Teodor Tomasz Jeż

EMANCYPOWANA

Konwersja: Nexto Digital Services

EMANCYPOWANA

Powieść

Jeż Teodor Tomasz

Występuję z zapowiedzią, że, zasiadając pisać, nie wiem jeszcze, czy powieść niniejsza będzie miała bohatera. Może nie. Bohaterka jednak już jest, bohaterka, którą czytelnikowi przedstawię, sprzed jej na świat przyjściu. Wyda się to komu może dziwnym, a przynajmniej oryginalnym. Jak rekomendować istotę, która jeszcze nie istnieje?... Gotów kto pomyśleć nawet, żem wyznawca metampsychozy i mam zamiar istotę ludzką przedstawiać najprzód pod postaciami innemi: że chcę tę, co niewiastą być ma, ubrać w pióra gołębicy, naprzykład, lub w łuskę flądry, albo w skórę jaszczurki, albo w szerść małpy, albo też w listki kwiatka polnego, lub cieplarnianego, i opowiadać o romansach jej ptasich, rybich, płazich, zwierzęcych i roślinnych. Pomimo, że wierzę, iż dusza ludzka pokrewną jest duszom, które nadają życie istotom, stanowiącym łańcuch stworzeń, nie czuję się jednak upoważnionym do wywlekania na jaw romansowych tajemnic, tkwiących w tajemnicach natury. Co się zaś metampsychozy tyczy, to, pomimo, że jeden z dobrych znajomych moich słowem honoru zaręcza, że, nim człowiekiem został, był krową pierwej, wszakże wydaje mi się to rzeczą nader wątpliwą. Może on zresztą i był krową. Ale — czym była bohaterka nasza? — na to nie podjąłbym się odpowiadać. Rekomendując zaś ją przed jej na świat przyjściem, mam na myśli właściwie nie ją sarnę, ale grunt, na którym zeszła zdziebełkiem, podrosła, w kwiat się rozwinęła i owoc wydała, mam na myśli jej rodzica i jej rodzicielkę, którzy na jej przyjęcie i wyhodowanie przygotowali gniazdo i pokarmy... moralne.

Rodzicem jej był hrabia Prosper Sławski, rodzicielką hrabina Zenobija de domo Zbilutyńska, która małżonkowi zamożnemu i szeroko z najpierwszemi domami skoligaconemu, wniosła posag duży, liczną i dostojną parentelę i tytuł hrabiowski. Hrabia przed ożenieniem się, nic był hrabią, ani hrabina nie była hrabiną. Jak do tego przyszło, o tym w swoim opowiem miejscu, poprzestając tymczasem na prostej o tej osobliwości wzmiance.

Zdarzają się ludzie, co, jakby się dla siebie umyślnie porodzili. Ludźmi takiemi byli właśnie p. Sławski i panna Zbilutyńska. Pan Sławski stateczny, trochę sęsat, zakrawał na dyplomatę tego kalibru, co ów, którego Offenbach wyprowadza na scenę dla skojarzenia małżeństwa, pomiędzy księciem Pawłem a wielką księżną Gerolstejn. Gdym kojarzyciel tego na deskach teatru rozmaitości w Paryżu ujrzał, natychmiast stanął mi nasz pan Prosper Sławski w myśli. Ten, sam chód od niechcenia! te same manijery, wysoką nacechowane dystynkcyją! ta sama postawa wyniosła a giętka!... tak dalece, że gdybym był napewno nie wiedział, iż utwór ów sceniczny pojawił się później, aniżeli wystąpienie pana Prospera na scenie świata, to myślałbym, że rodzic bohaterki naszej jest nie czym innym, jeno wierną i dokładną kopiją aktora. Aktor ów jednakże nie był modelem jedynym, przypominającym mi ojca bohaterki naszej. Znałem dwa jeszcze: jeden w osobie ambasadora prawdziwego, który nawet pewną rolę odegrał, drugi w osobie garsona, w hotelu pewnym w Monachijum. Słowem, pan Prosper Sławski był to gentleman skończony, któremu nie brakło niczego: ani prezencyi, ani majątku.

Pan Prosper młodość prawie całą spędził za granicą. Cóż tam robił? ach! kształcił się. Kształcił się najprzód pod dozorem księdza jakiegoś, następnie bez dozoru żadnego i przejeżdżał z Berlina do Wiednia, z Wiednia do Paryża, z Paryża znów do Berlina, z Berlina znów do Wiednia, nie licząc dłuższych i krótszych stacyj w innych stolicach, ale za to wliczając pobyt w Rzymie, gdzie szczególnie oddawał się sztuce. Sztuka była tym kierunkiem, w jakim skłonności jego poszły. Nic został wszakże ani muzykiem, ani śpiewakiem, ani aktorem, ani malarzem, ani rzeźbiarzem, pomimo, że był wszystkim; tym potrosze, ale w skłonnościach jedynie, w zajęciu osobliwym, jakie w nim obudzało piękno. Zajęcie to atoli zatrzymywało się w punkcie, poza którym rozpoczyna się ofiara. Sztuka go zajmowała, lecz nie tak dalece, ażeby miał dla niej pracować. Praca była progiem, którego on nie przestępował i przed którym zarówno zamiłowaniem ogarniał wszystko, co artyzmem jest: co znaczy, że byłby mecenasem sztuki na wzór starożytny, gdyby posiadał fortunę odpowiednią. Posiadając zaś fortunę tylko dostatnią, mógł jedynie zwidzać galeryje, bywać na koncertach, nic opuszczać oper i znać, jeżeli nie osobiście, to z nazwiska i sławy, wszystkie niemal znakomitości europejskie będące en vogue. Znał malarzy, muzyków, śpiewaków, aktorów, śpiewaczki i... aktorki. Niech nikt atoli nie domyśla się czego złego, z racyi znajomości z aktorkami. Stosunek jego z istotami temi, będącemi częstokroć nie małej, nietylko pod względem artystycznym, wartości, był czysto platoniczny. Znał je... ze scenicznych desek, z reputacji, z fotografij, myślał o nich, marzył; kochał się, nawet w tej i owej, i na tym koniec. Wstrzemięźliwość, może bojaźliwość, a może trochę i oszczędność nie pozwalały mu bliższych w tej sferze zabierać znajomości. Ale zato pozwalał sobie w innym względzie. Nie zabierał znajomości, lecz zbierał wiadomości i posiadał w podróźnej swojej biblijotece kolekcyją książek i książeczek, dzieł i broszur, dzienników i pamfletów, traktujących o femme galante wyczerpująco. Była to jego — rzec można — specyjalność, którą studyjował i którą się bawił, i tylko talentu pisarskiego. mu brakło, a byłby niezawodnie, na piśmienniczym polu wystąpił, jako poprzednik Dumasa syna.

Takim był pan Prosper.

Łatwo się domyślić, co za wrażenie sprawiał, ile razy z zagranicy do domu przyjeżdżał. Chluba rodziców, był chlubą okolicy całej, która tym wyższe miała o nim wyobrażenie, że mało mówił i miał wiecznie półdrwiący na ustach uśmiech. Uśmiech ten czynił go zagadkowym i wielce poważnym. Szlachcice i szlachcianki czuli się, w jego obecności, mniej więcej jak kuropatwy, gdy nad niemi jastrząb' szybuje.

— Cięty!.. — powiadano.

On się mało odzywał. Prowadził się porządnie. Szedł spać późno, wstawał późno, czytywał w łóżku książki francuskie, których nikomu nie udzielał i miał minę wielce poważną, którą wszystkim imponował.

Pan Prosper stracił najprzód matkę, a w kilka lat później ojca. Ojciec, na lat parę przed śmiercią ożenił go. Ożenił go, — powtarzam wyrażenie to naumyślnie, a to z tej przyczyny, że pan Prosper nie uczynił i może byłby nigdy nie uczynił ważnego kroku tego z natchnienia własnego.

— Żeń się... — rzekł do niego stary Sławski razu pewnego.

— A dobrze, papo...

Stary zająknął się. Miał przygotowaną przemowę do syna długą i przekonywającą, nie spodziewał się bowiem, ażeby na zmianę stanu z taką przystał łatwością. Zająknął się, i nie chcąc snadź, ażeby przemowa przepaść miała, zaczął:

— Bo to... widzisz... wypada jakoś.., Obywatelskie stosunki... obywatelskie obowiązki... Fortuna zresztą...

Pan Prosper kiwnął głową potakująco.

— Trzeba, żebyś się zdecydował...

— Dobrze, papo...

— I podał się na marszałka...

— Na marszałka?... — zapytał pan Prosper tonem takim, jakby nie rozumiał znaczenia słów tych.

— To jest... to... obywatelski obowiązek... Fortuna zresztą...

— To mnie zwiąże...

— I!... co by tam wiązało!... Jedno tryjenijum... W twoim położeniu nie godzi się wyłamywać od pewnych obowiązków... Gadanoby, widzisz... Trzeba z góry gęby zamknąć...

— Hm... — mruknął pan Prosper potwierdzająco.

— Więc się najprzód ożeń...

— A dobrze...

— Ożeń się tedy...

— Z kim?...

Na zapytanie to, stary pan Sławski brwi zmarszczył i głowę spuścił.

— Z kim?... Hm... Z kimżeby, naprzykład?... Nastąpiła chwila milczenia. Ojciec i syn, zdawało się, myśleli zarówno nad odpowiedzią, która ojcu pierwszemu, w formie nowego zapytania, na myśl przyszła.

— Z Zenią Zbilutyńską?...

— Z panną Zenobiją?... — powtórzył syn.

— Ano?...

— Phi!... Z tą lub z inną..

— Panna nieźle wychowana, posażna, majątek graniczy, przytym wcale nie szpetna...

— Nie szpetna... — echowym sposobem podchwycił pan Prosper.

— Czegóż chcesz!... zdarzają się szpetniejsze...

— Zapewne...

— Wstrętu do niej, spodziewam się, nie masz...

— Najmniejszego...

— A więc, pojedź i rozpocznij konkury...

— Dobrze, papo... Wolałbym jednak, żeby się to bez konkurów obejść mogło..

— Widzisz... jakoś nie wypada....

— Ha... Wychylę więc ten kielich goryczy... — rzekł tonem żartobliwie patetycznym.

I rozpoczął konkury.

Panna Zenobija była to panna, co rozporządzała sama osobą własną, mieszkając przy bracie, który, głowa rodu, pełnił funkcyją opiekuna siostry młodszej. Posażna i wcale nie brzydka, starających się miała dużo. Przebierała jednak, a to, zdaje się, dla tego, że współubiegali się o jej rękę, albo ludzie z majątkiem, a bez imienia, albo też ludzie z imieniem a bez majątku; jedni i drudzy przedstawiali się jej pod postacią karykatur towarzyskich, co jest koniecznym a naturalnym następstwem nienaturalnego położenia, w jakim stawają młodzieńcy, zamierzający, zapomocą dobrego ożenienia, wartość swoję podnieść. Rozdawała więc młodzieńcom owym koszyki, nie dla tego, ażeby wstręt jakiś do małżeńskiego stanu czuć miała, lecz dla tego, że nie trafił się jej żaden, coby jej do gustu i przekonania przypadł.

