekcyi, z każdym się zgodzi! i mieli prości ludzie swoją wygodę. Nagle zjawił się w Koszerowie drugi felczer z gojów i zaczął robić Naftuli konkurencyę. Ale Naftula był majster do wszystkiego! On zaraz zwąchał pisanie nosem i spuścił z ceny. Wywiesił całe sześć blaszanych talerzy, a zaczął puszczać krew po 20 groszy za kwaterkę, choć przedtem brał cały złoty. Czasem nawet, jak który chłop narzekał, że drogo, to na przykładek puścił mu jeszcze z półkwaterek za darmo i dopiero chamską żyłę palcem przytykał. To samo było z bańkami: taniej brał, ale za to stawiał na kanfinie, nie na spirytusie i robił na tem małą oszczędność. Ale choć sobie radził, jak mógł, zawsze drugi felczer robił mu kawałek dyferencyi i psuł cały porządek z receptami a i swoich lekarstw bat się już dawać, bo jakby kto przypadkiem zmarł, toby zaraz drugi felczer na niego winę cisnął i zrobił denuncyjacyję.

To był pierwszy brzydki traf w Koszerowie a niedługo czekać trzeba było na drugie nieszczęście.

Obok sklepu delikatesowego Ruchli Tiulik była izba, duża stancyja, która prawie stała luzem. Raz. przyszedł do Ruchli jeden z żydków, co przedtem trzymał propinacyę na wsi, wynajął izbę i zrobił z nią spółkę na wyszynk wódek, a że Ruchla targowała ze szlachtą i okowitą, był to dla niej całkiem dobry interes. Sarna ona miała bardzo mało czasu, ale że dzieci w sklepie dawały sobie już radę, to Ruchla kazała Majorkowi siedzieć w szynku i pilnować spółki. Co prawda, to on na to łatwo się zgodził, bo na okowitny interes, na piwne szynkowanie miał najlepszy gust i niemałą ochotę. Bywało cały tydzień siedzi za szynkwasem, w nabożnych książkach czyta i kredką znaczy, ile spólnik półkwaterków namierzy, czasem i sam z ochoty wypije. W jarmarczny dzień, albo w jakie katolickie święto, jak się chłopy do szynku naschodzą, bywało i wszystką kredę wypisze.

Raz jednak w dzień jarmarczny zdarzył się brzydki wypadek, Dwóch pijanych chamów zaczęło z sobą po grubijańsku gadać, bez delikatności bić się po twarzy, że aż krew plusnęła i jeden z nich, widać mu się nie dobrze zrobiło, został na ziemi nieżywy. O jednego chłopa świat nie zaginie! ale źli ludzie narobili zaraz gwałtu, podnieśli rwetes, przyjechał sędzia, a że spólnik Majorka bardzo się przestraszył, to on zostawił cały kram, a sam swarcował się za granicę. Sędzia wezwał męża Ruchli na odpowiedzialność... Taki już świat! zawsze żydek musi być winien. Co winien Majorek, że u chłopa jest taki gruby obyczaj, taka chamska niedelikatność, że jak parę kubków wódki wypije (ona nawet była całkiem lekka, przetworzona, nie trzymała nawet próby), to zaraz jeden drugiemu do głowy lezie i obydwaj lubią się bić? Co Majorek temu winien? co żydkowi do tego, że sobie dwa katoliki biją? Całkiem nic.

Dość że był sąd, była sprawa i Majorek stanął przed pan sędzia. Jak on stanął, to mu się bardzo gorzko w sercu zrobiło, i o mały figiel nie zasłabnął. A pan sędzia pyta: jak to było?

A Majorek nic nie gada, tylko stoi i myśli, jakby mądry sposób, delikatne tłómaczenie z głowy wyciągnąć. Pan sędzia czekał chwilkę, a później zaczął coraz grubszym głosem pytać, i do Majorka krzykać:

— Gadaj, jak to było!

Wtedy Majorek bardzo nizko schylił głowę na ukłon i powiedział:

— Przeświatły sędzio, ja nic nie widziałem!...

— Jakto nie widziałeś? kiedyś tam był — znów wołał sędzia.

— Nic nie widziałem, wielmożny pan sędzia! — mówił dalej cienkim głosem Majorek, — nie widziałem! Ja sobie spokojnie potrzebowałem siedzieć za szynkwasem i mądrą książkę Talmud czytać, a mój spólnik, niech on dalej z dyabłem spółkę prowadzi... paskudnik! on chłopom wódkę z półkwaterkiem dawał. Przyszli te dwa pijaki i kazali sobie także dać... To on im także dał. Pierwszy wypił nieboszczyk, później ten drugi zbój na wywrót do niego i zaczęli sobie trącać kieliszkiem. Wypili tak zgodnie kilka półkwaterków... Później zaczęli sobie całować, zaczęli z nogami szurać i coraz głośniej do siebie gadać i koło szynkwasu skakać. To od tego skakania zrobił się taki gruby kurz, że ja, prześwietny sędzio, nie mogłem nic zobaczyć; a jak kurz opadł, zrobiło się jaśniej, to zobaczyłem, że jeden z nich na ziemi leżał i coś mokrego mu z głowy płynęło... Przypatrzyłem się lepiej, a mój spólnik powiada co to krew!

— Prawda, to była krew! czerwona krew! wtedy ja mówię do tego co leżał, bo ten drugi rabuśnik już uciekł i nie zapłacił: "Wstań i idź do domu", a on nie chciał mnie słuchać, i dalej leżał, bo już był gotowy nieboszczyk!...

— A który? którego zaczął bić pierwej? — pytał znów pan sędzia.

— Żaden nie bił... z przeproszeniem jasnego sądu, — odpowiedział Majorek — żaden nie bił! ja przynajmniej nie słyszałem. Jak ja swojego Lejbusia kiedy jeszcze był mały uderzyłem... to on zaraz w niebogłos płakał... cienko lamentował, a z nich żaden wielebny sądzie! nie popłakiwał, to ja myslę, co żadnego bicia nie było, bo płacz przecie, to rzecz głośna i wszędzie ją słychać...

Majorek aż się spocił nad tak rozumną mową, ale w naszym sądzie to najmądrzejsze słowo nic nie znaczy, i sędzia kazał Majorkowi zrobić wyrok na sześć tygodni aresztu, za to co on pijanego nieboszczyka nie bronił! Jak miał bronić?... kiedy jemu samemu strach było!

Między dwa kłótne pijaki iść zgodę czynić, to nie zawsze bez bólu odejść można.

Majorek wysiedział swoje, chcieli mu nawet szynk zamknąć, ale się uprosił i od tego czasu on już nie chciał na wódkę patrzeć i wolał cały interes Chaimkowi, ciotecznemu bratu swojej żony, odstąpić.

