Jan Kochanowski

ELEGIE

Konwersja: Nexto Digital Services

ELEGIE

Jan Kochanowski

[I]

Jeślim poetą, dziełem to nie Muz jest wcale;
Nie chodziłem do groty w aonijskiej skale,
Jeno miłość uczyła mnie wiersz składać słodki,
Naśladując starego Kallimacha zwrotki.
Albowiem bóg miłości umysły ospałe,
Serca zimne podnieca i dusze zdrętwiałe.
Czyż gnuśny Parys nie pasł, jak wieść o tym słynie,
Wpierw rogatych jałówek w idajskiej dolinie?
Lecz ledwo cudzoziemki miłość go zażegła,
Wnet jego troska lasów i wołów odbiegła,
Zbudował statki, puszcza je na mórz odmęty
I do wód Eurotasu zapędza okręty.
I nie wpierw z wojowniczej Lakonii wyrusza,

Aż zwiódłszy męża, córkę skradł Tyndareusza.
Wtedy gdy Grecy pola frygijskie niszczyli,
Dzielnego Eacydę sprzątnął w jednej chwili,
Który jeszcze niedawno w krąg Troi wysokiej
Wlókł hemońskimi końmi Hektorowe zwłoki.
Ta, co duszy mej gnuśnieć nie da, choć nie idzie
Rodem z Jowisza, pięknem równa Heroidzie.
Niechby prośby me przez nią były wysłuchane,
Drugim Amfionem, drugim Linusem się stanę.
Nie mogę  wprawdzie twierdzić, aby przystawały
Do mych barków maczugi i gnozyjskie strzały,
Lecz niech ona rozkaże, odważnie uderzę
Na srogą hydrę, natrę na zuchwałe zwierzę,

Skradnę jabłka Hesperyd smokowi spod straży
I psu tartaryjskiemu spętam trójłeb wraży.
O Krzysztofie, ozdobo i chwało Północy,
Wzorem ojca granice ojczyzny dzierż w mocy.
Dowiedź niezłomnym duchem i potężnym czynem,
Że rodzonym owego ojca jesteś synem,
Który twierdz starodubskich z ziemią zrównał
Który pokonał Daki i poskromił Scyty. [szczyty,
Mnie miłość sroga w mocne zakuła kajdany,
I jestem w twardą władzę kochanki oddany.

Dzień mój, noc moja wedle jej rozkazu bieży,
Od niej me szczęście, od niej nieszczęście zależy.
Wy zaś, coście sądzili, że zatrute zioła
Albo czar pieśni miłość ułagodzić zdoła,
Znoście tu ziele wszelkie kryjące uroki,
Jakie zna Pindus, Otrys i Eryks wysoki.
Dopóki ona oczom moim będzie drogą,
Żadne zioła i żadne czary nie pomogą.

[II]

Niechaj cię nie przejmuje wstyd, jeśli, Tarnowski,
Czytasz imienia twego na mych księgach głoski.
Nie śpiewam Teb, Pergamu o wysokich czołach,
Atosu ni cieśniny przebytej na kołach,
A Feb do grot kastalskich dał mi wstęp otwarty,
Gdzie przez łan Mimnermowy szlak wiedzie utarty.
Dawno mnie Amor nagi rozłączył z kołczanem
I macierzystych liści przyozdabia wianem.
Jeśli przeczytasz wiersze moje pobłażliwy,
Muzie i geniuszowi mojemu życzliwy,
Nie wątpię, że powołam pod broń dawne woje

I aonijską trąbą wysławię ich boje;
Ciebie też: jak wśród srogiej wojennej przygody
Pod Obertynem pierzchał Dak przez zdradne brody,
Twe z Ryfejskiego szczytu za Moskwą pogonie,
Za Scytą tym groźniejszym, gdy odwraca konie.
Lecz teraz, póki pierwszy ogień włada ciałem.
Pozwól, abym tą drogą szedł, którą obrałem,
Abym z dala obozu, trąb wojennych grania,
Śpiewał pijane noce, zgiełk biesiadowania.
Tymczasem, laury Feba, rośnijcie wokoło,
Mnie dość mirtowym wiankiem opasać dziś czoło.

[III]

Choćby kto był Krezusem i władał dziedziną
Królewską, niech się z moją nie równa dziewczyną.
Chociaż Hippodamea wielkiej była krasy,
Gdy na wozie rumaki puszczała w zapasy,
Lub ta, o której wdzięki Lapitowie śmiali
Z półdzikimi Centaury walki wręcz staczali,
Lub ta, co skłania Feba stanąć w boju dzielnym
Nad rodzinnym Ewenem z jej mężem śmiertelnym,
Lub te, dla których Jowisz to złotem się staje,
To sobie postać byka lub ptaka nadaje:
Lidia z nimi wszystkimi równa się urodą
I raczej je przewyższa, niż wyjdzie z swą szkodą.
Lica jej śniegiem, złotem włos, gwiazdami oczy,

Bogini starożytna z postaci uroczej,
Czy chodzi, czy się  śmieje, czy dąsa się czasem,
Sądziłbyś, że Cyprydy ozdobiona pasem,
Prac niewieścich Pallada zda się ją uczyła,
Nie ma nic, by igiełką tego nie wyszyła.
Nie masz drugiej pod nieba północnym sklepieniem,
Co by tak się cieszyła muz pierejskich pieniem.
Sądziłbyś, że Syrena śpiewa, kiedy zmusza
Swe słodkie słowa współbrzmieć z lirą Orfeusza.
Wszystkie piękności w sercu mym zachodzą cieniem,
Które darzyłem w różnych krajach zadziwieniem.
Jej zawdzięczam, gdy wdziękiem tchną mej pieśni słowa,
Dla niej z łacińska śpiewa Słowian Muza nowa.

Kiedy serdecznie ujmie mnie w śnieżne ramiona
I przytuli się czule do mojego łona,
Zda się, w wozie z słoniowej kości, starłszy wrogi,
Odbywam wjazd w Tarpejskie Jowiszowe progi.
Wtedy, bogacz, gromadzę złoty piach Paktolu,
Sprzątam i zbieram plony na Arabii polu.
Oby ład Cyteryjska ten Wenus uznała
I przewagę nade mną tej, której ją dała.
Pozyskawszy ją sobie, mam królewskie władztwa
W pogardzie i nie pragnę Midasa bogactwa.
Lecz kolce ostre jeży róża miłej woni
I miodowej słodyczy dzielna pszczoła broni.

I miłość ma swe troski. Szczęśliwy ten, kogo
Bezlitośny Kupido dręczy najmniej srogo.
Poniechaj, srogi chłopcze, igraszki okrutnej.
Nie bądź strzałami swymi dla ludzi rozrzutny.
Dość tobie, gdy zapłaczę, że gniewna dziewczyna
W płochości swej wrodzonej o mnie zapomina.
Lecz na próżno w drzwi pukać, gdy nie chce otwierać.
Taka nieufność jest mi tyle, co umierać.
Lecz zniosę, Lidio, mękę najbardziej zawziętą,
Byle nadziei zgody twej mi nie odjęto.

