Jean Emil Rousseau

EMIL

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

LE CORBEAU ET LE RENARD

KSIĘGA TRZECIA

EMIL

czyli o wychowaniu

Jean Emil Rousseau

Sanabilibus aegrotamus malis;
ipsaque nosin rectum natura genitos,
si emendari velimus juvat

(Sen., De ira, lib. II, cap. XIII).

(Nie, nie jest to choroba nieuleczalna.
Przyroda, która stworzyła nas do cnoty,
wesprze wysiłki nasze, jeżeli chcemy się poprawić).

PRZEDMOWA

Poniższy zbiór rozmyślań i spostrzeżeń, podany bez ładu i niemal bez związku, rozpoczęty był z tym zamiarem, by mógł oddać przysługę dobrej matce umiejącej myśleć. Zamierzałem początkowo ułożyć kilkustronicową notatkę, jednak przedmiot pociągał mnie mimo woli. coraz dalej i notatka ta stała się niepostrzeżenie czyimś w rodzaju dzieła, niewątpliwie zbyt obszernego jak na to, co zawiera, zbyt szczupłego jednak w stosunku do przedmiotu, który porusza. Długo wahałem się z jego ogłoszeniem i często, pracując nad nim, odczuwałem, że nie wystarcza być autorem kilku broszur, by umieć ułożyć książkę. Po daremnych wysiłkach lepszego opracowania uważam, że powinienem dać je takie, jakie jest, sądząc, że ważną jest rzeczą zwrócenie w tę stronę uwagi ogółu, i że choćby myśli moje były błędne, jednak nie straciłem czasu na próżno, o ile wywołam myśli słuszne u innych. Człowiek, który ze swego ustronia rzuca pomiędzy ogół swe pisma bez głosicieli ich zalet, bez stronnictwa, które by je popierało, nie wiedząc nawet, co o nich myślą i co o nich mówią, nie powinien się lękać, że w razie, jeżeli się myli, omyłki jego przyjęte będą bez rozpatrzenia.

Niewiele mówić będę o znaczeniu dobrego wychowania, nie będę się również trudził dowodzeniem, że wychowalnie obecnie przyjęte jest złe; tysiące innych uczyniło to przede mną, a nie pragnę bynajmniej zapełniać książki rzeczami, o których wszyscy wiedzą. Zwrócę tylko uwagę, że od nieskończenie dawna podnosi się ciągle krzyk przeciwko ustalonej praktyce, nikt jednak nie przedsiębierze trudu wskazania lepszej. Literatura i wiedza naszego wieku dążą znacznie usilniej do burzenia niż do budowania. Strofuje się tonem pouczającym; chcąc jednak wskazywać, należy przyjąć ton inny, do którego wyniosłość filozoficzna mniej się nadaje. Pomimo tylu pism mających pono na celu jedynie pożytek ogółu — najważniejszy ze wszystkich pożytków, to znaczy sztuka kształtowania ludzi, znajduje się dotychczas w zapomnieniu. Przedmiot, którym się zajmuję, był zupełnie nowy po ukazaniu się książki Locke a, i mocno się obawiam, że pozostanie taki również po wyjściu mojej pracy.

Nie znamy zupełnie dzieciństwa: wobec błędnych na nie poglądów im dalej się zapuszczamy, tym bardziej błądzimy. Najmądrzejsi przykładają się do tego, co człowiek powinien wiedzieć, nie zwracając uwagi na to, czego dziecko może się nauczyć. Szukają zawsze w dziecku człowieka nie myśląc o tym, czym jest ono, zanim jeszcze stanie się człowiekiem. Tym właśnie badaniom oddałem się z największą pilnością, ażeby można było korzystać z moich spostrzeżeń wówczas nawet, gdyby cała metoda moją była urojona i fałszywa. Być może, iż źle pojąłem, co trzeba robić, ale zdaje mi się, żem dobrze poznał istotę, na którą trzeba działać. Zacznij więc od lepszego poznania swego ucznia; z największą bowiem pewnością nie znasz go zupełnie; otóż o ile w tym właśnie celu czytać będziesz tę książkę, nie sądzą, by miała być dla ciebie bez pożytku.

Co najbardziej zbije z tropu czytelnika, to niewątpliwie sam system, który nie jest tutaj niczym innym, jak biegiem natury. Z tej również strony spodziewam się napadów, i to nie pozbawionych, być może, słuszności. Ludzie uważać będą moją pracę raczej za marzenia fantasty o wychowaniu niż za istotny traktat, o tym przedmiocie. Cóż zrobić? Pisząc nie opieram się na poglądach cudzych, ale na własnych.

Widzę rzeczy inaczej niż inni ludzie; dawno mi to już zarzucono. Jednak czyliż ode mnie zależy mieć inne oczy i inne myśli? Nie. Zależy ode mnie nie dufać zbytnio w Bobie, nie sądzić się mądrzejszym nad wszystkich; nie w mojej jest mocy zmienić swe poczucie; mogę tylko nie ufać mu całkowicie: oto wszystko, co mogę uczynić i co też czynię. Jeżeli tedy przemawiam czasami tonem pewności, to nie dlatego, bym chciał narzucić swoje zdanie czytelnikowi, ale żeby mówić tak, jak myślę. Dlaczegoż miałbym wykładać w formie wątpliwości to, o czym osobiście nic- wątpię bynajmniej? Wypowiadam ściśle to, co zachodzi w moim umyśle.

Swobodnie wyłuszczając swoje zdanie tak mało spodziewam się posłuchu, że dołączam zawsze swoje rozumowania, ażeby można było rozważyć je i osądzić mnie; ale jakkolwiek nie chcę upierać się przy słuszności swoich idei, poczuwam się tym niemniej do obowiązku ich wyłożenia; maksymy bowiem, co do których pogląd mój różni się od poglądu innych, nie są bynajmniej obojętne. Należą one do rzędu tych, których prawdziwość lub błędność winna być rozpoznana i które są podstawą szczęścia lub nieszczęścia rodzaju ludzkiego.

— Zalecaj to, co jest wykonalne — powtarzają mi nieustannie, Jest to tak, jakby mi mówiono: — Zalecaj, żeby czyniono to, co się czyni; albo przynajmniej zalecaj takie dobro, które dałoby się związać z istniejącym złem. Podobny pomysł jest w stosunku do pewnych przedmiotów bardziej chimeryczny od. mojego; w takim bowiem zlaniu dobro psuje się, a zło nie leczy. Wolałbym raczej stosować się stale do przyjętego ogólnie Sposobu postępowania niż sposób właściwy stosować połowicznie; mniej byłoby wówczas w człowieku sprzeczności: nie może on dążyć jednocześnie do dwóch przeciwnych sobie celów. Ojcowie i matki, wykonalne jest to, co chcecie wykonać. Czyliż mam być odpowiedzialny za wasze chęci?

We wszelkim pomyśle rozpatrywać należy dwie rzeczy: po pierwsze, bezwzględną słuszność pomysłu; po drugie, łatwość wykonania.

Pod pierwszym względem wystarcza — jeżeli zwłaszcza pomysł ma być sam w sobie do przyjęcia i zastosowania — ażeby to, co pomysł ten zawiera dobrego, leżało w naturze rzeczy; w tym na przykład przypadku — ażeby przedstawiony sposób wychowania był odpowiedni dla człowieka i zastosowany da ludzkiego serca.

Drugi wzgląd zależny jest od danych stosunków w pewnych okolicznościach; stosunków przypadkowych względem przedmiotu, a które wobec tego nie są bynajmniej nieodzowne i mogą zmieniać się do nieskończoności. Tak na przykład pewien sposób wychowania może się dać zastosować w Szwajcarii, a nie dać się zastosować we Francji; inny stosowny być może dla mieszczan, inny jeszcze dla osób wysokiego rodu. Większa lub mniejsza łatwość wykonania zależy od tysiącznych okoliczności, których nie można wytworzyć inaczej, jak przez odrębne stosowanie metody do tego a tego kraju, do tego a tego stanu. Otóż wszystkie te poszczególne sposoby zastosowania, jako nieistotne w stosunku do mego przedmiotu, nie wchodzą w zakres mego planu. Inni mogą zająć się tym, jeżeli chcą; każdy dla tego kraju i stanu, który ma na widoku. Co do mnie — wystarczy mi, jeżeli wszędzie, gdzie będą się rodzili ludzie, będzie można zrobić z nich to, co stawiam sobie za przedmiot, i jeżeli zrobiwszy z nich to, zrobi się co można najlepszego zarówno dla nich samych, jak i dla innych. Jeżeli nie wypełnię tego założenia, niewątpliwie nie mam słuszności; jeżeli je jednak wypełnię, nie byłoby słuszne wymagać ode mnie więcej; tyle tylko bowiem dać przyrzekam.

KSIĘGA PIERWSZA

Wszystko wychodząc z rąk Stwórcy jest dobre, wszystko wyrodnieje w rękach człowieka. Zmusza on glebę do karmienia płodów właściwych innej glebie, drzewo do wydawania owoców właściwych innemu drzewu; miesza i plącze klimaty, żywioły, pory roku; kaleczy swego psa, swego konia, swego niewolnika; wszystko przeinacza i wszystko oszpeca; -lubi zniekształcenia i potwory; nie chce niczego takim, jak je stworzyła natura, nawet człowieka: musi go tresować jak konia w ujeżdżalni; musi go urabiać ha swoją modłę jak drzewo w swoim ogrodzie.

Inaczej jednak byłoby jeszcze gorzej. Rodzaj nasz nie chce być kształtowany połowicznie. W tym stanie, w jakim się obecnie rzeczy znajdują, człowiek, pozostawiony od urodzenia samemu sobie, byłby wśród innych najbardziej zniekształcony. Przesądy, autorytety, konieczność, przykład, wszystkie urządzenia społeczne, w których jesteśmy pogrążeni, zdusiłyby w nim naturę nie dając nic w zamian. Byłaby tam ona jako krzew wyrosły przypadkiem w pośrodku drogi i który przechodnie niszczą wkrótce, potrącając go zewsząd i zginając we wszystkie strony.

Do ciebie to zwracam się, czuła i przewidująca matko, która potrafiłaś usunąć się z szerokiego gościńca i uchronić rosnący; krzew od ciosu ludzkich opinii!

Uprawiaj, podlewaj młodą latorośl, ażeby nie zamarła; jej owoce będą ci kiedyś rozkoszą. Otaczaj zawczasu wałem ochronnym duszę swego dziecka; ktoś inny może zakreślić jego obwód; ale ty jedna winnaś wznieść ogrodzenie.

Rośliny kształtuje uprawa, ludzi wychowanie. Gdyby człowiek rodził się duży i silny, wzrost jego i siła byłyby mu niepotrzebne aż do czasu,kiedy nauczyłby się posługiwać nimi; byłyby dlań szkodliwe powstrzymując innych od udzielania mu pomocy; pozostawiony sani sobie umarłby nędznie, zanimby poznał własne potrzeby. Skarżymy się na stan dzieciństwa niewidząc, że rodzaj ludzki zginąłby, gdyby człowiek nie zaczynał od tego, że jest dzieckiem.

Przychodzimy na świat słabi, potrzebna nam jest siła; rodzimy się pozbawieni wszystkiego, potrzebna nam jest opieka; rodzimy się bezrozumni, potrzebny jest nam rozsądek. Wszystko czego nie posiadamy rodząc się, a co jest nam potrzebne, kiedy dorośniemy, wszystko to zdobywamy przez wychowanie.

Wychowują nas i natura, i ludzie, i rzeczy. Rozwój wewnętrzny zdolności naszych i organów jest wychowaniem, które pochodzi od natury. Sposób korzystania z tego rozwoju, sposób którego nas uczą, jest wychowaniem otrzymanym od ludzi; zasób wreszcie własnego doświadczenia w stosunku do przedmiotów na nas działających jest wychowaniem otrzymanym od przedmiotów.

Każdy z nas jest zatem kształtowany przez trojakiego rodzaju mistrzów. Uczeń, w którym różnorodne tych mistrzów nauki przeczą sobie nawzajem, jest źle wychowywany i nigdy nie będzie w zgodzie z samym sobą; jedynie uczeń, w którym nauki te zgodne są ze sobą i zmierzają do wspólnych celów, dąży we właściwym kierunku i żyje w sposób właściwy; tylko taki uczeń jest dobrze wychowywany.

Otóż z trzech tych rodzajów — wychowanie, które pochodzi od natury, jest od nas zupełnie niezależne; wychowanie otrzymywane od przedmiotów zależne jest od nas pod niektórymi tylko względami. Jedynie wychowanie, które otrzymujemy od ludzi zależne jest w zupełności od nas, a i to w zasadzie tylko; któż bowiem liczyć może na to, że zdoła kierować całkowicie rozmowami i czynami wszystkich osób otaczających dziecko?

Wychowanie jest przeto sztuką, przy czym jest rzeczą niemożliwą prawie, aby się udało, ponieważ połączenie czynników, niezbędne do jego powodzenia, niezależne jest od nikogo. Można się co najwyżej mocą usilnych starań mniej lub bardziej zbliżyć do celu, ale trzeba szczęścia, aby cel ten osiągnąć.

Jakiż jest ten cel? Jest to cel natury samej; dowiedliśmy tego przed chwilą. Ponieważ zaś współdziałanie trzech rodzajów wychowania niezbędne jest do jego doskonałości, przeto ku temu: z nich, na który nie mamy żadnego wpływu, nagiąć należy dwa pozostałe.

To słowo „natura" ma jednak, być może, znaczenie zbyt nieokreślone; spróbujmy tu oznaczyć je ściśle.

Natura, powiadają nam, jest to tylko przyzwyczajenie. Cóż to znaczy? Czyż nie ma przyzwyczajeń, które nabywa się pod przymusem i które nigdy nie zagłuszają natury? Takim jest na przykład przyzwyczajenie roślin, którym przeszkadza się rosnąć pionowo. Roślina oswobodzona zachowuje co prawda pochylenie, do którego została zmuszona; soki jednak nie zmieniły przez to bynajmniej pierwotnego kierunku; jeżeli rozwija się w dalszym ciągu, rozrost jej znów przybiera kierunek pionowy. Toż samo dotyczy skłonności ludzkich. Dopóki stan nasz nie ulega zmianie, możemy zachować skłonności pochodzące z przyzwyczajenia i które nie są nam bynajmniej wrodzone; ale skoro tylko położenie zmienia się, przyzwyczajenie traci moc i skłonności wrodzone powracają. Wychowanie jest, oczywiście, jedynie przyzwyczajeniem. Otóż czy nie ma ludzi, którzy zatracają wychowanie, i innych, którzy je zachowują? Skąd pochodzi ta różnica? Jeżeli trzeba ograniczyć słowo „natura" do przyzwyczajeń zgodnych z naturą, to można oszczędzić sobie tej gmatwaniny.

Rodzimy się wrażliwi i od urodzenia odbieramy różnorodne wrażenia od otaczających nas przedmiotów. Skoro tylko zaczyniamy mieć, że tak powiem, świadomość swoich wrażeń, jesteśmy skłonni poszukiwać albo unikać wywołujących je przedmiotów — zależnie od tego, czy wrażenia te są przyjemne lub przykre, dalej od tego, czy przedmioty te odpowiadają nam lub nie odpowiadają, wreszcie w zależności od naszych wyrozumowanych poglądów na szczęście lub doskonałość.

Skłonności te rozszerzają się i ustalają w miarę, jak stajemy się wrażliwsi i światlejsi; jednak pod naciskiem naszych przyzwyczajeń i opinii zniekształcają się bardziej lub mniej. Przed tym zniekształceniem są one tym, co nazywam w nas naturą.

Do tych zatem skłonności pierwotnych należałoby wszystko stosować, i byłoby to możliwe, gdyby trzy nasze rodzaje wychowania były tylko różne; cóż jednak czynić, kiedy są one sprzeczne, kiedy zamiast wychowywać człowieka dla niego samego, chce się go wychowywać dla innych? Zgodność jest w tych warunkach niemożliwa. Zmuszeni do zwalczania bądź natury, bądź też urządzeń społecznych, musimy wybrać jedno z dwojga: urabiać albo człowieka, albo obywatela, nie można bowiem urabiać jednego i drugiego naraz.

Grupa społeczna, jeżeli jest ścisła i zwarta, wyodrębnia się ze społeczności wielkiej. Każdy patriota jest surowy dla cudzoziemców: są oni tylko ludźmi, są przeto niczym w jego oczach. Rzecz ta jest nieunikniona, nie jest jednak groźna. Najważniejsze jest być dobrym dla ludzi, z którymi się żyje. Na zewnątrz był Spartanin ambitny, skąpy, niesprawiedliwy, ale w murach miasta panowała bezinteresowność, sprawiedliwość, zgoda. Strzeżcie się owych kosmopolitów, co  w swych książkach szukają dalekich (obowiązków, których nie uważają za stosowne spełniać dokoła siebie. Niejeden filozof kocha Tatarów, aby być zwolnionym od obowiązku miłości względem sąsiadów swoich.

Człowiek natury istnieje wyłącznie dla siebie; jest on jednością, całością bezwzględną, która uznaje jedynie siebie albo kogoś podobnego do siebie. Człowiek społeczny jest tylko jednostką ułamkową, zależną od mianownika, i której wartość polega na stosunku do całości, jaką jest społeczeństwo.

Dobre są te urządzenia społeczne, które najlepiej umieją wypaczyć człowieka, odebrać mu jego istnienie absolutne, dając mu w zamian istnienie względne, i przenieść jego ja do jednostki zbiorowej tak, aby człowiek poszczególny nie czuł się więcej jednostką, ale częścią jednostki; i ażeby był wrażliwy tylko w łonie, tej całości. Obywatel rzymski nie był ani Kajusem, ani Lucjusem; był Rzymianinem; kochając swoją ojczyznę, kochał siebie. Regulus uważał się za Kartagińczyka, ponieważ słał się własnością swych panów. Jako cudzoziemiec odmówił zasiadania w senacie rzymskim; trzeba było, aby mu to nakazał Kartagińczyk. Oburzał się, że chciano mu ratować życie. Zwyciężył i powrócił triumfując, aby umrzeć w męczarniach. Mało to, jak mi się zdaje, przypomina, ludzi, których znamy.

Lacedemończyk Pedaretes zgłasza się o przyjęcie do rady trzechset; zostaje odrzucony; powraca pełen radości, że znalazło się w Sparcie trzystu mężów od niego godniej szych. Przypuszczam, że to zachowanie było szczere; i godzi się wierzyć, że było takie. Oto obywatel! Pewna Spartanka miała pięciu synów na wojnie i oczekiwała wiadomości z pola bitwy. Przybywa helota; Spartanka z drżeniem pyta go o wieści: „Twoich pięciu synów zostało zabitych". „Nędzny niewolniku, czyliż o to się pytałam?" „Zwyciężyliśmy!" Matka biegnie do świątyni i składa dziękczynienie bogom. Oto obywatelka.

Kto chce, będąc członkiem układu społecznego, zachować pierwszeństwo uczuć przyrodzonych, ten nie wie, czego pragnie. Zawsze w przeciwieństwie z samym sobą, zawsze wahający się między swymi skłonnościami a obowiązkami, nie będzie nigdy ani człowiekiem, ani obywatelem; nie będzie dobry ani dla siebie, ani dla innych. Będzie to jeden z tych ludzi naszych czasów; będzie to jakiś Francuz, Anglik, mieszczanin, właściwie nic.

Ażeby być czymś, żeby być samym sobą i być zawsze jednolitym, trzeba czynić tak, jak się mówi; trzeba być zawsze zdecydowanym co do wyboru postępowania, dokonywać go otwarcie i trwać przy nim stale. Pokażcie mi tak cudowną istotę; chciałbym wiedzieć, czy jest człowiekiem, czy obywatelem, albo jak: sobie poczyna, by być jednym i drugim jednocześnie.

Z tych założeń, z natury że sobą sprzecznych, wynikają, dwa rodzaje przeciwnych sobie ustrojów: jeden publiczny i wspólny, drugi prywatny i domowy.

Jeżeli chcecie mieć wyobrażenie o wychowaniu publicznym, czytajcie Rzeczpospolitą Platona. Nie jest to bynajmniej dzieło polityczne, jak myślą ci, którzy sądzą o książkach jedynie na podstawie tytułów. Jest to najpiękniejszy traktat o wychowaniu, jaki został kiedykolwiek napisany.

Chcąc określić coś jako, utopię mówi się o ustroju platońskim; gdyby Likurg ograniczył się był jedynie do napisania o swoim ustroju, uznałby go za nierównie bardziej urojony. Platon uszlachetnił serce ludzkie, Likurg wypaczył je.

Ustrój publiczny nie istnieje już dziś i istnieć nie może; tam bowiem, gdzie nie ma już ojczyzny, nie może być obywateli. Dwa te słowa: ojczyzna i obywatel wykreślone być winny z języków nowożytnych. Znam dobrze przyczynę tego zjawiska, ale nie chcę o niej mówić; nie ma ono żadnej styczności z moim tematem.

Śmieszne zakłady, zwane kolegiami, nie mają przecież nic wspólnego z wychowaniem publicznym. Nie mogę również mówić o wychowaniu światowym, które, mając na uwadze dwa sprzeczne cele, nie osiąga żadnego; może jedynie wytworzyć dwoistego człowieka, który pozornie myśląc o innych myśli tylko o sobie. Zresztą te objawy, jako powszechne dzisiaj, nikogo w błąd nie wprowadzają, a zatem wszystko to stracone wysiłki.

Z tych sprzeczności powstaje sprzeczność, którą odczuwamy stale w samych sobie. Pociągani przez naturę i przez ludzi w dwóch przeciwnych kierunkach, rozrywani przez dwie te różne pobudki, postępujemy w kierunku pośrednim, który nie prowadzi nas do żadnego z obu celów.

W ciągłej walce z sobą, chwiejni w ciągu całego życia, dobiegamy kresu nie wiedząc, co to zgoda wewnętrzna, bez pożytku dla siebie i bliźnich.

Pozostaje wreszcie wychowanie domowe, czyli wychowanie naturalne; czym jednak stanie się dla innych człowiek wychowany jedynie dla samego siebie? A może te dwa cele, które sobie stawiamy, zlałyby się wtenczas w jeden i usuwając w człowieku sprzeczności usunęłoby się potężną zaporę do jego szczęścia? Żeby o tym sądzić, trzeba by widzieć człowieka tego całkowicie ukształtowanym, trzeba by zbadać jego skłonności, widzieć jego postępy, śledzić jego rozwój, trzeba by, jednym słowem, poznać człowieka naturalnego. Przypuszczam, że posuniemy się nieco w tych poszukiwaniach po przeczytaniu niniejszego pisma.

Aby ukształtować tego wyjątkowego człowieka, cóż mamy czynić? Wiele, bez wątpienia; nie pozwolić mianowicie, aby cokolwiek czyniono. Kiedy trzeba płynąć pod wiatr, lawirujemy; kiedy jednak fala jest silna, a chcemy pozostać na miejscu - trzeba zarzucić kotwicę. Uważaj, młody sterniku, by lina nie pękła, by kotwica nie puściła. By statek, zanim się spostrzeżesz, nie poszedł z prądem.

W układzie społecznym, gdzie wszystkie miejsca są oznaczone, każdy musi być wychowany stosownie do miejsca, które ma zająć. Jeżeli jednostka opuszcza miejsce, do którego była ukształtowana, staje się niezdolna do niczego. Wychowanie pożyteczne jest o tyle tylko, o ile los zgadza się z powołaniem obranym przez rodziców; w każdym innym przypadku jest ono dla ucznia szkodliwe, chociażby z powodu przesądów, które mu zaszczepiło. W Egipcie, gdzie syn obowiązany był przejmować stanowisko po ojcu, wychowanie miało przynajmniej jasny cel; u nas atoli, gdzie stanowiska są stałe, ale ludzie na nich zmieniają się nieustannie, nikt nie wie, czy wychowując syna do zajęcia swego stanowiska nie działa na jego niekorzyść.

W układzie naturalnym, gdzie wszyscy ludzie są równi sobie, wspólnym ich powołaniem jest stan człowieczeństwa, i kto wychowany jest odpowiednio do tego stanu, ten nie może  źle  spełniać obowiązków dotyczących tego stanu.

Jest mi wszystko jedno, czy ucznia mego przeznaczają do stanu wojskowego, duchownego lub do palestry. Zanim go do czegoś przeznaczą rodzice, natura powołuje go do życia człowieczego. Rzemiosłem, którego pragnę go nauczyć, jest życie. Wychodząc z rąk moich nie będzie on, przyznaję, ani urzędnikiem, ani żołnierzem, ani księdzem; będzie przede wszystkim człowiekiem. Potrafi on być w potrzebie wszystkim, czym człowiek być powinien; na jakimkolwiek stanowisku los go postawi, dla niego będzie ono zawsze odpowiednie, on czuć się będzie zawsze na stanowisku właściwym. Occupavi te, fortuna, atque cepi; omnesque aditus tuos interclusi, ut ad me aspirare non posses.

Najistotniejszą naszą umiejętnością jest być człowiekiem. Ten, kto najlepiej potrafi znieść dobro i zło, które życie przynosi, jest, moim zdaniem, najlepiej wychowany. Stąd wynika, że prawdziwe wychowanie polega nie tyle na przepisach, ile na ćwiczeniach. Zaczynamy uczyć się zaczynając żyć; wychowanie nasze rozpoczyna się wraz z nami; pierwszym pedagogiem naszym jest nasza mamka. Toteż słowo „wychowanie" miało w starożytności inne znaczenie, którego mu już teraz nie nadajemy: znaczyło pierwotnie karmienie. Educit obstetrix — powiada Varron —  educat nutrix, instituit paedagogus, docet magister  Toteż hodowanie, wychowanie i nauczanie są to trzy rzeczy, tak w swej istocie różne, jak niańka, pedagog i nauczyciel.

Różnice te atoli są źle  rozumiane; ażeby być dobrze prowadzone, dziecko iść powinno za jednym tylko przewodnikiem.