Aż, trafił się pan Prosper.

Pan Prosper za pierwsza, zaraz bytnością, załatwił sprawy połowę. Wyjeżdżając, gdy go pan Maciej Zbilutyński, brat panny Zenobii, zwyczajem starym, na ganek wyprowadził i o pozostanie jeszcze choć na momencik upraszał, następujące zadał mu pytanie.

— Czy mogę bywać?...

— Czemużby nie, panie dobrodzieju!... była gospodarza domu odpowiedź.

— W zamiarach?...

— A!... — Pan Maciej się zaciął.

— Papa sobie tego życzy, a ja nic przeciwko temu nie mam... Jeżeli przeto i pan dobrodziej?....

— I ja przeciwko temu nie mam nic... Ale, pan dobrodziej rozumie, zależy to od Zeni...

— Rozumiem, i dla tego właśnie... upraszam pana dobrodzieja o wyrozumienie siostry...

— Panie dobrodzieju!... — odparł pan Maciej, ściskając z uniesieniem dłoń pana Prospera. Co się mnie tyczy, ja pragnę... pragnę... z całej duszy... Nie wątpię, że i Zenia... Ale się jej zapytam...

— I zechcesz pan łaskawie powiadomić mnie... Bilecik... tak, lub nie...

— Nie?... nigdy nie!... ale...

— Pośredniego, zdaje się, terminu w tym względzie niema... — rzekł pan Prosper półżartem. Panna Zenobija, albo mnie przyjmuje, więc tak, albo nie przyjmuje, więc nie!...

— Może Zenia zechce na później trochę odłożyć...

Pan Prosper tak się na to skrzywił, że pan Maciej natychmiast podchwycił.

— Ale tak... ale tak... Nie omieszkam powiadomić, jaknajśpieszniej...

— Bilecik...

— O tak, bilecik... hę... hę...

I uściskał dłoń, jakby powiedzieć chciał: "cokolwiekby siostra postanowiła, ja zawsze pozostaję życzliwym sąsiadem pańskim". Uściski te oznaczały jeszcze, że gdyby on był panną, Zenobiją, to ani chwilki nie zawahałby się z oddaniem ręki swojej panu Prosperowi. Pan Prosper przeto miał w nim adwokata, gotowego w razie potrzeby sprawy jego bronić do upadłego i popierać ją z sił całych. Odjechał więc do Żółtaniec — tak się nazywało gniazdo panów Sławskich — i zaręczyć nie można, czy bardzo troszczył się obrotem, jaki sprawa ta wziąć może. Jadąc drzemał, kiwając się w koczu, niosącym lekko, niby kołyska, a unoszonym czwórką dzielnych koni. Gdyby go żywiej nieco panna Zenobija, ożenienie, etc. obchodziły, toć nie spałby przecie! Podobne rzeczy zmuszają zazwyczaj ludzi do czuwania. Wszak tu chodziło o los całego życia! Pana Prospera jednak, tak dalece mało to interesowało, że nietylko, jadąc drzemał, ale, przyjechawszy, nie uważał za potrzebne zakomunikować ojcu dorywczego układu, zawartego z panem Maciejem.

— Cóż tam?

— A nic jeszcze...

Taka była cała pomiędzy ojcem a synem rozmowa w sprawie, zdaje się, dość ważnej.

Podobna nieco do tej toczyła się pomiędzy bratem a siostrą.

— Mam coś nadzwyczaj ciekawego powiedzieć... — rzekł pan Maciej, dmuchając w cybuch i stając z rozpromienionym obliczem przed małżonką swoją i siostrą, przebywającemi jeszcze w bawialnym salonie, w którym przed chwilą przyjmowały gościa z Żółtaniec.

— Że na jutro pogody spodziewać się można... — podchwyciła pani Maciej owa Zbilutyńska.

— Hum?... — uśmiechnął się pan Maciej.

— Coś jeszcze ciekawszego?...

— Bez porównania!.. Pan Sławski zapytał, czy może bywać... w zamiarach?...

Mówiąc to, spojrzał na siostrę, ale ta, jakby słowa wyrzeczone nie odnosiły się do niej wcale, nie zainteresowała się powiedzeniem brata, tak, że ten powtórzyć musiał:

— Czy może bywać?...

— Pan Prosper Sławski?...

Panna Zenobija pomyślała przez chwilkę, i znów powtórzyła:

— Pan Prosper Sławski?...

— Zdaje się, że nic nie przeszkadza... — podchwyciła pani Madejowa, jakby chcąc wyzwać odpowiedź panny.

Panna Zenobija wzruszyła lekko ramionami, wstrząsnęła lekko głową i wykrzywiła lekko usta.

— Młodemu Sławskiemu nic, zdaje się, do zarzucenia nie ma... — wsunął pan Maciej.

— Możeby się co tam i znalazło... — rzuciła panna od niechcenia.

— W kimżeby się co nie znalazło!... Ale... ale... chodzi nareszcie o to, ażeby się już raz zdecydować...

— Pan Prosper, powiedzieć można, jest to jeune homme accompli... — podchwyciła bratowa, wymawiając wyrazy ostatnie z przyciskiem. Możnaby go przyjąć... Należy się zdecydować...

— Trzeba się namyśleć nieco... — broniła się panna.

— Co tu się namyślać!... proponował pan Maciej. Człowiek bogaty, przyzwoity, z imieniem, nie marnotrawca... No?...

— Mam się decydować?...

— A cóż!...

— Więc dobrze... Jużem się zdecydowała?...

— Niech bywa?...

— Niech bywa...

Bratowa uściskała ją za tę odpowiedź pomyślną.

Nastąpiła potym gawędka dość długa, która się całkowicie zasnuła około zapytania: jak i w jakiej formie udzielić się ma panu Prosperowi pozwolenie na bywanie? Chodziło tu o pozory, rzecz tak niesłychanie ważną. Panna Zenobija chciała, ażeby to nie miało miny zbytecznego pragnienia wydania się za pana Sławskiego. Chcenie to podzielali wraz z nią brat i bratowa, lecz pragnęli wydać ją koniecznie, a zatym okazywali się, pod względem pozorów, łatwiejsi. Pan Maciej gotów był wnet zasiadać i pisać. Lecz panna Zenobija na to nie pozwoliła.

— Pisać?... y songe-tu, Maria?...

— Umówiliśmy się... przyrzekłem...

— Więc cóż z tego!... Umowa ustna; przyrzeczenia ustne nie są obowiązujące...

Wyrzeczenie to zanotować warto. Zdarza się nieraz, iż człowiekowi wyrwie się słówko jedno, i słówko to jest jakby piętnem, cechującym go pod względem moralnym. Najważniejsze przyrzeczenia i umowy są właśnie ustne. Przysięga — co to jest? Ślub, łączący ludzi dwoje węzłem dozgonnym,— co to jest? Umowy i przyrzeczenia pisane, na to się — rzec można — piszą, ażeby ich nie dotrzymywać: dowodem, najpoważniejsze pomiędzy niemi — traktaty międzynarodowe. Czy aby jeden dotrzymany został?

Panna Zenobija odmiennie się na kwestyją tę zapatrywała. Stanęło więc na tym, że pan Maciej pojedzie do Żółtaniec pod pozorem rewizyty, i ustnie zaprosi pana Prospera do jaknajczęstszego bywania.

Tak się też i stało. Pan Maciej pojechał i zaprosił, lecz spotkał się z zapytaniem następującym:

— Czy mogę mieć nadzieję?...

— Panie dobrodzieju, jak największą!...

— Pewność prawie?...

— Ja... to jest... ja... nie wiem...

— Jeżeli bowiem nie, to nie chciałbym czasu tracić... Time is money... Papa sobie życzy, ja nic przeciwko temu nie mam; jeżeli przeto panna Zenobija okazuje skłonność do połączenia się ślubem małżeńskim ze mną. to możnaby rzecz tę do skutku doprowadzić w sposób łatwy i prędki...

— Kobiety, panie dobrodzieju, kobiety!...— zawołał pan Maciej — sprawa z kobietami!...

— Znam je... — odparł na to pan Prosper z uśmiechem. Lubią ultimata...

— Gdy je stawiają same...

— Niekoniecznie i niezawsze... Zależy to od tego, z kim mają do czynienia... Studyjowałem tę kwestyją...

— Zdaje mi się — podchwycił pan Maciej — że pan dobrodziej liczyć możesz na pewne...

— I umie się zdaje... — odparł pan Prosper.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Formalnej stronie konkurów nic do zarzucenia nie było. Strony poprowadziły je z całą przyzwoitością, i okolica przez ciąg tygodni sześciu miała o czym do gadania, biorąc za temat rozhoworów następujące kolejno stadyja, które przebywa zazwyczaj sprawa konkurów: staranie, deklaracyja, zaręczyny, ślub.

— Prosper Sławski stara się o pannę Zenobiją Zbilutyńską... — gruchnęła wieść, i, z ust do ust podawana, rozbiegła się na przestrzeni, której rozległość dałaby się oznaczyć zapomocą, koła, zakreślonego promieniem dziesięciomilowym, wychodzącym z Żółtaniec, jako z centrum.

Wieść tg komentowano w nieskończoność. Towarzystwo podzieliło się na optymistów i pesymistów. Pierwsi wzięli sprawę z góry za załatwioną i przewidywali następstwa jaknajpomyślniejsze. Drudzy upatrywali szkopuły różne, dziwili się, wątpili, nie wierzyli.

— Prosper Sławski i panna Zbilutyńska są już po deklaracyi... — gruchnęła wieść następna.

Pesymiści jeszcze wątpili i nie wierzyli.

— Prosper Sławski i panna Zenobija są już po zaręczynach...

Pesymiści powiadali, że widziano wypadki, jak zaręczeni rozchodzili się sprzed ołtarza. Tomasze niewierni czekali na ślub.

Nastąpił i ślub, oprawny w ramy wesela prawdziwie staropolskiego. Ej, weseleż to było, wesele! Stary Sławski uwziął się wyprawić je w sposób taki, ażeby ściągnąć na syna uwagę współobywateli i pozyskać dla niego ich względy,— chciał bowiem, jak rzekliśmy powyżej, wykierować go na marszałka. Sprosił więc z powiatu całego wyborców, z małżonkami, z synami i córkami, wysłał zaproszenia i do powiatów sąsiednich, wybierając obywateli co najdostojniejszych i największy wpływ mających, sprowadził kucharzy, cukierników, bakalije, orkiestrę, otworzył piwnice z winami i miodami staremi i wystąpił jaknajwspanialej. Gości zjechało się tyle, że dwór żółtaniecki pomieścić ich nie mógł. Musiano zarządzić kwaterunek na wsi. Balowano przez tydzień cały. Zjedzono i wypito tyle, iż za połowę — co mówię! — za czwartą część kwoty, na wesele wydanej, możnaby szkołę założyć i wyposażyć, i nazawsze włościanom żółtanieckim pokarm moralny zapewnić. O tym wszakże nikt ani pomyślał, ale zato myślano dużo o hojności panów Sławskich i zgodzono się powszechnie, że kto taki z fortuny użytek zrobić umie, ten obowiązki obywatelskie rozumie i pełni należycie. Uderzyło szczególnie tych, co krzywo się patrzyli na pobyt prawie nieustanny pana Prospera za granicą, i posądzali go o scudzoziemczenie. Ci miłego doznali zawodu.