To była druga trefna okoliczność w Koszerowie, a za nią już co tydzień spadało jakieś nieszczęście, jakiś smutek, albo żałoba na biedne żydki. Taki już czas nastał.

I z handlem i ze wszystkiem coraz było gorzej. Szlachta nauczyła się od żydków robić bankrut, symulacyjną sprzedaż, żydki zaczęli spadać z hypoteki i zrobił się gwałt!

— Jak który szlachcic nie chciał płacić procent, to on zaraz sprzedał majątek, swoją wieś przez Towarzystwo swojej mamie, swojej żonie, albo krewniakom i zaraz robił z żydkiem układ. On przyrzekł płacić trzydzieści procent z góry, to teraz dawał tylko osiem z dołu... Czy kto słyszał taki interes?

Brać osiem procent, jak kto chciał brać trzydzieści to bardzo przykro jest.

Więc i żydkom było bardzo smutno na sercu, że szlachta wpadła na taki sposób i zrobiła się taka skąpa. A i ze zbożem nastała wielka stagnacyja, a Bismark z cłem zepsuł cały zielony handel. Zboże całkiem nie odchodziło i coraz gęstszy był trafunek co obywatel kontrakt złamał, termin wypóźnił. Trzeba było kontrakta robić na stempel bo jak sprawa poszła przez sąd, to i ten co zboże niedał i kupiec, co dał pieniądze, zarówno karę płacili. Gdzie sprawiedliwość?!

. . . . . . . . . . . . . . . . .

Ruchla Tiulik, choć rabińska wnuczka, i to się nie mogła ustrzedz i kilka razy miała niedelikatny upadek z hypoteki, nieprzyjemny układ z obywatel ziemski na osiem procent. Na zbożu także dużo była stratna, a i z wełną zrobiła kiepską spekulacyę.

Bywało, przyjechała Ruchla za kupnem wełny między szlachtę, to każden przysięgał, co ma takie miaronosy, takie elektryczne skopy, co jeden kamień wełny da, a jak przyszło oddać... to jednemu owce wyzdychały, drugiemu pan komornik za podatki sprzedał, a jeszcze inny, co miał mieć najwięcej wełny, to się całkiem nie ożenił!...

Naprzykrzył się już Ruchli taki harmider, taki kłam, chciała odpocząć. Zarzuciła cały handel, patrzała tylko sklepu i pożyczała pieniędzy albo na fant, albo na podpisaną solidarność. Lejbuś władnie skończył siedemnaście lat, sama pora do żeniaczki i Ruchla zarekowała go z córką Szmula z Kozienic i otwarła mu skład z solą w Koszerowie, żeby młodzi po ślubie przyszli już do gotowego interesu. Ruchla już naprzód cieszyła swoje serce, jak będzie huśtała wnuczki; myślała nawet o kawalerze dla Ryfki, bo i ona już na mykwę potrzebowała chodzić i inne słodkie myśli przychodziły jej do głowy, gdy przed samym ożenieniem Lejbusia zrobił się nowy gwałt w Koszerowie, największa przykrość, co iak trucizna ugryzła w gardło Ruchlę Tiulik.

Obok jej kamienicy stał dom murowany jednego z dwustu koszerowskich łyków. Ruchla chciała go dawno kupić, ale kto z takim grundalem do końca trafi? Otóż w tym domu zaczęto robić reparacyę, odnawiać izby i znosić różne paki ze stacyi. Żydki długo myśleli, co to będzie, ale dowiedzieć się nie mogli. Aż jednego rana ujrzeli nad drzwiami domu literami, jak wół wymalowany szyld: "Sklep spożywczy", i wszyscy krzyknęli gewałt! I padł wielki strach na cały Koszerów.

Mały i duży, gruby i cienki, wszystko co żyło z handlu wyszło na rynek koszerowski i zaczęło chodzić około sklepu, a co który przeczytał szyld: "Sklep spożywczy" to splunął, a potem wszyscy zgodnie zawołali: "aj waj!" i wołali tak po parę razy. To małe słówko, te dwa skromne słowa, a dużo znaczą. Kiedy prawdziwy żydek to słówko mówi, to z nim iuż iest źle, iemu musiała się za kołnierz wielka boleść nalać, znaczny ciężar na sercu siąść, bardzo smutny robak duszę gryźć; inaczej by on tego słówka nie powiedział.

To jest wielkie słowo! Lestes Wort!

W nim jest i płacz i żal i trochę gniewu, i kapka strachu i cała esencya bólu... Takiego słowa nie wolno byle kiedy powiedzieć, ale tylko w nagłej potrzebie, jak już innej rady niema, albo w prawdziwym strachu, bo ono iest najlepszą obroną; kto to słówko wypowie, to mu zaraz smutek folguje, strach mniejszym się robi, a rozumu, choćby kto i całkiem głupi był, do głowy bije. Trzeba tylko, im większy strach, tem głośniej i z większą żałością wołać! Więc i koszerowskie kupcy bardzo żałośliwie na różne głosy krzykali i widocznie musiało im to poskutkować, musiało lepiej im się zrobić, bo coraz cichło, coraz słabszem było wołanie, ustał jeden, drugi i trzeci i powoli ustali wszyscy i zrobiło się cicho, jakby makiem posypał. Pierwszy ból przeszedł i rozum zaczął bić do głowy. Zaczęli myśleć...

Różni ludzie, różnie myślą. Prosty chłop, grubijan, gdy mu ciężka myśl, okazały frasunek w pusty łeb bretnalem się wbije, będzie się po czuprynie bez obyczaju drapał i resztę rozumu brudnymi palcami po całej głowie rozgoni; szlachcic, pan, on w takim wypadku lubi chodzić, tupać i kląć. Klęcie to także słowo, ale nie zawsze pomaga, czasem nawet na wywrót zaszkodzi, jeśli ono bardzo głośne: jeśli świadek pod ręką jest, to można z takiego interesu sąd o obelgi zrobić. Inna zupełnie rzecz, gdy kto nic nie mówi, tylko chodzi, brodę głaszcze, palec do głowy przykłada i po czole puka. To pukanie nie jest bez interesu. Wiadomo, jak kto w drzwi puka, to właściciel domu mu otworzy i albo wyjdzie sam do niego, albo go do stancyi poprosi. Kto w głowę puka, to mu się głowa otworzy, i przez ten otwór cały rozum wyjdzie na wierzch, a tego tylko potrzeba. Żydki koszerowskie zaczęli pukać, co trochę to inny przystanął, w ziemię popatrzył i znowu pukał. Pukali tak już dosyć długo. Nareszcie Judka Pomeraniec, co naftą, cukrem i smołą hurtownie handlował, stanął jak wkopany i zawołał: Still! Stanęli wszyscy, a Judka zaczął coś cichym głosem, słodką żydowską mową, a obejrzał się przedtem naokół, czy kto niepotrzebny nie będzie słuchał, sekretnie mówić. Co on gadał, to napewno niewiadomo, jest w tem trochę sekretu. Dość, że parę razy słychać było słowo: fajer! ogień! Ale inni kupcy zaczęli trząść głowami na wszystkie strony, widocznie niezupełnie przystali na radę Judki i mieli racyę. Ogień bywa także w różnym gatunku, a zawsze prawie trudno go w porę zgasić. Czasem zapali się chamska stodoła, to jeszcze jemu mało, on przeskoczy zaraz na żydowski sklep i gotowe nieszczęście.