[IV]

Teraz zwyczajnym wierszem opowiedz, jak śmiała
Wanda Polsce, o Muzo moja, panowała.
Młodszy syn, kiedy ojciec Krakus zszedł ze świata,
W sposób zdradziecki swego uśmierciwszy brata,
Wstąpił na tron. Lecz strwożon gniewną bogów mocą,
Prześladowany cieniem brata dniem i nocą,
Uległ furiom. Niedłużej ponad rok zdobyczą
Władzy się cieszył, którą osiągnął zbrodniczo.
Jedyna z krwi Krakusa Wanda pozostała,
Wanda dzielna umysłem i postacią ciała.
Nie przywykła prząść wełny ni Minerwy wzorem
Tkać, ni robótek różnym wyszywać kolorem.
Wolała w strzały zbrojna razem z rączą Dianą

Zabijać w górskich lasach zwierzynę spotkaną.
Stąd we wzgardzie weselne gody, hymen miała
I pogodne dziewictwo jeno miłowała.
Lecz kryła to w głębokiej serca tajemnicy,
Choć lud nadzieje wielkie roił dla dziewicy,
Życząc najurodziwszej ze wszystkich Sarmatek
Męża, co równą sławę by miał i dostatek.
Tak tedy jednomyślnie naród i ojcowie
Powierzają królestwa berło białogłowie.
Ona wzbrania się zrazu, nie ufając, aby
Mógł ciężarowi władzy sprostać duch jej słaby.
Lecz gdy przemogła prośba senatu i rada.
Na tronie ojca piękna dziewica zasiada

I spełnia obowiązki swoje tak gorliwie,
Że z wielkimi mężami zrównasz ją godziwie.
Wielu z młodzi północnej o rękę jej prosi,
Lecz ich życzenia wicher przelotny unosi.
Niemiec Rytygier ostrzej o nią się dobija,
Ale nadzieja jego też z celem się mija.
Opływając w dostatki, sławą bojów świetny,
Wyprowadza od Renu aż swój ród szlachetny.
Ale bogactw ni czynów, ni rodu nie liczy
Za nic Wanda, czystości swej wierna dziewiczej.
Zadrżał w sercu wściekłością Rytygier wzgardzony,
Od gniewu i miłości szarpany w dwie strony.
„Zmienię sposób — rzekł  — jeśli prośba nic nie znaczy."
I zabójczego miecza dobywa w rozpaczy.
Nie były tajne Wandzie zamiary Teutona,
Ale nie jej w potrzebie opuszczać ramiona.

Już równe męstwo obie strony w bój porywa,
Kiedy poseł do Wandy od wroga przybywa.
„O, Pani - mówi - ujrzysz wkrótce Rytygiera.
Chcesz w nim męża czy wroga; niech twa chęć wybiera."
„Żadnego - rzecze Wanda - wroga ni wybrańca."
I niezwłocznie z powrotem odprawia posłańca.
Więc zmieniwszy w gniew miłość, tym bardziej zawzięty,
W odpowiedzi przyśpiesza pochód przedsięwzięty,
Sprawiwszy szyki zbrojne Amazonka nasza
Występuje i wzniósłszy ręce ślub wygłasza:
„Jowiszu, co najwyżej cenię i najszczerzej,
Niechaj, jeśli zwyciężę, do ciebie należy."
Syn Saturna wysłuchał jej duszą  łaskawą
I z wysokiego nieba zagrzmiał w stronę prawą.

Wanda, radosna z wróżby, po danym w bój znaku
Przed innymi na szybkim pomyka rumaku.
Za królową w szeregach zwartych wojsko goni,
Które niezlękłym duchem przyjmują Teutoni.
Wszczyna się bój i z obu stron przerzedza szyki,
Szerzy popłoch i rzezi przewodzi Mars dziki.
Sroga klęska rozprasza germańskich żołnierzy
I sam wódz ugodzony przy swych orłach leży.
Zdarłszy z martwego zbroję, trupa pogrzebiono.
Jeńców żywych do domu wolno odprawiono.
Gdzie bój zwycięski z wrogim wiodła wojownikiem,
U wód Wisły uczciła go Wanda pomnikiem.
Każe zgromadzić wszystkie hełmy i pancerze
I zwrócona do szumnej rzeki głos zabierze:
„Wisło, obfita w wody, Wisło, rzek źrenico,
Jakie tu pod północną płyną Niedźwiedzicą.

Ja jestem owa Wanda, która wianki świeże
Kwiatów znosiła niegdyś falom twym w ofierze,
Dziś nie hiacynty żółte ni fiołki bladawe,
Ale składam na brzegach twych te łupy krwawe
I ten pomnik tu stawiam ku pamięci wroga,
Co w szale na mnie podniósł miecz wbrew woli boga
I nie wymógłszy prośbą, by zostać mym mężem,
Ku własnej zgubie chciał mnie przymusić orężem.
Teraz okrutnik tutaj spoczywa zabity,
Gdy mnie sława unosi w gwiezdne nieba szczyty.
Bogi! zmóc wrogi wasza pomogła mi siła,
Gdym do ucieczki hufce obce przymusiła.
Żem, strwożona, pod waszą uciekła się pieczę,
A bezpieczna, wzgardziła nią, niech nikt nie rzecze.

Com przedtem ślubowała od troski półżywa,
Niech wiedzą, że dotrzymam, gdy jestem szczęśliwa.
Cóż droższego nad życie? Z waszego je dzierżę
Daru i teraz chętnie składam wam w ofierze."
To rzekła i stanąwszy na urwistym brzegu,
Dobrowolnie skoczyła w nurt o bystrym biegu.
Osłupiali tym czynem, wszyscy, jęcząc smutnie,
Twarze swe paznokciami szarpali okrutnie.
Nie wyda Wisła Wandy z swej modrej opieki,
Każąc ją jako bóstwo czcić ojczystej rzeki.
Lud, sądząc ją  śmiertelną, we fali głębokiej

Szukał ciała, chcąc spalić na stosie jej zwłoki.
Daremnie. Więc na pustym grobie kopiec wznosi
I trzykroć od wód Styksu cienia Wandy prosi.
Głos ten aż do samego dna rzeki zapada
I błąd ten wdzięcznie nowa przyjęła Najada.
I jak wówczas łzy wszystkie roniły powieki,
Tak dzień ten opłakują i późniejsze wieki.
Dotąd na lewym brzegu sławny pomnik stoi,
Gdzie Mogiłę omywa Wisła w fali swojej.

[V]

Bakchu! twój śpiewak blaga ciebie: rzuć spojrzeniem,
Jakim mnie sroga Wenus udręcza płomieniem.
Spójrz litośnie i serca mego ścisz pożogi.
Trwożny Amor przed twymi często pierzchał rogi.
Płoszysz troski, pogardzać uczysz czczym przepychem
I pomiatać bogacza zbytkiem, jak czymś lichem.
Trwożliwym ducha dajesz, gnuśnym oręż srogi,
Po miejscach trudnych wiedziesz nieostrożne nogi.
Chłopcze! gęste puchary tu dawaj, tam wody,
Woda dla innych, dla mnie sok winnej jagody.
Wonnych wieńców i wina podawaj obficie.
Niech przepadnie ten, komu miłe trzeźwe życie.
Nie chcę nic, kiedy śmierci uderzy godzina.