Trzeba tedy uogólnić nasze poglądy i w uczniu naszym uwzględniać człowieka abstrakcyjnego, człowieka narażonego na wszelkie przygody ludzkiego życia. Gdyby ludzie rodzili się przywiązani do gleby danego kraju, gdyby jedna pora roku trwała przez rok cały, gdyby każdy związany był ze swą fortuną tak, żeby nie mogła nigdy ulec zmianie — przyjęty sposób wychowania byłby pod pewnymi względami dobry. Dziecko wychowane stosownie do swego stanu; niewychodząc zeń nigdy nie mogłoby być narażone na niedogodności stanu innego. Mając jednak na uwadze zmienność rzeczy ludzkich, mając na uwadze niespokojny i ruchliwy duch obecnych czasów,: który z każdym nowym pokoleniem przewraca porządek — czyliż można wyobrazić sobie bezsensowniejszą metodę niż wychowanie dziecka tak, jakby nie miało nigdy opuścić swego pokoju jakby miało być nieustannie otoczone przez swoich ludzi? Jeżeli taki nieszczęśnik uczyni choć jeden krok po ziemi, jeżeli zejdzie z jednego stopnia, jest zgubiony. Me znaczy to uczyć go znoszenia przykrości; znaczy to ćwiczyć go, aby je odczuwał.

Myśli się o tym jedynie, żeby ochronić dziecko; to nie wystarcza: trzeba je nauczyć, jak się ma chronić, kiedy będzie człowiekiem, jak znosić ciosy losu, jak stawić czoło bogactwom i nędzy, jak żyć w razie potrzeby wśród lodów Islandii lub na palących skałach Malty. Będzie ono musiało umrzeć kiedyś, choćbyście przedsiębrali wszelkie ostrożności, by je ustrzec od śmierci; a choćby śmierć jego nie była wynikiem waszej troskliwości, to byłaby to niemniej troskliwość fałszywie pojęta. Chodzi nie tyle o to, aby dziecku przeszkodzić umrzeć, ile raczej o to, aby je nauczyć żyć. Żyć — nie znaczy to oddychać; żyć — to znaczy działać, to znaczy robić użytek ze swych narządów, uzdolnień, ze wszystkich części swego jestestwa, które dają nam poczucie istnienia. Nie ten człowiek żył najwięcej, który przeżył najwięcej lat, ale ten, który najwięcej odczuwał życie. Niejeden, którego pochowano w setnym roku życia, był już umarły od chwili narodzin. Lepiej by mu było zejść do grobu w młodości, gdyby był przynajmniej żył do owego czasu.

Wszystka mądrość nasza polega na niewolniczych przesądach; wszystkie nasze obyczaje są jedynie niewolą, przymusem i uciskiem. Człowiek uspołeczniony rodzi się, żyje i umiera w niewoli; przy urodzeniu zaszywają go w powijaki; po śmierci zamykają do trumny; dopóki zachowuje postać ludzką, skuty jest łańcuchami naszych urządzeń.

Powiadają, że wiele akuszerek uważa, jakoby ugniatając głowę dziecka nadawały jej właściwy kształt; i pozwala się na to! Głowy nasze miałyby więc być źle ukształtowane przez Stwórcę; trzeba by były ukształtowane z zewnątrz przez akuszerki, a z węwnątrz przez filozofów. Karaibowie nierównie szczęśliwsi są od nas.

„Zaledwie dziecko wyszło z łona matki i zaledwie zaczyna używać swobody ruchów, już nakłada się na nie nowe więzy. Powija się je, kładzie się ze skrępowaną głową i z wyciągniętymi nogami, z rękami zwisającymi wzdłuż ciała; jest otoczone wszelkiego rodzaju bielizną i powiązkami, które nie pozwalają; mu zmieniać położenia. Szczęście jeszcze, jeżeli je nie ścisnięto tak, by nie mogło oddychać, i jeżeli pamiętano położyć je na bok, by woda, którą musi oddawać, spływać mogła sama przez się; bo nie miałoby tyle swobody, by odwrócić głowę na bok dla ułatwienia spływania".

Dziecko nowonarodzone ma potrzebę poruszania i wyciągania członków, aby je zbudzić z odrętwienia, w którym zwinięte w kłębek, tak długo pozostawały. Wyciąga się je, co prawda, ale przeszkadza się im poruszać; głowę nawet krępuje się czepkiem; zdaje się, jakby się obawiano, żeby nie wyglądało na istotę żyjącą.

W ten sposób impuls narządów wewnętrznych rozwijającego się ciała do ruchu natrafia na nieprzezwyciężoną przeszkodę. Dziecko robi nieustannie wysiłki wyczerpujące jego siły i opóźniające rozwój. Było mniej ścieśnione, mniej skrępowane, mniej ściśnięte w łonie matki niż w swych powijakach; nie wiem doprawdy, co zyskało rodząc się.

Bezczynność i więzy, w których trzyma się członki dziecka, mogą jedynie utrudnić krążenie krwi d soków, przeszkodzić mu w nabraniu sił i rozroście i skrzywić jego budowę. W krajach, gdzie nie przedsiębierze się tych przesadnych ostrożności, wszyscy ludzie są wysocy, silni i dobrze zbudowani. Kraje, gdzie powija się dzieci, roją się od wszelkiego rodzaju garbatych, kulawych, krzywonogich, podagrycznych, rachitycznych i kalek. W obawie, by ciała nie zniekształciły się skutkiem swobody ruchów, robi się wszystko, by je zniekształcać przez krępowanie w powijakach. Tu czynionoby je chętnie bezwładnymi, byle ustrzec od ułomności.

Czy więzy tak okrutne mogą pozostać bez wpływu na poczucie dzieci i na ich usposobienie? Pierwszym ich uczuciem jest uczucie bólu i cierpienia; znajdują one nieustanne przeszkody dla ruchów, których potrzebują: nieszczęśliwsze niż przestępcy w kajdanach, czynią daremne wysiłki, złoszczą się i krzyczą. Płacz, powiadacie, jest pierwszym ich głosem? Wierzę w to najzupełniej: sprzeciwiacie się im od samego urodzenia; pierwszym darem, który od was otrzymują, są kajdany; pierwsze zabiegi, którym podlegają, są męczarnią. Nie mając nic prócz głosu jakże nie. miałyby posługiwać się nim, by się poskarżyć? Płaczą z bólu, który im zadajecie; skrępowani tak jak one, krzyczelibyście głośniej jeszcze.

Skąd pochodzi ten nierozsądny zwyczaj? Ze zwyczaju przeciwnego naturze. Odkąd matki gardząc pierwszym swym obowiązkiem nie chcą karmić dzieci, trzeba je powierzać kobietom płatnym; a te, stając się w ten sposób matkami dzieci obcych, dla których nie mają żadnego przyrodzonego uczucia, starają się jedynie ulżyć sobie trudu. Trzeba by czuwać nieustannie nad dzieckiem będącym na swobodzie, ale kiedy jest dobrze związane, rzuca sieje w byle kąt, nie troszcząc się o jego krzyki. Aby tylko nie było dowodów niedbalstwa mamki, aby tylko niemowlę nie złamało ręki ani nogi — cóż to kogo obchodzi, jeżeli umrze albo pozostanie kaleką na resztę życia? Chroni się jego członki kosztem jego ciała; a cokolwiek by się zdarzyło, mamka jest wytłumaczona.

Czy jednak wiedzą te czułe matki, które pozbywszy się dzieci oddają się wesoło miejskim rozrywkom, w jaki sposób traktowane jest na wsi dziecko w swoich powijakach? Przy byle krzyku zawiesza się je na gwoździu jak kupę szmat i podczas gdy mamka. nie spiesząc się zajmuje się swymi sprawami, nieszczęsna istota. pozostaje w ten sposób ukrzyżowana. Wszystkie dzieci, które znajdowano w tym położeniu, miały twarz zsiniałą; skutkiem silnego ucisku klatki piersiowej krew, nie mogąc krążyć swobodnie, uderza do głowy i sądzi się, że pacjent jest bardzo spokojny, ponieważ nie ma siły krzyczeć. Nie wiem, jak długo dziecko pozostawać może w podobnym stanie przy życiu, ale wątpię, żeby to mogło trwać długo. Oto, jak sądzę, jedna z największych wygód powijaka.

Utrzymują, że dzieci pozostawione na swobodzie mogłyby przybierać niewłaściwe położenie i wykonywać ruchy szkodliwe dla właściwego ukształtowania ich członków. Jest to jedno z tych. opacznych rozumowań naszej fałszywej mądrości, których nie potwierdziło jeszcze żadne doświadczenie. Spośród mnóstwa dzieci które u narodów rozsądniejszych od nas chowane są w zupełnej swobodzie członków, nie widziano żadnego, które zraniłoby się lub nabawiło kalectwa: nie potrafiłyby one nadać swoim ruchom siły dostatecznej, by je uczynić niebezpiecznymi, a jeżeli przybierają nienaturalne położenie, ból zmusza je niezwłocznie do jego zmiany.

Nie wpadliśmy dotychczas na pomysł powijania szczeniąt i kociąt; czy widziano, żeby to zaniedbanie przynosiło im jaką szkodę? Dziecko jest cięższe, zgoda: ale jest w tym samym stosunku słabsze. Ledwie zdoła się ruszać, jakże mogłoby nabawić się kalectwa? Gdyby je położyć na plecach, umarłoby w tym położeniu jak żółw, nigdy nie zdoławszy się odwrócić.

Skoro stan macierzyństwa staje się uciążliwy, wynajduje się natychmiast środek zupełnego uwolnienia się odeń; pragnie się tylko wykonywać rzecz bezużyteczną, którą można ciągle powtarzać, i obraca się na szkodę gatunku pociąg stworzony ku jego rozmnożeniu. Obyczaj ten, łącznie z innymi przyczynami wyludnienia, jest zwiastunem bliskiego losu Europy. Nauki, sztuki, filozofia i moralność, które się zeń rodzą, nie omieszkają zamienić jej w pustynię. Będzie zamieszkała przez dzikie zwierzęta, będzie to zresztą nieznaczna zmiana mieszkańców.

Widziałem niejednokrotnie sztuczki młodych kobiet, które udają, że chcą same karmić. Potrafią one kazać się prosić o odstąpienie od tej zachcianki: zmuszają zręcznie do wmieszania się mężów, lekarzy, zwłaszcza zaś matki. Mąż, który śmiałby się zgodzić, żeby żona karmiła dziecko, byłby człowiekiem zgubionym; uczyniono by zeń mordercę, który chce się jej pozbyć. Ostrożni mężowie, dla spokoju poświęcić wam przychodzi miłość ojcowską. Wasze szczęście, że znajdują się na wsi kobiety mniej rozpasane od waszych żon. Szczęście większe jeszcze, jeżeli czas, który żony wasze zyskują w ten sposób, przeznaczony jest dla was, a nie dla innych.

Obowiązek kobiet nie ulega wątpliwości; wobec jednak ich pogardy dla tego obowiązku zachodzi pytanie, o ile obojętne jest dla dziecka, czy jest karmione mlekiem matki, czy innym. Skłonny jestem uważać tę sprawę, której właściwymi sędziami są lekarze, za rozwiązaną po myśli kobiet; co do mnie, sądziłbym, że lepiej jest, by dziecko ssało pokarm zdrowej mamki niż zepsutej matki, gdyby krew, z której powstało, grozić mu miała nową chorobą.

Ale czy pytanie to należy rozpatrywać jedynie ze strony fizycznej? I czy dziecko mniej potrzebuje opieki matki niż jej piersi? Inne kobiety, zwierzęta nawet, dać mu mogą mleko, którego mu ona odmawia: nic jednak nie zastąpi troskliwości macierzyńskiej. Ta, która karmi cudze dziecko zamiast swego, jest złą matką; jakże tedy będzie dobrą mamką? Będzie mogła stać się nią, ale powoli; trzeba będzie, aby przyzwyczajenie zastąpiło naturę, a tymczasem dziecko pod złą opieką zdąży sto razy umrzeć, zanim mamka nabierze dlań czułości macierzyńskiej. Dogodność posługiwania się mamką zawiera w sobie zresztą zło, które każdej czującej kobiecie odebrać powinno odwagę oddawania dziecka na karmienie innej kobiecie: jest to konieczność dzielenia się prawami, matki, a właściwie ustępowanie tych praw; jest to widok dziecka kochającego mną kobietę równie, a może więcej niż matkę; jest to poczucie, że czułość jego dla własnej matki jest łaską, a czułość dla matki przybranej - obowiązkiem; bo czyliż nie jestem obowiązany do synowskiego przywiązania względem tej, u której spotkałem się z macierzyńską troskliwością!

Sposób zaradzania temu złu polega na wpajaniu dzieciom pogardy dla mamek przez traktowanie ich jak zwyczajne służące. Kiedy służba jest ukończoną, odbiera się dziecko lub odprawia mamkę; źle ją przyjmując odbiera się jej chęć odwiedzania mlecznego syna. Gdy dziecko przez kilka lat nie widzi jej, nie zna jej już. Matka, która sądzi, że zajęła jej miejsce i że okrucieństwem naprawiła niedbalstwo, jest w błędzie. Zamiast uczynić dobrego syna z wypaczonego wychowanka, uczy go niewdzięczności; uczy go, by miał kiedyś wzgardzić tą, która mu dała życie, tak jak wzgardził tą, która wykarmiła go swym mlekiem.

Zatrzymałbym się chętnie dłużej przy tej sprawie, gdyby nie było rzeczą tak zniechęcającą na próżno powtarzać w kółko to, co jest użyteczne. A jednak sprawa ta wiąże się z obszerniejszym nierównie zakresem spraw innych, niż się to ogólnie przypuszcza. Chcecie, by każdy powrócił do swych podstawowych obowiązków? Zacznijcie od matek; zdziwieni będziecie zmianami, które sprawicie. Wszystko wynika kolejno z tego pierwszego zepsucia: cały porządek moralny paczy się; skłonności przyrodzone gasną we wszystkich sercach; ogniska domowe przybierają wygląd mniej ożywiony; wzruszający widok powstającej rodziny nie pociąga już mężów, nie nakazuje szacunku ludziom obcym; mniejszym szacunkiem otacza się matkę, której dzieci nie widzi się; rodzina traci swą spoistość; przyzwyczajenie nie wzmacnia związków krwi, nie ma już ani ojców, ani matek, ani dzieci, ani braci, ani sióstr; wszyscy znają się zaledwie, jakże więc mieliby się kochać? Każdy myśli wyłącznie o sobie. A skoro dom jest tylko smutną samotnią, trzeba iść szukać rozrywki gdzie indziej.

Niechaj tylko jednak matki zechcą same karmić, a obyczaje zmienią się same przez się, przyrodzone uczucia obudzą się we wszystkich sercach, państwo zaludni się; pierwszy ten węzeł sam przez się połączy wszystko. Powab życia rodzinnego jest najlepszym lekarstwem na złe obyczaje. Krzyk dzieci uważany za nieznośny staje się przyjemny; czyni on ojca i matkę niezbędnieszymi, droższymi sobie, zacieśnia między nimi węzły małżeństwa.

Kiedy rodzina jest ożywiona i ruchliwa, troski domowe stają się najmilszym zajęciem żony i najsłodszą rozrywką męża. W ten sposób z naprawy tego jedynego nadużycia wynikłaby wkrótce ogólna przemiana; natura powróciłaby rychło do swych praw. Niechaj tylko kobiety staną się wreszcie na nowo matkami, a wkrótce mężczyźni staną się znów ojcami i mężami.

Próżne słowa! Ci nawet, których znudziły rozrywki światowe, nie powracają nigdy do rozkoszy życia rodzinnego. Kobiety przestały być matkami i nie będą już nimi nigdy; nie pragną już tego; gdyby nawet chciały, nie wiem, czyby mogły. Dzisiaj, kiedy przeciwny zwyczaj jest ustalony, każda miałaby do zwalczania opór wszystkich tych, które się go  trzymają, sprzysiężonych przeciwko przykładowi, którego jedne z nich nie dały, inne zaś nie pragną naśladować.

Zdarzają się jednak czasem jeszcze młode kobiety, dobre z natury, które ośmielając się pod tym. względem stawić czoło potędze mody i oburzeniu całej płci niewieściej spełniają ze szlachetną odwagą ten tak słodki obowiązek, nałożony na nie przez naturę. Oby ilość ich zwiększyła się pociągnięta powabem rozkoszy będących udziałem tych, które im się poświęcają! Opierając się na wynikach najprostszego rozumowania i na spostrzeżeniach, których nikt nigdy nie obalił, śmiem przyrzec tym godnym matkom silne i trwałe przywiązanie ze strony mężów, tkliwość prawdziwie synowską ze strony dzieci, szacunek i poważanie ogółu, szczęśliwe połogi bez wypadków i następstw, zdrowie trwałe i tęgie, wreszcie przyjemność służenia za przykład własnym córkom i słyszenia, że się jest stawianą za wzór córkom innych.

Jeżeli nie ma matki, nie ma również dziecka. Obowiązki ich są wzajemne i jeżeli są źle wypełniane przez jedną stronę, będą zaniedbywane również i przez drugą. Dziecko powinno kochać matkę, zanim wie, że powinno. Głos krwi, który nie jest wzmacniany przez przyzwyczajenie i opiekę, milknie w pierwszych latach i serce zamiera, że tak powiem, zanim się narodziło. Od pierwszych kroków jesteśmy wtedy poza granicami natury.

Przestąpić je można również idąc drogą przeciwną, kiedy zamiast lekceważyć sobie starania macierzyńskie kobieta doprowadza je do przesady: kiedy czyni z dziecka bożka; kiedy zwiększa i podsyca jego słabość, ażeby nie dać rnu jej odczuć i kiedy w nadziei wyjęcia go spod praw przyrody usuwa od niego wszelkie trudy i przykrości nie bacząc, ile wypadków i niebezpieczeństw gromadzi w przyszłości nad jego głową w zamian za chwilowe usunięcie drobnych dolegliwości; nie bacząc, jak barbarzyńską pieczołowitością jest przedłużać słabość dzieciństwa na trudy ludzi dojrzałych. Tetyda chcąc uczynić syna niedostępnym dla ran pogrążyła go, jak mówi bajka, w wodach Styksu Przenośnia ta jest piękna i jasna. Okrutne matki, o których mówię, czynią inaczej; pogrążając dziecko w gnuśności gotują je na cierpienia; otwierają pory jego ciała na męki wszelkiego rodzaju, których dorósłszy nie uniknie z pewnością.

Obserwujcie naturę i kroczcie drogami, które ona znaczy. Ćwiczy ona dzieci nieustannie, hartuje ich usposobienie wszelkimi próbami, uczy je zawczasu, czym jest trud i cierpienie. Przerzynanie się zębów przyprawia je o gorączkę; ostre boleści wywołują konwulsje; długi kaszel dusi je, robaka je dręczą; obfitość soków psuje ich krew; fermentują w nich różne kwasy powodując niebezpieczne wyrzuty. Pierwsze dzieciństwo jest jednym niemal pasmem chorób i niebezpieczeństw. Połowa przychodzących na świat dzieci umiera przed ósmym rokiem. Przeszedłszy te próby dziecko zyskało na siłach i skoro tylko może korzystać z życia, podstawa życia staje się w nim pewniejsza.

Jest to prawo natury. Po cóż jej się sprzeciwiać? Czy nie widzicie, że chcąc ją poprawiać niszczycie jej dzieło i przeszkadzacie skuteczności jej zabiegów? Czynić z zewnątrz to, co ona czyni z wewnątrz, znaczy to, waszym zdaniem, zdwajać niebezpieczeństwo; a tymczasem znaczy to właśnie przeszkadzać mu, znaczy to przezwyciężać je. Doświadczenie uczy, że więcej jeszcze umiera dzieci wychowanych miękko niż innych. O ile tylko nie przekracza się miary sił dziecka, naraża się je mniej, ćwicząc te siły niż oszczędzając. Zaprawiajcie je przeto do ciosów, które kiedyś będą musiały znieść. Hartujcie ich ciała przeciw surowości pór roku; klimatu, żywiołów, głodu, pragnienia, zmęczenia; zanurzajcie je w wodach Styksu. Zanim ciało nabyło przyzwyczajeń, przyzwyczaić je można do wszystkiego bez niebezpieczeństwa; skoro jednak stan jego ustalił się, wszelka zmiana staje się dlań niebezpieczna.

Dziecko zniesie zmiany, których nie zniósłby człowiek dorosły: tkanki jego, miękkie i giętkie, przybierają cechy, które im. się nadaje; tkanki człowieka dorosłego, bardziej stwardniałe, gwałtem tylko zmieniają cechy, które nabyły. Można tedy uczynić dziecko krzepkim nie narażając życia jego i zdrowia. Gdyby nawet istniało niebezpieczeństwo, to i wtedy nie należałoby się wahać. Skoro są niebezpieczeństwa nieodłączne od życia ludzkiego, tedy czyż można uczynić słuszniej niż przesunąć je na okres życia, kiedy są najmniej groźne?

Dziecko staje się nam coraz droższe w miarę jak postępuje w lata. Do wartości jego osoby przyłącza się wartość trosk; które kosztowało. Śmierć jego staje się boleśniejsza, kiedy dziecko posiada już jej odczucie. Należy przeto myśleć głównie o przyszłości czuwając nad dzieckiem; trzeba je uzbroić przeciwko cierpieniom wieku młodzieńczego, zanim wiek ten nadejdzie. Skoro bowiem wartość życia wzrasta w miarę zbliżenia się wieku, kiedy może być ono użyteczne, jakimże tedy szaleństwem jest oszczędzać drobnych przykrości dzieciństwu zwiększając je przez to w wieku dojrzałym! Czyż nie jest to jasne?

Losem człowieka jest nieustanne cierpienie. Nawet zabiegi o naszą konserwację wiążą się z cierpieniem. Szczęściem jest jeszcze, że w dzieciństwie nie ma si co innych bólów prócz cielesnych! Męki to mniej okrutne, mniej bolesne od innych i które rzadziej nierównie każą nam wyrzec się życia. Nikt nie zabija się z powodu bólów podagry; bóle duchowe jedynie powodują rozpacz. Litujemy się nad dzieciństwem, właściwie jednak powinniśmy litować się nad sobą; sami jesteśmy sprawcami najcięższych naszych cierpień.

Rodząc się dziecko płacze; pierwsze jego dzieciństwo upływa na płaczu. Czasem kołysze się je i pieści, żeby je uspokoić, to znowu grozi się mu, bije się je, żeby zamilkło. Albo robimy to, co jemu się podoba, albo żądamy odeń tego, co nam się podoba; albo sami poddajemy się jego zachciankom, albo też poddajemy je naszym własnym; nie umiemy, się utrzymać pośrodku — musi ono wydawać rozkazy albo je otrzymywać. W ten sposób pierwsze jego pojęcia — to pojęcia władzy lub poddaństwa.

Zanim umie mówić, już rozkazuje, zanim może działać, już słucha rozkazów; karzemy je nieraz, zanim jeszcze zdolne jest zrozumieć swoją winę. Tak to wlewamy w młode jego serce namiętności, które potem przypisujemy przyrodzie; tak to, postarawszy się uczynić je złym, skarżymy się, że jest takie.

W ten sposób spędza dziecko sześć lub siedem lat w ręku kobiet jako ofiara własnego i ich kaprysu; nauczywszy je tego i owego, to znaczy obciążywszy jego pamięć słowami, których nie potrafi zrozumieć, albo rzeczami, które nie zdadzą mu się na nic, stłumiwszy w nim usposobienie przez namiętności, które się wzbudziło, oddaje się sztuczną tę istotę w ręce wychowawcy, który rozwija ostatecznie sztuczne pędy już kiełkujące i uczy dziecko wszystkiego prócz poznawania samego siebie, prócz wiedzy życia i szczęścia, prócz umiejętności radzenia sobie. Kiedy wreszcie dziecka to, niewolnik zarazem i tyran, pełne wiedzy a pozbawione rozsądku, zarówno słabe na ciele jak i na duchu, zostaje rzucone w świat wykazując tam całą swą nieudolność, pychę i wszystkie wady, wtedy widząc je takim opłakujemy nędzę i przewrotność ludzką. Mylimy się: jest to wytwór naszych kaprysów; człowiek natury inny jest zupełnie.

Jeżeli tedy chcecie, by zachował swą postać pierwotną, zachowujcie ją w nim od chwili przyjścia na świat. Weźcie go w swoje ręce od chwili urodzenia i nie opuszczajcie, aż stanie się człowiekiem, inaczej nigdy nie osiągnięcie powodzenia. Jak prawdziwą mamką jest matka, tak wychowawcą prawdziwym jest ojciec. Niechaj ułożą się zarówno co do porządku swych czynności, jak i co do systemu wychowania; niechaj z rąk matki dziecko przejdzie w ręce ojca. Lepiej będzie wychowane przez rozsądnego, choć ograniczonych pojęć ojca, niż przez najlepszego w świecie nauczyciela, łatwiej bowiem zastąpić talenty gorliwością niż gorliwość talentem.

Ale zajęcia, czynności, obowiązki... Ach! — obowiązki! Obowiązek ojcostwa jest z nich oczywiście ostatni. Nie dziwmy się, że człowiek, którego żona wzgardziła karmieniem owocu wspólnego związku, gardzi jego wychowaniem.

Nie masz obrazu czarowniejszego nad obraz rodziny, ale jeden rys chybiony zniekształca wszystkie inne. Jeżeli matka za mało ma zdrowia, by być mamką, ojciec mieć będzie za dużo. zajęcia, by być wychowawcą. Dzieci oddalone, rozrzucone po pensjonatach, klasztorach, kolegiach, gdzie indziej poniosą miłość domu ojczystego, albo mówiąc ściślej, wyniosą stamtąd zwyczaj nieprzywiązywania się do niczego. Bracia i siostry zaledwie znać się będą. Kiedy wszyscy zgromadzą się ceremonialnie, będą mogli być między sobą bardzo grzeczni, traktować się bowiem będą jak obcy. Skoro tylko nie ma już serdeczności pomiędzy rodzicami, skoro tylko towarzystwo rodziny nie stanowi osłody życia, trzeba z konieczności uciekać się do złych obyczajów, ażeby brak ten zastąpić. Któż jest na tyle ograniiczony, aby nie dopatrzyć się w tym wszystkim ścisłego związku?

Ojciec płodząc i karmiąc dzieci spełnia przez to zaledwie trzecią część swego zadania. Winien on dostarczać ludzi swemu gatunkowi; winien dostarczać społeczeństwu ludzi społecznych, winien dostarczać państwu obywateli. Każdy, kto może spłacić ten potrójny dług, a nie czyni tego, jest winowajcą; jest, być może, winowajcą większym jeszcze, jeżeli spłaca go w połowie tylko. Kto nie może spełniać obowiązków ojca, nie ma prawa nim zostać Ani ubóstwo, ani praca, ani wzgląd na ludzkie poważanie nie zwalniają nikogo od obowiązku żywienia swych dzieci i wychowania ich. Wierzcie mi, czytelnicy, przepowiadani każdemu, kto ma serce, a zaniedbuje tak święte obowiązki, że długo wylewać będzie rzęziste łzy nad swoją winą i nigdy nie będzie pocieszony.