Tu żaden ratunek nie pomoże, a źli ludzie mogą zaszkodzić, głupie języki sprowadzą śledztwo i mogą nawet fajerkasy nie wypłacić i w kryminał wpuścić.

Herszla z Kozienic, jak się mu dom i ładne ruchomości, dwadzieścia pięć funtów samego pierza, spaliło, to chcieli do kryminału wpakować,

I tu i tam był ogień, ale nie każdy ma jednakie szczęście.

Lepiej takiego ryzykowanego interesu nie próbować. Żydki koszerowskie zaczęli znowu chodzić, palcami pukać, aż raptem Szlamka, krawiec męzki i damski przystanął i głośno krzyknął: "cicho!".

Wszyscy nadstawili uszu, co im takiego stary Szlamka powie:

Nie bardzo, co prawda, wierzyli w to, że on im co mądrego powie, oddawna bowiem wiedzieli, że stary Szlamka nie ma zbyt wydelikaconego rozumu. On był nawet całkiem odmienny od innych żydków. Wprawdzie wszyscy panowie w okolicy lubili go bardzo i nazywali: "poczciwy Szlamka", ale u żydków to on się zwał "głupi Szlamka".

Dlaczego on był oddawna głupi? odpowiedzieć łatwo.

On miał już bez mała osiemdziesiąt lat, kawał czasu, a jego nie rachowali więcej, jak na trzysta rubli majątku, a on powinien mieć co najmniej dziesięć razy tyle, bo miał do tego nie jedną okazyę.

Stary Szlamka, krawiec męzki i damski, robił ubiór wszystkim znaczniejszym osobom na całą okolicę, nawet dla księdza kanonika, ale nie umiał koło interesu chodzie i pilnował tylko nożyc i igły, a do żadnego handlu, do nijakiej spekulacyi się nie brał...

I trzymał nawet dwóch katolickich czeladników u siebie i dobrze im płacił, tak, jakby żydowskich chłopców na świecie brakowało i tak się z nimi po polsku wprawił gadać, że i do żydków rzadko się inaczej odzywał, tak, jakby słodkiej, żydowskiej mowy nie lubił.

Kupcy koszerowskie nie bardzo ufali w rozum starego Szlamki, ale pomyśleli sobie, że może na stare lata zmądrzał, że mu długie pukanie po czole pomogło, przystanęli i zwrócili słuch na jego mowę.

A stary Szlama zaczął gadać po polsku:

— Będzie temu lat dwadzieścia z okładem, ja byłem wtedy jeszcze młodym, zdrowym, oczy mnie jeszcze nie bolewały, sprowadził się do naszego miasteczka krawiec, katolik, Tużurkiewicz. Zawiesił nad swojem mieszkaniem bardzo ładny szyld, jak dziś pamiętam: "Krawiec męzki z Warszawy".

Wszyscy znajomi mi mówili, ja sam nawet tak myślałem, że będzie ze mną źle, że teraz nikt u mnie ubierać się nie zechce. I zrobiło mi się markotno...

Miałem jeszcze drobne dzieci, wnuków kilkoro, a wszystko to żyło zapracowanym przezemnie kawałkiem chleba, a teraz?... I smutne myśli przychodziły mi do głowy.

Ale pomyślałem sobie, że Bóg jest wielki, on pamięta o każdem stworzeniu! że Bóg jest jeden, więc ten sam Bóg stworzył katolika, co i Niemca, lub żydka i dla każdego pracę, zarobek i utrzymanie obmyślił.

Powiedziano jest w Piśmie: "Módl się i pracuj!" a z pracą i zarobkiem jest tak, jak z jagodami w lesie... Każdemu wolno zbierać, a kto lepiej umie szukać, ten więcej znajdzie...

I zrobiło mi się lżej na sercu, westchnąłem gorąco do Ojca wszech ludzi, do Pana światów Jehowy, nie opuściłem rąk, lecz jeszcze gorliwiej wziąłem się do pracy... Módl się i pracuj powtarzałem sobie...

Tu stary Szlamka przystanął, pogładził białą jak mleko brodę, rzucił załzawionym okiem na swych współwyznawców i z bólem serca widział, jak oni, włożywszy ręce w kieszeń, z drwiącym uśmiechem słuchali słów jego.

Odetchnął i mówił dalej...

— Zrazu ten i ów dał robotę lub zrobił obstalunek u Tużurkiewicza, ale i ja miałem chwała Bogu mimo to żyć z czego. Mniej było, ale było. I gdyby Tużurkiewicz był dobrym majstrem, musiałoby i tak być, zarobek byłby podzielony.

Ale Tużurkiewiez był fuszer i pijak, terminu się nie trzymał, jak obiecał za tydzień, to oddał w miesiąc robotę, nie wykończył należycie, więc ludzie przekonali się, że u starego Szlamki i krój, i fason i materyał lepszy, że robota uczciwsza, że jak ja powiem słowo, to w nocy przysiędze, a terminu dotrzymam i powoli wszyscy wrócili do mnie.

Powiem nawet więcej, na tem sprowadzeniu się Tużurkiewicza zyskałem, bo starałem się robotę jeszcze lepiej wykończyć, gustowniej odrobić, niż przedtem.

Tak. Każdy interes jest jak suknia, przenicować go na drugą stronę, to z najgorszego gałgana można pożądny tużurek zrobić. Założyli katolicki sklep, z początku może być i źle, ale trudno, im żyć potrzeba, ale później to ten będzie handlował, kto będzie umiał handlować, ten będzie sprzedawał, kto lepszy da towar, rzetelniejszą miarę i wagę, kto ochotniej kupującemu usłuży, żydek, to żydek, a katolik, to katolik.

Jeżeli katolik źle będzie handlował, to niedługo upadnie, zbankrutuje jak Tużurkiewicz, a wy róbcie tak, jak stary Szlamka mówi, to nie zbankrutujecie nigdy! Bóg jest jeden, a wszyscyśmy Jego dzieci...

