Aleksander Bronikowski

ELEKCYA

Konwersja: Nexto Digital Services

ELEKCYA

Powieść

Przełożona z rękopismu niemieckiego.

Bronikowski Aleksander

Nie tylko treść tey powieści, lecz i szczegóły są historyczne; uboczne nawet okolicznosci, te właśnie, któreby czytelnikowi dowolnem rzeczy przyozdobieniem, wydawać się mogły, są owocem prawdy. Zaiste pisarz chcący i umieiący malować wiernie życie, z trudnościąby upatrzył obfitsze pole od tego, które tu szczęśliwy traf otworzył.

Zapadaiące powoli czerwone słońce, posyłało ukośne lecz skwarne ieszcze promienie na gościniec gęstey kurzawy obłokiem zakryty. Mnogi tłum ludzi iezdnych i pieszych, zwolna ciągnione, bogato złocone, ciążkiey budowy i w sutym zaprzęgu poiazdy poruszały te tumany; wznosiły ie niemniey, dzielne, wysmukłe, zwrotne, gniadey lub perłowey maści rumaki, które dźwigaiąc kosztownie przybranych ieźdzców z całą uieżdzalni sztuką, zwracały na siebie oczy kobiet; szły nakoniec bryki: naładowane żywnością, których małemi lecz zwinnemi konikami brodaci w wełnianą odzież przybrani, kierowali woźnice. Opodal od wielkiego gościńca, po lewey stronie wielkiego miasta, co niemal zupełnie wyniosłych pozbawione budowli, w obszerney leżało przestrzeni, stała szczególnieysza w swym rodzaiu budowa, prawie na środku rozlegley płaszczyzny. Płaszczyzna ta ode wsi, którey biała kościelna wieża połyskiwała czerwonawym blaskiem wieczorney zorzy, rozciągała się aż ku niskim okopom miasta i dalekim pagórkom, kryiącym przed okiem szeroko i wolno płynącą rzekę. Budowa wspomniona nie była podobną ani do tych, które na mieszkanie przeznaczyła potrzeba; ani do tych w których przepych i sztuka stawiaią sobie pomniki. Równała się raczey schronieniom, w których koczuiący pasterze na czas krótki mieszczą swoie trzody; dach iey bowiem, obnażony po części z pokrycia, był tylko z lekkich łat złożony; iednak znaczna iey obszernośc, dowodziła, że na inne przeznaczenie spoioną została. Ze zaś to iey przeznaczenie mimo prostego materyału zwyczaynem nie było, obiawiał ieszcze oczywiściey rozlicznych przygotowań obraz. Tu tapicerowie zawieszali na ścianach sukienne zasłony granatowey i amarantowey barwy; tam inni zakrywali półap szerokiemi brytanii tey samey tkanki; tu znowu liczni służalce, by nie tracić czasu, ustawiali w mieyscach iuż skończonych wyzlacane krzesła czerwonym axamitem obite, a w tyle nich ławy takiemże osłonione suknem. Na około budowy koczowało mnóstwo ludu; iedni zatykali w pewnych rozmiarach różnofarbne proporce, inni w szable zbroyni, z nasrożoną miną, obchodzili wkoło iakby kwatermistrze, czytaiąc na głos w rozmaitych mieyscach imiona i nazwiska tych, co ie późniey zaiąć mieli; inni znowu strzegli wielkich stosów kosztownych sprzętów i obfitych zapasów żywności; a inni nakoniec na dobitne rozkazy otyłego i znakomitego zarządcy, (które w imieniu wyższego pana głosił) roznosili te sprzęty i żywność do zbudowanych wokoło szałasów.

Cały ten ruch ściągaiący uwagę snuiących się po gościńcu poiazdami, konno i pieszo, podobny był do rozkładającego się obozu w czasie woyny lub iakiey uroczystości. Przecież iakkolwiek przypominał oboie, nie był oznaką żadnego; tysiąc bowiem zbroynych ludzi, miało się w to mieysce zgromadzić, a lubo powód ich zgromadzenia byt świetny i wesoły, często przecież wśród niego strumienie krwi płynęły. Nie ieden iuż z czytelników odgadł okolicę w którąśmy go zawiedli; tym iednak którzy nie są rzeczy świadomi powiedzieć należy: że wieś z białą kościelną wieżą, nosi do dziś dnia nazwisko Woli;  Warszawa iest onem wielkiem miastem bez wyniosłych budowli, w oddaleniu; owa zaś osobliwsza budowa, Szopą, czyli mieyscem zgromadzenia polskiego senatu przy nowego Monarchy wyborze; płaszczyzna obszerna iest to pole elekcyine, oczekuiace wyborców Króla; bo przed ośmiu miesięcami na dniu 16 Września 1668 roku Jan Kazimierz Waza, ostatni swego rodu na tronie Sarmatów, przygnębiony chorobą i długiem nieszczęściem, złożył naywyższą władzę, chcąc resztę dni swoich w klasztorze Saint Germain des Pres w Paryżu, w zakonney sukni przepędzić.