 — No, proszę!... — powiadali. Krew przemówiła... Sęsat, to prawda, statysta i uczony, ale z tym wszystkim ciągnie jak pompa... Nie, mosanie, nic wyrodził się, nie wynarodowił.. Krew z krwi, kość z kości...

 — Rzec cała w tym, że nie strwonił za granicą czasu... Wiele się nauczył i niczego nie zapomniał...

Taką była koukluzyja, zapomocą której wyraziła się opinij a spółobywatelska o przyszłym bohaterki naszej rodzicu. Nie widziano w nim do zganienia nic. Złośliwe języki ostrzyły się napróżno. Wesele żółtanieckie postępiało ostrza językowe i powyrywało z ust żądła złośliwcom. Powiadano:

 — Królewskie przyjęcie!... książęca kuchnia!... salomonowy rozum!...

Kiedy przeto wybory nastąpiły, pan Prosper wybranym został przez aklamacyją, jednozgodnie, jednogłośnie, bez opozycyi najmniejszej, tak dalece, że nawet marszałek poprzedni, który niemałą miał ochotę przy urzędowaniu nadal pozostać, uznał go godniejszym od siebie, i, publicznie to oświadczywszy, publicznie na rzecz jego zrzekł się kandydatury, co obywatelstwo wielce zbudowało i nadzwyczajnie rozrzewniło.

Stary Sławski dogodził ambicyi własnej. Zrobił syna marszałkiem, widział go otoczonym szacunkiem spółobywateli, i zeszedł z tego świata w tym przekonaniu, że się doczekał pociechy wielkiej. Nie doczekał się jednak wnuka. To wszakże nie martwiło go zbytecznie, a to z tej przyczyny, iż był pewny, że co się przewlecze, to nie uciecze. Uważał to jako następstwo konieczne a nieodzowne małżeństwa, i bardziej obchodziło go i cieszyło marszałkostwo, o które, gdyby nie on, syn zapewne byłby się nie postarał.

Pan Prosper sprawił ojcu pogrzeb wspaniały. Sześć karych koni, w czarnych kapach i z czarnemi czubami na głowach, odwiozło zwłoki starego Sławskiego na miejsce wiecznego spoczywania. Tłumy sąsiadów i tłumy poddanych towarzyszyły konduktowi pogrzebowemu. Dzwony jęczały, kadzidła i hymny napełniały powietrze, a trzy mowy pogrzebowe, pełne pochwał dla zmarłego, konkludowały jednozgodnie, że nieboszczyk, wzór obywatelstwo, służył osobliwie za wzór dla syna, którego wychowanie stanowi jednę z największych jego zasług.

 — Zeszedłeś ze świata tego — były to słowa ostatniego mówcy — lecz nie zupełnie, albowiem pozostawiłeś nam siebie w osobie jaśnie wielmożnego marszałka. W osobie jaśnie wielmożnego marszałka rośnie splendor rodu twego. Jaśnie wielmożny marszałek wyrównywa ci w cnotach i wspaniałomyślności, w rozumie i hojności, a jeżeliby cię przewyższył, wówczas radość twoja w niebiosach granic by nie miała, a sława jaśnie wielmożnego marszałka na ziemi obłoków górnychby dosięgła. Żegnamy cię, etc.

Ze słów tych pokazuje się, że życzeniem obywatelstwa było, ażeby marszałek przewyższył ojca. Tamten był doskonałym; chciano jednak, ażeby ten został jeszcze doskonalszym. Czy życzeniu temu stało się zadość? Opowiadanie dalsze da może na zapytanie to odpowiedź.

Po śmierci ojca, marszałek pozostał sam z żoną, objął majątek znaczny i rozpoczął żywot samoistny, poświęcony: obowiązkom urzędowania, obowiązkom sąsiedzkim, gospodarstwu i rozrywkom. Wszystko to szło mu, niby z płatka.

Urzędowanie pełnił sekretarz, który, pozostając na posadzie swojej stale, znał na palcach wszystkie tajemnice, do urzędu marszałkowskiego przywiązane. Funkcyja. przeto marszałka ograniczała się na podpisywaniu podawanych do podpisu papierów. Rodzic bohaterki naszej wywiązywał się z tego doskonale. Raz na tydzień zjeżdżał do powiatu, zasiadał w kancelaryi osobnej za stołem osobnym, podpisywał imię i nazwisko swoje tyle razy, ile było potrzeba, zjadał śniadanie, i na obiad do domu powracał, zapraszając ze sobą obywateli, których interesy do powiatowego miasta w dniu tym sprowadzały.

Gdzie się kończyły obowiązki urzędowe, tam zaczynały się sąsiedzkie. Jak w pierwszych wyręczał go sekretarz, tak w drugich kucharz. Obiadki żółtanieckie tak były smaczne, że dla niektórych stanowiły epokę w życiu. Odznaczały się zwłaszcza barszczykami z faszerowanemi jajami. Barszczyki te i te jaja faszerowane słynęły w obywatelstwie, robiąc reputacyją kucharzowi i potęgując wziętość marszałka.

Gospodarstwo prowadził rządca przy pomocy ekonomów, rządca przez nieboszczyka jeszcze Sławskiego przyjęty i tym się odznaczający, że gospodarstwu rolnemu oddawał się z zamiłowaniem prawdziwym. Był to człowiek, pod tym względem, nieoszacowany, istny skarb na drodze przez pana Prospera znaleziony. W rękach jego majątek prosperował. Znalazszy w Żółtańcach warsztat obszerny, wyciągał z niego korzyść możliwą z całą sumiennością człowieka, oddanego zajęciu swemu duszą i ciałem. Zaprowadził ulepszenia potrzebne i ład wzorowy, urządził służbę, trzymał w ryzach oficyalistów, którym dobrze płacił, i podnosił z roku na rok dochód z majątku, który, dzięki jemu, stal się jednym z najpiękniejszych i robił marszałkowi sławę gospodarza zawołanego.

Jak przeto widzimy, pan Prosper, wobec urzędowania, sąsiedztwa i gospodarstwa odegrywał rolę monarchy konstytucyjnego. Sam nie robił nic, sława jednak cała spływała na niego. Sekretarz za niego urzędował, kucharz sąsiadom dogadzał, — rządca gospodarował, a o nim powiadano:

 — Co to za człowiek!..

Człowiek ten, powtarzam, nie robił nic, i dla tego podległ w końcu tej chorobie, którą jeden z poetów francuskich, Karol Baudelaire, uważa za najstraszliwszą z plag, rodzaj ludzki trapiących. Choroba ta nosi nazwę nudów. Medycyna nie posiada na nią lekarstwa żadnego. A jest ona dla tego szczególnie od wszelkich chorób straszniejszą, że nie sprowadza śmierci, ale za to świat w grób zmienia i człowieka na życie w tym grobie skazuje. Symptomaty jej są obrzydliwe. Pacyjentowi gęba się otwiera szeroko, oczy mgłą się powlekają, oblicze wykrzywia się w karykaturny sposób. Nazywa się to ziewaniem. Pan Prosper ziewał tak strasznie, że, kiedy gębę rozwarł, zęby pokazał, oczy przymrużył i czoło zmarszczył, zdawało się, jakby świat cały, w jednym ziewnięciu, połknąć chciał. Przypadłość ta zdarzała mu się bardzo często, nieustannie prawie. Na to ze snu się budził, żeby ziewać, na to spać szedł, żeby ziewaninę przerywać.

Szukał rozrywek. Gdzież i w czym mógł je na wsi znajdować? Zanadto był to mąż poważny i człowiek porządny, ażeby się za rozrywkami uganiać miał po jarmarkach i odpustach, zanadto był dobrze wychowany, ażeby mu takowych dostarczać mogły wizyty wiejskie, polowanie, karty, spacery i zajęcia jakie wieś nastręcza. Próbował tego wszystkiego, niestety! nadaremnie. Spróbował nawet nauki, do której usposabiał go poniekąd pobyt jego na uniwersytetach zagranicznych: wydało mu się jednak, że żadna z nauk niezasługuje na ten zaszczyt, ażeby się jej specyjalnie oddał. Czytywał wprawdzie, urządził sobie biblijotekę, czytywał, lecz w czytaniu jeden osobliwie przedmiot uwagę jego na siebie zwracał, przedmiot naukowy wprawdzie, wchodzący do zakresu etyki, ale zużytkowany na rodzaj literatury, której płody sprzedają, się sekretnie. Czytanie to bawiło go niekiedy, w końcu wszakże przebrało się. Na pamięć prawie umiał opisy, wzburzające imaginacyją, tak, że ustępy niektóre mógłby dosłownie, zamknąwszy książkę, powtórzyć. I tu przeto rozrywki nie znajdował. Nudził się i, co najgorzej, chorobą tą zarażał żonę.

Pani marszałkowi pozostała taką mężatką, jaką była panną, z tą jedynie różnicą, że, póki panną była, miała cel w życiu, gdy zaś za mąż wyszła, celu dopięła, i nie wiedziała dokładnie, co z figurą swoją robić dalej: czy służyć mężowi za pewien rodzaj podszewki, wyglądającej spod jego togi obywatelskiej? czyli też wybrać sobie jakąś drogę pochodu życiowego, iść nią samoistnie? Dwoiste to zapytanie zapadło jej w myśli na drugi niemal dzień po ślubie. Odeszła od ołtarza z ćwiekiem w głowie:

 — A teraz, cóż?..

Zapytanie to nie sformułowało się w jej głowie tak, jak my je formułujemy. Stanęło ono mętnie jakoś i niewyraźnie i wprowadziło ją odrazu na labiryntową gmatwaninę ścieżek, rozbiegających się w rozmaitych kierunkach. Obdarzona od natury umysłem pojmować zdolnym i wyobraźnią żywą; wychowana w zasadach tej moralności łatwej a dogodnej, co to cnotę formułkuje i formułki podaje jako antidotum niezawodne na zło wszelakie i na grzechy wszystkie, oczytana w beletrystyce francuskiej, wyuczona grać na fortepianie, śpiewać, rysować, haftować, — pani Zenobija czuła w sobie pełno zalet, które, w mniemaniu jej, szkoda było na wsi zagrzebywać i, niby ewangieliczne perły, przed szlachcicami i szlachciankami rozsypywać. Ze ścieżek, jakie się przed nią rozrzucały i plątały, nie wybrała żadnej, a tylko, natychmiast po ślubie, zapragnęła ze wsi się wyrwać na świat szeroki, zobaczyć stolice, pokazać się na salonach, wystąpić w tych turniejach wielkomiastowych, których opisy karmiły jej imaginacyją od najpierwszej młodości. Zapragnęła tego, lecz, niestety! okoliczności stanęły tamą nieprzełamaną przed pragnień jej potokiem. Marszałkostwo pana Prospera zmusiło ją odłożyć tę rzecz na później, a tymczasem marszałkować wraz z małżonkiem, bawić się w gospodynią, domu uprzejmą, przyjmować gości, słuchać nieskończonych opowiadań o urodzajach i cenach zboża i opowiadać przed sędziną X. o śmiesznościach sędziny Y., a przed sędziną Y. o koczkodanizmie sędziny X.