Cóż jednak czyni ten bogacz, ten tak zapracowany ojciec rodziny, zmuszony w swoim mniemaniu do zaniedbywania dzieci? Opłaca innego człowieka za wykonywanie opieki, które mu jest zbyt wielkim ciężarem.

O duszo sprzedajna! Czy sądzisz, że za pieniądze dasz swemu dziecku innego ojca? Wyjdź z tego błędu; nie dajesz mu nawet nauczyciela, dajesz mu lokaja. Uczyni on zeń. wkrótce podobnego sobie.

Wiele rozprawia się o zaletach dobrego wychowawcy. Pierwszą zaletą, której Wymagałbym odeń i która sama przez się pociąga za sobą szereg innych, jest niesprzedajność. Istnieją zawody tak szlachetne, że nie można wykonywać ich za pieniądze, nie okazując się przez to niegodnym ich wykonywania; takim jest zawód wojownika; takim jest również zawód nauczyciela. Któż tedy wychowywać będzie twoje dziecko? Powiedziałem ci już: ty sam.

— Nie mogę. — Nie możesz! Postaraj się tedy o przyjaciela, innej rady nie widzę.

Wychowawca! O jakaż wzniosła musi to być dusza! Zaprawdę, ażeby ukształtować człowieka, trzeba być samemu albo ojcem, albo więcej niż człowiekiem. Takie to czynności powierzacie spokojnie obcym ludziom.

Im dłużej się o tym myśli, tym więcej spostrzega się trudności. Trzeba by było, by wychowawca sam był wychowany dla swego ucznia, aby służba tego wychowanka wychowana była dla swego pana; trzeba by było, aby całe jego otoczenie żyło wśród odpowiednich Wrażeń, których z konieczności będzie udzielało. Trzeba by. od wychowania do wychowania cofnąć się nie wiadomo dokąd. Jakże to możliwe, żeby dziecko było dobrze wychowane przez kogoś, kto sam nie otrzymał dobrego wychowania?

Czyż jednak nie można znaleźć tego wyjątkowego osobnika? Nie wiem tego. W tych czasach upodlenia feto wie, na jaki stopień cnoty wznieść się jeszcze zdoła dusza ludzka! Ale przypuśćmy, że znalazło się tę cudowną istotę. Zobaczymy, czym człowiek taki winien być, rozważając, co powinien robić. Przede wszystkim zdaje mi się z góry, że ojciec odczuwający całe znaczenie, które ma wychowawca, zdecydowałby się obyć się bez niego; bo więcej trudu zadałby sobie szukając go niż sam się nim stając. Jeżeli tedy chce sobie zdobyć przyjaciela, niechaj wychowa syna tak, aby się nim stał; w ten sposób nie będzie zmuszony szukać go gdzie indziej, natura zaś dokonała już połowy dzieła.

Ktoś, znany mi tylko ze swego wysokiego tytułu, polecił zwrócić się do mnie o wychowanie swego syna. Zrobił mi niewątpliwie niemały zaszczyt, ale zamiast skarżyć się na moją odmowę, powinien raczej być zadowolny z mojej przezorności. Gdybym się zgodził, i gdyby metoda moja była mylna, byłoby to wychowanie chybione; gdyby mi się zaś udało, byłoby to gorzej jeszcze: syn jego zaparłby się swego tytułu, nie zechciałby być księciem.

Zbyt jestem przejęty wielkością obowiązków wychowawcy i zanadto odczuwam swoją nieudolność, abym kiedykolwiek przyjął ten obowiązek, bez względu na to, kto chciałby mi go nałożyć; i właśnie względy przyjaźni byłyby dla mnie jednym jeszcze powodem odmowy. Sądzę, że po przeczytaniu tej książki niewielu ludzi będzie miało ochotę zwrócić się o to do mnie; tych zaś, którym przyszłoby to do głowy, proszę o niezadawanie sobie próżnego trudu. Uczyniłem niegdyś próbę tego rzemiosła wystarczającą, by mnie przekonać, że się do niego nie nadaję; położenie moje zaś zwolniłoby mnie odeń, gdyby nawet uzdolnienia moje uczyniły mnie do tego zdatnym. Uważałem, że winien jestem to publiczne oświadczenie tym, którzy zdają się nie szanować mnie na tyle, by postanowienia moje uważać za szczere i uzasadnione.

Wiem, że w dziełach tego rodzaju co niniejsze, autor, zawsze swobodny w granicach systemu, którego nie jest obowiązany wprowadzać w życie, daje bez trudu szereg pięknych wskazówek niemożliwych do zastosowania, i że z powodu braku szczegółów i przykładów nawet to, co w jego słowach jest wykonalne, pozostaje jednak bez użytku, jeżeli nie wskazał sposobów zastosowania.

Postanowiłem tedy przybrać sobie urojonego ucznia, przypuścić, że posiadam wiek, zdrowie, wiadomości i wszelkie zdolności odpowiednie do pracy nad jego wychowaniem, i prowadzić go od  chwili jego narodzenia aż do czasu, kiedy zostawszy człowiekiem nie będzie potrzebował innego przewodnika prócz samego siebie. Ta metoda wydaje mi się wskazana, aby nie dać niedowierzającemu sobie autorowi zabłąkać się wśród urojeń. Z chwilą bowiem... kiedy odstępuje od sposobów zwykłych, dosyć mu będzie spróbować sposobu własnego na uczniu, a wkrótce odczuje, albo też czytelnik odczuje za mego, czy trzyma się postępu dzieciństwa i naturalnego biegu ludzkiego serca.

W taki właśnie sposób starałem się postępować przy wszystkich nastręczających się trudnościach. Ażeby nie powiększać niepotrzebnie objętości książki, ograniczyłem się tam, gdzie chodziło o zasady, których prawdziwość każdy powinien by odczuć, jedynie do ich stwierdzenia. Te natomiast prawidła które wymagałyby dowodów, zastosowałem wszystkie do Emila lub do innych przykładów i wykazałem w bardzo obszernych szczegółach, jak to, co ustalam, może być wprowadzone w życie; taki jest przynajmniej plan, którego postanowiłem się trzymać. Rzeczą czytelnika jest osądzić, czy mi się to udało.

Dlatego to właśnie początkowo mało mówiłem o Emilu, ponieważ pierwsze moje maksymy wychowania, jakkolwiek sprzeczne z ogólnie ustalonymi, tak są oczywiste, że człowiekowi rozsądnemu trudno jest nie zgodzić się z nimi. Ale w miarę posuwania się naprzód uczeń mój, prowadzony inaczej niż wasi uczniowie, przestaje być zwykłym dzieckiem; wymaga on przeto odrębnego prowadzenia. Odtąd ukazuje się też częściej; w ostatnim zaś okresie nie tracę go z oczu ani na chwilę, aż do czasu, kiedy bez względu na jego zdanie będę mu już całkiem niepotrzebny.

Nie mówię tutaj zupełnie o zaletach dobrego wychowawcy; przyjmuję z góry ich istnienie tak, jak przyjmuję, że sam obdarzony jestem wszystkimi tymi zaletami. Czytający tę pracę spostrzeże, jak hojnym okazuję się względem samego siebie.

Zauważę tylko, wbrew powszechnemu mniemaniu, że wychowawca dziecka powinien być młody, a nawet tak młody, jak tylko być może człowiek zrównoważony. Chciałbym, gdyby to było możliwe, żeby sam był dzieckiem; żeby mógł się stać towarzyszem swego ucznia i zdobyć sobie jego zaufanie dzieląc jego rozrywki. Za mało jest wspólności między dzieciństwem a wiekiem dojrzałym, aby z tej odległości powstać mogło trwałe przywiązanie. Dzieci schlebiają czasem starcom, ale nie lubią ich nigdy.

Ludzie uważają, że wychowawca winien już mieć za sobą doświadczenie dokonanego wychowania. Jest to zbyteczne; ten sam człowiek poprowadzić może jedno tylko wychowanie; gdyby do powodzenia niezbędne było czynić to po raz drugi, to jakim prawem podejmowalibyśmy się po raz pierwszy?

Przy większym doświadczeniu człowiek umiałby co prawda zrobić lepiej, ale nie mógłby już tego robić. Kto raz spełnił to zadanie na tyle dobrze, by odczuć wszystkie jego trudy, ten nie będzie chciał zabierać się doń po raz wtóry; jeżeli zaś za, pierwszym razem wykonał je źle, to nie wróży to dobrze o próbie następnej;

Zupełnie co innego jest, zgadzam się, śledzić młodzieńca w ciągu lat czterech, niż prowadzić go w przeciągu lat dwudziestu pięciu. Dajecie synowi wychowawcę, kiedy jest już zupełnie ukształtowany; ja zaś chcę, żeby go miał przed urodzeniem jeszcze. Wasz wychowawca zmieniać może ucznia co pięciolecie; mój zaś będzie miał przez całe życie jednego tylko. Odróżniacie nauczyciela od wychowawcy; oto jedna jeszcze niedorzeczność! Czyliż odróżniacie wychowanka od ucznia? Jedna jest tylko wiedza, której należy uczyć dzieci: wiedza obowiązków człowieka. Wiedza ta jedna jest tylko i Cokolwiek mówiłby Ksenofontes   o wychowaniu Persów, jest ona niepodzielna. Nazywam zresztą mistrza tej wiedzy wychowawcą raczej niż nauczycielem, ponieważ chodzi tu nie tyle o wykształcenie, ile o prowadzenie. Nie powinien on dawać przepisów; powinien tylko naprowadzić na ich znalezienie.

Jeżeli trzeba tak starannie wybierać wychowawcę, tedy i wychowawcy wolno jest wybierać ucznia; zwłaszcza kiedy chodzi o pokazanie wzoru. Wybór ten nie powinien dotyczyć ani umysłowości, ani charakteru dziecka, które poznajemy dopiero przy końcu pracy i które wybieram, zanim się jeszcze narodziło. Gdybym mógł wybierać, obrałbym właśnie umysłowość przeciętną, taką, jaką przypuszczani u swego ucznia. Wychowywać trzeba tylko ludzi zwykłych; wychowanie takich tylko ludzi powinno być przykładem, jak wychowywać im podobnych. Inni wychowują się sami przez się.

Charakter kraju nie jest rzeczą obojętną dla kultury człowieka; rozwija się on w pełni jedynie w klimatach umiarkowanych. Działanie ujemne klimatów krańcowych jest widoczne. Człowiek nie wrasta w ziemię danego kraju na podobieństwo drzewa, żeby pozostawać stale w jednym miejscu; a ten, kto wychodzi z jednego  krańca, aby przybyć na drugi, zmuszony jest przebyć drogę dwukrotnie dłuższą niż ten, kto wychodzi z punktu środkowego, aby przybyć do tego samego kresu.

 Choćby nawet mieszkaniec kraju umiarkowanego przewędrował kolejno oba krańce, to i wtenczas jeszcze znajdować się będzie w położeniu bezspornie korzystniejszym, bo jakkolwiek przebędzie te same zmiany, jak ten, który udaje się z jednego krańca na drugi, jednakże oddala się o połowę mniej od przyrodzonego ustroju swego organizmu. Francuz żyć może w Gwinei   , zarówno jak w Laponii; Murzyn jednakże nie zdoła żyć w Torneo   ani Samojed   w Beninie  Wydaje się, jakby ustrój mózgu mniej był doskonały w klimatach krańcowych. Ani Murzyni, ani Lapończycy nie posiadają rozsądku Europejczyków. Jeżeli tedy chcę, aby uczeń mój mógł być (mieszkańcem całej ziemi, wybiorę go w pasie umiarkowanym, na przykład we Francji raczej niż gdzie indziej.

Na północy ludzie jadają dużo mieszkając na niewdzięcznej glebie; na południu jadają mało żyjąc na glebie urodzajnej. Stąd powstaje owa różnica czyniąca jednych pracowitymi, a drugich skłonnymi do rozmyślań. Społeczeństwo ukazuje nam w jednej i tej samej miejscowości obraz tych różnic na przykładzie ubogich i bogatych. Pierwsi zamieszkują glebę niewdzięczną, drudzy zaś kraj urodzajny.

Ubogiemu niepotrzebne jest wychowanie; wychowanie jego jest wynikiem konieczności, innego nie zdołałby posiąść  Przeciwnie — wychowanie, które otrzymuje bogaty z racji swego stanu, jest wychowaniem najmniej odpowiednim zarówno dla niego, jak i dla społeczeństwa. Zresztą wychowanie naturalne powinno czynić człowieka zdolnym do wszelkich warunków ludzkich; jest. tedy mniej słuszne wychowywać biedaka na bogacza niż bogacza na biedaka, ponieważ w stosunku do liczebności dwóch tych stanów więcej jest ludzi zrujnowanych niż wzbogaconych. Wybierzmy zatem bogacza; będziemy przynajmniej pewni, żeśmy stworzyli jednego człowieka więcej; kiedy tymczasem ubogi stać się może człowiekiem sam przez się.

Z tego samego powodu nie będę miał nic przeciwko temu, że Emil będzie dobrze urodzony. Będzie to zawsze ofiara wydarta przesądowi.

Emil może być sierotą   Jest rzeczą obojętną, by miał ojca i matkę. Wziąwszy na siebie ich obowiązki, przejmuję również wszystkie ich prawa. Emil powinien czcić pamięć rodziców, ale powinien słuchać wyłącznie mnie. Jest to mój pierwszy albo raczej mój jedyny warunek.

Dodać muszę i inny jeszcze, który stanowi po prostu ciąg dalszy warunku poprzedniego, mianowicie, że jeżeli będziemy kiedy rozłączeni, to tylko za naszą zgodą. Klauzula   ta jest zasadnicza; wychowanek i wychowawca powinni nawet uważać się do tego stopnia za nierozłącznych, żeby losy ich życia stanowiły dla nich zawsze sprawę wspólną. Skoro tylko zastanawiają się nad przyszłą swą rozłąką, skoro tylko przewidują chwilę, która uczyni ich obcymi sobie, już tym samym są sobie obcy; każdy tworzy sobie swoje odrębne życie i obydwaj zajęci myślą o czasie, kiedy już więcej nie będą razem, pozostają ze sobą z niechęcią. Uczeń uważa nauczyciela jedynie za widoczny znak i plagę dzieciństwa; nauczyciel uważa ucznia jedynie za ciężkie brzemię, od którego gorąco pragnie się uwolnić: obydwaj wzdychają zgodnie do chwili, kiedy ujrzą się uwolnieni jeden od drugiego, a ponieważ nie ma między nimi nigdy prawdziwego przywiązania, przeto jeden szwankuje pod względem czujności, drugi pod względem posłuszeństwa.

Kiedy jednak myślą, że spędzą razem całe życie, wtedy zależy im na tym, by być sobie wzajem miłymi; przez to zaś właśnie stają się drogimi sobie. Wychowanek nie rumieni się słuchając w dzieciństwie przyjaciela, który ma mu nim być również w wieku dojrzałym; wychowawca widzi własną korzyść w staraniach, których owoce będzie kiedyś zbierał; a wszystko to jest kapitałem złożonym na zabezpieczenie starości.

Ten z góry urobiony układ przewiduje, że połóg odbył się szczęśliwie, że dziecko urodziło się dobrze zbudowane, mocne i zdrowe. Ojciec nie ma możności wyboru i nie powinien mieć ulubieńców wśród dzieci, którymi go Bóg obdarzył; wszystkie dzieci są jednakowo jego dziećmi; winien jest wszystkim tę samą opiekę i tę samą czułość. Kaleki lub nie, dzieci słabe czy silne — każde z nich jest złożonym w jego ręce dobrem, z którego rachunek winien zdać Temu, od kogo je otrzymał, i małżeństwo jest umową zawartą z naturą równie dobrze jak między małżonkami.

Kto jednak nakłada na siebie obowiązek, którego nie (nałożyła nań natura, ten musi z góry zapewnić sobie środki jego wykonania; inaczej staje się odpowiedzialny za to nawet, czego nie będzie mógł dokonać. Kto bierze na siebie ucznia kalekę lub cherlaka, zamienia obowiązki wychowawcy na czynności pielęgniarki; na pielęgnowanie bezużytecznego życia traci on czas, który przeznaczał na podniesienie jego wartości; naraża się z czasem na wyrzuty zapłakanej matki winiącej go o śmierć syna, którego jej tak długo zachował przy życiu.

Nie wziąłbym na siebie dziecka chorowitego i cherlawego, choćby miało żyć osiemdziesiąt lat. Nie życzę sobie ucznia wiecz nie bezużytecznego dla siebie i dla innych, zajętego wyłącznie zachowaniem swego życia, i którego ciało przeszkadza wychowaniu duszy. Na próżno otaczając go staraniami zdziałam tyle tylko, że wyrządzę podwójną stratę społeczeństwu odbierając mu dwoje ludzi zamiast jednego. Zgadzam się, by kto inny zamiast mnie zajął się tym kaleką i pochwalam jego miłosierdzie; nie wkracza to jednak w dziedzinę moich uzdolnień: nie umiem uczyć żyć tego, kto myśli jedynie o uchronieniu się od śmierci.

By mogło być posłuszne duszy, ciało posiadać musi siłę: dobry sługa musi być mocny. Wiem, że nieumiarkowanie pobudza namiętności i że w końcu wyczerpuje ciało, jednak umartwienia i posty wywołują często ten sam skutek, jako wynik przeciwnej przyczyny. Im słabsze jest ciało, tym bardziej przewodzi; im silniejsze, tym bardziej jest posłuszne. Wszelkie zmysłowe namiętności gnieżdżą się w zniewieściałych ciałach drażniąc je tym bardziej, im trudniej mogą być zadowolone.

Wątłe ciało osłabia duszę. Stąd pochodzi władztwo medycyny, sztuki zgubniejszej dla ludzi niż wszystkie choroby, które ma jakoby leczyć. Co do mnie, nie wiem, co prawda, z jakich chorób leczą nas lekarze, wiem jednak, że przyprawią nas o choroby wysoce zgubne: tchórzostwo, małoduszność, łatwowierność, obawę śmierci. Jeżeli leczą ciało, to w zamian zabijają odwagę. Cóż z tego, że potrafią tchnąć w trupa pozory życia? Potrzeba nam ludzi, a ci nie wychodzą z ich rąk. . .

Medycyna modna jest wśród nas i być nią musi. Jest ona rozrywką próżniaków i leniuchów, którzy nie wiedząc co robić z czasem, spędzają go na zabiegach koło zachowania życia. Gdyby mieli nieszczęście urodzić się nieśmiertelnymi, byliby najnędz-niejs>zymi istotami na świecie: życie, którego nie obawialiby się utracić, nie miałoby dla nich żadnego celu. Ludziom tym trzeba lekarzy, którzy grożą im; by im. schlebiać, i którzy dają im jedyną dostępną dla nich przyjemność, mianowicie przeświadczenie, że jeszcze nie umarli   .

Nie mam najlżejszego zamiaru rozwodzić się tutaj nad bezużytecznością medycyny. Zadaniem moim jest tylko rozpatrzyć ją od strony moralnej. Pomimo to nie mogę wstrzymać się od zwrócenia uwagi na to, że. ludzie posługują się w stosunku do niej tymi samymi sofizmatami co i w stosunku do poszukiwania prawdy. Przypuszczają oni zawsze, że lecząc chorego tym samym uzdrawia się go i że szukając prawdy — znajduje się ją. Nie spostrzegają, że korzyść jednego uzdrowienia, dokonanego przez lekarza, równoważona jest przez śmierć stu chorych, których zabił, a pożytek jednej odkrytej prawdy — przez zło, jakie wynika z powstających jednocześnie błędów. Nauka, która kształci, i medycyna, która leczy, są bezsprzecznie bardzo dobre, ale nauka, która wprowadza w błąd, i medycyna, która zabija, są złe. Nauczcież nas tedy rozróżniać je. Tu leży sedno sprawy. Gdybyśmy tak uparcie nie szukali prawdy, nie bylibyśmy tak często ofiarami kłamstwa; gdybyśmy umieli nie chcieć leczyć wbrew naturze, nie umieralibyśmy nigdy z ręki lekarza; te dwie wstrzemięźliwości byłyby rozsądne: poddając się im, zyskalibyśmy oczywiście. Nie przeczę tedy, że medycyna jest pożyteczna dla poszczególnych ludzi; twierdzę natomiast, że jest szkodliwa dla rodzaju ludzkiego   ,

Mówi się zazwyczaj, że błędy popełnia lekarz, medycyna jednak sama przez się. jest nieomylna. Zgoda, ale w takim razie niechaj przychodzi bez lekarza, bowiem dopóki przychodzić będą razem, obawa przed błędami wykonawcy będzie większa niż nadzieja pomocy ze strony sztuki.

Ta kłamliwa sztuka, przystosowana do cierpień duszy raczej niż do cierpień ciała, jest równie bezużyteczna dla jednych jak i dla drugich: nie tyle leczy nas ona z chorób, ile raczej budzi strach przed nimi; nie tyle oddala śmierć, ile raczej każe nam zawczasu ją odczuwać; wyczerpuje życie , zamiast je przedłużać; a gdyby nawet je przedłużała, byłoby to i wówczas ze szkodą dla. gatunku, ponieważ wskutek zabiegów, które nam narzuca, usuwa nas od społeczeństwa, a skutkiem lęku, którym nas napełnia, oddala nas od obowiązków. Świadomość niebezpieczeństwa każe nam właśnie obawiać się go; człowiek uważający się za nie podlegającego ranom nie bałby się niczego. Zbrojąc Achillesa przeciwko niebezpieczeństwu poeta odbiera mu zasługę waleczności; każdy inny na jego miejscu byłby w tych warunkach również Achillesem. 

Chcecie znaleźć ludzi prawdziwie odważnych? Szukajcie ich. tam, gdzie nie ma lekarzy, gdzie skutki chorób są nie znane i gdzie się zupełnie nie myśli o śmierci. Z natury zdolny, jest człowiek cierpieć wytrwale i umierać w spokoju. Dopiero lekarze ze swymi receptami, filozofowie" ze swymi przepisami, księża ze swymi napomnieniami osłabiają jego serce i sprawiają, że nie potrafi umierać.

Niechaj mi tedy dadzą ucznia który nie potrzebuje tych wszystkich ludzi, inaczej odrzucam go. Nie chcę, by inni psuli moje dzieło; chcę go wychowywać sam, albo nie wtrącać się zupełnie do jego wychowania. Mędrzec Locke, który część życia spędził na poznawaniu medycyny, usilnie zaleca nie dawać dzieciom lekarstw ani dla uprzedzenia choroby, ani przy lekkich niedomaganiach. Idę dalej i oświadczam, że nie wzywając nigdy: lekarzy do siebie, nie wezwę ich również do mego Emila, dopóki oczywiście życiu jego nie zagraża wyraźne niebezpieczeństwo; wtenczas bowiem lekarz nie może zrobić nic gorszego, jak tylko zabić go.

Wiem dobrze, że lekarz nie omieszka wyciągnąć korzyści z tego opóźnienia. Jeżeli dziecko umrze, to dlatego, że wezwano go zbyt późno; jeżeli wyzdrowieje, będzie się nazywało, że on je uratował. Niechaj tak będzie; niech lekarz triumfuje; byle wzywany był jedynie w ostatecznej potrzebie.

Nie umiejąc uleczyć się niechaj dziecko umie przynajmniej chorować; ta druga umiejętność zastępuje pierwszą i bywa częstokroć skuteczniejsza; jest to umiejętność przyrodzona. Zwierzę chorując cierpi w milczeniu i cichnie: jednakże nie widuje się więcej słabowitych zwierząt niż ludzi. Jakże często niecierpliwość, obawa, niepokój, a zwłaszcza lekarstwa zabijają ludzi, których choroba oszczędziłaby i których sam czas byłby uleczył! Powiedzą mi, że zwierzęta żyjąc w sposób zgodniejszy z naturą muszą mniej podlegać chorobom niż my. Otóż do takiego właśnie sposobu życia chcę wdrożyć mego ucznia; powinien zeń tedy wymieść tę samą korzyść.

Jedyną pożyteczną częścią medycyny jest higiena; a zresztą higiena jest nie tyle nauką, ile cnotą: Umiarkowanie i praca są to dwaj prawdziwi lekarze człowieka; praca zaostrza jego apetyt, umiarkowanie zaś wstrzymuje od nadużywania go.

Ażeby wiedzieć, jaki tryb życia jest najpożyteczniejszy dla życia i zdrowia, trzeba tylko wiedzieć, jakiego trybu trzymają się ludy najzdrowsze, najtęższe i najdłużej żyjące. Jeżeli na podstawie spostrzeżeń ogólnych nie stwierdzamy, żeby medycyna dawała ludziom trwalsze zdrowie i dłuższe życie, tedy przez to samo już, że sztuka ta nie jest pożyteczna, jest ona szkodliwa, zajmuje bowiem najniepotrzebniej czas, ludzi i rzeczy. Czas spędzony na zabiegach około zachowania życia nie może być użyty na korzystanie zeń, a tym samym winien być z życia wykreślony; skoro zaś w dodatku czas ten użyty jest na dręczenie nas, jest on gorzej niż bezwartościowy, wartość jego jest ujemna i  ściśle obliczając, należałoby odjąć go od lat, które nam jeszcze pozostają. Człowiek żyjący dziesięć lat bez lekarzy więcej żyje dla siebie i dla innych niż ten, który przez lat trzydzieści żyje jako ich ofiara. Mając za sobą jedno i drugie doświadczenie, czuję się bardziej niż ktokolwiek upoważniony do wyprowadzenia stąd wniosku.

Takie są powody, dla których życzę sobie ucznia tylko silnego i zdrowego, i takie są zasady, których chcę się trzymać, żeby go takim zachować. Nie zatrzymam się dłużej nad dowodzeniem użyteczności robót ręcznych i ćwiczeń cielesnych dla wzmocnienia charakteru i zdrowia; są to rzeczy, którym nikt nie usiłuje zaprzeczyć: wszystkie prawie przykłady najdłuższego życia spotykają się wśród ludzi, którzy najwięcej się ćwiczyli fizycznie, którzy znieśli najwięcej trudu i pracy Nie będę również wchodził w bliższe szczegóły dotyczące starań, jakie w tym celu będę przedsiębrał; jak się okaże, wiążą się one tak ściśle z moim sposobem, że wystarczy wziąć jego treść, aby zbytecznymi stały się inne wyjaśnienia.   

Wraz z .

Należy jednak sądzić, że wzgląd na dobro dziecka, zarówno jak szacunek dla tego, komu się dobrowolnie powierza rzecz tak drogocenną, każą matce liczyć się ze zdaniem wychowawcy; można być pewnym, że wszystko, co będzie robiła, zrobi lepiej niż inna kobieta. O ile potrzebna nam jest mamka obca, przede wszystkim dobrze ją wybierzmy.