Oczekiwane Elekcyi widowisko zaymowało od dni kilku ciekawych stolicy mieszkańców; przyglądali się oni chciwie przygotowaniom do uroczystości, od którey oddalał ich zwyczay; bo w czasie spełnienia wyboru, samym tylko wyborcom wolno było bydź na tem mieyscu.

Przepych i iuż od dwudziestu ieden lat niewidziany obrządek ściągały pospólstwo; liczne roboty wabiły stan średni; niecierpliwe oczekiwanie a nawet własney dumy plany zwracały oczy magnatów na gotuiący się wypadek. Nigdy koniec iego nie był wątpliwszy; iuż od ośmiu miesięcy ważyła się opinia narodu między spółubiegaczami do korony; a pięciu ich było.

Na czele stał Xiąże de Condé; wspierała iego zabiegi druga w kraiu duchowna osoba, Arcybiskup Lwowski Prażmowski; dawna sława francuzkiego bohatera, lubo iuż wtedy daleko byt zaszedł w lata, zniewalała mu serca walecznego narodu; potowa prawie szlachty zbierała się pod chorągiew lilii, którą poseł Ludwika XIV Piotr de Bonzy, Biskup de Bezieres był zatknął. Dwóm drugim spółubiegaczom sprzyiał dwór Rakuski, Burbonom niechętny; temi byli stary Wilhelm z Neuburga wielu dziatek oyciec, i młodociany Karól synowiec wygnanego Xięcia Lotaryngii, potomek rodziny która przywiązanie do Cesarza i do Cesarstwa stratą własnych dziedzin przypłaciła. Cesarz Leopold I miał w myśli pchnąć na tron córkę swoię Arcyxiężniczkę Eleonorę, za pomocą ręki tegoż Xiążęcia, dawna i wzaiemna skłonność zgadzała się na ten raz z widokami polityki. I Wielki Xiąże Moskiewski Fiedor wystąpił w szranki wsparty rosnącą potęgą oyca swoiego Alexego Michałowicza Romanowa, który w Moskwie panował; stanęła nawet Królowa Szwedzka Krystyna, córka Gustawa Adolfa, i iedyna Jana Kazimierza krewna. Prócz tych pięciu, część Polaków lecz nie wielka, na którey czele był Biskup Chełmski, życzyła mieć na tronie rodaka.

Tak przez cztery tygodnie ścierały się zdania rozmaitych stronnictw; z dworskiemi słowy i podstępnemi zabiegi, w salonach stolicy, z głównemi kłótniami, przy dobytych szablach po Woiewództwach; przecież ociąganie dnia elekcyi miało wpływ swóy na spółubiegaczy. Niebacznośc na potrzebne względy, odepchnęła zaraz z początku zachody Carewicza. Krystyna Szwedzka, lubo od zmiany religii nie zbyt daleka, leniwe czyniła zabiegi, o elekcyiną koronę, maiąc wkrótce zdiąć tę którą prawem urodzenia nosiła. Poseł Falegrafa Filipa Wilhelma niezręcznością swoią obruszył zgromadzone stany i nawet naczelnik małey iego partyi musiał przyzwolić na wyrok który niegrzecznemu posłańcowi wniyścia do obrad zabronił. Wielki marszałek koronny Sobieski, który późniey pod imieniem Jana trzeciego osięgnął tron celem dzisieyszych zabiegów będący, wahał się od nieiakiego czasu między Kondeuszem i Xięciem Lotaryńskim. Poseł Lotaryński zręcznieyszy od swego spółzawodnika na Falcu, a czynnieyszy od Bonzego, pozyskał tyle wziętości ile oni stracili. Dalekim będąc krewnym żony kanclerza litewskiego, Paca, umiał sobie zapewnić pomoc tey wielowładney francuzkiego rodu niewiasty; wszedł także w układy z wielką Marszałkową, która iuż wówczas sposobiła się do roli Królowey, w iakiey ią późniey Europa widziała. Sam nawet Biskup de Beziéres uważaiąc sprawę Xięcia Kondeusza, (którą iako Poseł Ludwika XIV rokował) za straconą, nie uchylił, iak mówią ucha od pewnych ważnych powierzeń, i oglądał się cokolwiek na kapelusz kardynalski, obiecaną uczynności nagrodę. Przecież dotąd na pozór przynaymniey nie odstąpił od iawnych poleceń iakie był otrzymał; zwycięzca pod Rocroi był ieszcze dla wielu znakomitym spółzawodnikiem. Hrabia Chavagnac pełnomocnik Xięcia Lotaryńskiego miał więcey obietnic niżli darów do rozdania; umysł iego rycerski nie mógł udzielić tych iakie na nim magnaci, mianowicie zaś dwie wspomnione Damy wymódz chciały; dla tego tez nie dobił ieszcze z niemi targu o koronę. Poseł Falcgraffa w swoiem poniewolnie odosobnieniu szafował tylko manifestami i urzędowemi odezwy, a tak wielu przynaymniey w stolicy mniemało, że Lotaryńczyk zaymie opuszczony zamek Królewski; niektórzy przeznaczali go dla Kondeusza, mało kto dla Filipa z Neuburga. Czwarta iednak partya zupełnie o czem innem myślała; aczkolwiek mało dotąd głośna, była czynną i wielu stronników liczyła; a kiedy magnaci przekupieni pochlebstwy, namową, datkiem cudzoziemców, gotowi byli przed iednym z nich czołem uderzyć, znaczna cześć niższey po Woiewództwach szlachty, sposobila się do wspierania inaczey myślących; i zdanie to postanowiła utrzymać ieźli nie większością głosów, to dobytemi szablami i wykrzykiem Nie pozwalam. W szczupłym obrębie powieści nie można tak iak w romansie rozwinąć obszernie wypadków tu nadmienionych; powiesść bowiem porównać można do tego co Francuzi zowią, Ia petite piece, romans historyczny do traiedyi lub dramy; w pierwszey przystoi postawić od razu czytelnika na stanowisku z którego rychłoby mógł dostrzedz, gdzie, z kim, kiedy w iakich okolicznościach się znayduie; a to tym końcem żeby nie byt odurzony, żeby poznał rzetelnie osoby przed nim występuiące, i powrócić maiące w przeszłość z, którey ie autor na chwilę wywołał. Mniemaiąc żeśmy temu obowiązkowi uczynili zadosyć wracamy do pola elekcyi pod Wolą, w pośród snuiącego się tłumu który zaległ gościniec.