Nie potrzeba więc było nudów marszałka, ażeby się nudziła marszałkowa. Nudzili się oboje, i we wzajemnym do siebie stosunku to sprawiali, że marszałek zarażał panią Zenobiją, a marszałkowa zarażała pana Prospera. Działo się to wbrew ich wiedzy i pomimo ich woli. Wiedza i wola szły w kierunku wręcz przeciwnym. Szukali rozrywek i dla siebie każde i jedno dla drugiego, i była chwila, wydawało się im, że sztuka jest tym gruntem spólnym, na którym schodzić się i bawić mogą. Schodzili się więc na gruncie tym. Grywali, śpiewali, rysowali, odbywali we dwójkę posiedzenia i konferencyje artystyczne; wygrali się, wyśpiewali, wyrysowali i wygadali, i, po kilku ćwiczeń tego rodzaju miesiącach, do takiej w tym względzie doszli doskonałości, że sam widok pani Zenobii, zasiadającej do fortepianu lub biorącej ołówek do ręki, stawał się dla pana Prospera pewnym rodzajem klina, wbijanego mu pomiędzy szczęki górną a dolną. Męczył się, jak na torturach, usiłując w granicach przyzwoitości wobec żony powstawać. Toż samo działo się z panią Zenobiją, gdy marszałek wznawiał, po raz dziesiąty lub piętnasty, opowiadanie o koncertach i operach, słyszanych w Paryżu lub Wiedniu i o galeryjach, oglądanych w Dreźnie, w Monachijum, w Paryżu i t. d., gdy wykładał tajemnice uroków, otaczających utwory mistrzów pędzla, i zagłębiał się w estetyczne pobudki, służące twórczości ich za natchnienie. W tym wszystkim, co mówił marszałek, pani Zenobija nic nie znajdowała nowego. Pan Prosper powtarzał i powtarzał się. Pani Zenobija, zadając gwałt naturze, wstrzymywała się od ziewania, przez grzeczność dla męża jedynie.

Przez jakie biedna ta kobieta męczarnie przechodziła, tego opowiedzieć nie sposób.

A nie było w tym winy ani jej, ani marszałka. Czynili oni oboje wszystko w celu odwrócenia, a przynajmniej zneutralizowania choroby. Chwytali się nawet sposobów heroicznych. Pan Prosper, patrząc na artystyczne małżonki uzdolnienie przez szkło pobłażliwej życzliwości, dostrzegł w niej zdolność wiernego odtwarzania natury. Uradowało go odkrycie to niezmiernie.

 — Salvator Rosa zdolność tę posiadał!.. — zawołał. Salvator Rosa malował pejzaże włoskie. Marszałkostwo mieszkali w Żółtańcach, w Żółtańcach, które, gdy mąż imię wielkiego włoskiego pejzażysty wymienił, wydały się pani Zenobii zapadnią jakąś, taką głęboką, taką smutną, taką ponurą, że się biednej kobiecie aż łzy w oczach zakręciły.

Wówczas przyszedł panu Prosperowi na myśl inny malarz:

 — Murillo chłopięta malował!..

Chłopów w Żółtańcach było pełno. Pani Zenobija zamierzyła spróbować, wziąć jedno za model. Chodziło tylko o wybranie. Marszałkostwo oboje zwrócili uwagę na dziatwę wiejską, przesypującą kurzawę na drodze, i robili jej przegląd artystyczny, zapomocą lornet i lunet, ustawionych w oknach dworu, z których widok na wieś się rozlegał. Oglądali przez szkła chłopców i dziewczęta, biegających boso i podpasanych krajkami. Obserwacyje te ciągnęły się przez dni kilka. Dzieci, nie wiedzące, że są przedmiotem spostrzeżeń, przedstawiały się z całą niekrępowaną niczym swobodą, i z pewnością niejedno z nich prawdziwemu Murillowi za wzór posłużyćby mogło. Lecz pan marszałek i pani marszałkowa nie posiadali snadź murillowskiego rzutu oka. Obserwacyje kilkudniowe do tego doprowadziły ich rezultatu, że chłopięta żółtanieckie nie nadają się na modele artystyczne, a to dla tego, że nie chodzą w łachmanach. Rzeczywiście, dzięki gospodarowaniu rządcy, o którym wspominaliśmy powyżej, poddani pana Sławskiego mieli się dobrze. Łachmany w kluczu żółtanieckim były rzeczą nieznaną. Zdziwiło to pana Prospera:

 — Ticus! — rzeki do żony. Nie spodziewałem się tego... Powszechnym jest mniemanie, że kraj nasz ubogi...

 — Ubogi w artyzm... — odrzekła pani. Żadnych wzorów, któreby malarza natchnąć mogły: ani pejzażów, ani nawet żebraków!.. Desperacyja!..

 — Czy nie możnaby zaradzić temu?... — zapytał pan po chwili milczenia.

 — A toż jak!.. — odparła pani.

 — Upatrzeć chłopię jakie, któreby najbliżej cło chłopiąt murillowskich zbliżało się, i... przebrać je w łachmany...

 — Dobry pomysł!.. — zawołała marszałkowa. Pan mój miewa pomysły...

Ostatnie wyrazy, tonem żartobliwym wymówione, brzmiały tonem, w którym żartobliwość wyglądała na maskę ironii. Nie najlepszy to był znak, w pół roku po ślubie. Szczęściem marszałek nie dosłyszał akcentu ironii, wziął żart ze strony dobrej, i był szczerze uradowany pomysłem własnym, który mu się wydał oryginalnym.

 — Nie pozostaje więc — rzekł wesoło — jak pomysł ten w rzeczywistość zmienić...

 — Zapewne... — odrzekła pani od niechcenia.

W chwilę potym marszałkowa w szalu perskim i lornetką w ręku, marszałek w kapeluszu z włoskiej słomy i z pensnezem na nosie, podając żonie ramię, wyszli na ulicę, na której upatrzyli kupę zatrudnionej usypywaniem kopców dziatwy, i zeszli ją na gorącym, że tak rzekę, uczynku. Dziatwa, zajęta dziełem tak ważnym, nie widziała zbliżania się świadków takich niezwykłych. Chłopcy wyrównywały właśnie wał okrągły i zamierzały sypać mogiłę we środku, jeden zaś z nich powiadał, że na szczycie tej mogiły trzeba będzie zatknąć patyk i do patyka uwiązać kosnik czerwony, a z patyka i kosnika zrobi się chorągiew. Dziewczęta przypatrywały się i przysłuchiwały z uwagą wytężoną.

Marszałkostwo zeszli ich przy tym zajęciu, i nie mieli czasu przypatrzeć się im.

Marszałek chrząknął.

Chrząknięcie to stało się niby hasłem dla dziatwy wiejskiej. Niby piorun w nią trzasł. W jedno oka mgnienie, chłopcy i dziewczęta pierzchły na wszystkie strony, pędząc na oślep, sadząc przez, płoty i rowy. W chwili jednej pochowało się to wszystko po zapłotkach i burzanach, pozostawiając na drodze wał skończony, mogiłę zaczętą, patyk i kosnik i, niby na warcie przy tym wszystkim, chłopaka lat pięciu czy sześciu, siedzącego w kurzawie, opartego jedną rączką o ziemię i wpatrzonego, z wyrazem zdziwienia w modrych oczętach, w trzymające się ramię pod ramię marszałkostwo.

Marszałkostwo doznali także zdziwienia niejakiego. Wnet jednak znaleźli tłumaczenie na wyjaśnienie sobie powodu ucieczki dziatwy wiejskiej.

 — Dzicz... — rzekł marszałek.

 — Dzicz... — powtórzyła marszałkowa. A chłopak siedział i patrzał.

Ponieważ chłopak ten sam jeden pozostał, więc nie było możności wybierania modelu. Zabrakło miary porównania. Murillo wszakże, gdyby, znajdował się na miejscu marszałka i marszałkowej, bez porównania byłby go wziął na model niezawodnie — tak ten chłopak przedstawiał wiernie typ chłopięcia wiejskiego! Modrooki, jasnowłosy, osmalony na słońcu, bosy, bez czapki, krajka, podpasany, nie miał w sobie wprawdzie hiszpańskiego nic, lecz zato malowniczym był w stopniu najwyższym ponaszemu. Trzeba się tylko było na tej malowniczości jego umieć poznać. Jakoż marszałkostwo poznali się. Typowość bo w oczy się rzucała. Obejrzeli go okiem znawstwa i po chwili marszałek zadał mu pytanie:

 — A czyj ty?....

 — Czyj?... — była chłopaka odpowiedź. Tata to mamy... Marszałkowa uśmiechnęła się.

 — Jak się nazywasz?... — szła indagacyja dalej.

 — Jak?... Jaś...

 — Co ty tu robisz?... .....

 — Bajdykuję... albo co!...

 — Oryginalny wyraz... — odezwała się marszałkowa półgłosem, przypatrując się chłopięciu przez lornetkę.

 — Oryginalny... potwierdził marszałek — nie akademicki wcale...

I prowadził indagacyją dalej:

 — Masz ojca i matkę?...

 — No, a jakże...

 — Jakże się nazywają?...

 — Mama czy tato?... — zagabnął chłopak. — I tato i mama?...

 — Tato Tomasz, mama Marysia...

 — Czymże twój tato jest?... co robi?... — zapytał marszałek z naciskiem, zdradzającym zły humor, czy też niecierpliwość.

 — Mój tato... — odparł chłopczyna z akcentem dumy w głowie, — ekonom...

Duma, tak źle ulokowana, rozśmieszyła marszałkostwo, wprawiła ich w humor dobry i ujęła dla chłopięcia. Postanowili wziąć tego Jasia na model. Posłali po niego lokaja. Sprowadzili go do dworu. Lecz Jaś we dworze, na posadzce salonowej okazał się zupełnie innym, aniżeli Jaś przy kopcu z kurzawy. Nie mając przy sobie mamy, która ze względu na ekonomstwo swoje pozostać w oficynie musiała, wyglądał jak mruk, a gdy go w łachmany hiszpańskie przebrać chciano, rozmazał się, rozbeczał, i koniec końcem odesłać go z niczym trzeba

I ta przeto próba stworzenia sobie rozrywki, która, chociażby się powiodła, byłaby jednak nie nadługo starczyła, zawiodła. Marszałek i marszałkowa nudzili się wciąż.