Nie dawajcie mi wtedy kwiatów ani wina.
Dziś ich pragnę: gdy zstąpię do Orku pieczary,
Wtedy mój proch wypije wasze cenne dary.
Długiej nadziei krótki wiek nie lubi; w łonie
Stłum troski, jeśliś mądry; czas popędza konie.
Jak szybko bystre rzeki w wielkie morza płyną,
Jak szybko na bogatej łące kwiaty giną,
Jak szybko noc umyka przed pochodnią Feba,
Jak szybko dzień się rodzi i uchodzi z nieba,
Tak uciekają lata, śpieszy czas skrzydlaty.
Nikt nie wie, jakie jutro przynieść może straty.
Żegnaj, twarda dziewczyno. Zmiękczyć nie zdołała
Ciebie Muza ma, miłość ani wierność stała:

Nie chcą  tej służyć, której pycha mnie dotyka,
Ni zalecać się do tej, która mnie unika.
Może i znajdę inną, która mnie oceni,
I późno pożałujesz, gdy mnie czas odmieni.
Lecz biada mi, cóż rzekłem? Czyli tonę w szale?
Bez ciebie żyć bym nie chciał i nie mógłbym wcale.
O, słodkie sny i chwile, o, nocy przemiła,
Kiedy ona do łona swego mnie tuliła.
Czemu nikt mnie pucharem pełnym nie pozdrowi?
Skąd Fabrycjusze, skąd ci Kuryjusze nowi?
Czyliście nie słyszeli, że sam Katon stary
Lubił  żarty i sięgał do krzepiącej czary?

Idzie Bakchus, kto z Bakchem nie chce iść w zawody,
Niech od gniewnego bożka spodziewa się szkody.
Nie darmo rogi znaczą się na jego głowie.
Tych rogów, gdyście mądrzy, strzeżcie się, mężowie,
Zwłaszcza gdy kogo w domu czeka ładna żona
I spoczywa w samotnym łożu opuszczona.
Bywało, że żeglarzy w ryby przeistacza,
Tak ciebie, gdyś niebaczny, przemieni w rogacza.
Ojcze Bakchusie, proszę, darz innych rogami.
Mnie dosyć jest twoimi raczyć się darami.

[VI]

Już Homer Meonijski rzekł, że sny pochodzą
Od Jowisza, i moje też zeń się wywodzą.
Noc była, wszędzie ciała na ziemi leżały,
Gdyż umysły ich bożek pokrzepiał ospały.
Tylko nic smutku serca mego nie uśmierza,
Sen uciekał od mego trosk pełnego leża.
Wreszcie, gdy błysła Feba pochodnia czerwona
I ujął mnie spóźniony spoczynek w ramiona,
Wtedy postać nadludzka we śnie mi się zjawia,
Było to pewnie bóstwo, i do mnie przemawia:
„Czy zerwawszy nareszcie pęta swoich oków,
Zrzuciwszy jarzmo, wolny odejść jesteś gotów?
Czy wolisz serce w wiecznej udręczać niedoli

I, nędzny, dni swe w ciężkiej przeżywać niewoli?
Jeśli ci uprzykrzyła się pani zawzięta
I chcesz uwolnić serce od twardego pęta,
Pójdź za mną, jam twój zbawca." Wyraziłem zgodę
I za swym przewodnikiem chętne kroki wiodę.
Czasem mi się zdawało, że mnie niosą nogi,
Czasem, że jak ptak lecę nadziemskimi drogi.
Niebawem na szczyt góry weszliśmy wysokiej,
Sterczący nad bystrymi falami zatoki.
Tutaj mnie znów zapytał mój przewodnik: „Wieszli,
Na jakieśmy to miejsce pewną stopą weszli?
Leukadią  - dawne górę tę mianuje słowo.
Leukadyjskimi - wody te żeglarze zową.

Jest tu prawo: Kto zzuć chce miłości okowy,
Skacze w toń i przemógłszy miłość wraca zdrowy.
Świadkiem Deukalion; płonąc miłością do Pirry,
Padł w topiel i morskimi uleczył się wiry.
Toż uczynił Cefalus i miłości siła,
Gdy zanurzył się w wodzie, z serca ustąpiła.
Śmiało oddaj się wiatrom w łagodne ramiona,
Bo kto stąd skacze, temu śmierć nie przeznaczona.
Wahasz się? Abyś stał się odwagi przykładem,
Będę twym przewodnikiem, idź za moim śladem."
Rzekłszy skoczył i w wód mnie porywa bezdenie.
Lecz gdy spadałem, przestrach spłoszył me widzenie,
Serce mi bić zaczęło, czułem lęku mrowie,
Pot mnie oblał i włosy stanęły na głowie.
Gdym się ocknął i myśli znów zebrałem społem,
Niejednokrotnie sen ów rozważać zacząłem.

„Ktokolwiek z bogów moje przyjąłeś westchnienie,
Bądź błogosławion - rzekłem - i ziść me widzenie."
Przychylni nam bogowie nawet we śnie mogą
Chronić nas przed niedolą złego losu srogą.
Gdy Ifianassę Dianie miano dać w ofierze,
Z łaski bogini krwią swą zbawiło ją zwierzę.
Tak i mnie niechaj śniony ów skok oswobodzi
I nurt aktejski ognie w mym sercu ochłodzi.
O, bogini z błękitnych mórz zrodzona fali,
Niech się już  łaska twoja moich łez użali.
Wyprowadź z mego serca huf miłości starej,
Niech załoga twa zatknie gdzie indziej sztandary.
Gdy mnie, o boska, zbraknie w twym królewskim dworze,
Zniknę, jak gdyby kropla wpadła w Jońskie Morze.

Bo tobie ciągle nowej przybywa młodzieży,
Która poddać się prawom twoim chętnie bieży.
Stąd czerp nowozaciężnych, na nich wkładaj zbroje
Błyszczące i zaprawiaj ich w obroty swoje.
Jam weteran, od strzały dotąd ranny wrogiej,
Czas mi wam oddać oręż, o domowe bogi.
Teraz i Cesarz, wiekiem udręczony, pono
Ze starej ręki berło wypuścił z koroną
I wodze państwa władzy zdał swojego brata,
Pomnąc na swe sędziwe i znużone lata.
Tak rumak postarzawszy w długich lat szeregu
Wyrzeka się kurzawy elejskiego biegu,
By nie utracić dawnych wawrzynów i chwały,
Gdy go pola Olimpii zwycięzcą widziały.
Ojcze, w nieszczęściu wszelkim podporo wspaniała,
O ręko, od oręża nigdy nieomdlała.

Ty mogłeś przez umysłu swego świetne dary
Przywrócić państwu sławę i majestat stary.
Ty Renowi i Elbie połamałeś rogi,
Gdy rzeki przekroczyły swoich brzegów progi.
Powiodłeś poprzez morze żaglowne okręty,
Sławny twój sztandar zawiał w Afryce zatknięty.
Za słupami Herkula prując słone wody
Połączyłeś z swym państwem dalekie narody,
Niezwyciężony w boju, dla wroga łaskawy,
Czemu Gal ni Saksończyk nie zaprzeczy prawy.
Dziś ostatniego czekasz spokojnie wyroku,
Syty sławy i życia, aż dzień błyśnie oku,
Gdy nie wbrew woli z więzów doczesnych zwolniony,
Będziesz do jasnych nieba wyżyn wyniesiony,

Gdzie Alcyd, Liber, Kwiryn piją nektar społu
Purpurowymi usty u boskiego stołu.
Nie będziem płakać późnych twych, lat ni twych kości,
Gdyż przez zasługa swoje będziesz żył w wieczności.