Co tu gadać na takie głupie mowę! Żeby był stary Szlamka trafił na inny mniej delikatny naród, toby mu i skończyć nie dali, ale koszerowskie kupcy wysłuchali, choć im nie w smak szło, całej oracyi do końca i... zaczęli spluwać! Ktoby nie splunął? A potem, gdy już całą złość, wszystko niezadowolenie z śliną na ulicę wyleli, Lejzer Głowacz, co szose w całym powiecie ( rarytny interes ) trzymał, machnął obydwoma rękami z góry do dołu i zawołał: "gaj a Ruchla Tiulik"!

Na te słowa powstał wielki krzyk w całej gromadzie i wszyscy jak jeden człowiek poszli do mieszkania Ruchli na naradę. Poszedł i Szlamka za nimi, ale o dziesięć kroków w tył.

Ruchla o całym wypadku, o tem nieszczęściu nic nie wiedziała, ona była cały miesiąc w podróży z synem i córką. Podobno jeździła oglądać kawalera dla Ryfki. Właśnie dopiero co wróciła późno w noc, była nawet trochę słaba, zwyczajna kobieca słabość, więc Majorek, choć miał ochotę wszystko opowiedzieć, ale prawdę mówiąc to on się jej bał i wolał trzymać do czasu sekret. Jedno, że taka zła wiadomość, takie trefne zdarzenie mogło ją o jeszcze większą słabość przyprawić, a przytem Ruchla kończyła już pięćdziesiąt lat, to jest najgorszy wiek dla kobiet, najgorsze chwile. Ona mogła się zmartwić i w złość popaść, a Majorek dobrze wiedział, że jak Ruchla jest gniewna, to od niej wszystek świat, jak oparzony ucieka, i dlatego on się bał powiedzieć, wolał, żeby to inne usta zrobiły.

Kiedy kupcy koszerowskie weszli hurtem do stancyi, Ruchla leżała sobie spokojnie pod pierzynką, na dwóch puchowych poduszkach. Weszli, pozdrowili Ruchlę z podróży i zaraz stary Lejzor opowiedział całą fatalność ze sklepem.

Zrazu Ruchla słuchała i słuchała tak jakby całego interesu dobrze zrozumieć nie mogła. Nic dziwnego! jakby jej kto zaczął opowiadać, że mysz łapie koty, niemniejsza dziwność być mogła!

Nagle, jakby ją kto szpilką ukłuł, wyskoknęła z łóżka: tylko sobie z doła owinęła pierzynką i stanęła na środku izby.

Kupcy koszerowskie rozstąpili się, nie dlatego, żeby im wstydno było niewytualetowanej kobiety, ale przez zwyczajną delikatność husyckiej natury. Oni widzieli, co u Ruchli oczy z żalu dwa razy większe się zrobiły, a ręce zwinęły się w kułak, jak do bicia.

I stała tak chwilkę w miejscu, jak żona Lota w solny słup zmieniona, a cichość w całej stancyi była wielka, nikt nie śmiał słówka pisnąć.

Później, jak na komendę, Ruchla, a za nią wszyscy obecni zawołali wielkim głosem: aj! waj!

I zaraz ulga weszła w piersi, gorycz rozpłynęła się w sercu i już spokojniej zaczęli mówić o interesie. Zrazu Ruchla mówiła na stojący, ale jak się jej naprzykrzyło, to wróciła nazad z pierzynką do łóżka, a cała gromada otoczyła ją wiankiem i radzili... radzili hola! w noc.

Co uradzili, to niewiadomo, bo dali sobie chejrym na sekret.

Na to tylko pewność jest, że w parę dni później Ruchla puściła się w objazd, po okolicy i wszystkiej szlachcie, co do sklepu spożywczego (bodajby się zapadł) po towar posyłała, wymówiła swoje pieniądze. Ona powiedziała, co dłużej nie czeka i niejednemu z komornikiem dobrze dokuczyła.

Parę razy zdarzyło się także, co towar ze stacyi, wysyłany dla katolickiego handlu, ktoś zepsuł, naftą polał, dziury w workach ze solą porobił. Sklep miał niemałą stratę. Mówili na żydków... ale gdzie świadek?

Później kupcy koszerowskie zaczęli robić w inny sposób konkurencyę. Bywało każdemu posłańcowi ze dworu po sprawunek dadzą to paczkę papierosów, to kieliszek słodkiej wódki, to łokieć wstążki dla żony, byle tylko do nich po towar wstąpił. Ale i to nie pomogło. Wtedy zrobili "nowe funty".

Bywało funt świec w katolickim sklepie kosztuje dwadzieścia pięć kopiejek, to w żydowskim sklepie taki sam funt z etykietą kosztuje dwadzieścia dwie kopiejki, — i z innym towarem taki sam był kawałek dyferencyi w cenie.

Dlaczego?

Oni obstalowali w fabrykach funty po dwadzieścia osiem łutów, chociaż więc stało napisane na etykiecie: jeden funt, to i tak mieli duży zarobek, a głupi goj cieszył się co tanio kupił.

I kto wie czyby się katolikom nie naprzykrzył interes ze sklepem, gdyby Ruchla Tiulik dłużej żyła. Ale w rok jakoś po Lejbusiowem weselu, na samą Wielkanoc, siedziała sobie na krzesło, ciepło już było przed kamienicą. Był to najlepszy czas na targowanie dla sklepów. Na święta, byle cham i to coś utargować da. Jak zobaczyła, co cały tłum ludzi, jeden po drugim, jak owce cisną się do "Sklep spożywczy" po sprawunek, a do żydowskich, porządnych handli nikt prawie nie zaszedł, jak obliczyła ile to pieniędzy, ile profitu po inne lata miała, tak zrobiło jej się słabo, gorzko, wpadła w niestrawność, jakby od strefionej gęsiny, i choć doktory i ratunek wielki był, na trzeci dzień zmarła...

Lament był wielki w całym Koszerowie!

Jaki pogrzeb paradny miała i opisywać nie potrzeba. Dość powiedzieć, że zjechał na pochowek rabi z Kozienic i miał mowę, jaką mowę! W całości trudno ją powtórzyć, ale z kilku słów, wymiarkować można, co za słodycz była w jego słowach.

On powiedział tak: "Jehowa sześć dni pracuje, a w siódmym czyta Talmud i płacze i wzdycha, że pozwolił zburzyć Jeruzalem, teraz jemu przybył nowy kłopot, nowe zmartwienie. On w każden sabat płakać i lamentować będzie, że dopuścił popsuć żydkom handel, że pozwolił założyć "Sklep spożywczy" (tu rabin splunął głośno), bo przez to zawcześnie zmarła Ruchla Tiulik"...

. . . . . . . . . . . . . . . . .

W jakiś czas po śmierci Ruchli, Majorek z Ryfką i ożeniony już Lejbuś zwinęli sklep, zabrali gotowiznę, posprzedawali wszystkie nieruchomości w Koszerowie, zarzucili cały handel i kupili sobie na licytacyi wieś.