Rozrywką w nudach stał się był pogrzeb ojca. Był to jednak jeden tylko moment, który przyszedł i odszedł, pozostawiając po sobie próżnią, większą jeszcze, jak przedtym. Stary Sławski z naiwną próżnością swoją, stawał się sam niekiedy rozrywką zabawną. I tego w końcu zabrakło. Pan Prosper urzędował, sąsiadował i gospodarował; pani Zenobija grała, śpiewała i rysowała; oboje nudzili się straszliwie.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Nudy państwa Prosperostwa, jakich oni na urzędowaniu, sąsiadowaniu, gospodarowaniu i zajmowaniu się artyzmem doznawali, mogłyby posłużyć za temat do rozprawy nadzwyczajnie pouczającej. Do napisania rozprawy dość byłoby zapytać: skąd się nudy podobne biorą? Odpowiedź wykazałaby mnóstwo sytuacyi społecznych, w których człowiek szuka i znajduje zajęcie w dogadzaniu fantazyi własnej. Gdy fantazyi dogadzać można bez końca, dobrze; gdy nie, napadają, nudy, przygniatają śmiertelnika nieszczęsnego, męczą go, gryzą, nakształt rdzy jedzącej żelazo jedzą. Nudów nie znanoby na świecie, gdyby próżniactwo nie było ideałem społecznym.

Nie będziemy się jednak w rozprawy wdawali. Poprowadzimy opowiadanie nasze dalej, usiłując utrzymać je w granicach czysto-powieściowych.

W tym miejscu nastręcza się zapytanie: Jakim mogło być następstwo nudów, które opanowały pana i panią? — Ziewanie — powiecie. Tak. Było to następstwo pierwsze. Ziewanie zakomunikowało się najprzód służbie całej, następnie gościom. Nie wiem napewno — nie miałem bowiem sposobności mówienia o tym z lokajami i garderobianemi żółtanieckiemi — czemu je służba przypisywała; co się zaś gości tyczy, ci jednozgodnie powód onego upatrywali w rozumie marszałka.

 — Rozumny jak książka... — powiadali.

A że do pojęcia książki, naukowej osobliwie, pojęcie nudów bywa u nas powszechnie przywiązywane, zatym ziewanie, na jakie w Żółtańcach narażał się każdy, nic czyniło marszałkowi najmniejszej w opinii publicznej ujmy. Owszem. Dodawało mu to powagi i znaczenia; przytym jednak odstręczało od niego ludzi, którzy, pomimo sławy barszczyków i jaj faszerowanych, coraz to mniej i mniej do Żółtaniec się garnęli, tak, że w końcu, we dworze obszernym, w jednej połowie przebywał pan Prosper solo bosso, w drugiej, błąkała się pani Zenobija, niby niewiasta opuszczona, niby dusza, na pokutę skazana.

Marszałkostwo schodzili się cztery razy na dobę: do śniadania, do obiadu, do herbaty i do wieczerzy, i regularnie cztery razy na dobę: przy śniadaniu, przy obiedzie, przy herbacie i przy wieczerzy, marszałek słyszał o uszy swoje obijające się następujące wyrazy:

 — Jedźmy za granicę...

Każda wyrazów tych głoska wypiętnowała się na mózgu jego osobnym wielkim znakiem, który mu nie małą przykrość sprawiał, a to dlatego że perswazyje, jakie, celem zachwiania w żonie postanowienia tego, przedstawiał, wręcz przeciwny sprowadzały skutek. Im bardziej perswadował, tym ta z silniejszym powtarzała naciskiem:

 — Jedźmy za granicę...

Perswazyje marszałka odnosiły się do obowiązków obywatelskich.

Nie wiem, czy dobrze charakter ten skreśliłem. Zdaje mi się atoli, że z tego, co dotychczas powiedziałem, czytelnik powziął jasne o marszałku naszym pojęcie i przedstawia go takim, jakim on w istocie samej był: człowiekiem, dającym się prądowi unosić. Prąd uczynił go marszałkiem i otoczył szacunkiem wielkim. On płynął. Prąd oddał go pod panowanie nudów. On sobie powiadał:

 — Cóż robić!.. Inaczej być nie może!.. Taka snadź wola opatrzności...

Wola opatrzności — nawiasem to powiedzmy — niezmiernie ważną w sprawach ludzkich rolę odegrywa. Nie wiadomo jak będzie dalej, ale tak było i tak jest jeszcze dotychczas. Pan Prosper przyjmował wolę tę z rezygnacyją, która zapewne powód swój miała w kadzidłach, jakiemi go otaczali spółobywatele i wszyscy, co z nim w bliższej lub dalszej znajdowali się styczności. To tak słodko, być wielkim! Marszałek znał zagranicę, i, gdyby był marszałkiem nie został, kto wie, czy nie przełożyłby pobytu w której ze stolic nad pobyt w Żółtańcach. Marszałkostwo wszakże uwiązało się mu u nóg, jako kamień, uczyniło go ciężkim, bardzo poważnym i do obowiązków obywatelskich dziwnie przywiązanym. Nudy brał w znaczeniu drogi owej ciernistej, po której, jak twierdzą, każdy wysoki idzie dostojnik. Gdyby był anglikiem, zachorowałby na spleen i życie sobie w oryginalny jakiś odebrał sposób. Nie będąc jednak anglikiem, usiłował żonie wyperswadować.

Perswazyje wszakże nie przydały się na nic.

 — Obowiązki!.. — powiadała. Obowiązki!.. Wielki wyraz, w liczbie mnogiej, który w pojedynczej sensu niema... Cóż ty za obowiązek pełnisz?.. Ile aktów raz na tydzień podpisujesz?.. Pięć?.. dziesięć?.. Popodpisuj więc naprzód blankietów pięćset i jedźmy...

 — No... ale... tak nie można...

 — Jeżeli nie można tak, to można inaczej... Zrzecz się urzędowania... Zerwij ze wszystkim...

Marszałek nie miał na to odpowiedzi do dania, ale miał racyją, z którą przed żoną występować może nie chciał, może nie śmiał. Zerwałby zresztą, gdyby było dla czego i dla kogo, to znaczy, gdyby w zamian za zerwanie przedstawiała się kompensata, wyrównywająca temu, co tracił. Jakaż tu kompensata być mogła!.. Za granicą dostojność jego marszałkowska szła w poniewierkę, a osobistość, taka w powiecie rodzinnym wydatna, spadała na poziom tłumu turystów, szacownych jedynie dla garsonów po hotelach. Nie dziw przeto, że mu się z piedestału schodzić na dół nie chciało. Opierał się więc woli żony siłami całemi. Ale... ce que la femme veut, Dieu le veut.

Wola pani marszałkowej przemogła.

Marszałek wszakże, człek rozważny, nie zrywał, nie zerwał, poradził się z sekretarzem, podał się o urlop na podstawie poświadczonej legalnie przez kogo należy choroby na wątrobę, wziął pasport półroczny i, zostawiwszy zastępstwo, wyjechał do wód.

Życzenia pani Marszałkowej spełniły się.

Pojechali.

Nudy pękły, jako bańka mydlana.

Pani Zenobija uczuła się ptakiem w karecie pocztowej, pędzącej wichrem śród tumanów kurzawy. Bawiła się zmianą kolejną krajobrazów, widokiem coraz to nowych ludzi, odmiennością fizyjognomii miast, przez które przejeżdżali. Zdobyła nareszcie jakiś cel życia — cel wprawdzie przemijający i nieznany, lecz właśnie dla tego ponętny.

Jechali do wód — do jakich? — to im było wszystko jedno. Marszałkowa, na popasie każdym, wskazywała cel podróży dalszej, marszałek kazał pakować i dalej. I tak dalej i dalej. Tu, tam i ówdzie zabierali znajomości z przedstawicielami narodów miasta całego, z członkami stanów różnych, z osobami płci obojga: w Karlsbadzie z bankierem z Ameryki, w Francensbadzie z księżną gruzińską, w Baden-Baden z ambasadorem szwedzkim i małżonką jego, w Ems z całą gromadką książąt wołoskich, w Spa wpadli pomiędzy redaktorów gazet francuskich, w Ostendzie zamieszkali w jednym kurytarzu z hrabią włoskim i z kanonikiem, tytułującym się szambelanem jego świętobliwości ojca świętego, mężem chodzącym w okularach ze spuszczonemi w dół oczami i ze złożonemi na pasie rękami.

W szybkim tym przejeździe, na zaznaczenie karbem osobnym zasługuje stacyja ostatnia, a to z powodu znajomości, zabranych ze spółlokatorami.

Znajomości, zabierane w dyliżansach, na kolejach żelaznych, w hotelach, na statkach parowych, nie są właściwie znajomościami. Ludzie z ludźmi spotykają się, mówią, zamieniają nawet niekiedy karty wizytowe ze sobą, rozstają się i zapominają jedni o drugich. Tu atoli zaszła okoliczność pewna osobliwa. Kiedy pan Prosper Sławski zapisał na podanym mu przez gospodarza domu blankiecie policyjnym swoje imię i nazwisko, gospodarz, odczytawszy je, zawołał:

 — Sławski!.. ależ tu mieszka już jeden Sławski!..

 — Czy to być może!.. — rzekł marszałek, czując krew uderzającą mu do twarzy.

Marszałek posiadał krewnych dalekich, z któremi spotkanie nie sprawiłoby mu przyjemności wielkiej.

 — Sławski?.. c'esl ça... — powtórzył gospodarz. Przyniosę księgę, to się pan przekona...

Nasz marszałek przemyśliwał już o przeniesieniu się do innego hotelu, gdy rzut oka na księgę uspokoił go we względzie pokrewieństwa. W księdze rubryki wypełnione były imieniem, nazwiskiem i tytułami: Euzebijusz Sławski, kanonik, szambelan i kawaler. Chociażby przeto był to i krewny jaki, to pokrewieństwo tego rodzaju nie przynosiło na honorze ujmy. Marszałkowa także tego samego była zdania.

 — Kanonik Sławski... szambelan... to musi być twój kuzyn... Nie przypominasz sobie?..

 — Nie... — odrzekł pan Prosper. Nigdy nie słyszałem... Ale... być może...

Był to więc do zabrania znajomości pretekst, za którym poszło szukanie sposobności, łatwej do znalezienia, gdy się w jednym domu i na jednym mieszka kurytarzu. Gospodarz kanonikowi odraportował o przybyciu nowego Sławskiego z żoną pokazał mu księgę, w której, w rubryce stanu, napisanym był wyraźnie tytuł: marechal. To, zdaje się, i w mężu duchownym ciekawość obudziło. Nastąpiło spotkanie. Marszałek księdza z łatwością po sukience rozpoznał. Irmy ksiądz żaden w tym domu nie mieszkał. Zawiązała się rozmowa wstępna, z której pokazało się, że pomiędzy Sławskim marszałkiem a Sławskim kanonikiem nie zachodziło pokrewieństwo żadne. Była to atoli rzecz wagi pomniejszej. Nie przeszkodziło to zabraniu znajomości i przedstawienia księdza Marszałkowej, która z uprzejmością jaknajwiększą powitała kapłana, spółrodaka, co był nietylko kapłanem i spółrodakiem, ale oraz kanonikiem, szambelanem i kawalerem.

 — Księże kanoniku dobrodzieju, jakże mi miło tak daleko od kraju rodzinnego usłyszeć sługę bożego, przemawiającego językiem ojczystym!.. Ksiądz szambelan wyobrazić sobie tego nie może...