Jedno z utrapień bogaczów polega na tym, że są na każdym kroku oszukiwani. Czyż tedy można się dziwić, jeżeli źle sądzą o ludziach? Bogactwa własne psują ich, a prawem odwetu sami odczuwają przede wszystkim brak jedynego narzędzia, które znają. Wszystko jest u nich źle zrobione, prócz tego tylko, co robią sami; a nie robią nic prawie. Jeżeli chodzi o znalezienie mamki, powierza się wybór akuszerowi. Cóż stąd wynika? Że najlepszą jest zawsze ta, która go najlepiej opłaciła. Nie zwrócę się przeto o radę do akuszera w sprawie mamki dla Emila; postaram się sam ją wybrać. Nie będę może umiał rozprawiać o tym tak uczenie jak chirurg, ale będę niezawodnie uczciwszy a gorliwość moja mniej mnie oszuka niż jego chciwość. Wybór ten nie jest bynajmniej tak wielką tajemnicą; prawidła jego są znane: nie wiem tylko, czy nie należałoby zwracać większej nieco uwagi na wiek mleka, zarówno jak na jego gatunek. Młode mleko jest zupełnie wodniste: powinno być niemal rozwalniające, ażeby przeczyścić wnętrzności nowonarodzonego dziecka z resztek zgęstniałego meconium. Zwolna jednak mleko staje się gęściejsze i dostarcza pożywniejszego pokarmu dziecku, które stało się dosyć silne, aby je strawić. Nie na próżno, bez wątpienia, przyroda u samic wszelkich gatunków zmienia gęstość mleka w zależności od wieku dziecka.

Dziecku nowonarodzonemu potrzebna byłaby tedy mamka świeżo po połogu. Pociąga to za sobą kłopoty, wiem o tym, ale jak tylko wychodzi się poza przyrodzony porządek rzeczy, wszystko, co się chce dobrze zrobić, pociąga za sobą kłopot. Jedynym dogodnym środkiem jest robić źle; ten właśnie środek obiera się; też zazwyczaj. .

Potrzebna byłaby mamka równie zdrowa na duszy, jak i na ciele: niezrównoważenie namiętności zepsuć może jej mleko tak. samo, jak niezrównoważenie organizmu; ponadto dbać tylka o stronę fizyczną, znaczy to widzieć tylko połowę przedmiotu. Mleko może być dobre, a mamka zła; dobry charakter równie jest ważny jak zdrowy organizm. Nie powiadam, żeby dziecko,. do którego weźmie się mamkę złego charakteru, przejąć miało jej złe skłonności; wierzę jednak, że. ucierpi na tym. Czy wraz z mlekiem nie jest ona obowiązana udzielać mu opieki, która wymaga cierpliwości, łagodności, czystości? Jeżeli jest łakoma i niepowściągliwa, mleko jej wkrótce się zepsuje; jeżeli jest niedbała lub gwałtowna, co będzie ze zdanym na jej łaskę biednym maleństwem, które nie może obronić się ani poskarżyć? Ludzie źli nie zdadzą się nigdy do niczego dobrego.

Wybór mamki jest tym ważniejszy, że niemowlę nie powinno mieć innej poza nią wychowawczyni, jak nie powinno mieć innego nauczyciela poza wychowawcą. Taki właśnie był zwyczaj u starożytnych, mniej gadatliwych, ale rozsądniej szych od nas. Po wykarmieniu dziecka swej płci mamka już go nie opuszczała. Dlatego to w sztukach teatralnych powiernice są to najczęściej mamki. Niemożliwe jest, by dziecko przechodzące kolejno przez tyle różnych rąk było wychowane właściwie. Przy każdej zmianie czyni ono w duchu porównania, które prowadzą zawsze do zmniejszenia jego szacunku dla wychowawców, a tym samym i dla władzy ich nad nim. Skoro raz wpadnie na myśl, że istnieją ludzie dorośli nie mający więcej rozsądku od dzieci, cała powaga wieku przepada i wychowanie jest chybione. Dziecko nie powinno znać innych przełożonych, jak tylko ojca i matkę, lub zamiast tych — mamkę i wychowawcę; jest to i tak jeszcze za wiele o jedną osobę: podział ten jest jednak nieunikniony; zaradzić mu można w ten sposób, że osoby dwu płci, wychowujące go, muszą być co do niego na tyle zgodne ze sobą, żeby oboje stanowili dlań jedno.

Mamka powinna mieć życie nieco wygodniejsze i strawę nieco pożywniejszą; nie powinna jednak zmieniać całkowicie trybu życia, ponieważ zupełna zmiana, choćby z gorszego na lepsze, niebezpieczna jest zawsze dla zdrowia; skoro zaś zwykły tryb życia uczynił ją zdrową i silną, tedy na cóż zmuszać ją do zmiany?

Chłopki mniej jadają mięsa i więcej jarzyn niż kobiety miejskie, a to pożywienie roślinne sprzyja raczej, niż szkodzi zarówno im, jak i ich dzieciom. Kiedy jednak karmią niemowlęta miejskie, daje im się rosoły w przeświadczeniu, że żupa i wywar mięsny wzbogacając ich soki wytwarzają w nich więcej pokarmu. Nie podzielam bynajmniej tego przekonania i wiem z doświadczenia, że dzieci karmione w ten sposób skłonniejsze są do boleści i robaków.

Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ substancje zwierzęce w stanie rozkładu roją się od robaków, co nie zdarza się jednak z substancjami roślinnymi. Mleko, jakkolwiek wytwarzane w ciele zwierzęcym, jest substancją roślinną ; wykazuje to jego analiza; zamienia się ono z łatwością w kwas i nie wykazując najlżejszych  śladów lotnego alkali, jak to widzimy w substancjach zwierzęcych, daje podobnie jak rośliny naturalną sól zasadniczą.

Mleko samic trawożernych jest słodsze i zdrowsze niż mleko mięsożernych. Utworzone z substancji jednorodnej z własną, zachowuje ono lepiej swe własności i jest mniej skłonne do gnicia.. Jeżeli chodzi o ilość, to wszystkim wiadomo, że potrawy mączne wytwarzają więcej krwi niż mięso; muszą tedy wytwarzać również więcej mleka. Nie mogę uwierzyć, by dziecko, którego nie odstawiono zbyt wcześnie lub które odstawiono karmiąc tylko pokarmami roślinnymi, i którego mamka żyła również wyłącznie jarzynami, mogło być skłonne do robaków.

Możliwe jest, że pokarmy roślinne dają mleko łatwiej kwaśniejące; ale daleki jestem od uważania mleka kwaśnego za niezdrowy pokarm: ludy całe, nie znające innego, czują się pomimo to jak najlepiej, a cały ten zasób lekarstw, absorbujących kwasy. wydaje mi się czystą szarlatanerią. Istnieją organizmy nie znoszące mleka, a w takim razie żadne lekarstwa przeciwko kwasom, nie uczynią go im znośnym; inne organizmy znoszą je bez tych lekarstw. Ludzie obawiają się mleka kwaśnego lub zsiadłego; jest to szaleństwo, wiadomo bowiem, że mleko zawsze zsiada się w żołądku. W ten sposób staje się ono pokarmem dostatecznie stałym, by karmić dzieci i młode zwierzęta; gdyby się nie zsiadało, przechodziłoby tylko przez ich organizm nie odżywiając ich .. Daremnie dodajemy do mleka tysiączne domieszki, używamy tysiącznych środków pochłaniających kwasy; ktokolwiek pije mleko, trawi ser; wyjątki nie istnieją. Żołądek jest tak dobrze przystosowany do warzenia mleka, że używa się cielęcego żołądka do wyrobu podpuszczki.

Myślę zatem, że zamiast zmieniać zwykłe pożywienie mamek wystarczy dawać im jeść obficiej i pokarm lepiej dobrany. Jedzenie postne wywołuje zatwardzenie nie z powodu własności pokarmów; przyprawa jedynie czyni je niezdrowym. Zmieńcie zasady swej kuchni, nie używajcie zrumienionego i topionego tłuszczu, niechaj masło, sól, nabiał nie będą rozgrzewane na. ogniu, niechaj jarzyny gotowane na wodzie będą przyprawiane dopiero po podaniu na gorąco do stołu — jedzenie postne nie tylko nie będzie wtedy wywoływało obstrukcji u mamki, ale przysporzy jej mleka w obfitości i w najlepszym gatunku Skoro pożywienie roślinne uznane jest za najwłaściwsze dla dziecka, jakże tedy jest możliwe, aby pożywienie mięsne miało być najlepsze dla mamki? Kryje się w tym sprzeczność.

Powietrze oddziaływa na organizm dziecięcy zwłaszcza w pierwszych latach życia. Przenika ono przez wszystkie pory miękkiej i wrażliwej skóry i wywiera potężny wpływ na tworzące się tkanki; pozostawia ślady, które nie zacierają się nigdy. Nie byłbym przeto zdania, by dobrze było zabierać mamkę z jej wsi i zamykać w miejskim pokoju, każąc karamić dziecko u siebie; wolę, żeby dziecko oddychało dobrym wiejskim powietrzem Przejmie ono stan swojej nowej matki, będzie mieszkało w jej wieśniaczym domu, a wychowawca uda się tam za nim. Czytelnik przypomina sobie, że wychowawca ten nie jest człowiekiem płatnym; jest to przyjaciel ojca. Ale zapytacie, co robić., jeżeli tego przyjaciela nie ma, jeżeli te przenosiny nie są łatwe, jeżeli nic z tego, co radzę, nie da się wykonać... Mówiłem wam już: to co robicie zwykle, do tego nie potrzeba rady.

Ludzie nie są ukształtowani do skupiania się w mrowiska, ale do tego, żeby żyć w rozrzuceniu po ziemi, którą powinni uprawiać. Im bardziej skupiają się, tym się bardziej psują. Kalectwa ciała, zarówno jak zepsucie duszy, są nieuchronnym skutkiem tego nazbyt licznego skupienia. Ze wszystkich zwierząt człowiek najmniej nadaje się do życia stadnego. Ludzie, skupieni jak barany, zginęliby w krótkim czasie. Oddech ludzki jest dla bliźnich śmiertelny. Jest to prawdą zarówno w znaczeniu dosłownym, jak i w przenośnym.

Miasta są otchłanią dla rodu ludzkiego. Po upływie kilku pokoleń rasy giną lub wyradzają się; trzeba je odnawiać, a odnowienia tego dostarcza właśnie wieś. Posyłajcie tedy dzieci, by odnawiały się, że tak powiem, same przez się i wśród pól odzyskiwały siłę, którą traci się w niezdrowym powietrzu nazbyt zaludnionych miejscowości. Kobiety mieszkające na wsi spieszą odbyć połóg w mieście; powinny czynić wprost przeciwnie; te zwłaszcza, które chcą same karmić. Straciłyby na tym mniej, niż przypuszczają, a przebywając w warunkach naturalniejszych dla rodzaju ludzkiego, dzięki przyjemnościom związanym z przyrodzonymi obowiązkami, utraciłyby wkrótce skłonność do przyjemności, które z obowiązkami tymi nic nie mają wspólnego.

Po połogu obmywa się przede wszystkim dziecko ciepłą wodą, do której zazwyczaj dodaje się wina. Ta domieszka wina wydaje mi się zbędna. Skoro natura nie wytwarza nic sfermentowanego, trudno sądzić, by użycie sztucznego napoju wyskokowego mogło mieć wpływ na życie tych istot.

Z tego samego powodu również grzanie wody jest zbędną ostrożnością; i rzeczywiście, mnóstwo ludów obmywa noworodka po prostu w rzekach lub w morzu; dzieci nasze jednak, zniewieściałe jeszcze przed urodzeniem wskutek zniewieściałości ojców i matek, przynoszą przychodząc na świat organizmy już nadwątlone, których nie należy od razu wystawiać na wszystkie próby mające je uzdrowić. Stopniowo dopiero można je doprowadzić do pierwotnej tężyzny. Zacznijcie tedy od trzymania się przyjętego zwyczaju i zwolna dopiero oddalajcie się odeń.- Myjcie często dzieci; nieczystość ich wskazuje na tę konieczność. Obcierając je tylko, rani się je; ale w miarę tego, jak stają się mocniejsze, zmniejszajcie stopniowo ciepło wody, aż wreszcie będziecie je myli latem i zimą w zimnej, a nawet w lodowatej wodzie; Ponieważ  nie chcę ich narażać, ważne jest, aby to zmniejszanie odbywało się pozwoli, stopniowo i nieznacznie; dla dokładności mierzenia posługiwać się można termometrem.

Raz ustaliwszy ten zwyczaj kąpieli nie należy go więcej porzucać; chodzi o to, by zachować go przez całe życie. Patrzę na to nie tylko od strony czystości i zdrowia, ale uważam to za zabieg zdrowotny, który czyni układ tkanek bardziej giętkim i znoszącym bez wysiłku różne stopnie gorąca i zimna. W tym celu pragnąłbym, aby rosnąc przyzwyczajano się zwolna do kąpania się od czasu do czasu w wodzie najgorętszej, jaką można wytrzymać, często zaś — w wodzie zimnej o najróżniejszej temperaturze. Przyzwyczaiwszy się w ten sposób do znoszenia różnych temperatur wody, która jako płyn gęściejszy styka się z ciałem w większej ilości miejsc i silniej na nas oddziaływa, stalibyśmy się prawie niewrażliwi na różnice temperatury powietrza.

W chwili, kiedy dziecko oddycha wychodząc ze swych obsłon, nie pozwalajcie, żeby mu dawano inne, mocniej uciskające. Żadnych czepeczków, tasiem i powijaków; swobodne i szerokie pieluchy, które pozostawiają swobodę wszystkim członkom nie są ani na tyle ciężkie, by krępować jego ruchy, ani na tyle ciepłe, by tamować dostęp powietrza Połóżcie dziecko do dużej, dobrze zasłanej kołyski , gdzie mogłoby poruszać się swobodnie bez niebezpieczeństwa. Kiedy zaczyna być mocniejsze, pozwólcie mu pełzać po pokoju; pozwólcie mu rozwijać, wyciągać swe członeczki; zobaczycie, jak z dnia na dzień stawać się będzie mocniejsze; porównajcie je z dzieckiem mocno poowijanym w tym samym wieku, a zdziwieni będziecie różnicą postępów.

Należy oczekiwać silnego sprzeciwu ze strony mamek, którym dziecko dobrze skrępowane mniej przysparza trudu niż takie, nad którym należy nieustannie czuwać. Zresztą zanieczyszczenie się dziecka staje się widoczniejsze w nie (krępującymi ubraniu, trzeba je więc częściej myć. Wreszcie zwyczaj jest to argument, którego w niektórych krajach nic nie zdoła obalić bez: zgody ludzi wszystkich stanów.

Nie wdawajcie się w rozprawy z mamkami; dawajcie rozporządzenia, doglądajcie, aby były Wypełniane, nie szczędźcie niczego, by uczynić łatwymi do wykonania zabiegi, które przepiszecie. Dlaczego nie mielibyście wziąć w nich udziału? Parzy karmieniu zwykłym, tam, gdzie ma się na względzie tylko stronę; fizyczną, wszystko jest obojętne, byleby dziecko żyło i nie zmizerniało, ale tu, gdzie wychowanie zaczyna się wraz z życiem,. dziecko rodząc się jest już uczniem — nie wychowawcy, ale natury. Wychowawca ogranicza się do pobierania nauk u tega pierwszego mistrza i do przestrzegania, aby nie sprzeciwiano się? jego zabiegom. Czuwa on nad niemowlęciem, śledzi je, obserwuje, podpatruje czujnie pierwszy przebłysk słabej świadomości, tak jak za nadejściem pierwszej kwadry muzułmanie podpatrują chwilę wschodu księżyca.

Rodzimy się zdolni do nabywania wiadomości, ale nic nie wiedząc i nie znając niczego.. Dusza, spętana w narządach niedoskonałych i na poły ukształtowanych, nie ma nawet poczucia własnego istnienia. Ruchy, krzyk nowonarodzonego dziecka są przejawami czysto mechanicznymi świadomości i woli.

Wyobraźmy sobie dziecko, które miałoby przy urodzeniu wzrost i siłę człowieka dorosłego, które wyszłoby z łona matki, że tak powiem, w pełnym uzbrojeniu, jak Pallas wyszła z mózgu Jowisza. Otóż ten człowiek dziecko byłby najzupełniejszym idiotą, automatem, nieruchomym i prawie nieczułym posągiem; nie wiedziałby nic, nie słyszałby nic, nie znałby nikogo, nie umiałby zwrócić oczu ku temu, co chciałby zobaczyć. Nie tylko nie widziałby żadnego przedmiotu zewnętrznego, ale nie odczuwałby nawet wrażenia tego przedmiotu w organie czucia postrzegającego ten przedmiot; barwy nie istniałyby w jego oczach, dźwięki nie istniałyby w jego uszach, ciała, których dotyka, nie istniałyby dla jego ciała, nie wiedziałby nawet, że posiada ciało; dotknięcie jego rąk byłoby w jego mózgu; wszystkie jego wrażenia łączyłyby się w jednym punkcie; istniałby on jedynie w ogólnym sensorium, miałby jedno tylko pojęcie, mianowicie — własne j a, do którego odnosiłby wszystkie swe wrażenia; a pojęcie to albo raczej poczucie byłoby jedyną jego przewagą w stosunku do zwykłego dziecka.

Ten od razu całkowicie ukształtowany człowiek nie umiałby również stanąć na nogach; trzeba by wiele czasu, aby nauczył się utrzymywać równowagę; nie próbowałby tego może nawet, i ujrzelibyście to wielkie ciało, silne i tęgie, pozostające w zupełnej nieruchomości jak kamień lub pełzające i czołgające się jak szczenię.

Dokuczałyby mu potrzeby, których by nie znał i których w żaden sposób nie umiałby zaspokoić. Między mięśniami żołądka a między mięśniami rąk i nóg nie ma żadnej bezpośredniej łączności, która nakazywałaby mu, nawet otoczonemu pokarmami, uczynić krok dla zbliżenia się do nich lub wyciągnąć rękę dla ich uchwycenia; ponieważ zaś ciało jego byłoby wyrośnięte, a członki zupełnie rozwinięte, ponieważ skutkiem tego nie miałby ani niepokoju ruchowego, ani ciągłych ruchów dziecka, przeto mógłby umrzeć z głodu, zanimby się poruszył, aby poszukać pokarmu. Odrobina rozmyślań nad rozwojem i postępem świadomości nie pozwala zaprzeczyć, że taki byłby mniej więcej pierwotny stan jego nieświadomości i głupoty, zanim nauczyłby się czegoś przez doświadczenie i od ludzi.

Znamy zatem lub moglibyśmy znać punkt wyjścia, z którego wyrusza każdy z nas, aby dojść do poziomu ludzkiego rozsądku; któż jednak zna przeciwny kraniec? Każdy czyni mniejszy lub większy postęp zależnie od uzdolnień, smaku, potrzeb, talentów, gorliwości oraz nadarzających się sposobności oddawania się im.. Nie słyszałem jeszcze o filozofie, który ośmieliłby się powiedzieć: — Oto kres, do którego dojść może człowiek i którego nie zdoła -przekroczyć. Nie wiemy, czym natura nasza pozwala nam być; nikt z nas nie zmierzył odległości, jaka może istnieć między człowiekiem a człowiekiem. Czyjże duch jest na tyle niski, by nie rozpłomienić się nigdy na tę myśl i nie mówić sobie chwilami w przystępie pychy: — Jakże długą przebyłem już drogę! Jakże wiele mogę jeszcze osiągnąć! Dlaczegożby ktoś inny zajść miał dalej niż ja?

Powtarzam raz jeszcze, że wychowanie człowieka rozpoczyna się wraz z jego urodzeniem; kształci się on, zanim jeszcze zacznie mówić, zanim zacznie rozumieć. Doświadczenie wyprzedza nauki; w chwili, kiedy zna swą mamkę, dużo się już nauczył. Bylibyśmy zdziwieni wiadomościami człowieka zupełnie niewykształconego, gdybyśmy śledzili jego postępy od chwili urodzenia aż do wieku, który osiągnął.

Gdyby podzielić całą wiedzę na dwie części, jedną wspólną wszystkim ludziom, drugą zaś właściwą uczonym, ta ostatnia byłaby bardzo niewielka w porównaniu z pierwszą. Ale nie zwracamy zupełnie uwagi na osiągnięcia wspólne wszystkim ludziom, ponieważ przychodzą bez naszej wiedzy, a nawet jeszcze przed dojściem do rozumu; ponieważ wiedza zauważyć się daje tylko przez różnice i ponieważ, podobnie jak w równaniach algebraicznych, ilości jednakowe po obu stronach równania nie liczą się.

Nawet zwierzęta przyswajają sobie wiele. Mają one zmysły i muszą nauczyć się posługiwania nimi; mają potrzeby i muszą nauczyć się zaspokajać je; muszą nauczyć się jeść, chodzić, latać. Czworonogi, które od urodzenia trzymają się na nogach, tym samym nie umieją, chodzić; spostrzega się z pierwszych ich kroków, że są to niepewne dopiero próby. Czyżyki wymykające , się z klatek nie umieją fruwać, ponieważ nigdy nie fruwały. Dla istot ożywionych i wrażliwych wszystko jest nauką. Gdyby były rośliny zdolne do ruchu postępowego, musiałyby mieć zmysły i zdobyć wiadomości, inaczej gatunki te wkrótce by zginęły.

Pierwsze odczucia dzieci są czysto wzruszeniowe: spostrzegają one tylko przyjemność i cierpienie. Nie mogąc chodzić ani chwytać potrzebują wiele czasu, aby wytworzyć sobie zwolna odczucia wyobrażeniowe ukazujące im przedmioty, które znajdują się zewnątrz. Zanim jednak przedmioty te zajmą miejsce w przestrzeni, zanim oddalą się, że tak powiem, od ich oczu i przyjmą dla nich wymiary i kształty, powtarzanie się odczuć wzruszeniowych zaczyna je poddawać mocy przyzwyczajenia; widzimy, że oczy dzieci zwracają się nieustannie ku światłu i że jeżeli pada ono z boku, przyjmują niepostrzeżenie ten kierunek, tak że trzeba pamiętać o tym, by kłaść dzieci twarzą do światła, aby nie nabawiły się zeza lub nie przyzwyczaiły się patrzeć krzywo. Powinny również przyzwyczaić się zawczasu do ciemności, inaczej bowiem płaczą i krzyczą, skoro tylko znajdą się po ciemku. Pokarm i sen, zbyt ściśle odmierzane, stają się dla dziecka niezbędne w równych odstępach czasu; wkrótce zaś pragnienie pokarmu i snu staje się wynikiem przyzwyczajenia, nie potrzeby, albo raczej przyzwyczajenie przydaje nową potrzebę do. potrzeby wrodzonej. Należy temu stanowczo zapobiegać.

Jedyną rzeczą, do której przyzwyczaić należy dziecko, jest brak wszelkich przyzwyczajeń; nie powinno się go nosić na jednej ręce częściej niż na drugiej, nie powinno się go przyzwyczajać do podawania jednej ręki raczej niż drugiej lub posługiwania się jedną raczej niż drugą; do domagania się pokarmu, snu, ruchów w tych samych godzinach ani do tego, aby nie mogło pozostawać samo czy to we dnie, czy w nocy. Z zarania już przygotowujcie je do korzystania ze swobody i do używania sił, pozostawiając ciału wrodzone jego zwyczaje, czyniąc dziecko zdolnym do tego, by zawsze panowało nad sobą i spełniało we wszystkim swoją wolę, skoro już wolę tę mieć będzie.

Jak tylko dziecko zaczyna rozróżniać przedmioty, należy umiejętnie dobierać to, co mu się pokazuje. Wiadomo, że wszelkie przedmioty nieznane zaciekawiają człowieka. Czuje się on tak słaby, że lęka się wszystkiego, czego nie zna; przyzwyczajanie dziecka do oglądania przedmiotów nieznanych bez doznawania stąd krzywdy niszczy tę obawę. Dzieci wychowane w domach czystych, w których nie ma pająków, lękają się ich i strach ten pozostaje im często, gdy dorosną. Nie widziałem nigdy wieśniaków: mężczyzn, kobiet ani dzieci, którzy lękaliby się pająków.

Dlaczegożby wychowanie dziecka nie miało rozpoczynać się, zanim zacznie mówić i rozumieć, skoro sam wybór przedmiotów, które mu się pokazuje, może je uczynić bojaźliwym lub odważnym! Żądam, aby przyzwyczajono je oglądać przedmioty nieznane, zwierzęta brzydkie, wstrętne i dziwaczne, ale stopniowo i z daleka, póki — widząc, że inni biorą je do ręki — nie przyzwyczai się czynić tego samego. Jeżeli w dzieciństwie oglądało bez strachu ropuchy, węże, raki, wyrósłszy oglądać będzie bez przerażenia wszelkie zwierzęta. Nie istnieją przedmioty odpychające dla tego, kto ogląda je codziennie.

Wszystkie dzieci boją się masek. Zaczynam tedy od pokazania Emilowi maski o wyglądzie przyjemnym; następnie ktoś w jego obecności nakłada sobie tę. maskę na twarz: wybucham śmiechem, wszyscy śmieją się, a dziecko śmieje się wraz z innymi. Zwolna przyzwyczajam je do masek mniej przyjemnych, a wreszcie do ohydnych. Jeżeli umiejętnie zachowałem stopniowanie, nie tylko nie zlęknie się ostatniej maski, ale śmiać się z niej będzie jak z pierwszej. Me lękam się potem, aby je można było nastraszyć maskami.

Kiedy przy pożegnaniu Andromachy i Hektora mały Astianaks, przerażony pióropuszem powiewającym na hełmie ojca, nie poznaje go, rzuca się z krzykiem na łono mamki i wywołuje u matki uśmiech połączony ze łzami, cóż należy uczynić, aby uleczyć ten strach? To właśnie, co czyni Hektor: położyć hełm na ziemi, a potem popieścić dziecko. W chwili spokojniejszej me skończyłoby się na tym; zbliżono by się do hełmu, bawiono by się jego piórami, dano by dziecku dotknąć ich, wreszcie mamka wzięłaby hełm i włożyłaby śmiejąc się na głowę — gdyby wszelako ręka niewieścia śmiała dotknąć zbroi Hektora.