[VII]

Nie dbam o to, Myszkowski, by duchy niebiosów
i Poznać ni gwiazdy, co są  świadome mych losów.
Chociażby bowiem gwiazd się nie radzić, człowieka
Każdego, jak wiadomo, śmierć znaczona czeka.
Bez pożytku jest dla nas dalsze dociekanie,
Bo ludziom nie chcą celów swych zdradzać niebianie.
Choć  śmierć nagła przedwcześnie z życia mnie odwoła,
Jednak nadziei moich prześcignąć nie zdoła,
Bo zachłannie nie sięgam po bogactwa cudze
Ani prośbami mymi wzniosłe bogi trudzę.
Kocham ubóstwo swoje, najdalszy pokusie,
By władać twym królestwem, bogaty Krezusie.
Kto chce, niechaj się tłoczy w gnuśnych królów progi,

Kto chce, niech szuka zbytku na mórz fali srogiej.
Ja, ubogi, lemieszem wzruszę skibę czarną
I ufną ręką pewne zasieję w niej ziarno,
W nadziei oczekując, aż w upały letnie
Żniwiarz na żółtych polach kosą kłosy zetnie.
Bogi! którym ofiary niesiem my, wieśniacy,
Strzeżcie na skromnych niwach plonu mojej pracy,
Od przymrozków surowych chrońcie wątłe siewy,
Niech ich szczędzą upały i zbytnie ulewy.
Lecz raczej niechaj rola pługiem rozmiękczona
Z wielką lichwą zwierzone jej wraca nasiona.
Niechaj rolnicy brogi napełniwszy hojnie
Przy ognisku domowym zasiądą spokojnie

I w dzień  świąteczny skromną biesiadę przedłużą,
Bez wstydu, że im nogi pijane nie służą.
Ty, Myszkowski, gdy miejskie zbrzydną ci hałasy,
Rozkaż zawrócić szybkie koła swej kolasy
I lichymi, bogaczu, domku nie gardź progi,
Bo ma i biedna chata opiekuńcze bogi.
Niech cię gdzie indziej brama zachwyca złocona
I roboty Skopasa oraz Parrazjona.
Tu znajdziesz spokój słodki i wczasu do woli,
Tutaj lekkie potrawy, wdzięczny widok roli,
Ranne ptaków śpiewanie i powietrze czyste,
Kryształowe jeziora i gaje cieniste.
I Pan pomoże stawiać na jelenie sieci
I lep, na który ptactwo nieopatrzne leci.
Pazyfila, gdy gościem zjedziesz w dom nasz mały,
Poda ci, co zebrała skrzętnie przez rok cały,

I przy stole na znak twój dłonie jej usłużne
Winem będą puchary napełniały próżne,
Z prośbą skromną, byś zechciał ubóstwu wybaczyć,
Bo rada by cię samym nektarem uraczyć.
Nieźle niegdyś płynęły ludziom dni żywota,
Gdy nie znali użytku kosztownego złota.
Nikt nie był wtedy ani bogatym ni biednym,
Ziemia równo karmiła wszystkich chlebem jednym.
Nie było wtedy granic, o które człowiecza
Złość się spiera, nie było włóczni ani miecza.
Więc gdy złoto zjawiło się, rzecz zła, bo rzadka,
Ukazała się chciwość, wszech występków matka.
Znikła uczciwość, kradzież nastała i zdzierstwa,
Zasadzki, zdrady, wojny, trucizny, morderstwa.

Lecz ja sobie ubóstwo choć dlatego chwalę,
Że na nie wróg ni złodziej nie czatuje wcale.
Wśród zbójców, których w nocy wszędzie czyha ręka,
Chodzi bezpieczne, zdrady ni szkód się nie lęka,
Ni śmierci, bo co człowiek opuszcza w żałobie,
Skarbów ni wielkich bogactw nie zebrało sobie.

[VIII]

Tęczyński! już rok czwarty podobno nastaje,
Odkąd zbyt długo obce zamieszkujesz kraje.
Lecz niepierwej powracaj w swe ojczyste progi,
Póki granic Hesperii nie przetną twe drogi.
Choćbyś przebył bystrego Odysa bezdroża,
Który lat dziesięć błądził po obszarach morza,
Choćbyś dotarł, gdzie Jazon na pelijskiej nawie
W słynnej po złote runo zapłynął wyprawie,
Nie ujrzy piękniejszego nic nad kraj Auzonii
Słońce, co z morza wstaje i w morze się kłoni.
Tej ziemi ani upał, ani mróz nie szkodzi,
Chłód bowiem ciepłem, ciepło chłodem się  łagodzi.
Tu sprzymierzone z niebem łagodnym zagony

Przynoszą wieśniakowi wielokrotne plony.
Tutaj Bakchus winorośl bujnie rozpościera,
Tutaj niewielkiej pracy wymaga Cerera,
Tutaj widnieją wszędy owocowe gaje
I krzew Pallady plony obfite wydaje.
Choćby Perseusz łeb wzniósł Gorgony straszliwy,
Nie spadnie deszcz niszczący na auzońskie niwy.
Więc wąż w piasku nie znaczy tu długiego śladu
I nie wabi zdrój bujny spieczonego gadu.
Tłuste trzody nie czują przed lwami obawy
I wesoło bezpieczne stada szczypią trawy.
Nadto się do kupieckiej nadaje wymiany
Morze, którym auzoński kraj z dwóch stron oblany.

Poza tym gęste porty, gdzie żeglarz bezpieczny
Słyszy ryk srogich wichrów i morza szum wieczny.
Ale i rzek pominąć mi też nie należy,
Których błękitna fala pośród pól tych bieży.
Do Tyrreńskiego Morza wody swoje toczy
Bystry Wulturnus, Sarnus i Syler przezroczy,
Liris i chciwa Makra, i Arnus rogaty,
I Tyber smutny barwą swojej wodnej szaty.
Do Adriatyku Aufid wpada z strony drugiej
I Senna, i Izaurus z siostrzanymi strugi,
I z Krustumiem Metaurus w pędzie nie ustaje,
I Erydan, co innym rzekom prawa daje.
O Benackim z Laryjskim też pomnij jeziorze
I o Lukryńskim, co się prze w Tyrreńskie Morze.
Mamże też wspomnieć grody murem otoczone
I tylu wielkich mistrzów imiona wsławione,

Obrazy i posągi, bogów złote domy,
Groźnych jak piramidy pomników ogromy?
Jest to sławnych i starych Kwirytów rodzica,
Cnót żywicielka, państwa wielkiego stolica.
Pirrusa, Punijczyka złamała jej siła,
Potęgę Antijocha do szczętu zmiażdżyła
I wszystkie pod władanie swe wzięła krainy,
Kędy rodzą i chłoną słońce mórz głębiny.
Lecz czegoż czas przez długie lata nie pokona?
Gdzież przed chciwym dniem rzeczom najwyższym obrona?
I ty, siedzibo bogów, głowo świata, Rzymie,
Ledwoś pośród ruiny zachował swe imię.
Bo takie twarde prawo w ludzkim świecie władnie,
Że co najwyżej wzrosło, najniżej upadnie.