Zrobili się obywatele ziemskie, pany całą gębą.

Lejbuś Tiulik, choć miał delikatny rozum, ale wiedział, że do roli to trzeba osobnego specyalisty, on przyjął sobie "pan rządca".

On jemu suto wynagrodził, pozwolił nawet, choć tego nie było w kontrakcie, trzymać gęsi ile chce, bez wygnania na zieloną paszę. Zrobił łaskę!

I z chłopem i służbą umiał się obchodzić. Jak który pastuch, fornal był grzeczny, mówił "wielmożny panie, wielmożny dziedzicu", to mu dał lepszy, większy kawałek roli pod kartofle, ale dla grubian, dla grundali znalazła się kara. Nie wydał ordynaryi, nie zapłacił pensyi, to takiemu pyskatemu zaraz gęba zmalała, delikatność wróciła.

Dał mu Pan Bóg pierwszego synka, Chaimka, z tego to już będzie cały obywatel, nie Tiulik, ale Tiuliński. Niedługo na to czekać. On już na kucyku jeździ, ma także fuzyjkę co nie strzela, a wszyscy chłopi we wsi mówią mu jaśnie paniczu! Lejbuś się cieszy, bo wie, że choć on z Tiulika w Tiulińskiego się zmienił, to delikatnej żydowskiej natury nie zatraci. Choćby sobie nawet ochrzcił (może mu taki interes wypaść), to i tak żydkiem zostanie.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

W Koszerowie sklep spożywczy rozwija się dobrze, choć żaden żydek za grosz utargować mu nie da.

Jeden tylko stary Szlamka, krawiec, wszysyko w katolickim sklepie bierze. Rabin za to go wyklął; obiecał go na kierkucie nie pochować. Ale Szlamka śmiał się z tego (paskudnik), on powiedział co mu wszystko jedno.

Niedługo przekonał się, co to nie był śmiech.

Umarł — i pochowali go w prostym dole pod kierkutem.

Mogiłkę starego krawca porósł dziki rozchodnik i macierzanka, a jakaś litościwa ręka postawiła na niej tablicę z wyrytem po polsku Dziesięcioro.

I dziś jeszcze pod Koszerowem widzieć można mogiłę po za obrębem kierkutu, a na kamiennej tablicy widnieje pół zatarty napis: kochaj bliźniego swego... To jedyna pamiątka na grobie starego żyda.

MÓJ GOSPODARZ.

Z pamiętników literata.

Od czasu jak przestałem żyć z własnych funduszów, a wziąłem się do literatury, nie mogę jakoś dobrać sobie mieszkania. Najkrótszej noweli nie zdołałem ukończyć w jednem i tem samem.

Bohaterowie i bohaterki moich utworów poznawali się w jednym, a rozłączali już na drugim lokalu. Czasem dogorywającego starca wypadało mi przeprowadzić z Nowego Światu na Kruczą, Piękną lub dalej nawet; niekiedy młode małżeństwo każdy z miodowych miesięcy przepędzało w innej dzielnicy Warszawy.

Poprostu nie miałem szczęścia do właścicieli domów. Już przy meldunkach krzywili się na "rodzaj" mego "zajęcia", zdradzając chęć do zwrotu pobranego zadatku.

Później bywało jeszcze gorzej, zwłaszcza każdego ósmego dnia miesiąca.

Mam swoje zasady, od których odstępować nie lubię. Niedorzeczne prawa obyczajowe gniewały mnie zawsze, a płacenie z "góry" uważałem za ujmę godności. Kto płaci z góry, temu widać nie wierzą, a niewiara ubliża.

Opierałem się też, w miarę sił, nadużyciom gospodarzy, którzy po większej części innego bywali zdania. Zwykle przychodziło do ostrej wymiany myśli między nami, a starcia kończyły się interwencyą władz sądowych, o ile sam z pomocą tragarzy nie przeniosłem Larów i Penatów do świeżo upatrzonego gniazdka.

Po upływie miesiąca powtarzała się kubek w kubek ta sama historya, gdyż wszędzie natrafiałem na zacofaną rutynę, obyczaj zakorzeniony, tradycyę, który zapewne dlatego kończył się tradowaniem.

Przyszło do tego, że tragarze z placu św. Aleksandra i woźny sądowy witali mnie protekcyonalnym ukłonem, jako dobrego znajomego.

Ale wszystko ma swój koniec.

Naprzykrzyła mi się wreszcie walka z przesądem. Postanowiłem uledz twardej konieczności.

Po tem moralnem Waterloo, wyruszyłem na poszukiwanie takiego lokalu, w którym mógłbym nieco dłużej przemieszkać. Mieszkań było w bród.

Ale czy moja osoba nie budziła zaufania, czy też rzeczywiście nieszczęśliwie trafiałem, dość, że nic odpowiedniego nie znalazłem.

Dostałem już niebieskiego daltonizmu z czytania wywieszanych kart wynajmu, gdy przed jedną z kamienic na Nowym Świecie zaczepia mnie stróż:

— Czy pan szuka mieszkania?

— Szukam.

— U nas są bardzo eleganckie pokoje z wygodami.

Zachęcony, rzucam okiem na żelazną tabliczkę, aby się o nazwisku właściciela dowiedzieć.

Nazwisko kończyło się na "um", co mnie niezmiernie ucieszyło. Z doświadczenia wiedziałem, że z osobnikami o takiej końcówce łatwiej przyjść do ładu, nie obcą im jest bowiem teorya i praktyka kredytu, czego w różnych skich lub iczach podziwiać nie można.

Spojrzałem jeszcze na numer domu. Jestem przesądny, a, mając do wyboru między cetnem a lichem, zawsze przekładam pierwsze. Numer był parzysty. Wszystko zatem składało się dobrze.

Jaknajlepiej usposobiony wszedłem do sieni, pełnej fresków i ozdób gipsowych, dla dopełnienia ostatecznego przeglądu.

Rozpocząłem od przejrzenia listy lokatorów.

Lista lokatorów, to poniekąd sprawdziań charakteru gospodarza.

Naprzykład właściciele domów, w których "nie wolno trzymać psów i dzieci", są stanowczo ludźmi bez serca, nieczułymi na ludzką niedolę, ściągającymi komorne z całą surowością, a, co najgorzej o nich świadczy, w większości wypadków zawierają kontrakty piśmienne, w dodatku na kwartał?

Mój gospodarz, o ile z listy wymiarkowałem, do takich nie należał.

Stróż w dalszym ciągu zachwalał:

— U nas same porządne lokatory mieszkają.