Jeżeli chodzi o przyzwyczajenie Emila do huku broni palnej, to zaczynam od spalenia podsypki na panewce pistoletu; ten szybki i przelotny płomyk, ten rodzaj błyskawicy bawi go; powtarzam toż samo z większą ilością prochu ; nieznacznie wkładam do pistoletu mały nabój bez flejtucha, a potem większy; przyzwyczajam go wreszcie do wystrzału strzelby, do moździerzy, armat, do najstraszliwszych wybuchów.

Spostrzegłem, że dzieci rzadko lękają się grzmotów, chyba że uderzenie jest istotnie straszne i rzeczywiście razi uszy; inaczej strach ten powstaje w nich wtenczas dopiero, kiedy się dowiedziały, że piorun czasami rani lub zabija. Kiedy rozsądek zaczyna je straszyć, sprawcie, żeby przyzwyczajenie uspokajało je. Drogą powolnego i umiarkowanego stopniowania czyni się człowieka nieustraszonym.

W początkach życia, kiedy pamięć i wyobraźnia są jeszcze nieczynne, dziecko zwraca uwagę na to tylko, co działa na jego zmysły, ponieważ wrażenia jego są pierwszym materiałem jego wiadomości; przeto poddawać mu je we właściwym porządku, znaczy to przygotowywać jego pamięć do tego, by z czasem dostarczała ich w tym samym porządku jego rozumowi; że jednak zwraca ono uwagę jedynie na swoje wrażenia, wystarcza początku pokazać mu zupełnie wyraźnie związek tych wrażeń z przedmiotami, które je wywołują. Chce ono wszystkiego dotknąć, wszystko wziąć do ręki: nie sprzeciwiaj się temu niepokojowi; poddaje mu on nauki wysoce niezbędne. W ten to sposób uczy się ono odczuwać gorąco, zimno, twardość, miękkość, ciężar, lekkość ciał, oceniać ich wielkość, kształty i wszystkie ich dotykalne własności, patrząc, dotykając , słuchając, zwłaszcza zaś, porównując wzrok z dotykiem i na oko oceniając wrażenie, jakie przedmioty te wywarłyby pod jego palcami.

Przez ruch jedynie poznajemy, że istnieją rzeczy, które nie są nami; i przez nasz własny ruch jedynie zdobywamy pojęcie przestrzeni. Dlatego właśnie, że dziecko nie posiada zupełnie tego pojęcia, wyciąga ono bez różnicy rękę, aby chwycić przedmiot dotykający je albo będący odeń o sto kroków. Ten jego wysiłek wydaje się wam oznaką władzy, rozkazem dawanym przedmiotowi, aby się przybliżył lub wam, byście go przynieśli; przyczyna tego jest zupełnie inna, po prostu przedmioty widziane z początku w mózgu, potem przed oczyma, widzi ono teraz na końcu rąk i wyobraża sobie taką tylko odległość, do której może sięgnąć. Pamiętajcie przeto często się z nim przechadzać, przenosić je z miejsca na miejsce, dać mu odczuwać tę zmianę, ażeby nauczyć je oceniania odległości. Kiedy zacznie ją poznawać, należy wtenczas zmienić metodę i nosić je tam, gdzie wam a nie jemu się podoba; skoro tylko bowiem przestaje ulegać złudzeniom zmysłów, przyczyna jego wysiłków staje się inna a zmiana ta godna jest uwagi i wymaga wyjaśnienia.

Dolegliwości związane z potrzebami wyrażają się znakami, kiedy dla ich zaspokojenia konieczna jest obca pomoc. Stąd krzyki dzieci: płaczą one dużo i tak być musi. Ponieważ wszystkie ich wrażenia są wzruszeniowe, przeto cieszą się nimi w milczeniu, kiedy są przyjemne; kiedy są przykre, wypowiadają to w swoim języku i domagają się ulgi. Tak więc o ile nie śpią nie mogą pozostawać w stanie obojętnym; albo śpią, albo doznają wzruszeń.

Wszystkie języki są wytworami sztucznymi, Długo badano, czy istniał język naturalny i wspólny wszystkim ludziom: język: taki istnieje niewątpliwie — ten mianowicie, którym mówią dzieci, zanim umieją mówić. Język ten nie jest artykułowany, jest jednak  wyrazisty, dźwięczny i zrozumiały. Przez używanie naszych języków zaniedbaliśmy go do tego stopnia, że został całkowicie zapomniany. Obserwujmy dzieci, a wkrótce nauczymy się go przy nich na nowo. Mamki są mistrzami w tym języku, rozumieją one wszystko, co mówią karmione przez nie dzieci, odpowiadając im, prowadzą z nimi doskonale powiązane rozmowy; a chociaż wymawiają słowa, słowa te są najzupełniej bezużyteczne; dzieci rozumieją nie treść słów, które słyszą, ale ton, który im towarzyszy. Z mową głosu łączy się mowa gestu, niemniej wyrazista. Gest ten wykonują nie słabe ręce dziecka, wyraża go jego twarz. Zadziwiające jest, ile wyrazu mają już te słabo ukształtowane twarze;. ich rysy zmieniają się co chwila z niepojętą szybkością: widzicie, jak uśmiech, pożądanie, strach rodzą się w nich i przechodzą niby błyskawice; za każdym razem zdajecie się widzieć inne. oblicze. Mają one niewątpliwie mięśnie twarzy ruchliwsze od naszych. Za to przyćmione ich oczy nie mówią nic prawie. Inna nie może być ich mimika w wieku, kiedy odczuwa się tylko potrzeby cielesne; wyrazem wrażeń są skrzywienia twarzy, wyrazem uczuć są spojrzenia.

Ponieważ pierwszym stanem człowieka jest niedola i słabość, przeto pierwszym jego głosem jest skarga i płacz. Dziecko odczuwa potrzeby, a nie może ich zadowolić, wzywa przeto krzykiem ludzkiej pomocy; płacze, jeżeli jest głodne lub spragnione; płacze, kiedy mu jest za gorąco lub za zimno; płacze, kiedy chce spać, a porusza się je. Im mniej rozporządza swoim położeniem, tym częściej żąda, by je zmieniano. Ma jeden tylko język, ponieważ ma, że tak powiem, jeden tylko rodzaj złego samopoczucia; z powodu niedoskonałości narządów nie rozróżnia między wrażeniami tych narządów; wszystkie cierpienia tworzą dlań wspólne wrażenie boleści.

Z płaczu tego, który zdawałby się tak mało godny uwagi, rodzi się pierwszy stosunek człowieka do tego, co go otacza; tutaj wykuwa się pierwsze ogniwo owego długiego łańcucha tworzącego porządek społeczny.

Kiedy dziecko płacze, jest to dowód, że mu jest niewygodnie, że ma jakąś potrzebę, której nie umie zadowolić; bada się wtedy i szuka tej potrzeby, znajduje się ją i czyni się jej zadość. Kiedy się jej nie znajduje albo kiedy nie może się  jej zadowolić, płacz trwa w dalszym ciągu i. przeszkadza nam! Pieści się dziecko, ażeby uspokoiło się, kołysze się je, śpiewa mu się, by je uśpić; jeżeli upiera się, niecierpliwimy się, grozimy mu. Brutalne mamki biją je nawet czasem. Dziwne, zaprawdę, nauki u wejścia w życie.

Nie zapomnę nigdy widoku takiego uprzykrzonego płaksy uderzonego przez mamkę. Zamilkł niezwłocznie; myślałem, że się zląkł. Mówiłem sobie, że będzie to dusza służalcza, na której można będzie wszystko wymóc surowością. Myliłem się: nieszczęsna istota dusiła się z gniewu, straciła dech; widziałem, jak sinieje. W chwilę potem gwałtowne krzyki: w dźwiękach tych były cechy nienawiści, wściekłości, rozpaczy niemowlęcego wieku. Bałem się, że wyzionie ducha w tym oburzeniu. Gdybym był wątpił, że poczucie sprawiedliwości i niesprawiedliwości wrodzone jest ludzkiemu sercu, ten jeden przykład przekonałby mnie. Pewien jestem jednak, że gdyby płonąca głownia opadła przypadkiem na rękę tego dziecka, mniej by ją odczuło niż to uderzenie dosyć lekkie, ale wymierzone z wyraźnym zamiarem skrzywdzenia go.

Ta skłonność do uniesienia, do złości, do gniewu wymaga szczególnych ostrożności. Boerhaave sądzi, że choroby dzieci należą przeważnie do rodzaju konwulsyjnych, ponieważ mając głowę stosunkowo większą, a system nerwowy rozłożony na większej przestrzeni, skłonniejsze są do podrażnień nerwowych. Oddalajcie od nich jak najstaranniej służbę, która je drażni, złości i niecierpliwi; jest to dla nich stokroć niebezpieczniejsze i szkodliwsze niż ostrość powietrza i pór roku. Dopóki dzieci napotykać będą jedynie opór przedmiotów, a nie woli ludzkiej, nie staną się krnąbrne ani złe i lepiej zachowają zdrowie. Oto jedna z przyczyn, dlaczego dzieci z ludu, wolniejsze i niezależniejsze, są na ogół mniej chorowite, mniej wrażliwe, tęższe niż te, które jakoby wychowujemy lepiej sprzeciwiając się im nieustannie. Trzeba jednak zawsze pamiętać, że co innego jest podlegać im, a co innego nie sprzeciwiać się.

Pierwszy płacz dziecka jest prośbą; jeżeli jednak nie obchodzimy się z nim w sposób właściwy, płacz staje się wkrótce rozkazem.

 Dzieci zaczynają od żądania pomocy, a kończą na żądaniu posług. W ten sposób własna ich słabość, dająca im z początku poczucie zależności, rodzi następnie myśl o władzy i panowaniu; ponieważ jednak myśl ta wywołana jest nie tyle przez ich potrzeby, ile przez nasze posługi, przeto dają się tu po raz pierwszy zauważyć skutki moralne, których bezpośrednia przyczyna nie leży w naturze; teraz już widoczne jest, dlaczego od najwcześniejszego dzieciństwa trzeba koniecznie umieć pojąć ukryty zamiar, o którym świadczy ruch lub krzyk.

Kiedy dziecko z wysiłkiem wyciąga rękę nie wydając głosu, sądzi ono, że dosięgnie przedmiotu, ponieważ nie ocenia jego odległości; jest wtedy w błędzie; ale kiedy wyciągając rękę skarży się i płacze, wtenczas nie myli się już co do odległości, ale rozkazuje przedmiotowi, by się zbliżył, lub wam, byście mu go podali. W pierwszym przypadku nieście je do przedmiotu zwolna i krok za krokiem; w drugim nie pokazujcie nawet po sobie, że je słyszycie: im bardziej będzie krzyczało, tym mniej powinniście go słuchać. Należy koniecznie przyzwyczaić je zawczasu, żeby nie rozkazywało ani ludziom, bo nie jest ich panem, ani rzeczom, ponieważ go nie słyszą. Toteż kiedy dziecko pragnie czegoś, co widzi i co chce mu się dać, lepiej jest zanieść je do przedmiotu, niż przynieść mu ten przedmiot; z doświadczenia tego wyprowadzi ono wniosek odpowiadający jego wiekowi i nie ma innego sposobu, jak tylko podsunąć mu ten wniosek.

Ks. de Sakit-Pierre nazywał ludzi wielkimi dziećmi; można by  odwrotnie nazywać dzieci małymi ludźmi. Zdania te jako sentencje zawierają w sobie prawdę; jako zasady wymagają wyjaśnienia. Kiedy jednak Hobbes nazwał człowieka złego tęgim dzieckiem, wypowiedział rzecz przeczącą samej sobie. Wszelka złośliwość pochodzi ze słabości; dziecko dlatego tylko jest złe, że jest słabe; uczyńcie je silnym, a będzie dobre; ten, który by wszystko mógł, nie czyniłby nigdy zła.. Spośród atrybutów wszechpotężnego bóstwa dobroć jest tym, bez którego najtrudniej jest je pojąć. Wszystkie ludy uznające dwa pierwiastki uważały zawsze zło za niższe od dobra; inaczej bowiem przypuszczałyby niedorzeczność. Patrz poniżej wyznanie wiary wikarego sabaudzkiego.

Rozum jedynie uczy nas rozpoznawać dobro i zło. Sumienie, które każe nam kochać dobro, a nienawidzić zła, jakkolwiek niezależne jest od rozsądku, nie może jednak rozwijać się bez mego. Przed dojściem do rozumu czynimy dobro i zło nie znając go; i w czynach naszych nie ma moralności, chociaż jest ona czasem w odczuciu uczynków cudzych, które nas dotyczą. Dziecko lubi psuć wszystko, co widzi; tłucze i łamie wszystko, ca może dosięgnąć; ściska ptaka tak, jakby ściskało kamień, i dusi go nie wiedząc, co robi.

Skąd to pochodzi? Filozofia wytłumaczy to przede wszystkim jako skutek wrodzonych wad natury ludzkiej: pychy, żądzy władzy, miłości własnej, złośliwości człowieka; poczucie własnej słabości, mogłaby ona dodać, czyni dziecko żądnym spełnienia czynów, w których przejawia się siła, ażeby samemu sobie dać dowody własnej siły i potęgi. Spójrzcie jednak na chorego i złamanego starca, którego kołowrót życia przywiódł do dziecięcej słabości: nie tylko sam pozostaje on nieruchomy i cichy, ale pragnie przy tym, żeby wszystko dokoła niego pozostawało w tym samym stanie; najmniejsza zmiana niepokoi go, pragnąłby panowania ogólnej ciszy. W jakiż sposób ta sama niemoc, połączona z tymi samymi uczuciami, mogłaby sprowadzić w dwóch różnych okresach życia tak różne skutki, gdyby pierwotna przyczyna nie uległa zmianie? I gdzież szukać tej różnicy przyczyn, jeżeli nie w stanie fizycznym tych dwóch osobników? Pierwiastek czynny, wspólny obojgu, w dziecku rozwija się, a w starcu gaśnie; dziecko kształtuje się, starzec niszczeje; dziecko zmierza ku życiu, starzec ku śmierci. Zanikająca czynność ześrodkowuje się w sercu starca; w sercu dziecka znajduje się ona w nadmiarze i rozszerza się na zewnątrz; czuje ono w sobie, że tak powiem, dosyć życia, ażeby ożywić wszystko, co je otacza. Obojętne, czy tworzy, czy niszczy; wystarcza, że zmienia stan rzeczy: wszelka zmiana jest czynnością. Jeżeli zaś zdaje się być skłonniejsze do niszczenia, tanie przez złośliwość, ale dlatego, że czynność twórcza jest zawsze powolna, czynność zaś niszczycielska jako szybsza lepiej odpowiada jego żywości.

Dając dzieciom ten pierwiastek czynny, Stwórca dba jednak zarazem, aby był mało szkodliwy, daje im przeto niewiele do posługiwania się nim. Skoro jednak tylko mogą uważać otaczających ludzi za narzędzia działające zależnie od ich woli, zaczynają posługiwać się nimi dla zadowolenia swych skłonności i zastąpienia w ten sposób własnej swej słabości. W taki to sposób dzieci stają się tyranami, stają się naprzykrzone, rozkazujące, złe, nieokiełzane; ten rozwój nie powstaje z wrodzonego zmysłu władzy, ale do niego prowadzi; nie potrzeba bowiem długiego doświadczenia, by odczuć, jak przyjemnie jest działać cudzymi rękami i jednym poruszeniem języka poruszać cały świat.

Rosnąc nabiera człowiek sił, staje się spokojniejszy, mniej ruchliwy, bardziej zamyka się w sobie. Dusza i ciało dochodzą, że tak powiem, do równowagi i natura żąda już od nas tylko ruchu niezbędnego do samozachowania. Ale pragnienie rozkazywania nie wygasa wraz z potrzebą, która je zrodziła. Władza pobudza i głaszcze miłość własną, przyzwyczajenie zaś wzmacnia ją; w ten sposób z potrzeby wyradzają się zachcianki, w ten sposób zaczynają utwierdzać się przesądy i nabyte mniemania.

Poznawszy wreszcie zasadę jasno teraz spostrzegamy, w którym miejscu zbacza się z drogi natury; przyjrzyjmy się zatem, co należy czynić, aby drogi tej nie porzucać.

Dzieci nie tylko nie posiadają nadmiaru sił, ale nie mają ich nawet w dostatecznej mierze, aby zadowolić wymagania natury; trzeba im przeto pozostawić możność posługiwania się wszystkimi siłami, które im daje przyroda i których nie potrafiłyby nadużyć. To pierwsza zasada.

Trzeba im pomagać i dostarczać tego, czego im brakuje bądź to pod względem rozsądku, bądź pod względem siły, we wszystkim, co dotyczy potrzeby fizycznej. To druga zasada.

W pomocy, której im się udziela, ograniczyć się należy jedynie do rzeczy istotnego pożytku, nie ustępując w niczym zachciankom ani niesłusznym żądaniom; zachcianki bowiem nie będą się pojawiały, jeżeli nie rozwiniemy ich sami, zważywszy, że nie pochodzą z natury. To trzecia zasada.

Trzeba wnikać starannie w ich język i znaki, ażeby w wieku, kiedy nie potrafią jeszcze udawać, umieć odróżniać, które z ich żądań pochodzą wprost z natury, które zaś ze skłonności nabytych od ludzi. To czwarta zasada.

Treść tych zasad polega na tym, by dać dzieciom więcej istotnej swobody a mniej władzy; by kazać im działać samodzielnie i mniej żądać od innych. W ten sposób, zawczasu przyzwyczajając się do ograniczania potrzeby wedle siły, słabo odczuwać będą brak tego, co nie będzie w ich mocy. Mamy tedy nowy i nader ważny powód do pozostawiania dzieciom zupełnej swobody ciała i członków, starając się tylko oddalić, niebezpieczeństwo upadków i usunąć spod ich rąk wszystko, co mogłoby je skaleczyć.

Z największą pewnością dziecko, którego ciało i członki są wolne, płakać będzie mniej od dziecka owiniętego w powijaki. Ten, kto zna jedynie potrzeby fizyczne, płacze wtenczas tylko, kiedy cierpi, i jest to wysoce korzystne; w ten bowiem sposób wiadomo dokładnie, kiedy potrzebuje pomocy, a jeżeli tylko udzielenie jej jest możliwe, nie należy opóźniać jej ani o chwilę. Jeżeli jednak nie możecie mu dopomóc, nie. róbcie nic, nie pieśćcie go dla uspokojenia; pieszczoty wasze nie uleczą kolek: będzie natomiast pamiętało, co trzeba robić, aby być pieszczone; a skoro tylko umie zajmować was sobą według swej chęci, już panuje nad wami i wszystko jest stracone.

Mając ruchy mniej skrępowane dzieci mniej będą płakały; mniej trapieni ich płaczem, mniej będziemy się męczyli, by je uspokoić; nie tak często karcone i pieszczone będą mniej lękliwe i mniej uparte i łatwiej pozostaną w swym stanie naturalnym. Nie tyle pozwalając dzieciom płakać, ile właściwie uspokajając je zbyt skwapliwie przyprawiamy je o przepuklinę; na dowód przytoczyć mogę, że właśnie dzieci najbardziej zaniedbane rzadziej podlegają tej chorobie. Daleki jestem od żądania, żeby je z tego powodu zaniedbywać; przeciwnie, uprzedzać należy ich żądania i nie dopuszczać do tego, aby o potrzebach swoich zawiadamiały nas krzykiem. Ale nie chcę również, aby troskliwość nasza była przez nie źle rozumiana. Dlaczegóż miałyby odmawiać sobie płaczu, skoro tylko widzą, że płacz jest im tak bardzo przydatny. Wiedząc, jaką cenę przywiązuje się do ich milczenia, wystrzegają się zbytnio nim szafować. Cenią je w końcu tak drogo, że go już niczym opłacić nie można; wtedy to właśnie płacz bezskuteczny wysila je, wyczerpuje i zamęcza.

Długotrwały płacz dziecka, które nie jest ani skrępowane, ani chore i któremu niczego nie brakuje, jest po prostu wynikiem przyzwyczajenia lub oporu. Nie są one dziełem natury, ale mamki, która nie mogąc znieść ich natręctwa zwiększa je jeszcze i nie myśli o tym, że uciszając dziecko dzisiaj, pobudza się je do większego jeszcze płaczu jutro.

Jedynym sposobem, w jaki można wyleczyć to przyzwyczajenie albo zapobiec mu, jest nie zwracać na nie najmniejszej uwagi. Nikt nie lubi daremnego trudu, nawet dzieci. Są one uparte w swych usiłowaniach; jeżeli jednak stałość wasza większa jest niż ich upór, zrażają się i dają za wygraną. W taki sposób zaoszczędza się im łez i przyzwyczaja do wylewania ich wtedy tylko. kiedy boleść zmusza je do tego.

Zresztą, jeżeli placzą dla zachcianki lub z uporu, pewnym sposobem powstrzymania ich od tego jest rozerwanie ich jakimś przyjemnym i zwracającym uwagę przedmiotem, który by kazał im zapomnieć, że chciały płakać. Większość mamek celuje w tej sztuce, która stosowana umiarkowanie jest nader pożyteczna; ważne jest jednak nadzwyczajnie, żeby dziecko nie spostrzegło zamiaru rozerwania go i żeby bawiło się nie wiedząc, że się o nim. myśli; otóż pod tym właśnie względem wszystkie mamki są niezręczne.

Zazwyczaj odstawia się dzieci od piersi za wcześnie. Czas, kiedy należy je odstawić, wskazany jest przez wyrzynanie się zębów, a wyrzynanie się to jest zazwyczaj trudne i bolesne. Instynktem machinalnym dziecko bierze wtenczas często do buzi wszystko, ca trzyma w ręku, by żuć. Sądzimy, że ułatwiamy przebieg podsuwając mu jako zabawkę coś twardego, kość słoniową na przykład albo wilczy ząb. Zdaje się, że jest to błędne. Te ciała twarde dotykając dziąseł nie tylko że ich nie zmiękczają, ale wywołują odciśnięcia, stwardnienia, czyniąc w następstwie wyrzynanie się trudniejszym i boleśniejszym. Wzorujmy się zawsze na instynkcie. Nie zdarza się, aby szczenięta wprawiały wyrzynające się zęby na kamykach, żelazie, kościach; czynią to natomiast na drzewie, skórze, gałganach, na materiałach miękkich, które poddają się i w które ząb się wciska.

Nie umiemy już w niczym być prości, nawet w stosunku do dzieci. Grzechotki srebrne, złote, koralowe, ze rzniętego kryształu, cacka wszelakiej ceny i wszelakiego rodzaju; ileż bezużytecznych i zgubnych przygotowań! Odrzućmy to wszystko. Żadnych grzechotek, żadnych cacek: gałązki z owocami i liśćmi, makówka, w której szeleszczą ziarnka, laseczki lukrecji, którą może ssać i żuć, zabawią je równie dobrze jak owe wspaniałe błyskotki, nie posiadając złej strony przyzwyczajenia dziecka do zbytku od samego urodzenia.

Stwierdzono, że papka nie jest zbyt zdrowym pożywieniem. Gotowane mleko i surowa mąka wytwarzają wiele ziarnistego osadu i nie są odpowiednie dla żołądka. W papce mąka jest bardziej surowa niż w chlebie, a ponadto niesfermentowana; wodzianka, kleik ryżowy zdają mi się odpowiedniejsze. Jeżeli chce się koniecznie robić papkę, mąkę należy przedtem nieco uprażyć W moich stronach przyrządza się z tak uprażonej mąki bardzo smaczną i bardzo zdrową zupę. Bulion mięsny i rosół są również nieszczególnym wyżywieniem, którego używać należy o ile możności najrzadziej. Dzieci powinny koniecznie przyzwyczaić się z początku do żucia; jest to właściwy środek na ułatwione wyrzynanie zębów; a kiedy zaczynają połykać soki ślinowe pomieszane z pożywieniem, ułatwiają sobie trawienie.

Dałbym im przeto do żucia z początku suszone owoce i skórki chleba. Dałbym im jako zabawkę laseczki twardego chleba lub biszkoptu podobnego do cieniutkich chlebów piemonckich.

Przez zmiękczanie tego chleba w ustach połykałyby go wreszcie trochę: w ten sposób zęby wyrzynałyby się i dziecko byłoby odstawione, zanimby się spostrzeżono. Chłopi mają zazwyczaj bardzo dobry żołądek, a dzieci odstawia sią u nich od piersi bez dalszych ceregieli.

Dzieci od urodzenia słyszą mowę; mówi się do nich nie tylko zanim rozumieją, co się do nich mówi, ale zanim nawet zdolne są oddać dźwięk, który słyszą. Narząd mowy, nieczynny jeszcze, zwolna dopiero staje się zdolny do naśladowania poddawanych dźwięków, a nie jest nawet pewne, czy dźwięki przenikają do ich uszu równie wyraźnie jak do naszych. Nie ganię tego, że mamka zabawia dziecko bardzo wesołymi i urozmaiconymi śpiewami i dźwiękami; ganię jednak, kiedy je zasypuje nieustannie mnóstwem bezużytecznych słów, z których nie pojmuje ono nic oprócz intonacji. Chciałbym, żeby pierwsze dźwięki, które słyszy, były rzadkie, łatwe, wyraźne, często powtarzane i żeby słowa, dźwiękami tymi wyrażane, tyczyły się tylko przedmiotów dotykalnych, które można by przedtem pokazać dziecku. Nieszczęsna nasza łatwość pozwalania sobie na słowa, których nie rozumiemy, zaczyna się wcześniej, niż przypuszczamy. Uczeń słucha w klasie gadaniny przełożonego, jak słuchał w powijakach gwarzenia mamki. Zdaje się, że wychować go tak, żeby nic z tego nie rozumiał, znaczyłoby to wychować go w sposób bardzo pożyteczny.

Tłumnie napływają myśli, kiedy zastanawiamy się nad tworzeniem języka i nad pierwszą mową dzieci. Cokolwiek by się robiło, nauczą się one zawsze mówić w jednakowy sposób i wszelkie spekulacje filozoficzne są tu całkowicie bezużyteczne.