Tłum ten zbyt iest liczny, żeby go iednem obiąć spoyrzeniem, zbyt niespokoyny aby w tym różnorodnym chaosie każdego

Szczegółowo uważać. Zwróćmy więc oczy na dwie osoby które ile się zdaie, nienaymnieyszy maią tam udział.

Dway młodzieńcy przeskoczyli właśnie od strony szopy rów wązki i niegłęboki dzielący pole od gościńca, i stanęli na chwilę nie mogąc przez nacisk ludu się przebić. Ubiór przystoyny lecz prosty obudwóch, różnił ich zupełnie od iadących konno i powozami braci. Tamci bowiem błyszczeli całym przepychem siedemnastemu wiekowi i narodowi do którego należeli właściwym; zwłaszcza w okoliczności, która dziś ściągała wszystkich ambitnych i ciekawych Sarmatów. Upłynęło lat przeszło dwadzieścia od czasu iak Rzeczpospolita na tem polu iednego z nayznakomitszych Królów swoich obrała; wielu zatem z przytomnych po raz pierwszy takowego używało widoku; wielu liczyło go do zamdlonychwieku swego wrażeń. Do tey liczby należeli dway wspomnieni młodzieńce. Jeden z nich miał na sobie ciemny kontusz z niemieckiego sukna, a pod nim iasnożóty żupan; wzrost iego był cokolwiek wyższy od miernego; twarz do mieysca gdzie czapka dochodziła dość ciemna, iak gdyby skwar iakiego południowego nieba pierwotną iey barwę odmienił; pas miał z prostey iedwabney tkanki: żaden kanak, wówczas przez pleć męzką używany, sukien iego nie zdobił; na piersiach tylko w dziurce spiętego ciasno żupana widzieć było można wielki krzyż ośmiokątny z białey emalii. Postawa tego młodzieńca była ożywiona, wzrok przenikliwy i szybki, mowa prędka i donośna, przecież tu i owdzie cudzoziemskiemi nastrzępiona słowy iakby człowieka, który przez czas długi obce obieżdzaiąc kraie dowolnie wyrazy z ich ięzyka do oyczystey przenosi mowy. Drugi nieco od swego towarzysza wyższy i starszy, mógłby przydomek pięknego mężczyzny pozyskać, gdyby usta iego nie były prawie zupełnie pozbawione farby, tusza do otyłości zbliżona, gdyby nareszcie cała iego postawa nie chyliła się naprzód, nie lat ciężarem, bo tych ieszcze przeżył mało, ale brzemieniem losu ciśniona. Ubiór iego był francuzki: ciemno szaraczkowy surdut z Utrechtskiego axamitu, z wązkiemi złotemi sznurkami, wydawał się bardzo skromny obok stroynych haftem i kleynotami obecnych. Mały hiszpańską korunką obszyty i krótkim pęczkiem piór strusich pod szmuklerskiey roboty zaponą przyozdobiony kapelusz okrywał iego głowę, zatknięte w nim pióro białe ród szlachecki znaczyło, I on równie iak iego towarzysz mówił po polsku, obce słowa mieszaiąc; te słowa były częścią francuzkie, częścią niemieckie, ostatnie iednak w wiedeńskim dyalekcie.