Taki los i Rzym spotkał, bo wiedz: żadne grody
Ni królestwa od śmierci nie unikną szkody.
Jednak imię i sława wielkich dzieł zostaje
I na wszystkie rozchodzi się morza i kraje.
Póki Feb lat powrotnych toczyć  nie przestanie,
Póty świat imię wasze znać będzie, Rzymianie!
Tęczyński! gdy zobaczyć coś godnego żąda
Twój umysł, niech te miejsca w wędrówce ogląda.
Gdy przybędziesz tu, ujrzysz dziwy dookoła,
Których ma prosta Muza przedstawić nie zdoła.
Nie ujrzysz już Italii, nieszczęsny młodzianie,
Ni na ziemi ojczystej twoja stopa stanie.
Gdyś po oblubienicę krwi królewskiej w drogi

Morskie wyruszył, chytrze wróg pojmał cię srogi.
Stąd boleść, stąd szaleństwo miłości głębokiej,
Stąd śmierć okrutna szybkie przyśpieszyła kroki.
Nie tak cię witać  śniło się twej matce starej,
Na twe przyjęcie hojne gotującej dary,
Lecz z dostojną dziewicą na pysznym rydwanie,
O którą godneś czynił za morzem staranie.
Teraz przytula zimne zwłoki, nagie kości,
Miast łożnicy, grobowcem smutnym cię ugości.
Ach, gdzież nasze nadzieje, gdzie obietnic tyle?
Tyle cnót w jakże ciasnej zamknięto mogile!

[IX]

Ossoliński! Choć trwale ta chęć we mnie gości,
Nie zdołam tobie mojej wykazać wdzięczności.
Lecz Kameny me będą ją zawsze głosiły,
Dopóki krew ożywiać będzie moje żyły.
Więc, Muzo, gdy odwoła mnie los z tego świata,
Spraw, aby pieśni moje przeżyły me lata.
Niech nie pominą jego dobrodziejstw potomni,
Lecz starodawna sława niechaj o nim pomni.
Gdy mnie podwójna klęska dojęła do żywa,
Bezlitosne ubóstwo i miłość dotkliwa,
W pomoc przyjacielowi on przybył najprędzej,
Nie dopuszczając, abym marnował się w nędzy.
I próbował dróg wszelkich, czy lek nie ukoi

Jaki mego obłędu i głupoty mojej.
Ale wtedy mi kości przenikał  żar młody,
Jakim goreje Etna i Apońskie wody.
Jakbym lotos lub inne pętające zioła
Spożył, wracać w próg ojca nie myślałem zgoła.
Wszak i o tobie mówią, Febie jasnoczoły,
Żeś dla gładkiej ziemianki pasał krnąbrne woły,
A znałeś wszak ziół cnoty i sztukę, co sprawia
Ulgę ciału i z ciężkich cierpień je uzdrawia.
Lecz chociażbyś lek znalazł na wszystkie choroby,
Jednej miłości żadne nie zleczą sposoby.
Gdy ktoś do Delf przybywa po wyroczni zdanie,
Ty, wiejski Febie, w lichej chatce masz mieszkanie.

Tym mniej Achil hemoński ponosi też winę,
Kiedy gniew o porwaną czuł w sercu dziewczynę.
Czyś przeto, rzeki, żeś wodzem jest, Atrydo zdradny,
Swój jedynie łup czynisz z każdej dziewki ładnej?
Gdy Grecja wspólną wojnę znów wyda o branki,
Pod wodzą twą nie będzie nikt śmiał mieć kochanki.
Oto na polu dzielny Hektor rzeź rozszerza,
Spalić statki, nadzieję powrotu, zamierza.
Czemu nie wstrzymasz ognia, nie ukrócisz wroga?
Czyż tylko sprzymierzeńców gnębi moc twa sroga?
Tak podrażniony gniewem Eacyda łaje.
Dardanom zasię siły sam Jowisz dodaje.
Menecjusza syn zbroję Achilla przywdziewa,
Staje do boju, przestrach wśród Frygów rozsiewa.
Ale zawodzi podstęp: jak wieża potężna
Runął, bo go zwaliła Hektora dłoń mężna.

Ledwo zwłoki zdołano wyrwać ciżbie wrogiej,
Zwycięzca zabrał zbroję, ów bogów dar drogi.
Płakał Pelida, straty druha się użala.
Lecz gniew stary zmarłego pomścić nie pozwala.
Niepierwej też gryzł Hektor ziemię krwią swą zlaną,
Aż cudzoziemską brankę jej panu oddano.
Jeżeli więc królowie i wodzowie znani
Kochali, któż mą miłość jako winę zgani,
Gdy płowych włosów szyszak nie ściera mi z głowy,
Jeno ją miękko wieniec otacza bluszczowy?
Jak może z śmiertelnego nasienia powstały
Oprzeć się temu, czemu bogi nie zdołały?
Teraz do ciebie wracam, któremu hołd w darze
Jako dowód wdzięczności Pieryda nieść każe.

Tyś godzien pereł Wschodu krainy dalekiej
I złota, które Tagus wyrzuca z swej rzeki,
I pędzla Parrazjona, i Mentora dłuta,
Którymi lśniła Grecja wiekami zasnuta.
Ale jakże to dobrze urządziły nieba:
Czego ja nie posiadam, tobie nie potrzeba.
Więc zamiast darów przyjmij pieśni lutni mojej,
Które lubisz i które przesłać ci przystoi.
Niech inni piramidy i posągi duże
Wznoszą, ryjąc imiona w opornym marmurze:
Kamienie runą z czasem, marmur pójdzie w gruzy,
Śmierci sławy swej jeno nie zaznają Muzy.

[X]

Tak daleko od ziemi mej bawisz ojczystej,
Karolu, że cię pewno nie dojdą me listy.
Lecz jeśli kto, z północną rozstawszy się niwą,
Twojego brzegu dotknie swą stopą szczęśliwą,
Chociaż nie wręczy tobie Muzy mojej pienia,
Oświadczy ci przynajmniej moje pozdrowienia.
I Loara, i Rodan czuły mój tłumiony
Ból, gdy opuszczać przyszło mi gallijskie strony.
Jednakże po rodziców obojga utracie,
Głos ojczyzny mnie wzywał ku rodzinnej chacie,
Bym zwlekając z powrotem, jak Ulisses drugi,
Z psem starym strat nie płakał gorzkimi łez strugi.
Lecz choćbym za Ryfejskich Gór wybrał się  ścianę,

Karolu, sercem zawsze wierny ci zostanę.
Bowiem twoją przychylność i przyjaźń poznałem,
Kiedy, wędrowiec, w obcych krajach się błąkałem.
Z tobą ja Akwitanów i Belgów rozdroża
Zwiedziłem i Marsylię, gród na brzegu morza,
Domy Celtów i wielkie miasto, które sina
Sekwana pośpiesznymi falami przerzyna.
Tu ujrzałem Ronsarda, co ojczyste tony
Dobywał z lutni swojej, i byłem zdumiony,
Jakbym słyszał Amfiona, kiedy rosła Teba,
Orfeja lub Linusa zrodzonego z Feba.
Zda się, że zachwycone rzeki bieg wstrzymały
I w pląs na głos niezwykły puściły się skały.