Przede wszystkim mają one, że tak powiem, gramatykę swego wieku, której składnia posiada prawidła ogólniejsze od naszej; i gdyby zwrócić baczniejszą uwagę, bylibyśmy zdziwieni, z jaką ścisłością trzymają się pewnych analogij, bardzo błędnych, jeżeli kto chce, ale bardzo prawidłowych, i które rażą nas jedynie chropowatością albo tym, że nie są przyjęte w użyciu. Słyszałem niedawno, jak pewien ojciec surowo skarcił biednego dzieciaka za to, że ten powiedział: Mon pere, irai-je-t-y? Tymczasem, jak widzimy, dziecko to stosowało analogię lepiej niż nasi gramatycy; skoro  bowiem mówiono doń: Va-s-y, dlaczegóż nie miało powiedzieć: irai-je-t-y? Proszę zwrócić ponadto uwagę, z jaką zręcznością uniknęło zlania samogłosek: irai-je-y, albo y irai-je? Czy to wina biednego dziecka, że w sposób niewłaściwy usunęliśmy z tego zdania ów przysłówek określający y, nie wiedząc, jak sobie z nim poradzić? Jest to nieznośna pedanteria i najniepotrzebniejsza w świecie troska chcieć poprawiać u dzieci wszystkie te drobne uchybienia przeciwko przyjętemu sposobowi wyrażania się, z których z czasem nie omieszkają się same poprawić. Mów przy nich zawsze poprawnie, staraj się, żeby z nikim nie przebywały tak chętnie jak z tobą, i bądź pewien, że język ich oczyści się niepostrzeżenie na wzór twojego bez żadnych z twojej strony napomnień.

Lecz ważniejszym nierównie nadużyciem, a któremu nie trudniej zapobiec, jest zbytni pośpiech w uczeniu ich mowy, jakby w obawie, żeby nie nauczyły się tego same. Nieoględny ten pośpiech wywołuje skutek wręcz przeciwny, niż chciano osiągnąć. Mówią one przez to później i niewyraźniej; nadzwyczajna uwaga, jaką zwraca się na wszystko, co mówią, uwalnia je od potrzeby wyraźnego wymawiania; a ponieważ raczą zaledwie otwierać usta. przeto wiele z nich zachowuje przez całe życie wadliwą wymowę i niewyraźny, niemal niezrozumiały sposób mówienia.

Często mieszkałem wśród wieśniaków, a nie zauważyłem, żeby który z nich nie wymawiał litery r, czy to mężczyzna, czy kobieta, dziewczyna lub chłopak. Skąd to pochodzi? Czyliż narządy wieśniaków inaczej zbudowane niż nasze? Nie, ale są inaczej ćwiczone. Naprzeciwko mego okna jest wzgórek, na którym dzieci okoliczne gromadzą się dla zabawy. Jakkolwiek są ode mnie dosyć daleko, rozróżniam wyraźnie wszystko,. co mówią, i wyprowadzam stąd częstokroć użyteczne spostrzeżenia do niniejszego pisma. Ucho myli mnie raz po raz co do ich wieku: słyszę głosy dzieci dziesięcioletnich, spoglądam, i widzę wzrost i rysy dzieci od lat trzech do czterech. Me ograniczam tego doświadczenia wyłącznie do siebie; mieszkańcy miast, którzy odwiedzają mnie i których zapytuję o to, mylą się wszyscy w ten sam sposób.

Wynika to stąd, że, do lat pięciu lub sześciu dzieci miejskie, wychowywane w pokoju i pod skrzydłami wychowawczyni, byle coś tylko wybełkotały, są niezwłocznie rozumiane; zaledwie poruszą wargami, każdy stara się ich słuchać; uczy się je słów, których nie umieją dobrze powtórzyć; a przy tym otaczają je stale ci sami ludzie, którzy dzięki ciągłemu przysłuchiwaniu się odgadują to, co dziecko chciało powiedzieć raczej, niż powiedziało.

Na wsi zupełnie co innego. Chłopka nie przebywa ciągle przy dziecku; jest ono zmuszone nauczyć się mówić bardzo wyraźnie i bardzo głośno to, co musi jej powiedzieć. W polu, rozpierzchłe, oddalone od ojca, matki i towarzyszy, dzieci ćwiczą się, by być słyszane z daleka i mierzyć siłę głosu według odległości dzielącej je od tych, przez kogo chcą być usłyszane. Oto w jaki sposób nauczyć się można prawidłowego wymawiania (nie zaś bełkocąc kilka. samogłosek do ucha uważnej wychowawczyni). Toteż kiedy mówi się do chłopskiego dziecka, zażenowanie może powstrzymać je od odpowiedzi, ale to, co mówi, mówi wyraźnie; tymczasem służąca musi być tłumaczem dziecka miejskiego, inaczej bowiem nie zrozumie się nic z tego, co mruczy pod nosem.

Dorastając chłopcy powinni by poprawiać się z tej wady w kolegiach, a dziewczynki w klasztorach; istotnie, dzieci te mówią na ogół wyraźniej niż takie, które wychowywały się zawsze w domu rodzicielskim. Co jednak przeszkadza im do nabycia wymowy tak wyraźnej jak chłopska; to konieczność uczenia się wielu rzeczy na pamięć i do wypowiadania z pamięci tego, czego się nauczyły. Ucząc się, przyzwyczajają się bełkotać, wymawiać niestarannie i źle; przy wypowiadaniu z pamięci jest gorzej jeszcze: szukają z wysiłkiem słów, przeciągają i. wydłużają zgłoski; niemożliwym jest, żeby język nie bełkotał, kiedy .chwieję się pamięć. W taki to sposób nabywa się i zachowuje wady wymowy. Poniżej okaże się, że mój Emil nie będzie ich miał, a w każdym razie, nie nabędzie ich z tych samych powodów.

Przyznaję, że lud i wieśniacy wpadają w drugą ostateczność, że mówią prawie zawsze głośniej niż potrzeba, że wymawiają zbyt dokładnie, a przez to twardo i szorstko, że mają zbyt dobitną intonację, że źle dobierają wyrażeń itd.

Po pierwsze jednak ostateczność ta wydaje mi się wadą mniejszą nierównie niż przeciwna, a to z uwagi, że skoro podstawową zasadą wymowy jest dać się słyszeć, tedy największym błędem jest mówić tak, by nie być słyszanym. Pochlebiać sobie, że się mówi bez intonacji, znaczy to pochlebiać sobie, że odejmuje się zdaniom ich wdzięk i siłę. Intonacja jest duszą wymowy; ona to nadaje jej uczucie i prawdę. Intonacja kłamie mniej niż słowo; dlatego to, być może, ludzie dobrze wychowani tak się jej obawiają.

Ze sposobu mówienia wszystkiego jednym tonem powstał sposób szydzenia z ludzi tak, by tego nie czuli W ślad za usunięciem dobitnej intonacji idą sposoby wymawiania: śmieszne, przesadzone, podlegające modzie, w rodzaju tych, które spostrzegamy zwłaszcza u młodych dworaków. Ta właśnie przesadność mowy i zachowania się sprawia, że pierwsze zetknięcie się z Francuzem jest na ogół odpychające i przykre dla innych narodowości. Zamiast wkładać w mowę intonację, wkłada on w nią pozę. Nie jest to właściwy sposób zjednywania sobie ludzi.

Wszystkie drobne usterki mowy, których nabycia tak się dla dzieci obawiamy, są drobnostką;- zapobiega się im lub usuwa się je z największą łatwością; te natomiast wady, o których nabycie przyprawiamy dzieci zmuszając je mówić cicho, niewyraźnie, bojaźliwie, krytykując nieustannie ich ton, rozbierając każde ich słowo — te wady nigdy nie dadzą się usunąć. Człowiek, który nauczył się mówić tylko w alkowach damskich, nie będzie umiał dać się słyszeć na czele wojska ani nie wzbudzi posłuchu ludu w czasie rozruchów. Uczcie dzieci z początku przemawiać do mężczyzn; będą one umiały przemawiać do kobiet, gdy zajdzie potrzeba.

Wykarmione na wsi, w pełni wiejskiej prostoty, dzieci wasze będą miały głos donośniejszy; nie nabędą tam niewyraźnego bełkotu dzieci miejskich, nie przejmą również wiejskich wyrażeń i tonu, a przynajmniej łatwo się ich pozbędą, jeżeli nauczyciel, żyjąc z nimi od ich urodzenia i z dniem każdym wyłączniej, poprawnością własnej wymowy mówić będzie językiem najczystszym, jaki znam, ale mówić nim będzie wyraźniej i wymawiać o wiele lepiej niż ja.

Dziecko, które zaczyna mówić, powinno słyszeć tylko słowa, które może zrozumieć, i wypowiadać takie tylko, które potrafi wymówić. Wysiłki, które czyni w tym celu, każą mu podwajać tę samą zgłoskę, jak gdyby dla wprawy w wyraźniejszym jej wymawianiu. Kiedy zaczyna bąkać, nie męczcie się tak bardzo odgadywaniem, czego chce. Chcieć być zawsze wysłuchanym, jest jeszcze jednym rodzajem władzy: dziecko zaś nie powinno posiadać jej zupełnie. Niechaj wam wystarczy dbałość o zaopatrzenie go w to, co niezbędne; jego jest rzeczą dać wam znać tym, co niezbędne nie jest. Tym mniej spieszyć się należy ze zmuszaniem go, żeby mówiło; w miarę poznawania pożytku mowy będzie umiało mówić samo z siebie.

Spostrzegamy, co prawda, że dzieci zaczynające mówić bardzo późno nie mówią nigdy tak wyraźnie jak inne. Wymowa ich jest jednak trudna nie dlatego, że późno zaczęły mówić; przeciwnie, zaczynają mówić późno dlatego właśnie, że mają trudną wymowę; inaczej bowiem dlaczego miałyby mówić później niż inne? Czy mniej mają sposobności mówienia? Czy mniej zachęca się je do tego? Przeciwnie, niepokój powodowany przez to opóźnienie, skoro tylko zostaje spostrzeżone, sprawia, że pobudzamy je do bąkania o wiele usilniej niż te, które zaczęły wymawiać wcześnie. Właśnie ta źle zrozumiana skwapliwość może się bardzo przyczynić do uczynienia ich wymowy niewyraźną, którą przy mniejszym pośpiechu zdążyłyby bardziej udoskonalić.

Dzieci, które zbytnio przynagla się do mówienia, nie mają czasu ani nauczyć się dobrego wymawiania, ani dobrze pojąć, co im się każe mówić; podczas gdy pozostawione same sobie wprawiają się z początku w wymawianiu zgłosek najłatwiejszych zwolna dodając do nich pewne znaczenie, które rozumiemy z ich ruchów, uczą was swoich słów, zanim nauczą się waszych; to właśnie sprawia, że uczą się ich dopiero po ich zrozumieniu. Nie naglone do posługiwania się nimi zaczynają od zwracania pilnej uwagi na znaczenie, które im nadajecie, i dopiero zrozumiawszy to, przyswajają je sobie.

Me to stanowi największą szkodę pośpiechu, z którym każe się dzieciom mówić przedwcześnie, że pierwsze rozmowy z nimi i pierwsze ich słowa nie mają dla nich żadnego znaczenia, ale że mają znaczenie inne niż. dla nas, czego jednak nie spostrzegamy, tak że zdając się odpowiadać nam jak najdokładniej, mówią nie rozumiejąc nas i są nie rozumiane przez nas. Z tych to właśnie nieporozumień wynikają niespodzianki zadziwiające nas nieraz w ich powiedzeniach, rozumianych przez nas w znaczeniu, jakiego nie miały zgoła w umyśle dziecka. To niezwracanie przez nas uwagi na znaczenie, jakie dane słowo ma dla dziecka, zdaje mi się być przyczyną jego pierwszych pomyłek; pomyłki te zaś nawet po ich uleczeniu wpływają potem przez całe życie na zakrój jego umysłu. W dalszym ciągu będę miał niejedną sposobność wyjaśnić to przykładami.

Zacieśniajcie przeto w miarę możności słownik dziecka. Jest to bardzo wielką niedogodnością, jeżeli ma więcej słów niż myśli i jeżeli umie wypowiedzieć więcej rzeczy, niż może pomyśleć. Sądzę, że jedna z przyczyn, dla których chłopi mają na. ogół umysł trzeźwiejszy niż mieszkańcy miast, leży w tym, że słownik ich jest mniej obszerny. Mają oni niewiele myśli, zestawiają je jednak bardzo dobrze.

Początkowy rozwój dzieciństwa następuje we wszystkich niemal dziedzinach jednocześnie. W tym samym mniej więcej czasie uczy się dziecko mówić, jeść, chodzić. Jest to właśnie pierwszy okres jego życia. Przedtem nie jest ono niczym więcej, niż było w łonie matki; nie ma ani uczuć, ani myśli, posiada zaledwie zaczątki wrażeń; nie odczuwa nawet własnego swego istnienia.

Vivat, et est vitae nescius ipsae suae. (Ovid., Trist., ks. I.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LE CORBEAU ET LE RENARD

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZECIA

Jakkolwiek aż do wieku młodzieńczego życie jest okresem słabości, jednakże w tym pierwszym jego okresie istnieje chwila, kiedy rozwój sił przewyższa rozwój potrzeb, tak że stworzenie rosnące i, biorąc bezwzględnie, słabe jeszcze, staje się względnie silne. Ponieważ nie wszystkie jego potrzeby są rozwinięte, przeto siły jego obecne wystarczają aż nadto, by zadowolić te wymagania, które związane są z wiekiem. Jako mężczyzna byłoby bardzo słabe, jako dziecko jest bardzo mocne.

Skąd pochodzi słabość człowieka? Z nierównomierności pomiędzy siłą jego a pożądaniami. Namiętności nasze właśnie czynią nas słabymi, ponieważ do ich zadowolenia trzeba by więcej sił, niżeli dała nam natura. Zmniejszcie zatem pożądania, a będzie to, jak gdybyście powiększyli siły: ten, kto więcej może, niż pożąda, rozporządza nadmiarem sił; jest to niewątpliwie istota bardzo silna. Oto trzeci okres dzieciństwa, ten właśnie, o którym chcę teraz mówić. Dla braku właściwego wyrażenia nazywam go w dalszym ciągu dzieciństwem, bowiem wiek ten zbliża się do wieku młodzieńczego, nie będąc jednak jeszcze wiekiem dojrzałości płciowej.

W dwunastym lub trzynastym roku siły chłopca rozwijają się o wiele szybciej niż jego potrzeby. Najgwałtowniejsza, najstraszniejsza z nich nie dała mu się jeszcze odczuć; organ jej nawet pozostaje nieukształtowany i zdaje się oczekiwać nakazu jej woli, by wyjść z tego stanu. Mało czuły na słoty i zimno, bez trudu stawi im czoło, a rodzący się żar młodości zastępuje mu odzież; apetyt zastępuje mu przyprawy; wszystko, co pożywne, jest w jego wieku dobre; jeżeli jest senny, kładzie się na ziemi i śpi; gdzie kolwiek się znajduje, czuje się otoczony wszystkim, co mu jest niezbędne; nie dręczy go żadna potrzeba urojona; ogólnie przyjęte mniemania nie mają nań żadnego wpływu; pożądania jego nie sięgają dalej niż ramiona; nie tylko może sam sobie wystarczyć, ale ma więcej sił, niż mu potrzeba; jest to jedyny okres życia, kiedy będzie w takim położeniu.

Przeczuwam zarzut. Nikt nie powie, że chłopiec ma więcej potrzeb, niż tu przypuszczam, ale zaprzeczą mi, jakoby miał siłę, którą mu przypisuję; zapomina się, że mówię o swoim uczniu, a nie o tych żywych lalkach, które podróżują z pokoju do pokoju, które kopią ziemię w doniczkach i noszą ciężary z tektury. Powiedzą mi, że siła męska przejawia się dopiero wraz z. męskością; że jedynie siły żywotne wytworzone w odpowiednich narządach i rozprowadzane po całym ciele mogą nadać mięśniom tęgość, czynność, jędrność, sprężystość, z których powstaje prawdziwa siła. Jest to filozofia gabinetowa, ja zaś odwołuję się do doświadczenia. Widzę po wsiach chłopaków, którzy orzą, radlą, prowadzą pługi, dźwigają beczki wina, powożą — zupełnie tak, jak ich ojcowie; można by ich wziąć za mężczyzn, gdyby nie zdradzał ich dźwięk głosu. Nawet w miastach naszych młodzi rzemieślnicy, kowale, stelmachowie są tak samo prawie tędzy jak ich majstrowie i nie byliby zgoła mniej zręczni, gdyby ich dosyć wcześnie zaczęto wprawiać. Jeżeli istnieje różnica, a przyznaję, że istnieje, to jest ona o wiele mniejsza od różnicy pomiędzy ognistymi żądzami mężczyzny a ograniczonymi pożądaniami dziecka. Zresztą, nie chodzi tu tylko o siły cielesne, ale głównie o siłę i zdolność umysłu rządzącą siłami cielesnymi i nadającą im kierunek.

Odcinek czasu, w którym jednostka więcej może, niż pożąda, nie jest, co prawda, okresem największej siły bezwzględnej, jest jednak, jak to powiedziałem, okresem największej siły względnej. Jest to najdrogocenniejszy okres w życiu; okres, który przychodzi raz tylko jeden; okres krótki bardzo, krótki tym bardziej, że dobre jego użycie jest rzeczą pierwszorzędnej wagi.

Cóż uczyni chłopiec z tą nadwyżką możności i sił, którą posiada obecnie, a której zabraknie mu w innym wieku? Będzie usiłował użyć jej na zabiegi, które w razie potrzeby mogą mu być użyteczne; rzuci, że tak powiem, w przyszłość nadmiar swojej obecnej istoty: krzepkie dziecko porobi zapasy dla słabego mężczyzny. Nie złoży jednak zapasów tych ani do skrzyń, które mogą mu być skradzione, ani do spichrzów, których nie zna; ażeby istotnie wejść w posiadanie swoich zdobyczy, umieści je w ramionach swoich, w głowie, w sobie samym. Oto tedy czas pracy, wychowania, nauki; a proszą zauważyć, że to nie ja dokonywam dowolnie tego wyboru, ale że wskazuje go sama przyroda.

Inteligencja ludzka jest ograniczona i człowiek nie tylko nie może wiedzieć wszystkiego, ale nie może nawet posiadać w całości tej odrobiny wiedzy, którą posiada ludzkość. Ponieważ przeciwieństwo wszelkiego fałszywego twierdzenia jest prawdą, przeto liczba prawd jest równie niewyczerpana, jak liczba błędów. Można tedy wybierać rzeczy, których należy się uczyć, zarówno jak czas, w którym należy je. poznawać. Wśród wiadomości dla nas dostępnych jedne są błędne, inne bezużyteczne, inne jeszcze służą ku podsycaniu pychy tego, który je posiada. Niewielka jedynie ilość wiadomości, które służą istotnie ku naszemu szczęściu godna jest badań człowieka rozsądnego, a tym samym i dziecka, które chcemy uczynić rozsądnym. Nie chodzi o to, by wiedzieć, co jest, ale by wiedzieć, co jest pożyteczne.

Z niewielkiej tej ilości wyłączyć jeszcze należy prawdy, do których zrozumienia potrzebny jest zupełnie już ukształtowany rozsądek; dalej te, które wymagają znajomości stosunków ludzkich, ponieważ dziecko posiąść jej nie może; te wreszcie, które prawdziwymi będąc same w sobie, skłaniają niedoświadczoną duszę do mylnych wniosków o przedmiotach innych.

Ograniczeni jesteśmy do bardzo niewielkiego zakresu w porównaniu z bezmiarem rzeczy istniejących; ale jakąż olbrzymią sferę koło to stanowi w stosunku do miary dziecięcego umysłu! O, mroki rozsądku ludzkiego, jakaż nieustraszona dłoń ośmieliła się dotknąć waszej zasłony? Ileż przepaści widzę wykopanych przez próżne nasze nauki dokoła tego młodego nieszczęśliwca! Ty, który poprowadzić go masz poprzez te niebezpieczne ścieżki i usunąć sprzed jego oczu najświętszą zasłonę natury, zadrżyj! Upewnij się przedtem dobrze o sile własnej i a sile jego głowy; lękaj się, by zawrót nie ogarnął jednego z was albo obu. Lękaj się pozornego powabu kłamstwa i upajających oparów pychy. Pamiętaj, pamiętaj ciągle, że nieświadomość nikomu nie wyrządziła krzywdy, że błąd jedynie jest zgubny i że nie ten błądzi, kto nie wie, ale ten kto sądzi, że wie.

Jego postępy w geometrii mogłyby służyć za sprawdzian i pewną miarę rozwoju jego rozsądku. Jak tylko jednak może odróżnić, co jest pożyteczne, od tego, co nim nie jest, należy użyć wiele ostrożności i sztuki, ażeby doprowadzić go. do nauk spekulatywnych. Chcesz na przykład, ażeby szukał średniej proporcjonalnej dwóch prostych? Zacznij od tego, ażeby potrzebny mu był prostokąt, równy danemu kwadratowi; gdyby chodziło o dwie średnie proporcjonalne, należałoby przede wszystkim zaciekawić go zagadnieniem podwajania sześcianu itd. Patrz, jak stopniowo tylko zbliżamy się do pojęć moralnych, które- odróżniają dobro od zła. Dotychczas znaliśmy z praw jedno jedyne: konieczność. Obecnie zastanawiamy się nad tym, co jest pożyteczne; wkrótce dojdziemy do tego, co jest stosowne i dobre.

Jeden i ten sam instynkt ożywia różne własności duszy ludzkiej. Po czynności ciała, które dąży do rozwoju, następuje czynność umysłu, który dąży do wykształcenia. Z początku dzieci są tylko ruchliwe, potem stają się ciekawe; ciekawość ta, skierowana właściwie, jest siłą poruszającą w wieku, do któregośmy oto doszli. Odróżniajmy zawsze skłonności pochodzące z przyrody od tych, które pochodzą z mniemania ogółu. Istnieje żądza wiedzy oparta na chęci uchodzenia za uczonego. Istnieje inna pochodząca z właściwej człowiekowi ciekawości wszystkiego, co go może obchodzić z bliska i z daleka. Wrodzone pragnienie dobrego poczucia i niemożność całkowitego zadośćuczynienia temu pragnieniu każą mu wiecznie szukać nowych środków. To jest pierwsza podstawa ciekawości, podstawa wrodzona ludzkiemu sercu, ale której rozwój odbywa się jedynie w miarę, jak rozwijają się namiętności nasze i wiadomości. Wyobraźmy sobie uczonego zesłanego na odludną wyspę z instrumentami i księgami, który jest pewny, że pozostanie tam aż do końca swoich dni. Nie będzie go więcej obchodził układ świata, prawo przyciągania, rachunek różniczkowy; przez całe życie nie otworzy może więcej żadnej książki, ale nie powstrzyma się od zwiedzenia swej wyspy aż do najdalszych zakątków, chociażby obszar jej był największy. Odrzućmy tedy jeszcze z pierwszych naszych nauk wiadomości, do których skłonność nie jest człowiekowi wrodzona i ograniczmy się do tych, których szukać nam każe wrodzony popęd.

Wyspa rodu ludzkiego — to ziemia; zaś przedmiotem najbardziej dla oczu naszych uderzającym jest słońce. Skoro tylko zaczynamy oddalać się myślą od siebie samych, pewne spostrzeżenia nasze zwracać się muszą ku ziemi i słońcu. Toteż filozofia wszystkich prawie dzikich ludów obraca się wyłącznie dokoła urojonych podziałów ziemi i dokoła boskości słońca.

Cóż za nagły przeskok! Przed chwilą zajęci byliśmy jedynie tym, co nas dotyka, co nas bezpośrednio otacza; a oto naraz przebiegamy kulę ziemską, wznosimy się ku ostatecznym granicom świata! Ten przeskok wynika z postępu naszych sił i wznoszenia się naszego umysłu. W stanie słabości i bezsiły staranie około zachowania swojej istoty ześrodkowuje nas w samych sobie; w stanie potęgi i siły pragnienie rozwoju istoty naszej unosi nas w dal i każe rwać się o ile możności jak najdalej; że jednak świat duchowy nie jest nam znany, tedy myśl nasza nie wybiega dalej niż oczy i rozsądek nasz rozszerza się tylko wraz z przestrzenią, którą mierzy.

Przemieniajmy wrażenia nasze w myśli; ale nie przeskakujmy naraz od przedmiotów dotykalnych do przedmiotów umysłowych. Właśnie poprzez pierwsze z nich powinniśmy dojść do drugich. W pierwszych czynnościach umysłu niechaj zmysły będą zawsze przewodnikami. Nie trzeba książek innych oprócz księgi świata; nie trzeba innych wskazówek jak fakty. Dziecko, które czyta, nie myśli, ale uczy się słów.

Zrób ucznia swego uważnym na zjawiska przyrody, a wkrótce uczynisz, go ciekawym; ale chcąc podsycać jego ciekawość nie spiesz nigdy zaspokoić jej. Stawiaj mu dostępne dlań pytania i każ mu je rozwiązywać. Niech wie o wszystkim nie dlatego, żeś mu to powiedział, ale stąd, że sam to zrozumie; niechaj nie uczy się nauk, niech je wynajduje. Jeżeli raz zastąpisz w jego umyśle rozumowanie przez autorytet, nie będzie więcej rozumował; stanie się po prostu igraszką cudzego zdania.

Chcąc nauczyć dziecko geografii przynosisz mu globusy, sfery, mapy; ile przyrządów! Na cóż wszystkie te wyobrażenia? Czemu nie zaczynasz lepiej od pokazania mu samego przedmiotu, ażeby wiedział przynajmniej, o czym mu mówisz? . "

Pewnego pięknego wieczoru idziemy na przechadzkę w odpowiednie miejsce, gdzie otwarty horyzont pozwala swobodnie widzieć zachód słońca i uważnie oglądamy przedmioty, które pozwalają rozpoznać miejsce, gdzie ono zachodzi. Nazajutrz, ażeby użyć rannego chłodu, wracamy w to samo miejsce przed wschodem słońca. Widzimy, jak zapowiada się ono strzałami złotymi, które rzuca przed sobą. Pożar zwiększa się, wschód zda się wszystek w płomieniach; ich świetność każe spodziewać się ukazania słońca o wiele wcześniej, niż ono istotnie wschodzi; co chwila wydaje się, że się już ukazuje, widzimy je wreszcie. Błyszczący punkt wystrzela jak błyskawica i wkrótce napełnia przestrzeń; zasłona ciemności znika i opada. Człowiek rozpoznaje miejsce swego pobytu i znajduje je piękniejszym. Zieleń nabrała przez noc nowej świeżości, a światłość rodzącego się dnia, pozłota pierwszych promieni, ukazują nam ją pokrytą lśniącymi kropelkami rosy, odbijającymi w sobie światło i barwy. Ptactwa gromadzi się w chóry zgodnie witające życie; ani jeden nie milczy w tej chwili; szczebiot ich, słaby jeszcze, wolniejszy jest i łagodniejszy niż przez resztę dnia; odzywa się w nim tęsknota cichego przebudzenia. Udział wszystkich tych zjawisk niesie zmysłom wrażenie świeżości, które zdaje się przenikać do głębi duszy. Jest to godzina zachwycenia, któremu nie oprze się żaden człowiek; nikt nie zdoła zachować zimnej krwi wobec tak wielkiego, pięknego, tak czarownego widowiska. Pełen zachwytu nauczyciel pragnie udzielić go dziecku: sądzi, że wzruszy je zwracając jego uwagę na wrażenia, które jego samego wzruszyły. Zupełny nonsens! To w sercu człowieka żyje piękno natury; ażeby je widzieć, trzeba je czuć. Dziecko spostrzega przedmioty, ale nie może dostrzec łączących je stosunków, nie może dosłyszeć wdzię cznej harmonii ich zespołu. Ażeby odczuć wrażenie, wynikające ze wszystkich tych uczuć jednocześnie, potrzebne jest doświądczenie, którego nie zdobyło, potrzebne są uczucia, których nie doznało. Jeżeli nie przebiegało wyschłych równin, jeżeli rozpalone piaski nie parzyły jego stóp, jeżeli duszący żar, odbity od rozpalonych w słońcu skał, nigdy nad nim nie zaciążył — w jakiż sposób zasmakuje w świeżym powietrzu pięknego poranku? W jaki sposób zapach kwiatów, wdzięk zieleni, wilgotne parowanie rosy, miękkie i. miłe stąpanie po trawie zachwycą jego zmysły? W jaki sposób śpiew ptaków da mu wrażenie zachwytu, jeżeli głosy miłości i rozkoszy obce mu są jeszcze? W jaki sposób zachwyci go widok budzenia się tak pięknego dnia, jeżeli wyobraźnia jego niezdolna jest odmalować mu uniesień, którymi można dzień ten napełnić? Wreszcie jakże wzruszy się widokiem piękności przyrody, jeżeli nie wie, jaka ręka starała się ją tak ozdobić?