 — Moja pani, pani marszałkowo dobrodziejko... — odparł ksiądz dłonie składając i głowę pochylając — ja to rozumiem, rozumiem... I ja takiej samej roskoszy doznaje, słuchając panią... Bóg miłosierny ssyła na nas utrapienia, ale ssyła oraz i pocieszenia...

 — Ksiądz szambelan dobrodziej, jeśli się zapytać wolno, przyjeżdża?..

 — Z Rzymu, wprost z Rzymu, pani marszałkowo dobrodziejko.

 — Do kąpiel?..

 — Tak, hm, trochę i do kąpiel, ale bardziej dla powietrza... Doznaję zatkania w piersiach i kwasów w żołądku, i na to nie masz, jak powietrze morskie... Państwo marszałkostwo dobrodziejstwo sami?..

 — Tak... sami... — odpowiedziała pani Zenobija, nie rozumiejąc do czego zapytanie to zmierza.

 — Dziatki w domu zostały?..

Pani rumieńcem lekko spłonęła i wyznała, że zostawiać nie było co.

 — Bóg nie pobłogosławił?.. hm... Ostenda bardzo skuteczna... A długo państwo dobrodziejstwo zabawić zamierzają?..

 — Nie wiemy jeszcze... To zależy... Mąż mój na wątrobę cierpi...

 — O! Ostenda jest jedyną na cierpienie tego rodzaju. Są tu i kościoły... Można usłyszeć i kazańko... Troszcząc się o zdrowie ciała i o zdrowiu duszy zapominać się nie godzi.

 — O, księże kanoniku!.. księże Szambelanie!.. — z westchnieniem zawołała pani.

 — Świat zepsuty... pokus pełno... wiara słabnie... Pani dobrodziejka de domo, jeżeli zapytać wolno?..

 — Zbilutyńska....

 — Zacny ród, zacny, znany i poważany... w Rzymie o nim wiedzą...

Ksiądz prowadził indagacyją, którą wznawiał za każdym spotkaniem, i w krótkim czasie, nieznacznie, wybadał wszystko, co się do domowych, familijnych i majątkowych stosunków podróżnych naszych odnosiło. Wybadał nawet więcej, aniżeli sami wiedzieli. Tyczyło się to szczególnie pani Zenobii.

Pani Zenobija, dogodziwszy pragnieniu swemu podróży za granice, czuła się uszczęśliwioną. Zadowolona sobą i mężem, zdrowa, bogata, świat jej kwitł rajem; o cierpieniach słyszała, ale innych nad minione nudy nie zaznała; żebraków widywała, lecz przekonaną była, że są oni ornamentem społecznym, potrzebnym dla kontrastu, rzucała im jałmużnę, i o więcej się nie troszczyła; z mężem, od chwili jak jej woli zadość uczynił, w jaknajprzykładniejszej pozostawała zgodzie i myślała o powrocie do Żółtaniec, jako o konieczności obowiązkowej. Czuła się, jednym słowem, szczęśliwą.

Po zabraniu jednak bliskiej z kanonikiem znajomości zaszła w niej zmiana osobliwa. Dowiedziała się o jakichś zasługach swoich, których się przedtym nie domyślała, o jakich ofiarach, które jej przez myśl nigdy nie przechodziły i o jakichś cierpieniach, o których wyobrażenia nie miała. Oczy się jej otworzyły. Porównywała siebie z mężem i dostrzegła różnicy ogromnej. Wartość marszałka, który wydawał się jej dotychczas nie lepszym, ale i nie gorszym od ludzi pospolitych i nieoszacowanym jako małżonek, zmalała do rozmiarów wielkości ujemnej. Człowiek ten zawadzać jej począł, jak tłumok na grzbiecie, jak dyby na nogach. Uczuła w sobie polotność, podnoszącą ją w niebo, lecz na skrzydłach jej siedział marszałek, a był tak ciężki, że go udźwignąć i ze sobą nieść żadną miarą nie mogła. Poczęła cierpieć cierpieniem moralnym i z niejakim przerażeniem o powrocie do Żółtaniec pomyśliwać.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Na jednym z marszałkostwem kurytarzu mieszkał jeszcze i hrabia włoski, człowiek lat około trzydziestu, piękny tą imponującą pięknością jaką natura dzieci Italii cechuje: słuszny, poważny, posągowo zbudowany, brunet, nieco smagławy, obdarzony wzrokiem, który, gdy brew zmarszczył, pioruny, zdawało się, ciskał, gdy zaś czoło wypogodził, jaśniał spokojem i odbijał sobą jakąś głąb zagadkową.

Razu pewnego, marszałkowa, ksiądz i marszałek, wychodząc od siebie, spotkali się z włochem. Włoch zdjął kapelusz i skłonił się grzecznie. Pani dygnęła mimowolnie, tak jej ten ukłon zaimponował. Ksiądz podał włochowi rękę do uściśnienia.

 — Ksiądz szambelan dobrodziej zna tego pana?.. — zapytała pani na ulicy.

 — O, bardzo blisko... z Rzymu... Jestto członek znakomitej i wielce zasłużonej rzymskiej rodziny hrabiów Delia Scalla, hrabia Romeo...

 — Romeo?.. — podchwyciła pani, jakby nie dosłyszała.

 — Romeo... — powtórzył ksiądz. Przyjechaliśmy z Rzymu razem... zapewne razem powrócimy... Człowiek światowy, ale przytym katolik gorliwy i wzorowy...

 — Co za gorąco!.. — przerwała pani. Prosperze, pójdziemy na digę...

Digą — od digue — goście kąpielowi nazywają groblę portową, zbudowaną ku wygodzie okrętów i rozrywce publiczności.

Trudnoby wytłumaczyć powód gorąca, jakie w tej chwili rozwinęło się w ciele marszałkowej. Zrobiło się jej gorąco, i koniec. Poszła z mężem na digę, zwróciła się twarzą naprzeciw wiatru, co dość silnie dął z morza pełnego, i wyrażała wzrokiem roztargnienie osobliwe, które w niej, kobiecie rozważnej, zwykłym nie bywało. Skutkiem zapewne roztargnienia tego, w ciągu pobytu na grobli rzuciła na męża spojrzenie, w którym odmalowała się wzgarda. Pierwszy raz w życiu dopuściła się spojrzenia podobnego. Marszałek, nie poczuwający się do winy najmniejszej, przyjął to z sumieniem spokojnym.

Zabranie znajomości z hrabią Romeo Delia Scalla wynikało z porządku rzeczy: ze spotkań na kurytarzu, przy table d' hôte, w kursalu, na przechadzce i w kąpieli. Łącznik tkwił w kanoniku, — nie sposób więc było uniknąć tego. Hrabia się zapoznał i zbliżył... szczególnie do marszałkowej, która od pierwszego oka rzutu odkryła w nim, poza apolińskiej piękności pięknością cielesną, piękności moralne: podniosłość umysłu, szlachetność serca, wielkość duszy, delikatność smaku i rozległość wiadomości, a przytym talenty różnorodne, których nie uprawiał dlatego jedynie, że względy rodowe i pozycyja towarzyska na to mu nie pozwalały. Gdyby zechciał, mógłby zostać drugim Michałem Aniołem, drugim Rossinim, drugim Rubinim — Rubinim zwłaszcza, posiadał bowiem głos silny, czysty i rozległy, który raz, na próbę, gdy przy herbacie w saloniku marszałkostwa rozwinął, to aż szyby zabrzęczały, i panią Zenobiją przejęło nawskróś drżenie roskoszne, jakby ona harfą była i na sobie wibracyi tonów doznawała. Nie mogąc być Michałem Aniołem, Rossinim lub Rubinim, był drugim Petrarka. Sypał sonety jak z rękawa. Co za sonety!

Na pani Zenobii, w czasie pobytu jej w Ostendzie, możnaby było robić studyja ciekawe — studyja skutków, jakie na nią wpływy pewne wywierały. Ksiądz kanonik otworzył jej oczy, hrabia Delia Scalla wprawił ją w stan rozmarzenia ciągłego. Otworzenie oczu i rozmarzenie zlewały się w jedno, jak w jedno zlewają się tony duetu, śpiewanego przez dwoje artystów doskonałych. Kanonik i hrabia, mimowolnie zapewne, wywierali na nią wpływ ogromny, wpływ, który odpychał od niej męża, odpychał Żółtańce, a ciągnął ją na drogę ku Rzymowi.

Pociąg ten wyraził się najprzód w ten sposób, że ile razy marszałek wspominał o zbliżaniu się chwili powrotu do domu, marszałkowa milczała i w fatalny humor wpadała, tak, że pan Prosper wspominać o tym zaprzestał. A gdy on zaprzestał, ona zaczęła. Odegrała dramat w trzech aktach: Wyprawiła najprzód scenę burzliwą, która się rozpoczęła spokojnie, od zapytania: "czy nie możnaby powrót zwlec?" a zakończyła spazmami, będącemi odpowiedzią na oświadczenie marszałka, że wracać musi. Wyprawiła następnie scenę uroczystą:

 — Byłam u spowiedzi... — tak do męża przemówiła — oczyściłam sumienie, umyślnie w tym celu, ażebyś słowa moje brał naseryjo... Ja muszę... ja potrzebuję... jechać... do Rzymu...

 — Musisz?.. potrzebujesz?.. — powtórzył pan Prosper machinalnie, prawie w osłupieniu.

 — Są potrzeby moralne i nadzwyczajne, daleko ważniejsze od potrzeb życia powszedniego...

Że są potrzeby tego rodzaju, temu marszałek zaprzeczyć nie mógł.

 — Kto je uczuje, a nie zaspokoi — ciągnęła pani — podobnym się staje do łaknącego i pragnącego, umierającego z głodu i pragnienia...

Mrowie marszałkowi poza skórą przeszło. Zdobył się jednak na zapytanie, a raczej na uwagę w formie zapytania:

 — A kto zaspokoić nie ma za co?..

 — Byłam u spowiedzi... — odparła pani poważnie — i dla tego, nie unosząc się, powiem ci tylko, że żonie, która taki, jak ja wniosła posag, mąż podobnego zapytania nie daje...

Wyprawiła w końcu scenę zgodliwą, w której pośredniczyła osoba trzecia, a tą był ksiądz kanonik. Ksiądz opowiada!:

 — Starałem się panią dobrodziejkę od zamiaru odprowadzić... Dokładałem usiłowań jaknajwiększych... Ale pociąg, natchnienie, uniesienie, rzec można powołanie, świątobliwą intencyją nacechowane, nakazało mi zaniechać przedstawień i perswazyj... Kto wiś, azali nie łaska boża dyktuje zacnej pana marszałka dobrodzieja małżonce, co czynić ma... W razie takim pozostaje tylko poddać się natchnieniu...

 — Ależ, przynajmniej ksiądz szambelan dobrodziej będziesz nad żoną moją czuwał...

 — O tym marszałek dobrodziej wątpić nie możesz...

 — Bo ja pojechałbym sam, ale nie sposób...

 — Obowiązki... — wsunął kanonik, dłonią usta obcierając.