Ja czytałem:

"Chryzostom Bemolski — stroiciel fortepianów; Agaton Łyżka, Hipolit Kamizelka — zakład froterski; Julja Brylantowicz — staniczarka; Michał vel Mowsza Amerykański — agent handlowy; Izydor Perfumer — czł. tow. sub. h. w. m.; Felicya Budnik — otrzymująca magle; Artur Wąsikowski — fryzjer; Jan Szypułka — szewc. Prócz tego dwóch dentystów i kilka jeszcze osób z "własnych funduszów", przeważnie płci żeńskiej.

Czytałem z lubością. W takiem towarzystwie dla jednego literata znajdzie się miejsce.

Skinąłem na stróża i, wsuwając mu dyskę, rzekłem:

— Chciałbym pokój z przedpokojem, ale zaraz. Macie?

— Właśnie... Wczorajszej nocy jeszcze uciekł... Ugryzł się w język sądząc, iż się niepotrzebnie wygadał i poprawił:

— To jest chciałem pedzieć... wyprowadził się, po dobrej woli.

— W to mi graj — pomyślałem — Prowadź!

Byłem już stanowczo przygotowany wziąć lokal. Ucieczka poprzednika nie zraziła mnie bynajmniej. Przeciwnie, uznałem ją za wielce przyjazny prejudykat na przyszłość.

Pokoik miał pięć łokci długości — cztery wysokości, szerokość zaś podwójną. W jednym końcu od drzwi znacznie węższy, w drugim zato rozszerzał się, tworząc figurę trapezu.

W przedpokoju mogło się wygodnie pomieścić dwóch handelesów.

Nie rozpatrywałem się długo, nie chodziło mi o komfort, tylko o przyjemne stosunki, a te się spodziewałem znaleźć.

Dałem stróżowi drugą dyskę i, nie pytając o cenę, jako o kwestyę drugorzędnej wagi, ruszyłem do gospodarza.

Przyjął mnie, siedząc w fotelu "empire", przy zarzuconym papierami stoliku w stylu "odrodzenia".

Przyjrzałem mu się bacznie. Rysy odpowiadały nazwisku. Z pod tureckiego fezu zwieszały się około dość pokaźnych uszu dwa loczkowate pasemka siwiejących włosów, potężny nos zdobiły binokle w złotej oprawie, a całą postać kryła przekształcona na szlafrok węgierka z myśliwskimi wyłogami.

— Pan... um? — spytałem.

— Ja — odpowiedział, nie podnosząc się z fotelu.

— Jestem... ski.

— Czego pan sobie życzy?

— Chciałbym wynająć pokój z przedpo...

— Niech pan siada — przerwał, wskazując na starą "gdańską" kanapę.

— Pan już oglądał?

— Oglądałem...

— Wygodny... suchy lokal... z wszelkimi dodatkami. O parę kroków w podwórzu jest... dokończył szeptem. — Do "Dyany" na Chmielną także niedaleko. Pan lubi kąpiel?

— Rozumie się.

— Ja także. Właśnie wróciłem z Karlsbadu.

— Posłużył? — spytałem grzecznie. Pokręcił głową..

— Widzi pan... niezupełnie. Tam byłem zdrów, ale z powrotem na granicy mnie przestraszyli, a ja jestem nerwowy...

Powstrzymałem śmiech i, dla uniknięcia dalszego ciągu zwierzeń kuracyjnych, przystąpiłem do interesu.

Powiedział cenę, zachwalając ponownie lokai. Dla zwyczaju potargowałem się nieco. Nie chciał ustąpić ani grosza.

— Niech się pan nie targuje — odpowiadał na moje uwagi. — Taki lokal! za takie pieniądze! w środku miasta, na pryncypalnej ulicy... Pan myśli, że ja biorę dużo?... słowo honoru nie! Panowie nie macie pojęcia, co teraz dom w Warszawie kosztuje. Wszystko podrożało... plany... wapno... robotnik... a cegła jak pieprz!... Przytem bywają paskudne wypadki...

— Wypadki? — przerwałem pytająco.

— Czasem to szelmy budowniki zrobią zły wymiar, dadzą w wapno za dużo piasku i ściana... pęknie — dokończył ciszej, oglądając się na wszystkie strony.

— Nie może być — wtrąciłem, aby coś powiedzieć.

— Jakto nie może być! Ja sam miałem takie zdarzenie — podchwycił z odcieniem oburzenia. — W tej czteropiętrowej oficynie co pan widzi — ukazał przez okno — musiałem jednę ścianę dubelt stawiać.

Udałem, że nie pojmuję. Opowiadał mi szczegółowo historyę popękania murów (z przyczyn od niego niezależnych), kłopoty z tego powodu wynikłe, koszta.

Ubolewałem, potakując.

On zaś, powtarzając jedno i toż samo, zakończył wreszcie:

— Co mnie ten wipadek kosztował... strach! Jedna ściana zepsuła reputacyę na cały dom.

Westchnął.

Nie miałem serca trapić go dłużej przetargiem. Pomacałem się po kieszeni.

— Cóż? zgoda? — spytał.

— Cóż zrobić! — zgodziłem się. Wydobyłem pugilares. Na szczęście byłem przy gotówce. Świeżo wypłacono mi honoraryum za artykuł: "O mieszkaniach kawalerskich w Warszawie".

— Nic w naturze nie ginie — pomyślałem i zacząłem liczyć z bólem serca.

Pierwszy raz w życiu płaciłem, z "góry". Gospodarz zasiadł do pisania kwitu.

— Pańskie nazwisko? — spytał powtórnie.

— ... ski.

— Znałem... skich zaczął, przerywając pisanie.

— Mnie również nazwisko pana nie obce — odwzajemniłem się.

Rzeczywiście przypomniało mi się, że miałem w szkole kolegę... uma, a i pachciarz mego ojca podobnie się nazywał...

Pochlebiło to gospodarzowi, bo, odłożywszy pióro, z widocznem zadowoleniem przemówił:

— Nasza rodzina jest bardzo znaczna. Mój brat handluje drzewem, stryj jest dostawcą dla kolei, a Mojżesz,... um wziął reperacye na wszystkie szosy w gubernii. Pan może znał którego?

— O niechybnie!

— Może tego z kolei? — dopytywał.

— To, to, to... — potwierdziłem na chybił trafił.

— Pan może kolejarzz — zapytał teraz. Zaprzeczyłem.

— To czem się pan trudni? — zagadnął.

— Ja? ja...

Zachłysnąłem się. Miałem już "literat" na końca języka, lecz powstrzymałem się w porę. Błyskawicą przebiegło mi przez myśl, że tranzakcya mogłaby nie przyjść do skutku. Miałem już podobne wypadki. Przeszłość nauczyła mnie rozumu.

Postanowiłem obrać sobie na podorędziu inny zawód. Ale jaki?

Gospodarz obrzucał mnie przenikliwym wzrokiem.