Nie zwracaj się do dziecka z przemowami, których nie może zrozumieć. Żadnych opisów, żadnej wymowy, żadnych przenosin, żadnej poezji. Nie chodzi obecnie o uczucia i smak. Bądź w dalszym ciągu jasny, prosty i zimny; aż nazbyt prędko nadejdzie czas, kiedy będziesz musiał użyć innego języka.

Uczeń wychowany w duchu naszych zasad, przyzwyczajony w samym sobie szukać wszelkiej pomocy i zwracać się do innych dopiero po stwierdzeniu niedostateczności własnych środków badać będzie długo i w milczeniu każdy nowy przedmiot, który ujrzy. Jest myślący, a nie lubi pytań. Zadowól się zatem tym, by mu w swoim czasie poddawać przedmioty; potem, kiedy dostrzeżesz, że ciekawość jego zajęta jest dostatecznie, postaw mu jakie lakoniczne pytanie, które go naprowadzi na drogę rozwiązania.

W danym przypadku, dostatecznie przyjrzawszy się wraz z nim wschodzącemu słońcu, zwróciwszy jego uwagę na góry i inne sąsiednie przedmioty znajdujące się po tej stronie, pozwoliwszy mu rozmawiać o tym do woli, zachowaj przez chwilę milczenie jak człowiek zamyślony, a potem powiedz mu: — Rozmyślam o tym, że wczoraj wieczorem słońce zaszło tam, a dzisiaj rano wzeszło tutaj. Jakże to możliwe? Nie dodawaj nic więcej, jeżeli będzie ci zadawał pytania, nie odpowiadaj na nie, mów o czym innym. Pozostaw go samemu sobie i bądź pewien, że będzie o tym myślał.

Ażeby dziecko przyzwyczaiło się być -uważne i ażeby było silnie uderzone jaką dotykalną prawdą, trzeba, ażeby go ona niepokoiła przez kilka dni, zanim ją odkryje. Jeżeli nie odczuje jej w ten sposób dostatecznie, można dać mu. ją odczuć mocniej jeszcze, a sposobem tym jest odwrócenie pytania. Jeżeli nie wie, w jaki sposób słońce przebiega z zachodu na wschód, wie przynajmniej, jak przebiega ono ze wschodu na zachód; własne jego oczy wskazują mu to. Należy tedy oświetlić pierwsze zagadnie za pomocą drugiego: albo uczeń twój jest zupełnie głupi, albo też podobieństwo jest zbyt uderzające, ażeby go nie dostrzegł. Oto pierwsza jego lekcja kosmografii.

Ponieważ postępujemy stale zwolna od jednej wyraźnej myie,li do drugiej, ponieważ oswajamy się długo z jedną, zanim przejdziemy do innej, ponieważ wreszcie nie zmuszamy nigdy dziecka do uwagi, przeto daleka jest droga od tej pierwszej lekcji do znajomości kształtu ziemi i biegu słońca; ze jednak wszelkie pozorne ruchy ciał niebieskich zależne są od tej samej zasady, zaś pierwsze spostrzeżenie prowadzi do wszystkich innych, przeto mniej potrzeba wysiłku, chociaż więcej czasu ażeby od dziennego obrotu słońca dojść do obliczenia zaćmień niż do tego, ażeby dobrze zrozumieć dzień i noc.

Słońce obracając się dokoła ziemi tym samym opisuje krąg, a wszelki krąg musi mieć środek; wiemy już o tym. Środka tego nie można widzieć, znajduje się bowiem wewnątrz ziemi, ale mo żna oznaczyć na powierzchni dwa przeciwległe punkty, które go wyznaczają; pręt, przechodzący przez te dwa punkty i środek I przedłużony aż do sklepienia niebios z jednej i drugiej strony, będzie osią świata i dziennego ruchu słońca. Kula nadziana na drut i obracająca się na nim wyobraża sklepienie niebios obracające się dokoła osi, dwa końce pręta są to dwa bieguny. Dziecko będzie miało wielką ochotę poznać jeden z tych biegunów; pokazuję mu go tedy w ogonie Małej Niedźwiedzicy. Oto rozrywka na noc; zwolna zapoznajemy się z gwiazdami, a stąd rodzi się pierwsza chęć zapoznania się z planetami i. obserwowania gwiazdozbiorów.

Widzieliśmy wschód słońca na św. Jana; będziemy go widzieli również na Boże Narodzenie albo w inny jaki piękny dzień zimowy; bo, jak wiadomo, nie jesteśmy leniwi, a mróz jest dla nas. igraszką.. Pamiętam o tym, ażeby tę powtórną obserwację dokonać z tego samego miejsca, w którym zrobiliśmy pierwszą i jeżeli zręcznie naprowadzimy myśl, to jeden lub drugi z nas zawoła z pewnością: Ach, ach, to dopiero zabawne! Słońce już nie wschodzi w tym samym miejscu! Tutaj są dawne znaki, któreśmy ustalili, a teraz wzeszło ono tam, itd. Istnieje tedy wschód letni i wschód zimowy, itd. Młody nauczycielu, jesteś oto na właściwej drodze. Przykłady te winny ci wystarczyć, ażeby bardzo, jasno wytłumaczyć sferę nieba, przyjmując ziemię za ziemię,. a słońce za słońce.

W ogóle nie podawaj nigdy znaku za rzecz, którą oznacza, chyba że jest zupełnie niemożliwe pokazać ją samą; znak bowiem pochłania uwagę dziecka i każe mu zapomnieć o przedmiocie, który przedstawia.

Sfera armiralna wydaje, mi się przyrządem źle pomyślanym i wykonanym w niewłaściwym stosunku. To skrzyżowanie kół i niezrozumiałych figur, które się na niej oznacza, nadaje jej wygląd dziwaczny, odstraszający umysł dziecka. Ziemia jest zbyt mała, koła zbyt wielkie i zbyt liczne; niektóre z nich, na przykład kolury, są zupełnie zbyteczne; grubość tektury nadaje im. wygląd, który każe je brać za krążące masy, istniejące w rzeczywistości; a kiedy powiadasz dziecku, że kręgi te istnieją jedynie w wyobraźni, nie wie ono, co widzi, i przestaje rozumieć.

Nie umiemy nigdy postawić się na miejscu dzieci; nie wchodzimy w ich sposób myślenia i przypisujemy im swój własny;, a idąc za biegiem własnych swoich rozumowań wiążemy w ich. głowach łańcuchami prawd jedynie szeregi bredni i błędów.

Toczą się spory, czy przy studiowaniu nauk wybierać analizę czy syntezę. Nie zawsze istnieje konieczność wybierania. Czasami można w tych samych badaniach rozkładać i składać i prowadzić dziecko metodą nauczającą, podczas gdy jemu samemu, wydaje się, że właśnie analizuje. Wtenczas przy jednoczesnym, użyciu analizy i syntezy jedna służyć by mogła drugiej za dowód. Wychodząc z dwóch przeciwnych punktów jednocześnie i wiedząc, że przebiega tg samą drogę, dziecko byłoby bardzo zdziwione dojściem do tego samego wniosku, a zdziwienie to byłoby wysoce przyjemne. Chciałbym na przykład ująć geografię z tych dwu stron i do nauki o obrocie kuli ziemskiej dodać pomiar jej części zaczynając od miejsca naszego zamieszkania. Podczas kiedy uczeń zapoznaje się ze sferą niebieską i w ten sposób przenosi się w niebiosa, doprowadź go do podziału ziemi i wskaż mu przede wszystkim miejsce jego pobytu.

Niech dwoma pierwszymi pojęciami geograficznymi będą: miasto, w. którym mieszka, i letnia willa ojca, potem miejscowości leżące pomiędzy tymi punktami, następnie sąsiednie rzeki, wreszcie kierunek słońca i sposób znajdowania stron świata. Tu właśnie leży punkt główny. Niechaj sam wykona mapę tego wszystkiego; mapę prostą bardzo i złożoną początkowo z dwóch tylko przedmiotów, do których po trochu dodaje inne, w miarę tego, jak poznaje lub ocenia odległość ich i położenie. Widzisz teraz, ile korzyści (przysporzyliśmy im z góry, ucząc go zastępować busolę oczyma.

Pomimo to trzeba go będzie, oczywiście, po trosze prowadzić, ale bardzo nieznacznie, tak żeby tego nie spostrzegł. Jeżeli myli się, zostaw go, nie poprawiaj jego błędów; czekaj spokojnie, aż będzie w możności sam je zauważyć i sprostować; albo, co najwyżej, przy sprzyjającej sposobności postaw sprawę tak, żeby sam odczuł pomyłkę. Gdyby się nigdy nie mylił, nie uczyłby się tak dobrze. Zresztą, nie chodzi o to, żeby znał dokładnie topografię okolicy, ale żeby zrozumiał sposób zapoznania się z nią; nie chodzi o to, by miał w głowie mapy, byle tylko dobrze pojmował, co przedstawiają i miał jasne pojęcie o tym, na czym polega sztuka ich układania. Zwróć uwagę na różnicę, która zachodzi pomiędzy uczonością twego ucznia a niewiedzą mojego. Twój zna mapy, a mój układa je. Oto nowe ozdoby do jego pokoju.

Pamiętaj zawsze, że treścią mojego założenia nie jest uczenie chłopca wielu rzeczy, ale baczenie, by do mózgu jego przenikały jedynie myśli trafne i jasne. Gdyby nawet czego nie wiedział, mało mi na tym zależy, byleby się tylko nie mylił; wkładam mu prawdy do głowy po to jedynie, by go zabezpieczyć przeciw błędom, których nauczyłby się zamiast nich. Rozum, rozsądek przychodzą zwolna, przesądy zaś przybiegają tłumnie; od nich to należy go chronić. Ale jeżeli rozpatrujesz naukę samą w sobie, pogrążasz się w morze bez dna, beż brzegów, najeżone skałami, którego nie przebędziesz nigdy. Kiedy widzę, jak człowiek ogarnięty miłością nauk daje się unieść ich wdziękom i przerzuca się od jednej do drugiej nie umiejąc zatrzymać się, zdaje mi się, że widzę dziecko, które zbiera muszelki na brzegu morza, i które uzbierawszy tyle, ile zdoła unieść, spostrzega inne jeszcze, porzuca pierwsze, potem wraca do nich, aż zmęczone ich obfitością i nie wiedząc, co wybrać, kończy tym, że porzuca wszystkie i wraca z pustymi rękami.

W pierwszym okresie życia czas był długi; myśleliśmy o tym tylko, by go stracić, lękając się źle go użyć. Teraz jest wprost przeciwnie i nie starcza go nam do zrobienia wszystkiego, co byłoby pożyteczne. Pomyśl, że zbliżają się namiętności i że gdy tylko zastukają do drzwi, uczeń twój poświęci im całą uwagę. Spokojny wiek rozumu jest tak krótki, tak szybko przemija, tyle ma innych niezbędnych potrzeb, że szaleństwem jest chcieć, by. wystarczył do uczynienia dziecka uczonym. Nie chodzi bynajmniej o to, by je wykształcić w naukach, ale o to, by je w nich rozmiłować i wskazać mu metodę ich poznawania, kiedy to zamiłowanie będzie bardziej rozwinięte. Jest to zupełnie niewątpliwie podstawowa zasada wszelkiego dobrego wychowania.

Jest to również czas, by zwolna przyzwyczajać ucznia do skupiania uwagi na danym przedmiocie, ale nie powinien to być nigdy przymus; przyjemność jedynie albo chęć powinna wpływać na to natężenie uwagi; trzeba się usilnie starać, by go to nie trudziło lub nie dochodziło do znudzenia. Miej tedy zawsze baczne oko i cokolwiek miałoby się stać, porzucaj wszystko, zanim się chłopiec znudzi; bo nigdy nie chodzi tyle o to, by się uczył, ile to, żeby nic nie robił niechętnie.

Jeżeli sam zadaje pytania, odpowiadaj tyle tylko, ile potrzeba, by pobudzić jego ciekawość, nie zaś nasycić ją, zwłaszcza jeżeli spostrzegasz, że zamiast pytań rzeczowych zaczyna ględzić

męczyć cię głupimi pytaniami, zatrzymaj się niezwłocznie w tym przekonaniu, że w takim razie nie chodzi mu o rzecz, ale o to, by za pomocą tych pytań mieć cię na swoje usługi. Należy mniej zważać na słowa, które wymawia, niż na motywy, które je wywołują. Przestroga ta, mniej dotychczas potrzebna, nabiera wielkiej wagi, gdy tylko dziecko zaczyna rozumować.

Istnieje związek między prawdami powszechnymi, dzięki któremu wszystkie nauki łączą się ze sobą na podstawach ogólnych i który decyduje o kolejności ich rozwoju: na związku tym opiera się metoda filozofów. Tutaj, jednak nie o to chodzi. Chodzi o związek istniejący między przedmiotami, łączący je pomiędzy sobą i prowadzący od jednego do drugiego. Większość ludzi przy poznawaniu przedmiotów trzyma się tego właśnie porządku, a jest on najbardziej potrzebny dzieciom.

Rysując mapę dla orientacji trzeba zaznaczyć południki. Dwa punkty przecięcia między jednakowymi cieniami z orana i wieczorem dają doskonały południk dla trzynastoletniego astronoma. Ale południki te zacierają się; trzeba czasu, by je oznaczyć; zmuszają one do pracy stale w tym samym miejscu: tyle zabiegów, tyle trudności znudzi go wreszcie. Przewidzieliśmy to; staramy się zapobiec temu z góry.

I oto znowu zapuszczam się w długie i drobiazgowe szczegóły. Czytelnicy, słyszę szemranie wasze i stawię im czoło; nie mam zamiaru poświęcić niecierpliwości waszej najważniejszego rozdziału tej książki. Bądźcie cierpliwa dla moich rozwlekłości, bo co do mnie, znoszę cierpliwie wasze skargi.

Od dawna zauważyliśmy, uczeń mój i ja, że bursztyn, szkło, wosk, słowem różne ciała, pod wpływem, potarcia przyciągają słomki i że inne nie przyciągają ich. Przypadkowo znajdujemy ciało mające dziwniejszą jeszcze własność: mianowicie przyciągania opiłek i innych źdźbeł żelaza. Jakże długo cecha ta zajmuje nas, jakkolwiek nie znajdujemy w tym nic ponadto! Spostrzegamy wreszcie, że udziela się ona samemu żelazu magnesowanemu w pewien sposób. Pewnego dnia idziemy na jarmark ; kuglarz, jarmarczny kawałkiem chleba przyciąga woskową kaczkę pływającą po misce ż wodą. Jakkolwiek mocno zdziwieni, nie mówimy jednak, że to czarownik, nie wiemy bowiem, co to takiego czarownik. Uderzani ciągle skutkami, których przyczyn nie znamy, nie spieszymy się sądzić o niczym i pozostajemy spokojnie w nieświadomości, dopóki nie znajdziemy sposobności wyjścia z niej.

Po powrocie do domu, przez ciągłe rozmowy o kaczce z jarmarku wbijamy sobie w głowę chęć naśladowania sztuczki; bierzemy sporą, dobrze namagnesowaną igłę, oblepiamy ją białym woskiem, z którego staramy się Ulepić podobiznę kaczki, w taki sposób, żeby igła przechodziła przez ciało, a jej koniec stanowił dziób. Umieszczamy kaczkę na wodzie, zbliżamy do dzioba kółko od klucza i widzimy z łatwą do zrozumienia radością, że kaczka nasza płynie za kluczem zupełnie tak, jak tamta na jarmarku płynęła za kawałkiem chleba. Zwrócenie uwagi na to, w jakim kierunku kaczka zatrzymuje się, kiedy ją zostawiamy w spokoju, może być odłożone na inny raz. Na teraz, zajęci wyłącznie swoim przedmiotem, nie żądamy więcej.

Tegoż samego wieczora wracamy na jarmark z przygotowanym chlebem w kieszeniach i jak tylko kuglarz pokazał swoją sztukę, mały mój uczony, który ledwo mógł się powstrzymać, mówi mu, że ta sztuka nie jest wcale trudna i że on sam zrobi toż samo. Kuglarz chwyta go za słowo; chłopiec wydobywa natychmiast z kieszeni chleb, w którym ukryty jest kawałek żelaza; zbliża się do stołu z bijącym sercem; drżąc prawie przysuwa chleb; kaczka podpływa i ciągnie za nim, chłopiec wybucha krzykiem i drży z radości. Klaskania, okrzyki tłumu przyprawiają go o zawrót głowy, nie posiada się z radości. Kuglarz zdumiony zbliża się jednak, by go uściskać, by mu powinszować, i zaprasza. go, by również jutro zaszczycił go swą obecnością, dodając, że postara się zebrać większy jeszcze tłum, który będzie oklaskiwać jego zręczność. Mały mój przyrodnik Wbity w dumę ma ochotę opowiadać, ale zamykam mu usta i uprowadzam go obsypanego pochwałami.

Aż do dnia następnego chłopiec liczy chwile ze śmiesznym niepokojem. Zaprasza każdego, kogo spotka; chciałby, żeby cały rodzaj ludzki był świadkiem jego sławy; z trudem doczekać się może godziny, wyprzedza ją, w najwyższym pośpiechu biegniemy na oznaczone miejsce; sala jest już pełna. Kiedy wchodzimy, młode serce napełnia się radością. Inne sztuki wypadają wcześniej; kuglarz przechodzi samego siebie, dokonywa dzieł zadziwiających. Chłopiec niczego nie widzi; niepokoi się, poci, ledwo dyszy; przez cały czas porusza w kieszeni swój kawałek chleba ręką drżącą z niecierpliwości. Wreszcie przychodzi jego kolej; mistrz pompatycznie anonsuje go publiczności. Zbliża się, nieco zawstydzony wydobywa swój chleb...... O, zmienności rzeczy ludzkich!

Kaczka, wczoraj tak oswojona, dzisiaj stała się dzika. Zamiast nadstawić dziób, odwraca się ogonem i ucieka; unika chleba i ręki, która go podaje, równie usilnie, jak poprzednio dążyła za nim. Po tysiącznych nieudanych i wyśmianych próbach chłopiec skarży się, powiada, że go oszukano, że zamiast tamtej podstawiono inną kaczkę, i twierdzi, że tej nie uda się przyciągnąć nawet samemu kuglarzowi.

Kuglarz nic nie mówiąc bierze kawałek chleba i podsuwa go kaczce; kaczka niezwłocznie zaczyna ciągnąć za chlebem i zbliża się do ręki, która go cola. Chłopiec bierze ten sam kawałek chleba, ale wbrew przewidywaniom próba nie udaje się lepiej niż poprzednio: kaczka śmieje się z niego i tańczy dokoła na misce; biedak oddala się wreszcie mocno zmieszany, nie śmiać narażać się więcej na drwiny.

Wtenczas kuglarz bierze kawałek chleba przyniesiony przez chłopca i używa go z równym powodzeniem jak swego własnego, wyciąga z niego przy wszystkich żelazo; nowe wybuchy śmiechu na nasz koszt; potem tym wypróżnionym chlebem przyciąga kaczkę jak poprzednio. Robi toż samo z innym kawałkiem ukrojonym w obecności wszystkich przez osobę trzecią; robi to samo rękawiczką, palcem; wreszcie oddala się na środek sali i tonem napuszonym, właściwym tym ludziom, oświadczając, że kaczka będzie posłuszna jego głosowi zarówno jak ruchom, przemawia do niej i kaczka jest posłuszna; każe jej zwrócić się na prawo — i zwraca się na prawo, wrócić — i wraca, kręcić się — i kręci się; ruchy są równie szybkie jak rozkazy. Podwojone oklaski są obelgą względem nas. Usuwamy" się. niepostrzeżenie i zamykamy się w swoim pokoju nie opowiadając o naszym powodzeniu, jakeś my to sobie byli przyrzekli. Nazajutrz rano ktoś stuka do naszych drzwi, otwieram, to nasz kuglarz. Skarży się skromnie na nasze zachowanie.

— Cóż nam zrobił, ażeby nas skłonić do odsłaniania jego sztuczek i do pozbawiania go zarobku? Cóż tak cudownego jest w przyciąganiu woskowej kaczki, ażeby kupować ten zaszczyt kosztem zarobków uczciwego człowieka? Zaręczam panom, że gdybym posiadał inne uzdolnienie, z którego mógłbym żyć, nie przechwalałbym się tym, które mam. Powinniście byli wiedzieć, że człowiek, który życie całe spędził na ćwiczeniu się w tym ubogim rzemiośle, zna się na nim lepiej niż panowie, którzy zajmujecie się nim tylko chwilowo. Jeżeli nie pokazałem panom od razu swoich najlepszych sztuk, to dlatego, że nie trzeba się nierozważnie śpieszyć z wykazywaniem swych umiejętności: staram się zawsze zachować je do nadarzającej się sposobności, zarówno tę, jak i inne jeszcze, by powstrzymać młodych, ciekawskich. Zresztą, moi panowie, gotów jestem z miłą chęcią pokazać wam tajemnicę, która sprawiła wam tyle kłopotu, prosząc, byście jej nie nadużywali na moją niekorzyść i żebyście na drugi raz byli skromniejsi.

Wtenczas pokazuje nam swój przyrząd i widzimy z najwyższym zdumieniem, że polega on po prostu na silnym magnesie poruszanym w sposób niewidoczny przez ukryte pod stołem dziecko.

Człowiek składa swój przyrząd; podziękowawszy mu i przeprosiwszy chcemy mu zrobić podarunek; odmawia:

— Nie, panowie, nie postąpiliście ze mną tak, bym miał od was przyjmować dary; wbrew waszej chęci pozostawiam was dłużnymi; jest to jedyna moja zemsta. Dowiedzcie się, że wspaniałomyślność istnieje we wszystkich stanach; pobieram zapłatę za sztuki, nie za nauki.

Wychodząc zwraca się do mnie osobiście i głośno z naganą:

— Z łatwością — powiada — wybaczam temu dziecku; zgrzeszyło ono nieświadomością. Ale pan, który powinien był znać niewłaściwość jego postępku, dlaczego pozwolił mu pan? Ponieważ mieszkacie panowie razem, więc pan jako starszy powiniem służyć mu opieką i radą; doświadczenie pańskie jest powagą, która powinna go prowadzić. Kiedy dorósłszy wyrzucać sobie będzie błędy młodości; zarzuci panu te z nich o których go pan nieostrzegł .

Odchodzi i pozostawia nas obu mocno zawstydzonych. Robię sobie wyrzuty za moją miękką ustępliwość; przyrzekam dziecku wyrzec się jej innym razem dla jego dobra i uprzedzać go o jego pomyłkach, zanim je popełni; bowiem zbliża się czas, kiedy stosunki nasze zmienią się i kiedy surowość nauczyciela ustąpić będzie musiała uprzejmości towarzysza; ta zmiana musi być dokonana stopniowo; należy wszystko przewidzieć i przewidzieć z bardzo daleka.

Nazajutrz wracamy na jarmark, ażeby zobaczyć sztukę, której tajemnicę poznaliśmy. Z głęboką czcią zbliżamy się do naszego kuglarza—Sokratesa; ledwie śmiemy podnieść nań oczy; obsypuje on nas uprzejmościami i sadowi nas z wyróżnieniem, które nas bardziej jeszcze upokarza. Pokazuje, jak zwykłe, swoje sztuki; ale bawi się i lubuje długi czas sztuką z kaczką, częsta spoglądając ku nam z nader dumną miną. Wiemy wszystko i nie mówimy ani słowa. Gdyby uczeń mój poważył się otworzyć usta byłby godzien pogardy.

Wszystkie szczegóły tego przykładu ważniejsze są, niż się wydaje. Ileż nauk zawarto tu w jednej! Ileż przykrych skutków pociąga za sobą jedno poruszenie próżności! Młody nauczycielu, śledź starannie to pierwsze poruszenie! Jeżeli będziesz umiał wyprowadzić zeń w ten sposób poniżenie, niedolę, bądź pewien, że przez długi czas nie powtórzy się ono. Ileż przygotowań! powiecie. Zgadzam się z tym, a wszystko po to, ażeby zrobić sobie busolę, która zastąpi nam linię południkową.

Dowiedziawszy się, że magnes działa poprzez ciało inne, nie mamy nic pilniejszego, jak zbudować przyrząd podobny do tego; któryśmy widzieli: opróżniony stół, bardzo płytkie naczynie umocowane na tym stole i napełnione wodą, kaczka wykonana nieco staranniej itd. Siedząc częstokroć uważnie swoje naczynie spostrzegamy wreszcie mniej więcej kierunek. Prowadzimy dalej to doświadczenie, badamy ten kierunek, znajdujemy, że biegnie on z południa na północ: nie trzeba więcej; busola nasza jest wynaleziona albo, co na jedno wychodzi: doszliśmy do fizyki.