 — Tak, obowiązki... ciężkie, trudne!.. no!..

 — Im cięższe i trudniejsze, tym zasługa większa...

 — Dla pogodzenia więc natchnienia mojej żony z obowiązkami mojemi, żona moja pojedzie do Rzymu, a ja do Żółtaniec... Ale — tu mowę do pani Zenobii zwrócił, tkliwy ton przybrał — życie moje... pół roku... nie dłużej jak pół roku... Spędzisz zimę, a na wiosnę...

 — Da Bóg doczekać... — wtrącił ksiądz z namaszczeniem.

 — Da Bóg doczekać... — powtórzył marszałek — na wiosnę powrócisz do Żółtaniec...

 — Prędzej nawet... — odparła pani.

 — Prędzej?.. nie... Wypadłaby podróż zimowa... Nie!.. Znam zimową z Rzymu podróż; dała się mi we znaki... Na wiosnę jednak...

 — Niezawodnie...

W kilka dni później, w wagonie klasy pierwszej, pociągiem pospiesznym jechało razem osób cztery: marszałek, marszałkowa, ksiądz kanonik i hrabia Delia Scalla. Zajmowały cały przedział i dojechały razem do Kolonii. Z Kolonii marszałek pojechał dalej sam. Nie powiemy, ażeby to mu przykrość nadzwyczajną zrobić miało. Powiemy jednak, że gdyby marszałkowa była chciała i nalegała, to, jak wyciągnęła męża z Żółtaniec do Ostendy, tak byłaby go pociągnęła za sobą z Ostendy do Rzymu. Ale.....

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Marszałek powrócił na nudy.

Człowiek wszakże — jak niemiec pewien słusznie powiedział — jest to Gewonheitsthier. W więzieniu nawet, przy wyka do więzienia, znajduje w nim rozrywki i zatrudnienie, zabiera znajomość z muchami i myszami, zaprzyjaźnia się z pająkiem, lepi arcydzieła z chleba. I marszałek przeto przywykł do nudów, albo raczej, z nudów uregulował sobie żywot w sposób taki, że, nic nie robiąc, zatrudnionym był przecie od paranka do wieczora. Prawda, że zatrudnienie to było pozorne. Jedyna rzeczywistość zawierała się w regularności, zaprowadzonej pod względem jadła i agitacyi, a zresztą, wszystko inne szło pogalicyjsku, per niby. Nibyto czytywał, nibyto pisywał, nibyto okiem pańskim konie tuczył, nibyto urzędował, nibyto gospodarował. Co do gospodarowania naprzykład, prowadził je zapomocą, szkieł przybliżających. Pourządzał sobie w majątku swoim obserwatoryja, które, jeżeli pogoda pozwalała, objeżdżał w karecie, ustawiał w nich lunetę na koziołku i obserwował łany i robociznę w polu. Gdy żniwa się odbywały, przedmiotem szczególnym postrzeżeń jego były nogi żniwiarek. W obserwowaniu kobiet, konopie moczących, okazywał pilność osobliwą. Słowem, trudnił się, "nibyto", jeśli nie tym, to owym, nieustannie. I czekał na powrót żony.

Minęła jednak jesień, minęła zima, minęła wiosna, minęło lato i nastąpiła jesień druga, a po jesieni zima druga, pani Zenobii jak nie było, tak nie było.

Marszałek i do tego przywykł.

 — Nie powraca?., cóż robić!..

Przyjmował to z całym spokojem filozoficznym, i zapytującym go o wieści o pani Marszałkowej sąsiadom, odpowiadał:

 — Moja żona?.. dziękuję...

Z początku odbierał często listy, lecz nie z Rzymu, a z Medyjolanu, Wenecyi i Florencyi. W listach pełno było wykrzykników o niebie włoskim; dyszało w nich zadowolenie wysokie, kończące się zwykle zapewnieniem pamięci i przywiązania i polecaniem "małżonka kochanego" opiece Najwyższego. Następnie listy zrzadły. Z Rzymu donosiła mu pani o słabości, i przysłała weksel na jego imię wystawiony, na grubą sumę. Gdyby nie ten weksel, byłby może do chorej pospieszył. Weksel humor mu popsuł, zaakceptował go, a sam pozostał. Niebawem drugą, podobną, odbyć musiał operacyją finansową, a wkrótce potym trzecią i czwartą. Trzeba było podnieść kapitały, czemu się pan Prosper sprzeciwić nie mógł, przez wzgląd na to, że pani Zenobija z posagu czerpała. Napisał do niej z ostrzeżeniem, ale na list ten nie otrzymał odpowiedzi żadnej przez miesięcy kilka, tak, że gdyby ludzie nie przypominali, kto wiś, czy by jaż o żonie był nie zapomniał. Szczęściera ludzie przypominali i to coraz częściej i z natarczywością coraz to większą, jakby się o czymś z ust jego dowiedzieć, czy przekonać chcieli.

 — A pani marszałkowa?.. cóż pani marszałkowa?.. jakże tam pani marszałkowa?..

Z zapytaniami temi napadali na niego, interesanci wmieście powiatowym i najeżdżający go częściej jak zwykle sąsiedzi w domu. Przytym od czasu jakiegoś poważna jego, dyplomatyczna postać wywoływała uśmiechy sarkastyczne na usta, na co on, rozumie się, nie zważał wcale. Doszło jednak do tego, że zapytania niektóre nabrzmiałe były dziwnym natręctwem. Naprzykład:

 — Czy pan marszałek wie, co się z panią marszałkowę stało?..

 — No... wiem...

 — Jest po słabości. — Tak... Wiem o tym... Sama mi o tym pisała,.. Pytający wypatrzył się szerokiemi oczami i odsapnął...

Przy końcu drugiej wiosny przyszedł nareszcie list w towarzystwie weksla. Weksel opiewał na grubą sumę, list zawierał usprawiedliwienie wielkich wydatków, jakie pociągnęły za sobą, składki i dotacyje, bez których obejść się nie było można, i kończył się frazesem, który marszałka w zadumę wprawił:

 — Dobijam targu w interesie pewnym, który, tuszę sobie, niemałą panu memu przyjemność sprawi. Po zakończęniu interesu tego, natychmiast ruszam do Żółtaniec. A więc, à bientôt Cała twoja, Zenobija.

 — Cóż to za interes tajemniczy?.. Przyjemność?.. hm... Kapitały podniosła... Może dla interesu tego jeszcze się na półtora roku zatrzyma...

Ostatnie to przypuszczenie nie sprawdziło się jednak. Wkrótce po tyra liście nadszedł drugi, bez weksla do podpisu i z oznajmieniem wyjazdu z Rzymu. List ten wywarł na marszałka wrażenie niemałe, nie treścią wszakże, a formą: hrabioską, koroną, wytłoczoną ostentacyjnie na kopercie, nad cyfrą Z. S. i hrabioskim tytułem, nadanym jeszcze na adresie. Nim kopertę rozdarł, zamyślił się. Przeczytał raz i drugi:

 — A son Exeellence, Prosper Comte de Slawski, Marechal etc...

 — Comte de Sławski?.. hrabia Sławski?.. — powiedział sobie pod nosem i nasłuchiwał, jakby chciał się dowiedzieć, czy wyrazy te posiadają warunki harmonijności. Hrabia Sławski?..

Głową kręcił, jakby dla pokajania, że mu o to nie bardzo chodzi.

Wpatrywał się czas jakiś w adres na kopercie, następnie kopertę rozciął starannie i zamiast rzucić ją do kosza, jak zwykł czynić z innemi, wybrał dla niej miejsce osobne w biurku, i tam ją złożył. Co się zaś listu tyczy, zaledwie go oczami przebiedz raczył. Dowiedział się tylko, że żona jedzie, ale, do końca nie doczytawszy, nie dowiedział się, że zapowiada mu siurpryz aż dwie. Nie wiedząc więc o siurpryzach nic, czekał na przybycie pani swojej z angielską iście obojętnością.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Tu zrobić musimy wycieczkę małą, poza Żółtańce, a to dla tego tylko, ażeby powiedzieć, że o ile pan Prosper wyglądał przyjazdu pani Zenobii obojętnie, o tyle okolica cała wrzała niecierpliwością i ciekawością, i z tego powodu trzymała dwór żółtaniecki w pewnym rodzaju blokady, czy też, ściślej rzecz określając, tajno-policyjnego dozoru. Sąsiedzi przejmowali hojnemi datkami, a jeszcze hojniejszemi obietnicami, arendarza, mieszkańców niektórych wsi i aż służących dworskich, zobowiązując ich w ten sposób, ażeby zdali przed niemi dokładną i wierną sprawę z tego, jak się marszałek i marszałkowa powitają.. Ciekawość publiczna zwróconą była szczególnie na ten moment, który, spodziewany, wyglądany, przyszedł nakoniec.

Marszałkowa przyjechała po obiedzie, w chwili, w której marszałek odbywał drzemkę poobiednią.

 — Pani!. jaśnie pani!.. — rozległy się na dworze wołania.

Wołania te, wraz z turkotem obiegającej podwórzowy klomb karety, doszły do uszu marszałka i pobudziły go do ruchu, któryby nazwać można ruchem przedwstępnym, przygotowującym wstanie z szezlonga. Pan Prosper wyciągnął się, zmarszczył brwi, cmoknął jedną ust połową, spróbował dźwignąć się, znów się wyciągnął i jeszcze na chwilkę w położeniu pół-leżącym pozostał; następnie podał się całą wierzchnią połową ciała naprzód i, jak człowiek zdobywający się na heroiczną determinacyją, krzyknął:

 — Aha!..

W chwili tej drzwi się otworzyły, i próg przestąpiła pani marszałkowa.

Marszałkowa biegła, marszałek podchodził powoli.

Podali sobie dłonie, przybliżyli policzek do policzka i rzucili w powietrzu dwa cmoknięcia.

 — Jakże się cieszę... — zaczął marszałek. Marszałkowa wszakże, nie dając mężowi mówić, wetknęła mu w rękę zwitek pargaminowy.

 — Co to?..

 — Rozwiń i czytaj...

Posłuszny mąż rozwinął i czytał. Cóż czytał? Najautentyczniejszy, najlegalniejszy, opatrzony w oryginalne podpisy i w zawieszoną na jedwabnym sznurku pieczęć, dyplom na hrabstwo, wydany na imię jego przez świętą, apostolską, katolicką, papieską stolicę. Czytał i, pierwszy zapewne raz w życiu, uczuł za powiekami kręcące się łzy rozrzewnienia. Czytał i nie był w stanie oczu od pargaminu oderwać. Czytał i nie widział, że za panią stała kobieta ze ślicznym, jak aniołek, dzieckiem na ręku, a za kobietą, w głębi, niedaleko odproga, — jakby miał na myśli zabezpieczenie sobie w razie czego odwrotu, — wyprostowany, z szyją naprzód wyciągniętą, z okiem w marszałka wlepionym, jakby w celu śledzenia na obliczu jego objawu wszystkich myśli i wzruszeń, w głębi stał ksiądz kanonik.