— Czy to sekret? — spytał wreszcie.

Mnie jak na złość nie przychodziło nie do głowy.

— Czy to tajemnica? — ponowił pytanie.

— Ależ nie! nie! — pospieszyłem z zaprzeczeniem — tylko widzi pan... — jąkałem, nie umiem tego dobrze określić...

— Przecie...

— Ja, widzi pan, tak niby... i to i owo... załatwiam różne interesa.

— To pan pośrednik — poddał.

— Tak... tak... oczywiście... pośrednik — potwierdziłem co żywiej.

Uśmiechnął się.

— Trzeba było odrazu powiedzieć. W tem przecie niema wstydu. Pan może i domami faktoruje? — zagadnął tonem wielkiego zaciekawienia.

Nie wypadało już się cofać, więc potaknąłem gorąco:

— A jakże i domami i wsiami. Mam duże stosunki.

Porwał się z fotelu "empire" na równe nogi i, podbiegłszy ku mnie, jął z ożywieniem wykrzykiwać:

— Pan ma stosunki... to bardzo ładnie! to bardzo pięknie!

A po chwili, ujmując mnie za rękę, dodał:

— Ja nawet dla pana będę miał jeden fein interes... Można ładny grosz zarobić! Pogadamy o tem później, jak się pan wprowadzi, jak się lepiej poznamy — zakończył.

I poznaliśmy się lepiej niebawem.

Mój nowy gospodarz, sześćdziesiąty z kolei, (od lat pięciu osiedliłem się w Warszawie), lubił spacerować po podwórku, na które wychodziło moje okno. Zamienialiśmy wzajemne ukłony.

Pewnego dnia, a było to bez mała w trzy tygodnie po wprowadzeniu, gospodarz złożył mi z samego rana wizytę.

— Przyszedłem pogadać o interesie — zaczął na wstępie.

Poprosiłem, żeby usiadł, sam również, zakrywszy starannie ślad rozpoczętej pracy literackiej, przysiadłem na łóżku.

— Widzi pan — przemówił po chwili namysłu — ja chciałbym już odpocząć... ja jestem miękiego serca, ja nie lubię sądów, kłopotów... ja chciałbym ten dom sprzedać.

Zamilkł.

Zapomniawszy na śmierć o przybranej godności pośrednika, spytałem.

— Bardzo pięknie. Ale w czemże ja mogę być panu pomocnym?

Zrobił wielkie oczy.

— Jakto w czem? Pan ma stosunki... pan jest pośrednik, a pan się pyta: w czem? Pan się może boi? Pan może myśli, że ja iestem skąpy człowiek? Właśnie, że nie! Niech się pan kogo chce spyta o... uma. Ludzie mnie znają.

Całą tę tyradę wygłosił jednym tchem prawie.

Ja przez ten czas, ochłonąwszy, wszedłem już w skórę pośrednika. Przypomniało mi się... ósmy za pasem, kto wie czy gospodarz nie zrobi jakiego ustępstwa... prolongaty...

— Sprobójmy go wziąć na interes — pomyślałem — w każdym razie nic na tem nie stracę.

Nastroiłem się odpowiednio, on zaś mówił w dalszym ciągu:

— Niech pan nie myśli, że ja będę żałował za fatygę... dam jeden... dam półtora procent! Czy pan wie, co to wyniesie? Parę ładnych tysięcy! Z tem można się samemu wziąść do handlu!

— Sprobuję — bąknąłem.

— Półtora procent — powtórzył z naciskiem — wyciągając rękę.

Przybiłem.

— Teraz mogę być z panem otwartym. Widzi pan takiego domu jak ten drugiego niema w całej Warszawie — zaczął, poczem, wyliczywszy wszystkie zalety, od suteren do strychu, dodał ciszej:

— Ale ta popękana ściana narobiła dużo hałasu...

— Nawet w dziennikach pisano — wtrąciłem nawiasowo.

Splunął i, spochmurniawszy, ciągnął:

— Te gazeciarze paskudny naród! Po co taką fałszywość wypisywać. Był wypadek, ale przecież nikogo nie zabiło. A teraz ściana jest dubelt.

— Swoją drogą... zacząłem.

— Ja wiem! ja wiem! Ale jak kto potrzebuje kupić, to na taką bagatelkę nie będzie zważał — przerwał mi żywo. — Dom niesie ładny dochód... teraz dobry czas na domy.

— Oj, dobry! — pomyślałem w duchu, a głośno spytałem:

— Ileż ten dom panu czyni? Spojrzał z pod oka.

— Ile? Ja nie chcę kłamać. Pan przecie nie jest komisya z magistratu. Zresztą w interesie potrzeba wszystko wiedzieć.

Potaknąłem skinieniem.

Wydobył z kieszeni zwitek papieru i zaczął liczyć pod nosem.

Wreszcie wymienił cytrę.

— Aż tyle! — wykrzyknąłem z podziwem.

— Drugi jeszcze więcej wyciągnie. Pan mnie zna... Ja jestem delikatny, mięki... Na każdym lokalu można dwadzieścia procent podnieść — wyłuszczył zachęcająco.

— Miła perspektywa! — pomyślałem.

— To jest interes — zachwalał gospodarz — a i druga strona powinna także dać.

— Wszystko to bardzo pięknie — zacząłem — ale ja jestem obecnie zajęty, a na to potrzeba czasu.

— Czasu? Zapewne, ale zarobek duży.

— Tymczasem wolę mały, ale prędko. Mam wydatki... ósmy zapasem — natraciłem, spoglądając na mego słuchacza.

— To głupstwo! ósmy głupstwo! Niech pana o ósmego głowa nie boli. Ja poczekam... nic pilnego.

Skłoniłem się wdzięcznie.

— Chyba, że tak... W takim razie postaram się.

Fortel się udał. Przeszedł ósmy, dziesiąty, piętnasty; gospodarz nie wspomniał o komornem. Dociągnąłem tak do chwili, w której kapło coś grosza.

Zapłaciłem część długu.

— Czemu się pan tak śpieszy? — przemówił grzecznie.

— I tak zalegałem dość długo.

— Nic nie szkodzi. Co słychać z naszym interesem?

— Mam już upatrzonego kupca — rzekłem, śmiejąc się w ducha.

— Czemu pan się tai? Ja potrzebuję wiedzieć. Ja się potrzebuję przygotować — wykrzyknął, zacierając ręce.

Jakoż od następnego rana zaczęły się przygotowania.

Od świtu kilku mularzy bieliło mury, brukarz naprawiał chodnik, żyd malarz olejną farbą pociągał futryny okien i odrzwia.

Trwało to dni parę. Gospodarz przy spotkaniu pytał "kiedy?" ja zaś, rzecz prosta, odpowiadałem wymijająco, odwłócząc ile możności.