Gdy obadwa znaczny kawał drogi uszli, ten którego krzyż kawalera maltańskiego oznaczał, tak przemówił: Jeden ze starożytnych, mnieysza o to który, powiedział prawdę i podług mnie dowcipnie: że żadne mieysce choćby stokroć pięknieysze nie zastąpi mieysca tego w którem na świat przyszliśmy. "Czyż to uczucie, zapytał drugi, dziś w tem mieyscu w tobie się obudza. " zaledwiebym mógł mu wierzyć, w człowieku, który południową zwiedził Europę, widział Włochy, Neapol, Cascatellę i Wezuwiusz który przez tyle miesięcy po śródziemnem żeglował morzu, i często z szablę w ręku wyskakiwał ochoczo do przystani greckich?" Czyż rozumiesz odpowiedział Maltańczyk ze mówię o tey zakurzoney płaszczyznie i o tem mieście, dziwnym zbiorze wyniosłego przepychu i dokuczliwey nędzy? Nie, nie o nich mówię, i bez wątpienia, mieysca któreś wspominał, Panie Michale, zawieraią w sobie pięknieysze rzeczy od tych co to nas tu otaczaią. Lecz dla mnie niczem iest martwa natura, zachwyca mnie nadewszystko życie, owe prawdziwe, czynne życie, a gdzież w obfitszey szukać go massie iak u nas. Wierzay mi, nieraz zdarzało się że na okrętowym pokładzie, oparty pod masztem, lub na bastyonach Ia Valette, spoglądałem ku wschodowi ku tey oyczyźnie z którey byłem wygnany; oddalenie i niedostatek, wartość przedmiotów podwaia; tu mnie wszystko mile porusza. Przebiegłem pól Europy, byłem na wielu dworach i w kilku miastach stołecznych; i tyś ie widział nieco dawniey; powiedz że mi przyiacielu, czyś nie uważał że ludzie za granicą w oczach wędrownika zwolna zupełnie podobnemi do siebie się staią; że tam narodowość znika pomału, bo nie iest ciemiężona, nie iest utrzymywana iednostaynością prawideł; ie wreszcie zbliża się czas w którym naród od narodu zaledwo ięzykiem różnic się będzie, bo go odzież iuż nie różni; wyiąwszy Turka Afrykańskiego, Maura albo Montenegryyskiego rozbóynika. A tu spoyrzyy tylko, patrz, na tego poważnego magnata i na tę wystroioną damę, obok nich uważay tego podlaskiego szlachcica, który prosto od pługa szablę przypasawszy przybył z bogatemi się mierzyć; wspomniy na owe prawo, skutkiem którego iedno słowo z pospolitych ust wyszte, może zniweczyć naymędrsze obrady możnych, i wysokich urzędników, których choćby stali naywyżey, każdy z niższych braćmi zowie. Powiedz mi sam, czyż tu z oczów i postaci każdego wyczytać się nie da: chcę i mogę. "Ani wątpię, odpowiedział szaro ubrany z pół uśmiechem, ze wszyscy tu przytomni chcą; u nas nigdy na chęciach nie zbywa, zwłaszcza w takiey okoliczności. Lecz co mnie, to wcale nie cieszy zawsze odnawiaiące się widowisko ślepego samolubstwa, które własne dobro, nigdy dobra ogółu nie ma na celu, a przecież niem się osłania. Kto szybkiem okiem rzuci na tę płaszczyznę, nazwie ten widok pięknym; wyda mu się ona przygotowaniem święta dla ludu; owych oyców Oyczyzny posądzi, ie o iey dobru radzą; ową mnogą i świetną szlachtę uzna gotową do wyboru tego, który toż dobro utrzymać potrafi, gotową do towarzyszenia mu w boiach. Tak pomyśli człowiek rzeczy nieświadomy, a ieśli umie po grecku i po łacinie, porówna to zgromadzenie ludu z owemi, które się zbierały w Rzymie i w Atenach, a których nam pisarze w owych ięzykach zostawili obrazy. Lecz ia uważam ie odmiennie; moiem zdaniem podobne iest do kopca, na którym zgłodniałe roią się mrówki, po części zgubnie po części nieużytecznie zaięte; gdzie iedna drugiey łup wydziera, nie troszcząc się bynaymniey czy kopca nie obali i nasion w nim ukrytych nie wykorzeni. "

Koniec wersji demonstracyjnej.