Chwałę bogów, pokoju opiewał uroki,
Gdy na powietrznych koniach Mars wzbił się w obłoki.
Lecz dziś, gdy Henryk zginął  śmiercią tak okrutną,
Jakże w łzach się rozpływać musi duszą smutną.
Nie tak w cekropskich lasach ptak ateński tonie
W żałości po Itylu lub łabędź przy zgonie.
Obeznany z fortuny zmiennością orężną,
Wszelkie wojny prawicą prowadziłeś mężną.
Gdy tylekroć na wrogów rzucałeś się roty,
Oszczędzały cię, królu nieulękły, groty.
Teraz, gdyś wśród pokoju szedł w igrzysk zawody,
Skrwawionego porwały ciebie Styksu wody.
Bo tam, gdzie w pusty szyszak otwór światło zsyła,
Okrutna kopia głowę na skroś ci przeszyła.
Czyż mogłeś się spodziewać, że skończywszy boje,

Od srogiego oręża stracisz życie swoje?
Wroga nie było, ale nieużyta Kloto
Nie da się ująć ani przez prośbę ni złoto
I gdy zbraknie przędziwa wartkiemu wrzecionu,
Ani dnia nie pozwala wyprosić od zgonu.
Gdy los zawistny chciał, bym zrodził się ubogi,
Nie pragnę wejść bogaty w styksowe rozłogi.
Niechaj tylko bogowie nie zajrzą mi tego,
Bym żył wolny od troski i strapienia wszego.
W noc Orku przybędziemy bez wozu i koni,
Tu pozostanie złoto, szaty i kość słoni.
Nadzy, biedni popłyniem na nieszczęsnej łodzi
Tam, gdzie Irus z bogatym Krezusem się schodzi.

[XI]

Jeśli ci, Stanisławie, miłośniku miasta,
Talia ma wiejską zda się, wiedz: ze wsi wyrasta.
I omal się od bramy nie cofnęła krokiem,
Gdy stanęła niezwykłym zdumiona widokiem.
Tutaj tłum się potrąca wzajem na wsze strony,
Tutaj piechur, tam jeździec ciągnie uzbrojony,
Skrzypią piły i dzwonią o kowadła młoty,
Jak gdy Etna wytapia dla Jowisza groty.
To widząc moja Muza w bramie osłupiała,
Gdyż na wsi nic takiego nigdy nie widziała.
Dopiero gdy o zmroku rozprasza się tłuszcza,
Ośmielona w ulice miasta się zapuszcza.
Przez tę posłankę stary druh wita cię mile,

Stanisławie, jeżeli masz swobodną chwilę.
Jeśli zaś zbyt cię praca u dworu pochłania,
Przyjmij me pożegnanie zamiast powitania.
Może żart nie w czas, może u twoich podwoi
Zamkniętych jakiś Mojżesz strażujący stoi,
Chcąc tajemnicę ważną szepnąć ci do ucha,
Chyba iż mu dasz poznać, że twa ręka słucha.
Co do mnie z sześciu wierszy dowiesz się przyczyny,
Czemum swą Talię posłał do cię w odwiedziny.
Jak młodzian rozkochany, gdy dziewczyna miła
Schadzkę o pierwszym mroku jemu naznaczyła,
Pragnie, by słońce zgasło najprędzej wśród cienia,
Sądząc, że ono jego niweczy życzenia,

Tymczasem o południu już sny słodkie roi
Mogąc nadzieję ledwo zmieścić w piersi swojej;
Aż i Feb wpada w morze i Hesperus płonie,
Wybiegły z wrót zachodu czarne nocy konie,
A dziewczyny ni śladu; on zaś, gdy wiew w ciszy
Skrzypnie drzwiami, już panią nadchodzącą słyszy;
Już i lasy, i morza spoczywają w mroczy,
Już głęboki sen morzy i człowiecze oczy,
On sam czuwa; nadzieja sen odeń odgania,
Choć i ona z obawy chwieje się i słania:
Tak i ja, by nie nudzić cię, troską się trawię,
Zależąc od obietnic twoich, Stanisławie.
Wybadaj umysł króla i tajone cele,
Jeśli bowiem odmówi mi wcześnie, da wiele.

[XII]

Muzo moja, porzućmy brzeg Anienu złoty.
Już od dawna mnie Karpat przyzywają groty.
Więc niech Sarmację swymi pieśniami przystroję,
Jeżeli ją rozsławić zdolne wiersze moje.
Niech druh mój, Łaski, w łup ją odziewa obfity,
Utarczki bez przymierza staczając ze Scyty.
Nadzieja moja w piórze, w Helikonek względzie,
To mój łup, to mój rydwan, to mój oręż będzie.
Nie pierwszego też wiedzie mnie w te skały droga:
Szedł nią już Rej przede mną, nie bez łaski Boga.
I zdobył chwałę skargą, jak przez zawiść braci
Żywot swój młodzieniaszek Józef niemal traci,
Lub gdy w Palingenowej Muzy idąc ślady,

Cnót i występków męskich wskazywał przykłady.
Znakomity języków trzech znawca, Trzecieski,
Hymny na chwałę mocy wyśpiewał niebieskiej,
Aby co Mojżesz spisał o świata poczęciu,
Ojczystemu nie było nieznane pojęciu.
I Górnickiego sławie także nie ubliżę,
Co składał pieśni jakby przy Orfeja lirze.
Jego do spraw Marsowych struny nawiązane
Głoszą Niemcy okrutną wojną pokonane.
I mnie, któremu wasza stopa przewodniczy,
Niechaj do swoich wieszczów Sarmacja zaliczy.
Gdy nie zazdrość i w słabym piórze zaufanie,
Lecz sercem mym ojczyzny włada ukochanie,

Tedy za znojnym wczasem swej ojczystej wioski
Tęskniącego nie wstrzymuj swą radą, Myszkowski!
Ale pozwól mi życia pozostałe lata
Spędzić wśród Pieryd moich i laurów Sokrata.
Nic wielkiego nie pragnę, żadnej świetnej doli,
Przy źródlanej mi wodzie starczy skrawek roli.
Chciwi bogactw niech ryją samo wnętrze ziemi,
Do Indii okrętami mkną zakrzywionemi.
Ja wolę niezmiernego świata szukać  ładu
I uczyć się wędrownych gwiazd pewnego śladu.
Czemu wśród mroźnej zimy słońce rączo bieży,
A noc leniwe konie w wolnych wodzach dzierży?
Czemu księżyc raz cienki, to znów pełny płonie,
Co gasi wielkie światła na niebiosów skłonie?

Skąd rodzą się obłoki i z chmur deszcz rzęsisty
I w jaki sposób z nieba spada grom ognisty?
Skąd wielobarwna tęcza, która niebo dzieli?
Skąd Akwilon i Eurus, władcy mórz topieli,
Skąd jest trzęsienie ziemi, morskie nawałnice,
Skąd mają wieczną wodę rzeki i krynice?
Dokąd duch idzie z ciała? Czy gdzie nad strumieniem
Stoi Tantal okrutnym dręczony pragnieniem?
Wreszcie czy ta budowa błyszczącego nieba
Jest wieczna, czy jej w Chaos znów wrócić potrzeba?
Tym chcę  żyć. Jeśli żaden bóg się nie sprzeciwi,
Rad będę, gdy posiędą rzekę złota chciwi.

[XIII]

Uprawiam łan ojczysty. Żegnaj, złudny dworze.
Już  żadna z twych obietnic znęcić mnie nie może.
Swoboda jest mi droższa ponad pereł blaski
I nad lidyjskiej rzeki złotodajne piaski.
Tu nie dbam o skinienie żadne, tu nie stoję
W progu, boków nie zgniatam o twarde podwoje.
Głodny nie muszę czekać, aż pan głód poczuje.
Nikomu w ciżbie drogi siłą nie toruję.
Życie me do żadnego z praw się nie nagina,
Od mojej chęci każda zależy godzina.
Więc albo Sokratesa pochłaniam rozmowy,
Gdzie duch się uczy własne porzucać narowy,
Albo wzorem łacińskich Muz składam piosenki,

Aby kiedyś je śpiewał głos Sarmaty miękki.
Nie wstyd mi także płodne owieczki hodować,
Gorzej jest, sądzę, czyimś sługą się mianować.
Wieśniak pokarm pierwotny z żołędzi złożony
Zamienił na bogate bujnej niwy plony.
Wsie były wpierw niż miasta z swych murów obwodem,
Bez nich miasta z wieżami wymarłyby głodem,
Stąd żołnierz wśród upałów i wśród mrozów zdrowy
I stąd też konsul doszedł do władzy surowy.
Gdy świątynia tarpejska Jowiszowi miła,
Gdy cekropski gród Pallas zbrojna polubiła
I naszą czcią nie gardzi Ceres płowowłosa,
Gdy w żniwa wieńce niesiem jej uwite z kłosa.