Znowu upłynęło dni kilka. Zbliżał się drugi ósmy, a ja pieniędzy nie miałem. Gospodarz nagabywał o kupca coraz natarczywiej.

Chwila była krytyczna; należało koniecznie coś przedsięwziąć dla zabezpieczenia dachu nad głową. O prawdziwym kopca nie mogło być mowy.

Nałamałem sobie głowy, zanim nasunął mi się szczęśliwy pomysł.

Miałem dobrego znajomego, Wicia, chłopaka ze złotem sercem, jedynego do psich figlów, zasad podobnych moim, a wyglądającego z miny na angielskiego lorda, choć goły był, co się zowie.

Było to akurat feralnego (według obliczeń lokatorów, nie Falba) dnia. Wstałem rano i wymknąłem się z domu niepostrzeżenie. Na ulicach było jeszcze pusto, ludzie snuli się rzadko, dorożek prawie nie było, tylko wozy piekarskie dudniły głucho, rozsiewając przyjemną woń świeżego pieczywa.

Dopiero otwierano pomniejsze sklepiki. Przed jednym stał Wicio, ćmiąc świeżo kupionego papierosa.

— Cóż tu robisz o tej porze? Z Sielanki? hę? — spytałem, podszedłszy.

Machnął ręką.

— Dyabła tam! Drapnąłem przed gospodarzem. Dziś ósmy, a jestem bez grosza, odrzekł. — A ty? — spytał.

Roześmiałem się.

— I mnie coś podobnego nakazało oglądać wschód słońca. — Westchnął.

— Niema to jak mieć własną chałupę.

Na te słowa mnie genialna myśl strzeliła do głowy.

— Wiesz co, Wiciu? — odezwałem się, tłumiąc śmiech — kup sobie dom, sprzedam ci...

— Czyś ty sfiksował? Ty i dom!... Ja i dom!.. Parsknąłem śmiechem.

— To też to będzie fikcyjne kupno i fikcyjna sprzedaż. Posłuchaj.

Opowiedziałem mu pokrótce o co idzie. Wstąpiliśmy na kawę, potem do gospodarza.

Spał jeszcze. Kazałem go obudzić.

Wypadł niebawem do nas w węgierce z myśliwskimi wyłogami. Zaprosił do siebie, usadowił na kanapie i poczęstował jakimś odwarem rodzynków.

Zagaiłem pertraktacye. Kupiec spisywał się dzielnie. Wypytywał się o szczegóły, o rozmiary pojedyńczych mieszkań, przeglądał rachunki. Poczem wszyscy trzej wyszliśmy na drabiazgowy przegląd domu.

Wicio nie żałował fatygi. Oglądał piwnice, badał grubość murów, trwałość posadzek, tu zganił, tu pochwalił, słowem zachowywał się jak prawdziwy, żądny kupna nabywca.

Gospodarz był w siódmem niebie. Po odejściu Wicia pochwycił mnie za ręce, uścisnął, pytając natarczywie:

— Jak pan myśli? Będzie co z tego?

— Powinno. Nabasowałem mu.

— Jak interes przyjdzie do skutku, to ja jeszcze dołożę panu prezent... moje meble.

— Jakie?

— No! moje! Co pan myśli! to są antyki! chrześcijańskiej roboty, nie żadna fuszerka.

Podziękowałem za obietnicę.

I znowu miałem czas pewien spokój.

Gospodarz dopytywał się wprawdzie, ale chociaż pseudo-kupiec nie pokazywał się wcale, umiałem mu wytłomaczyć zwłokę potrzebą zebrania odpowiednich funduszów.

Dla przyspieszenia tranzakcyi zaofiarował się zostawić znaczną część szacunku na pierwszej hypotece.

Zakomunikowałem o tem kupcowi, ten jednakże odrzucił ofertę, nie chcąc mieć z zasady żadnych długów.

— Człowiek solidny nie lubi pożyczek — tłómaczyłem gospodarzowi. Poczekajmy.

I czekaliśmy obaj. Gospodarz na kupca i na przynależne odemnie pieniądze — ja... albo ja wiem na co?

Upływał dzień za dniem, kupca nie było widać, gospodarz widocznie zaczynał coś podejrzywać, bo kłaniał mi się mniej grzecznie; często też zaglądał przez okno do mego pokoju, kręcąc znacząco głową na widok porozrzucanych na stołku papierów.

Wreszcie pewnego dnia (również przed ósmym) natarł na mnie z wymownym gestem niezadowolenia...

— Pański kupiec musiał wyjechać gdzieś bardzo daleko?

— Zgadłeś pan — odrzekłem niezmieszany. — Żeni się na Ukrainie.

Skrzywił się gospodarz.

— Niema zresztą czego żałować. Powiem panu otwarcie, ktoś nam popsuł interes.

Wytrzeszczył oczy.

— Upewniam pana. Pan... ski (wymieniłem przekręcone nazwisko Wicia), odebrał aż trzy anonimy odradzające kupno pańskiego doma. Jakiś gałgan napisał o...

— O ścianie! — dokończył domyślnie.

— Tak jest. Wobec czego pan... ski cofnął się. Gospodarz zmarszczył brwi.

— Ja zawsze mówiłem, że to będzie słaba strona przy sprzedaży — westchnął.

— Z pewnością, gdyby nie to, skończylibyście panowie w dwóch słowach.

Zaczął szukać po kieszeniach.

Odgadłem, że poszukuje mego rachunku za zaległe komorne.

Periculum in mora! Postanowiłem bądź co bądź zażegnać burzę. Nie tracąc fantazyi, przystąpiłem do gospodarza i rozpocząłem nanowo:

— Niema tego złego, coby na dobre nie wyszło. Mamy coś lepszego...

— Cóż takiego? — podchwycił żywo.

— Zamianę. Majątek z lasem bez serwitutu. Obywatel stary... dla edukacyi wnuków chce mieszkać z Warszawie — kłamałem jak z nut, byle parę dni zwłoki uzyskać.

Udało się i tym razem, fatalny ósmy minął. Aż wreszcie licho nadało listonosza. Mnie podtenczas w domu nie było. Stróż przez pomyłkę oddał list gospodarzowi.

I — casus paskudeus...

Adres brzmiał: Wielmożny... ski literat.

"Literat" było podkreślone dwukrotnie.

Wieczorem, spokojny na ducha, wracam do mojego gniazdka.

Wpada gospodarz, rzuca nieszczęsny list z krzykiem:

— Co pan udaje? co pan robi pośrednika!? Pan jesteś literat, gazeciarz! Pan jesteś nic!

Tejże nocy wyniosłem się tymczasem do chambres garni. Ale już mi się trafia niezłe mieszkanko. Właściciel ma także "słabą stronę"... trzy córki na wydaniu.

KONIEC.