Oderwał nareszcie marszałek wzrok od pargaminu i zwrócił go na marszałkowa. Ta, w tymże oka mgnieniu, ruchem w bok zdemaskowała stojącą za nią z dzieckiem kobietę, i, wyciągając rękę, rzekła:

 — Oto twoja córka...

 — Mo-o-ja?.. cór...

 — Hrabianka Julija Sławska... — podchwyciła pani szybko i stanowczo.

Dzieciaka rączęta do pana Prospera wyciągnęła.

 — Hrabianka?.. — rzekł ten ostatni, nieco wyraźniej.

 — Twoja córka... — powtórzyła pani dobitnie.

 — Jakże — to?..

 — Uprzedziłam cię przecie o dwu siurpryzach; masz więc: jedna dyplom, druga córka...

 — Skądże dyplom?..

 — A, to ten ksiądz poczciwy... — odparła pani, ukazując na kanonika, który się od progu naprzód wysunął, ręce na pasie złożył i postawę skromną przybrał. To ten ksiądz poczciwy, prawdziwy nasz przyjaciel i mój szlachetny opiekun... Jego to staraniom winniśmy zaszczyt, jaki nas spadł... Dzięki jemu masz i dyplom i...

Marszałkowa za język się ugryzła. Kanonik cisnął na nią zukosa, wzrok przeszywający, i wnet słodko uśmiechnięte oblicze pochylił ku marszałkowi, który się do niego z podziękowaniami zwrócił:

 — I jakże za takie dowody życzliwości i przyjaźni wywdzięczyć się mam księdzu szambelanowi dobrodziejowi...

 — Niema iv tym najmniejszej zasługi mojej... — bronił się ksiądz.

 — No jakże!.. a któż te starania łożył?..

 — Byłem prostym narzędziem opatrzności...

 — To wymówka tych, co za wyświadczoną zasługę uniknąć chcą wdzięczności...

 — Wdzięczność się należy nie mnie...

 — A komuż?..

 — Najprzód kościołowi, którego sługą jestem...

 — No... tak... — wtrącił marszałek.

 — Następnie — kończył ksiądz — pani Marszałkowej dobrodziejce, która miała natchnienie do grodu wiecznego pielgrzymkę odbyć i w Rzymie o tym tylko myślała i przemyśliwała, jakby panu marszałkowi dobrodziejowi dogodzić...

 — I sprawiłam ci dwie siurpryzy... — podchwyciła marszałkowa. Przywiozłam ci hrabstwo i hrabiankę...

 — Hrabiankę?.. a?.. — rzekł marszałek, i dodał drżącym nieco głosem: ileż?..

Było to zapytanie o wiek dziecięcia.

 — Roczek... — odpowiedziała w lot pani Zenobija, przygotowana snadź na zapytanie to. Nie wygląda na tyle, ale dziewczęta zwykle są od chłopców drobniejsze...

 — Metryka... — wtrącił ksiądz. W metryce zapisana data urodzenia...

 — Roczek?.. proszę!.. — odezwał się pan Prosper głosem już pewnym. I czemuż nie dałaś mi o tym znać przed rokiem?..

 — Dla sprawienia ci siurpryzy... — odparła pani z przymileniem. Dlatego, żebyś się razem dowiedział, żeś hrabią i ojcem...

 — Pan hrabia musi w tej chwili wielkich doznawać roskoszy... — odezwał się kanonik, z naciskiem pierwsze dwa wymawiając wyrazy.

Nie omylił się. Wyrazy "pan hrabia", po raz pierwszy w życiu usłyszane, wpłynęły do duszy pana Prospera, jak Dantemu wpływały w słuch tony tej muzyki, którą on w raju słyszał. Nowy hrabia podszedł do dzieciątka, wyciągnął rękę, dotknął się go delikatnie palcem jednym do. twarzyczki i rzekł:

 — Ci ci ci... Co za ładne bobo!.. Jak mu na imię?..

 — Julcia... — była odpowiedź pani.

 — Julciu, piś piś!.. Co za śliczne dziecko!..

W tej chwili rozległ się szmer zadziwienia. Szmer ten pochodził zza proga, za którym, zbita w kupę służba cała, obserwowała przez otwarte drzwi moment powitania rozłączonych tak długo małżonków.

 — Masz go!.. — ktoś tam krzyknął.

 — Pst... — odezwały się głosy.

 — Panie hrabio!.. — podniesionym głosem, wyraźnie w celu zagłuszenia kompromitującego nieco szmeru zadziwienia, odezwał się ksiądz. Pozwól mi radosną nowinę zwiastować domownikom twoim...

I nie czekając na pozwolenie, zwrócił się do drzwi i tak prawił:

 — Oto ojciec święty mianował pana i dobrodzieja waszego hrabią, a Najwyższy obdarzył go dziedziczką imienia i cnót jego... Jutro będę miał solenne na intencyją pana hrabiego, pani hrabiny i panny hrabianki nabożeństwo, na które zapraszam i wzywam wszystkich, co zacnej tej a wysokiej familii dobrze życzą...

Było. to przypieczętowaniem niejako aktu, który ciekawość publiczną w natężeniu trzymał.

Stało się.

Ciekawość publiczna zaspokojoną została. Rozniesiona w lot po okolicy wiadomość o tym, co w chwili powrotu pani marszałkowej pod dachem żółtanieckiego dworu zaszło, wywołała komentarzy moc niezliczoną, które atoli, po niejakimś czasie, w jednym się zogniskowały. Powszechnie się zgodzono i uznano, że marszałek znalazł się z wielkim taktem.

 — Co to mosterdzieju, delikatny, dyplomatyczny rozum!.. — powiadano. Kto inny, zarazby... fiu bdru!.. hałasu narobił... A tak... ot.., cicho, sza... Marszałek ma spokój...

 — Hrabia... — podpowiadano z przekąsem.

 — No, hrabia... Hrabią takim mógłbym zostać i ja...

 — A no, sprobój asan dobrodziej, zostań...

 — Hrabia?.. hrabia?..

Z tym tylko jednym jakoś szlachcice oswoić się zrazu nie mogli. Każdy odwoływał się do tego, że i on takim samym hrabią byćby mógł. Tytułowano więc pana Prospera z półżartobliwym przekąsem. Z czasem atoli utarło się to. Z żartu zrobiła się prawda, i hrabstwo się przyjęło, jak się przyjmują, wszelkie dziwactwa mody, które zazwyczaj z początku powszechny szyderski wzbudzają śmiech. Hrabstwo pana Sławskiego uzyskało prawo obywatelstwa. Mało tego. Ci, co do niego pofrancusku listy adresowali, zadawali gwałt gramatyce i nazywali go do Sławski; na co francuz, gdyby rozumiał, że polskie "ski" jest francuskim de, śmiechemby parsknął, alboby się ucieszył, dowiedziawszy się, że istnieje przecie pod słońcem naród, co w próżności przesadza francuzów samych. I "ski", i de. Rzecz ciekawa, coby ci panowie de zrobili, gdyby moda na fon nastała. Będą się chyba pisali: fon de Kokosiński, albo de fon Kokosiński. Doczekamy się ponoś jeszcze i tego, bo tego tylko do kompletu braknie.

Mniejsza jednak o to! Grunt w tym, że pan — przepraszam — hrabia Sławski, którego reputacya a tak dalece na włosku wisiała, że jedno "nie" mogło go było przedmiotem pośmiewiska uczynić, wyszedł nietylko z honorem, ale podniósł się w opinii publicznej, zyskał na wziętości i powadze, szczególnie na powadze. Do tego przyczyniał się wielce pobyt w jego domu księdza — kanonika, szambelana i kawalera, o którego wpływach w watykanie i stosunkach rozległych z kardynałami cuda rozpowiadano, a który przyjął i pełnił skromne funkcyje kapelana. To imponowało, tym bardziej, że ksiądz był miniasty, dość słuszny, wmiarę podpasiony, w okularach chodzący i o toaletę swoję staranie mający. Płeć piękna wielce się nim interesowała — i było, zaprawdę czym! odbijał bowiem wydatnie od wioskowych proboszczów i wikarych, co teologii zapomnieli i nosy w kraciastą chustkę z ogromnym hałasem ucierali. Ksiądz kanonik Sławski używał do nosa chustki batystowej, nosił rękawiczki, perfumował się i pomado wał; słowem, była to, w swoim rodzaj u, niepospolitość, wzbudzająca i podziw i poszanowanie i, co najwięcej, neutralizująca wszelkie domysły złośliwe, jakie jedna z przywiezionych przez hrabinę siurpryz nasuwała.

 — Gdyby tam było co, toć przecie człowiek taki nie zechciałby się kompromitować... — powiadano.

"Co" owo odnosiło się do hrabianki, która jest... powieści niniejszej bohaterką.

Tak, jestto Julija Sławska, bohaterka nasza.

Przedstawiam ją czytelnikom łaskawym w pieluchach, pod postacią malusiej, prześlicznej dziewczynki, podnoszącej do góry rączęta i nożęta, wyprawiającej niekiedy krzyki wielkie, częściej atoli patrzącej szafirowemi, jak niebo włoskie, oczkami na świat wesoło, i odżywiającej się doskonale. Przyszła na świat — co ponoś dość rzadko w czasach naszych się zdarza — bez żadnego organicznego defektu, bez skrofułów, bez zarodków choroby angielskiej, bez konwulsyj, bez niedostatków w żołądeczku. Zdrowa, jędrna, tłuściutka, istny w najpierwszym zawiązku pączek kwiatka polnego, wyglądała zachwycająco w śnieżystych pieluszkach i spod białego czepeczka, spod którego wymykały się kosmyki płowych włosków, zapowiadających, że z czasem pociemnieją. O rysach jej nic powiedzieć nie można. Człowiek w tym wieku rysów jeszcze nie posiada. Piękne dzieci wyrastają często na brzydalów i naodwrót. Bohaterka nasza była dzieckiem prześliczna, jest więc obawa, ażeby na monstrum nie wyrosła. Zanim jednak kwestyja ta rozstrzygnie się, przyjmijmy ją jak jest.

Dodać należy, że bohaterka nasza wniosła, przez przybycie swoje, osobliwe do dworu żółtanieckiego ożywienie. Sąsiedzi gęściej Marszałkostwo odwidzali. Zaczęto bywać, nie dla czego innego, tylko dla oglądania jej. Draźniła ona ciekawość, która, wmiarę jak się zaspakajała, stwierdzała zarazem jeden fakt: wzrastanie przywiązania hrabiego do córki. Śledzono z początku pilnie za fenomenem tym, i nie wyśledzono nic, coby pierwotne spostrzeżenia zachwiać mogło. Hrabia marszałek okazywał stałość niezmienną we względzie przywiązania do dziecka swego, zwłaszcza w godzinę po obiedzie, kiedy ze stanu pół-drzemki w stan pół-czuwania przechodził. Uśmiechał się, przykładał mu ostrożnie palec do rumianej buzi i przemawiał:

 — Ci ci ci... — phi phi phi...

Był tylko wymagającym, co się nieporządków tyczy. Jak skoro się coś podobnego pokazało, bohaterkę naszę wynoszono natychmiast.

Koniec wersji demonstracyjnej.