Niemniej pośród upalnej dojrzałe pogody
Przyjemne wynalazcy są winne jagody.
Pales mleku, a Priap owocom jest rady,
Pierwsza w opiece trzody, a drugi ma sady.
A Nimfy, co w straż wzięły rzek i gór rozłogi?
A cóż Faun szybkonogi i Pan koziorogi?
Wszyscy, bóg czy bogini, na równi nam święci,
Cieszą się z naszych ofiar i mając w pamięci
Prośby biednych rolników, wzajem dla nagrody
Dają przychówek bydła i bujne pól płody.
Wieśniaku, niech się zwykła twoja zacznie praca
I niechaj nieustanny cep ziarna wymłaca.
Póki sprzyja Boreasz i mróz ścina wody,
1 drogę ułatwiają ci śniegi i lody,
Zwóź z lasów do budowy statków zdatne drzewa,
Choć zgrzytając zębami Satyr się pogniewa.

Nasamprzód tedy połóż dwa oddzielne tramy,
Bo cały statek z belek wybudować mamy.
Tramy te poprzecznymi złączywszy płatwami
Ze spodem wklęsłym, płatwy zwiąż mocno z bokami.
Przód ich powinien w górę być wygięty lekko,
Ażeby łatwiej płynął wznosząc się nad rzeką.
Zrównana z przodem burta będzie z każdej strony
I wsparty o ogromny tram tył wydrążony.
Potem, aby ukradkiem nie wtargnęła woda
I plonowi Cerery nie stała się szkoda,
Zatyczki znajdziesz we mchu i skręconym sianie.
Takie niech będzie twoje najpierwsze staranie.
I gdy Wisła wzmożona łącznymi dopływy
Rozbije swego mostu lodowe pokrywy,

Niech się niekształtny statek na wodne przestworze
Spuści z ciężarem płynąc na Bałtyckie Morze.
Niech nie myśli powracać: dość, gdy flisak pieszy
Wziąwszy pieniądz za zboże, do domu pośpieszy.
Sprzyjaj, Merkury, bowiem nie tylko wymowa,
Lecz się pod twą opiekę i rolnictwo chowa.

[XIV]

Paweł chce się przez Alpy przeprawić w chmur
Aby gród starożytnej zwiedzić Partenopy. [tropy,
Cóż pocznie Telezylla z mężem rozłączona
Nowym, cóż pocznie w domu swym osamotniona?
Płacze jako turkawka, gdy ją los rozdziela
Z druhem, jak pozbawiona dzieci Filomela.
Kiedy on dobrowolnie wygnan w obce kraje
Różne pogody nieba i drogi poznaje,
Chociażby śpieszył, prędzej słońce rok swej drogi
Ukończy, niż on wróci z podróży w swe progi.
Nie tak niegdyś Ulisses, z mądrości sławiony,
Pochopny był opuścić swe rodzinne strony.
Lecz gdy się Grecja pomścić na Parysie miała

I moc Laomedonta flota zniszczyć chciała,
On pragnął zostać w domu i udaniem szału
Swojego w wojnie wspólnej uniknąć udziału.
Aż kiedy podstęp wydał się i chytrość owa,
Wieść niesie, że do żony przemówił w te słowa:
„Wszystkom czynił, byś zawsze mężem się cieszyła,
Lecz skoro na to boga nie pozwala siła,
i Rzucę Itakę, syna, żonę, bóstwa domu,
Ścigając wszetecznicę pośród mórz ogromu.
By jeden się Atryda cieszył zbiegłą  żoną,
Cała Grecja małżonków będzie pozbawioną.
Biorą mnie wbrew mej chęci; żegnam cię, żałosną,
Z łaską bogów oczekuj mnie najpierwszą wiosną."

Rzekł i ucałowawszy swą małżonkę  łzawą,
Wiatrom powierzył  żagle swe wiejącym żwawo.
W Aulidzie pierwsza zwłoka Pelazgów czekała,
Kiedy żaglowne statki cisza zatrzymała
I nie wpierw wiatr pomyślny Argiwów pchnął dalej,
Aż na śmierć Ifianassę nieszczęsną wydali.
Gdy przybyli pod Troję, ileż walk to plemię
Stoczyło, ileż krwi tam pociekło na ziemię!
W dziesiątym ledwo roku, po Hektora zgonie,
Od ognia doryckiego gród Dardanów płonie.
Zwycięska flota łupy zdobyte już niosła
I do bogów ojczystych docierały wiosła,
Kiedy zadrżało niebo, żywioł rozszalały
Podruzgotał rozbite okręty o skały,
Zwycięzców zwalcza morze; część w topieli ginie,
Część zaś burza rozprasza po morskiej głębinie.

Ulissesa wiatr zagnał pomiędzy Cykony,
Gdzie pali miasto ogniem, grabi je, szalony.
Zbroją się Cykonowie; bitwa morska; Traki
Zwyciężają i z klęską pierzcha król Itaki.
Znowu burza, Boreasz wały wód przetacza
I na brzeg Lotofagów wyrzuca tułacza.
Tu młódź, gdy smak lotosu upoił ją błogi,
O powrocie w domowe zapomniała progi,
Aż gdy płaczących Odys orężem i siłą
Przynaglił do podróży, bo mu śpieszno było,
Z flotą do niegościnnych zawinął wybrzeży,
Których kraj do okrutnych cyklopów należy.
Tu żeglarzy gościna czeka nieszczęśliwa,
Bo Polifem z nich sześciu pożera za żywa.

Ulissesa z innymi wór z winem ocalił,
Bo pijany Polifem dziki z nóg się zwalił.
Schroniwszy się na statek, przez morza odmęty
Do Eolskich wybrzeży przywiedli okręty.
Tu syna Laertesa uprzejmie przyjmuje
Hippotades, co wiatrom srogim rozkazuje.
Każe tułacza skrzepić gościną wspaniałą,
Baczyć, by przybyszowi nic nie brakowało.
I dał mu burze w worze, gdy wyjeżdżał z grodu,
A dla podróży kazał, by wiatr dął z zachodu.
Rozpięto żagle. Dzień już i noc morzem gładkiem
Płyną, sam wódz ster dzierży i kieruje statkiem.
Już widzieli Itakę, kiedy utrudzony
Ulisses zamknął oczu swych senne zasłony.
Druhy, zwiedzeni kłódką złocistą na worze,
Myśląc, że wiozą mnóstwo złota w nim przez morze,

Otwierają go; wiatry w niesfornej swawoli
Wypadają przez otwór, pędzą do Eolii.
Flota wraca, znów morza przebyte przemierza,
Słychać jęki, pięściami każdy w pierś uderza.
Idą do Hippotada, ten ich od swych progów
Zdumion odpędza, jako wyklętych od bogów.
Wypędzeni, nielepszym udają się losem
Do Lestrygonów, w miasto pod królem Samosem.
Zwiadowcę Antyfates zębami rozrywa,
Innym ratuje życie ucieczka pierzchliwa.
Antyfates zaryczał, wypadli Olbrzymi,
Zatapiają okręty, naszych mężów z nimi.
Pozostał jeden statek, ten na którym płynął
Ulisses i ucieczką ze śmiercią się minął.

Stąd na brzeg córki Feba, Cyrcei, wjazd czyni.
Śle dwudziestu wybranych młodzieńców bogini
I przybyli są bardzo uprzejmie witani
Od szczeciniastą trzodą otoczonej pani.
Ta każe zapomnienie dające napoje
Mieszać i nimi raczyć nowe goście swoje.
Ci pewną ręką biorą podane puchary,
Piją nie wiedząc, że są w nich ukryte czary.
Bo na kogo zaklętą różdżką ona skinie,
Przemienia go w plugawą z brudnym ryjem świnię.
Zapędza je do chlewu, jeść każe żołędzie,
Słuszna, że szpetna świnia żołędzie jeść będzie.
Sam Euryloch nieufny, na progu pokoju
Przystanąwszy, zdradnego uniknął napoju.
Gdy za towarzyszami sam nie śmiał pójść dalej,
A oni w progu domu się nie ukazali,

Pobiegł do Ulissesa, donosząc mu o tem,
Że ci, którzy w dom weszli, nie wyszli z powrotem.
Mszcząc się swoich, za oręż chwyta Laercjada
I do domu bogini straszliwego wpada.
Nieustraszenie trunek wypiwszy zaklęty,
Mieczem grozi bogini, różdżką jej dotknięty,
I bez szkody ziół zdradnym owładnąwszy czarem,
Wziął odklętych z świń druhów od kochanki darem.
Została straszna droga; bo Ulissa czeka,
Zanim ujrzy ojczyznę, Flegetonu rzeka,
Gdzie Tyrezjasz udzieli mu rad i przestrogi,
Jakiej się trzymać, jakiej zaś unikać drogi.
Przeto smutny wstępuje w cymeryjskie strony,
Tam kędy się Ocean kończy nieskończony.

Miejsce to noc ciemnością wieczystą okrywa,
Tam mieszkańców dnia światłość nie pokrzepia żywa,
Czy gdy na gwiezdny Olimp wóz słońca się wznosi,
Czy gdy pod ziemię, wraca na obrotnej osi.
Przybywszy tam zabija Odys owce czarne
I władcy Styksu czyni z nich dary ofiarne.
Wtem oto widzi: z gajów cienistych się wloką
Duchy, ciepłą, bydlęcą zwabione posoką,
Niby chmura szarańczy, niszczycielki kłosów,
Co leci zaciemniając przejrzystość niebiosów.
Tu zjawiają się oczom dawni bohaterzy
I niedawno polegli u Frygii wybrzeży.
Nieszczęsna Antikleja, tęsknotą wiedziona
Za synem, nad Styks przyszła do boga Plutona,
I Tyrezjasz, co jeden nie stracił rozumu,
Bo jak cienie i widma błądzi reszta tłumu.

On Laercjadzie podał wyroki i znaki,
Które go miały zawieść znowu do Itaki.
Ulisses tym pouczon, co widzi i słyszy,
Od wód stygijskich wraca do swych towarzyszy
I cymeryjskie smutne rzuciwszy krainy,
Znowu się na eojskie zapuszcza głębiny.
Stąd gdy miał  żagle puścić w dalszych wód przestrzenie,
Musiał koniecznie łąki opłynąć syrenie.
Jeśli tu ktoś niebacznie statkiem z mórz rozlewu
Przybije, znęcon czarem zwodniczego śpiewu,
Już nie ujrzy wracając po długiej podróży
Ani kochanej żony, ni dziatwy już dużej,
Bo pieśnią urzeczony przywarłszy do skały,
Szpetnie u sprośnych niewiast wiek zmarnuje cały,

Aż z członków starych dusza uleci zamknięta,
A martwe zwłoki dzikie rozniosą zwierzęta.
Dulichijski Ulisses znając już te zdrady
Morskiej bogini dobre wykonuje rady.
Woskiem zalepia uszy towarzyszom drogi,
Sam każąc z masztem związać swe ręce i nogi.
Tak od niebezpiecznego zdołał umknąć brzegu
I głos miły okrętów nie zatrzymał w biegu.
Kiedy minęli Syren i śpiewu uroki,
Z drżeniem serca ujrzeli dwie groźne opoki.
Mgła obie otaczała, wody wkoło wrzały
I smagane falami grzmot budziły skały.
Po prawej stronie psami otoczona Scylla
Ze straszliwej przepaści sześć paszczęk wychyla.
Z lewej Charybda do dna żłopie wód odmęty
I z wnętrzności wyrzuca żywioł pochłonięty.

Między te skały, śmierciom podobniejsze raczej,
Po wzdętych falach pędzą na nawie tułaczej
I gdy straszną Charybdę pragnęli ominąć,
Przez Scyllę pochwyconym sześciu przyszło zginąć.
Pozostała drużyna Trynakrii dopada,
Gdzie córka słońca w polu pasa ojca stada.
Tknąć ich nie wolno; więc i Odysej zabrania,
Pomny na Tyrezjasza i Cyrcei zdania.
Daremny zakaz. Mówią: żołądek nie słyszy.
Święte stado ofiarą padło towarzyszy.
Pełzają zdarte skóry, ryczy mięso z rożna.
Stąd bliskiego nieszczęścia wróżby wysnuć można.
Gdy syci na toń morską znów spuścili nawę,
Gdy białe żagle wiatry poniosły łaskawe,

I gdy już zewsząd ląd znikł i został jedyny
Oczom widok niebiosów i wodnej głębiny,
Nagle się  światło dzienne ciemnością zachmurza
I straszna na bezkresie wód zrywa się burza.
Lecą  żagle podarte w strzępy, maszt się wali,
Ciężarem swym sternika grążąc w morskiej fali.
Na bezbronny już okręt Jowisz piorun zsyła.
Niszczy go, mężów wodna pochłania mogiła.
Sam Ulisses uchodzi śmierci, gdyż się ima
Belki i przez dni dziewięć na wodzie się trzyma,
Dziesiątego zdobywa ląd, gdzie urodziwa
Kalipso go, rozbitka, do pięknych grot wzywa.
By zjednać go, posługi uprzejme mu czyni
I łożem się z nim nawet dzieli gospodyni.
I gdyby jego serce nakłonić się dało,

By został, Amor dałby nagrodę wspaniałą.
Wreszcie po siódmym żniwie, z bogów rozkazania,
Bogini mu rozwinąć  żagli nie zabrania.
Więc rusza. Po cóż słowa! Okręt zdruzgotany,
A on znów ramionami przemaga bałwany.
Wreszcie przez Leukoteę  łaskawą wzmocniony
Nadzieją, piersią pada na ląd upragniony.
I tu od Alkinoja zaznawszy gościny,
Z jego pomocą wraca do ojców dziedziny.
Przepędził lat dwadzieścia, przeżył srogie nędze
Na bezdomnej po lądach i morzach włóczędze.
Na wiatr wróżby! Wy jednak, bogowie łaskawi,
Puśćcie Pawła, niech rychło pośród nas się zjawi.