Istnieją na świecie różne klimaty, a w klimatach tych różne temperatury, pory roku różnią się od siebie bardziej w miarę, jak zbliżamy się do bieguna; wszelkie ciała kurczą się od chłodu i rozszerzają się od gorąca; skutek ten da się łatwiej zmierzyć przy ciałach płynnych i łatwiej dostrzec przy płynach alkoholowych, stąd termometr. Wiatr wieje w twarz: powietrze jest zatem ciałem; odczuwa się je, chociaż nie podobna go dostrzec. Przewróć szklankę w wodzie — woda nie napełni jej, chyba że pozostawiłeś powietrzu możność wyjścia; powietrze może tedy stawić opór. Pogrąż szklankę mocniej — woda zajmie po części miejsce powietrza, ale nie zdoła zająć miejsca tego całkowicie; powietrze może się tedy kurczyć aż do pewnej granicy. Piłka napełniona ściśniętym powietrzem odbija się lepiej niż napełniona wszelką inną materią; powietrze jest tedy ciałem elastycznym. Leżąc w kąpieli podnieś ramię poziomo ponad wodę; poczujesz na nim ciężar; powietrze jest tedy ciałem posiadającym ciężkość. Równoważąc powietrze za pomocą innych płynów można zmierzyć jego wagę; stąd barometr, syfon, wiatrówka, maszyna pneumatyczna. Wszelkie prawa statyki i hydrostatyki dadzą się znaleźć za pomocą podobnie prostych doświadczeń. Za nic na świecie nie chcę po żadne z nich chodzić do gabinetu fizyki doświadczalnej i cały ten aparat narzędzi i przyrządów nie podoba mi się. Pozory naukowości zabijają naukę. Albo wszystkie te przyrządy przerażają dziecko, albo też wygląd ich rozprasza i pochłania uwagę, która skupiona być winna na ich działaniu:

Chcę, byś sam robił wszelkie swoje maszyny- i nie chcę zaczynać od robienia przyrządów przed doświadczeniem; chcę, byśmy przewidziawszy, jakby przypadkowo, doświadczenie, wymyślili po troszku przyrząd, który ma posłużyć do jego sprawdzenia. Wolę, by przyrządy nasze nie były zbyt doskonałe ani zbyt ścisłe, ale byśmy mieli zawsze jasne pojęcie b tym, czym one powinny być i o działaniu, które winno z nich wynikać. Zamiast przynieść wagę na pierwszą lekcję statyki, kładę kij w poprzek oparcia fotela, mierzę długość dwu części kija znajdującego się w równowadze dodając z jednej i z drugiej strony ciężary raz równe, to znowu nierówne i przesuwając kij, o ile to jest niezbędne, znajduję wreszcie, że równowaga wynika ze wzajemnego stosunku między ilością ciężaru a długością dźwigni. I oto młody mój fizyk potrafi sprawdzać wagi, zanim jeszcze je widział.

Bezsprzecznie nabiera się nierównie jaśniejszego pojęcia o rzeczach, które poznało się osobiście, jak o poznanych tylko za pośrednictwem innych; pomijając i to, że nie przyzwyczaja się swego umysłu do niewolniczego poddawania cudzemu zdaniu, nabiera się więcej pomysłowości w znajdowaniu stosunków, wiązaniu myśli, wynajdowaniu narzędzi niż wtedy, kiedy przyjmując wszystko to na wiarę pozwala się umysłowi pogrążyć się w bezczynności; podobnie ciało człowieka ubieranego, obuwanego, obsługiwanego przez służbę i ciągniętego przez konie traci wreszcie siłę zręczność członków. Boileau chełpi się, że nauczył Racine'a rymować z trudem. Pośród tylu podziwu godnych metod skracających studium nauk przydałaby się bardzo jedna, która wskazywałaby sposób nabywania nauki z wysiłkiem.

Największa korzyść z tego rodzaju powolnej i pracowitej nauki polega na tym, że wśród studiów teoretycznych utrzymuje ona ciało w ruchliwości, członki w zręczności i że przyucza rękę do pracy i zajęć pożytecznych. Mnogość narzędzi wynalezionych w celu kierowania doświadczeniami naszymi i zastępowania pewności zmysłów doprowadza do tego, że zaniedbuje się ich ćwiczenie. Kątomierz uwalnia od potrzeby oceniania wielkości kątów; oko, które dokładnie mierzyło odległości, ufa teraz łańcuchowi, który je mierzy zamiast niego; bezmiar uwalnia mnie od określania ręką ciężarów. Im pomysłowsze są narzędzia nasze, tym niezręczniejsze stają się nasze organy; skutkiem gromadzenia do koła siebie przyrządów, nie znajdujemy ich więcej w nas samych.

Ale kiedy w budowę przyrządów tych wkładamy zręczność, która je nam zastępowała, kiedy do ich wykonywania posługujemy się pomysłowością, która potrzebna nam była, by się bez nich obyć, wtenczas zyskujemy nic nie tracąc; dołączamy sztukę do przyrody i stajemy się pomysłowymi nie tracąc na zręczności. Jeżeli, zamiast zasadzać dziecko do książek, zatrudniam je W pracowni, ręce jego pracują na pożytek umysłu: staje się ono filozofem myśląc, że jest tylko rzemieślnikiem.

Wreszcie ćwiczenia, tego rodzaju mają inne jeszcze zastosowanie, o którym pomówię, i okaże się, jak można się wznieść od igraszek filozofii do istotnych czynności człowieka.

Mówiłem już, że wiadomości czysto teoretyczne nie są zgoła odpowiednie dla dzieci, nawet zbliżających się do wieku młodzieńczego; jednak nie wprowadzając ich zbyt daleko w dziedzinę fizyki doświadczalnej zrób tak, by doświadczenia ich wiązały się pomiędzy sobą przez pewien rodzaj dedukcji, ażeby przy pomocy tego związku dzieci mogły pomieścić je w swym umyśle w pewnym porządku i przypominać je sobie w razie potrzeby. Bo dosyć jest trudno, by fakty lub nawet oderwane rozumowania długo pozostawały w pamięci, jeżeli nie ma się czego uchwycić, by je tam wprowadzić.

W badaniu praw przyrody zaczynaj zawsze od zjawisk najzwyklejszych i najuchwytniejszych i przyzwyczajaj ucznia, by; zjawisk tych nie brał za rzeczy przez się zrozumiałe, ale za fakty. Biorę kamień, udaję, że zawieszam go w powietrzu; otwieram rękę, kamień pada. Patrzę na Emila, który ciekawie przygląda się temu, co robię, i pytam go: — Dlaczego ten kamień upadł?

Jakież dziecko pozostawi bez odpowiedzi takie pytanie? Żadne, nawet Emil, jeżeli nie postarałem się usilnie o to, żeby umiał na to nie odpowiedzieć. Wszystkie powiedzą, że kamień spada dlatego, że jest ciężki. A co jest ciężkie? To, co spada. Zatem, kamień spada dlatego, że spada. Tutaj mały mój filozof zatrzymuje się na dobre. I oto pierwszy Wykład systematycznej fizyki; a czy mu przyniesie korzyść w swym rodzaju, czy nie, będzie to zawsze lekcja zdrowego rozsądku.

W miarę jak rozsądek dziecka rozwija się, inne, ważniejsze względy zmuszają nas do staranniejszego wybierania jego zajęć. Odkąd zaczyna na tyle poznawać samego siebie, że pojmuje, na czym polega jego dobre samopoczucie, odkąd tylko może ująć dość złożone stosunki, by sądzić o tym, co mu odpowiada, względnie nie odpowiada, od tej chwili jest ono w możności odczuwać różnicę między pracą a rozrywką i uważać tę ostatnią za wytchnienie po pierwszej. Wtenczas do nauk jego wejść mogą przedmioty istotnie pożyteczne i zmusić je, aby poświęciło im więcej pilności niż zwykłym zabawom. Odradzające się wiecznie prawo konieczności wcześnie uczy człowieka czynić to, co mu jest przykre, ażeby uniknąć zła, które byłoby przykrzejsze jeszcze.. Na tym polega pożytek przezorności; a z przezorności tej, dobrze lub źle uporządkowanej, powstaje cała mądrość i cała nędza ludzka. . . ,

Każdy człowiek chce być szczęśliwy; ale ażeby dojść do tego, trzeba przede wszystkim wiedzieć, co to jest szczęście. Szczęście człowieka prostego równie jest proste jak jego życie: polega ono na tym, by nie cierpieć; polega ono na zdrowiu, wolności i na posiadaniu tego, co jest konieczne. Szczęście człowieka o wysokim poziomie moralnym polega na czym innym; ale tutaj nie o nie chodzi. Nie zdołam nigdy powtarzać dosyć często, że tylko przedmioty czysto materialne mogą zaciekawić dziecko, takie zwłaszcza, w którym nie obudzono próżności i którego nie zepsuto z góry trucizną dbania o zdanie ogółu. Gdy dzieci przewidują potrzebę, zanim ją odczują, inteligencja ich jest już bardzo rozwinięta; zaczynają rozumieć wartość czasu. Trzeba wtedy przyzwyczajać je do wykorzystywania czasu na rzeczy pożyteczne, i to na rzeczy pożyteczne w ich wieku i zrozumiałe dla ich umysłu. Nie należy śpieszyć się z pokazywaniem im tego wszystkiego, co wiąże się z porządkiem moralnym i z pożytkiem społecznym, ponieważ nie są one w możności zrozumienia tego.. Niedorzecznością jest żądać od nich, by przykładały się do rzeczy, o których mówi się im w sposób nieokreślony, że są dla ich dobra, chociaż nie wiedzą, na czym to dobro polega, i o których zapewnią się je, że przyniosą im pożytek w późniejszym wieku, chociaż domniemany ten pożytek nic ich teraz nie obchodzi i nie potrafią go pojąć.

Niechaj dziecko nie robi niczego na słowo: to tylko jest dla niego dobre, co odczuwa ono jako takie. Zmuszając je do wyprzedzania własnego rozumu sądzisz, że jesteś człowiekiem przezornym nie będąc nim bynajmniej. Ażeby uzbroić je w kilka próżnych środków, z których nigdy, być może, nie skorzysta, odbierasz mu najpowszechniejszy z ludzkich środków: mianowicie zdrowy rozsądek; przyzwyczajasz je do tego, by dawało się wiecznie prowadzić, by było zawsze narzędziem w cudzych rękach. Chcieć, by było uległe, gdy jest małe, znaczy to chcieć, by było łatwowierne i dające się oszukać, kiedy dorośnie. Mówisz mu nieustannie: — Wszystko, czego od ciebie żądam, jest dla twego dobra, ale nie możesz jeszcze rozumieć tego. Cóż mi do tego, czy robisz to, czego od ciebie żądam, czy nie, robisz to tylko dla samego siebie. Wszystkimi tymi pięknymi przemowami, z którymi zwracasz się doń teraz, ażeby je nauczyć posłuszeństwa, przygotowujesz powodzenie przemówień, z którymi zwróci się doń kiedyś marzyciel, oszust, szarlatan lub szaleniec, by go pochwycić w swe sidła lub wmówić weń swój obłęd.

Człowiek powinien znać wiele rzeczy, których pożytku dziecko nie zdoła pojąć; ale czy trzeba i czy można, by dziecko uczyło się wszystkiego, co człowiek powinien znać? Spróbuj nauczyć dziecko wszystkiego, co jest pożyteczne dla jego wieku, a przekonasz się, że czas jego będzie więcej niż szczelnie wypełniony. Dlaczego chcesz zasadzać je do nauk stosownych dla wieku, do którego, być może, nie dojdzie, z. uszczerbkiem dla tych, które odpowiednie są dlań obecnie? Ale, odpowiesz, czy znajdzie czas uczyć się tego, co należy wiedzieć wówczas, kiedy trzeba będzie robić z tego użytek? Nie wiem; ale wiem na pewno, że niemożliwe jest nauczyć się tego wcześniej, bo prawdziwymi nauczycielami naszymi są doświadczenia i odczucie, a człowiek odczuwa dobrze to, co jest dlań stosowne, jedynie w warunkach, w których się znalazł. Dziecko wie, że stworzone jest na to, by stać się człowiekiem, a wszelkie pojęcia, jakie mieć może o stanie człowieka dorosłego, są dla niego sposobnościami do nauczenia się czegoś; ale co. do tych stron życia człowieka dorosłego, które są dla niego niezrozumiałe, pozostawać powinno w zupełnej nieświadomości. Cała książka moja jest jedynie ciągłym dowodzeniem tej zasady wychowania.

Skoro tylko udało się nam dać uczniowi naszemu pojęcie o słowie pożyteczny, mamy jedno jeszcze poważne oparcie przy jego wychowaniu, bo słowo to robi nań silne wrażenie, z zastrzeżeniem, że w jego wieku ma ono dla niego znaczenie względne i że widzi w nim tylko stosunek do swego dobra w danej chwili. Na dzieciach waszych słowo to nie robi żadnego wrażenia, bo. nie postaraliście się dać im o tym słowie pojęcia, które byłoby dla nich dostępne, a ponieważ inni biorą zawsze na siebie trud dostarczenia im tego, co jest dla nich pożyteczne, przeto nie potrzebują one nigdy myśleć o tym same i nie wiedzą, co to jest pożytek. .

Na co się to może przydać? Takie jest odtąd słowo uświęcone, słowo odgrywające decydującą rolę we wszelkich czynnościach naszego życia; takie jest pytanie, które następuje stale z mojej strony po jego pytaniu i które służy do powstrzymania tych potoków pytań głupich i nużących, którymi dzieci zarzucają bez przerwy i bez pożytku swoje otoczenie więcej dla wykonywania nad nim pewnego rodzaju władzy niż dla istotnej korzyści. Ten, komu wdrażają jako najważniejszą naukę, że znać należy jedynie to, co pożyteczne, pyta jak Sokrates. Nie rzuci pytania nie uświadomiwszy sobie, że nim je rozstrzygną, zapytają, dlaczego właśnie rzucił to pytanie.

Widzisz, jak potężne środki działania na dziecko daję ci do ręki. Ponieważ nie zna ono przyczyny żadnej rzeczy, od ciebie prawie wyłącznie zależy, by skłonić je do milczenia. Przeciwnie — jaką przewagę dają ci wiadomości i doświadczenie, ażeby wykazać mu pożytek tego, co mu zalecasz! Nie łudź się; stawiać mu pytanie, znaczy to uczyć je, ażeby i ono z kolei tobie je stawiało bądź pewien, że na wszystko, co mu odtąd zalecisz, odpowie niechybnie za twoim przykładem: Na co się to może przydać?

Jest to właśnie pułapka, której uniknięcie najtrudniejsze jest, być może, dla wychowawcy. Jeżeli chcąc się tylko wykręcić dasz; na pytanie dziecka choć jedną odpowiedź, której nie będzie mo zrozumieć, spostrzeże ono, że rozumujesz własnymi, a nie jego pojęciami, i będzie myślało, że to, co mu mówisz, dobre jest dla twego, nie dla jego wieku; nie. będzie ci więcej ufało i wszystko. przepadło. Ale gdzież nauczyciel, który zechciałby pozostać bez odpowiedzi i przyznać się przed uczniem do błędu! Każdy uważa za prawidło nie przyznawać się do tego wtenczas nawet, kiedy myli się istotnie; ja zaś uczyniłbym sobie prawidło z przyznawania się, że jestem w błędzie wtenczas nawet, gdybym miał słuszność, ale gdybym nie mógł uczynić jej dostępną dla dziecka; w ten sposób zachowanie moje, w jego pojęciu zawsze jasne, nie budziłoby nigdy jego podejrzeń i wzbudziłbym w nim więcej zaufania przyznając się do błędów niż ci, którzy błędy swe starają się ukryć.

Przede wszystkim "pomyśl, że rzadko będzie twoją rzeczą zalecać mu to, czego powinno się nauczyć; jego rzeczą będzie pragnąć tego, szukać i znajdować; twoją — uprzystępniać mu to, zręcznie wzbudzać chęć poznania i dostarczać środków do jej zadowolenia. Wynika stąd, że pytania twoje powinny być niezbyt częste, ale dobrze wybrane; a ponieważ będzie ono miało o wiele więcej pytań do postawienia tobie niż ty jemu, przeto będziesz zawsze cokolwiek w ukryciu i częściej mieć będziesz sposobność powiedzieć mu: — Na co może się przydać wiadomość, o którą mnie pytasz?

Ponadto, ponieważ mało zależy na tym, ażeby nauczyło się tego lub owego, byle tylko dobrze pojmowało to, czego się uczy, i jaki można z tego zrobić użytek, przeto jeżeli tylko nie masz odpowiedniego dlań wytłumaczenia tego, co mu mówisz, nie da-

waj mu żadnego. Powiedz mu bez skrupułu: — Nie umiem dobrze odpowiedzieć; byłem w błędzie, dajmy temu spokój. Jeżeli wskazówka twoja była rzeczywiście nie na miejscu, nic nie. szkodzi, by porzucić ją całkowicie; jeżeli zaś była właściwa, znajdziesz wkrótce sposobność, aby dać mu odczuć jej pożytek. Nie lubię wyjaśnień w rozmowach; chłopcy mało na nie zwracają uwagi i nie pamiętają ich zupełnie. Chodzi o fakty przede wszystkim! Nie zdołam nigdy powtarzać dosyć często, że zbyt wielką władzę przypisujemy słowom; nasze gadatliwe wychowanie wyrabia- tylko gadułów.

Przypuśćmy, że w czasie, kiedy zapoznajemy się z biegiem słońca i sposobem odróżniania stron świata, uczeń mój przerywa mi naraz i pyta, na co to wszystko może się przydać. Jakąż piękną przemowę będę miał do niego! Nieprawdaż? Do iluż nauk da mi sposobność odpowiedź na jego pytanie, zwłaszcza jeżeli ma my świadków rozmowy Będę mu oczywiście opowiadał o pożytku podróży, o korzyściach handlu, o wytworach właściwych każdemu klimatowi, o obyczajach różnych narodów, o użyciu kalendarza, o pożytku obliczania pór roku dla rolnictwa, o wiedzy żeglarskiej, o sposobach używanych na morzu i o ścisłym znajdowaniu właściwej drogi w nieznanych okolicach. W wyjaśnieniu moim znajdzie się i polityka, i nauki przyrodnicze, i astronomia, i moralność nawet, i prawo, wszystko wyjaśnione w sposób dający uczniowi ogólny pogląd na te nauki i wielką chęć poznania ich. Gdybym istotnie powiedział to wszystko, zrobiłbym popis wiedzy, z którego uczeń nie zrozumiałby ani jednej myśli. Miałby wielką ochotę spytać jak poprzednio, do czego służy umiejętność określania stron świata; ale nie śmiałby z obawy, bym się nie gniewał. Uważałby za wygodniejsze udawać, że zrozumiał to, czego wysłuchał z musu. Tak prowadzi się świetne wychowanie.

Ale nasz Emil wychowany bardziej po wiejsku, którego tak usilnie wdrażamy do trudnego pojmowania, nie będzie tego wszystkiego słuchał. Za pierwszym słowem, którego nie zrozumie, ucieknie i pocznie uganiać się po pokoju każąc mi przemawiać do samego siebie. Poszukajmy prostszego wyjaśnienia; mój aparat naukowy niezdatny jest dla niego.

Rozpatrywaliśmy właśnie położenie lasu na północ od Montmorency, kiedy mi przerwał swym natrętnym pytaniem: Na co się to przyda? Masz słuszność, powiadam, trzeba o tym dobrze pomyśleć; i jeżeli znajdujemy, że ta praca nie zda się na. nic, nie powrócimy do niej, bo nie brak nam pożytecznych rozrywek.

Zajmujemy się innymi rzeczami i już tego dnia więcej nie mówimy o geografii.

Nazajutrz rano zapraszam go na przechadzkę przed śniadaniem, zgadza się z największą chęcią; dzieci gotowe są zawsze do biegania, a Emil ma dobre nogi. Idziemy do lasu, przebiegamy polanki, błądzimy, nie wiemy, gdzie jesteśmy, i kiedy trzeba wracać, nie możemy znaleźć drogi. Czas mija, nadchodzi upał, jesteśmy głodni; spieszymy się, błądzimy na próżno w jedną i drugą stronę; znajdujemy dokoła las jedynie, gąszcze, polany, żadnej wskazówki, która pozwoliłaby rozpoznać, gdzie jesteśmy. Zgrzani, zmordowani, głodni, błądzimy coraz bardziej. Siadamy wreszcie, by odpocząć i naradzić się. Emil, o którym przypuszczam w tej chwili, że wychowany jest jak inne. dzieci, nie radzi, ale płacze; nie wie, że jesteśmy tuż przed miastem i że zasłaniają nam je tylko zarośla; ale te zarośla są dla niego lasem; człowiek jego wzrostu może się zgubić w krzakach.

Po chwili milczenia powiadam do niego udając zaniepokojenie:

— Kochany Emilu, jakby się stąd wydostać?

Emil (zlany potem i płacząc rzewnymi łzami): Nie wiem. Jestem zmęczony, jestem głodny, spragniony; już nie mam sił.

Jan Jakub: Myślisz, że mnie jest lepiej? Myślisz, że nie płakałbym, gdybym mógł najeść się łzami? Nie chodzi o płacz chodzi o to; żeby rozpoznać, gdzie jesteśmy. Zobacz na swoim zegarku, która godzina.

Emil: Już dwunasta, a ja nic jeszcze nie jadłem.

Jan Jakub: To prawda; już dwunasta, a ja nic jeszcze nie jadłem.

Emil: Ach, jaki pan musi być głodny.

Jan Jakub: Na nieszczęście śniadanie nie przyjdzie tu do mnie. Jest dwunasta; właśnie w tej samej porze obserwowaliśmy wczoraj z miasta położenie lasu. Gdybyśmy mogli w ten sam sposób obserwować z lasu położenie miasta?...

Emil: "Tak; ale wczoraj widzieliśmy las, a stąd nie widać miasta.

Jan Jakub: To właśnie bieda. A gdybyśmy mogli określić położenie miasta nie widząc go?...

Emil: Ach, kochany panie!

Jan Jakub: Mówiliśmy przecież, że las jest...

Emil: Na północ od miasta.

Jan Jakub: Zatem miasto musi być...

Emil: Na południe od lasu.

Jan Jakub: Mamy sposób znalezienia kierunku północnego o dwunastej w południe.

Emil: Tak, z kierunku cienia.

Jan Jakub: Ale południe?

Emil: Jak to zrobić?

Jan Jakub: Południe znajduje się po stronie przeciwnej niż północ.

Emil: To prawda; trzeba tylko poszukać w kierunku przeciwnym do cienia. O! tutaj jest południe! Tutaj jest południe! Miasto jest na pewno w tej stronie; szukajmy z tej strony...

Jan Jakub: Może masz słuszność; idźmy tą ścieżką przez las.

Emil (klaszcząc w ręce i wybuchając krzykiem radości): O! widzę miasto! Widać je całe, całe odsłonięte. Chodźmy na śniadanie, chodźmy na obiad; spieszmy się; astronomia może się na coś przydać.

Zwróćmy uwagę, że jeżeli nie wypowie on tego ostatniego zdania, to je pomyśli; mniejsza z tym, bylebym to nie ja je wypowiedział. Słowem, bądź pewien, że nie zapomni przez całe życie tej nauki, kiedy tymczasem, gdybym mu to wszystko wyłożył na domysł w pokoju, zapomniałby nazajutrz o mojej przemowie. Trzeba przemawiać o ile możności za pomocą czynów, mówiąc tylko to, czego nie można zrobić.

Czytelnik nie sądzi, że mam o nim tak złe wyobrażenie, by dawać mu przykłady z każdej dziedziny nauki: ale o cokolwiek chodziłoby, nie zdołam nigdy dostatecznie ostrzec wychowawcy, by dowody swoje stosował do uzdolnień ucznia; bo raz jeszcze powtarzam, zło leży nie w tym, czego dziecko nie rozumie, ale w tym, co sądzi, że rozumie.

Przypominam sobie, że pragnąc zachęcić dziecko do chemii pokazałem mu kilka przykładów strącania metali, po czym wytłumaczyłem mu, jak się robi atrament. Powiedziałem mu, że czarność pochodzi tu po prostu z żelaza, które wydziela się z siarczanu i które zostaje strącone za pomocą płynu alkalicznego. W trakcie mego uczonego tłumaczenia mały zdrajca zatrzymał mnie nagle swym pytaniem, którego go nauczyłem; znalazłem, się w kłopocie.

Po namyśle jednak powziąłem postanowienie. Kazałem przynieść dobrego wina z piwnicy pana domu i kupić wina najpodlejszego gatunku u szynkarza. Przygotowałem we flaszeczce rozczyn alkaliczny, po czym mając przed sobą w dwóch szklankach te dwa różne wina przemówiłem do dziecka w te słowa:

Często fałszuje się artykuły żywnościowe, ażeby wydawały się. lepsze, niż są w rzeczywistości. Fałszerstwa te oszukują oko i smak; są one jednak szkodliwe i przy całym pięknym pozorze czynią rzecz gorszą, niż była poprzednio.

Fałszuje się zwłaszcza napoje, a w szczególności wina, ponieważ trudniej jest dostrzec oszustwo i daje ono oszustowi większy zysk.

Wina kwaśne fałszuje się za pomocą glejty; glejta jest przetworem ołowiu. Ołów połączony z kwasami wytwarza sól przyjemną w smaku, która odbiera winu jego kwaśność, ale która jest trucizną. Dobrze jest zatem przed wypiciem podejrzanego wina przekonać się, czy nie jest ono zaprawiane glejtą. Oto w jaki sposób rozumuję, aby to odkryć.

Napój winny zawiera nie tylko spirytus palny, jak przekonałeś się o tym z wódki, którą się z niego pędzi; zawiera on jeszcze kwas, co widać stąd, że można z niego ciągnąć również ocet i kamień winny.

Kwas wchodzi w związek z substancjami metalicznymi i łączy się z nimi rozpuszczając je i tworząc złożoną sól; tak na przykład rdza jest niczym innym jak żelazem rozpuszczonym w kwasie, który zawiera się w powietrzu i w wodzie, a grynszpan, jest po prostu miedzią rozpuszczoną przez kwas.

Ten kwas jednak ma więcej jeszcze związku z ciałami alkalicznymi niż z ciałami metalicznymi; tak że przez wpływ ciał alkalicznych na sole złożone, o których ci przed chwilą mówiłem, kwas zmuszony jest porzucić metal, z którym jest w połączeniu, ażeby związać Się z materią alkaliczną.

Wtedy ciało metaliczne oddzielone od kwasu, w którym było rozpuszczone, osadza się i czyni płyn mętnym.

Jeżeli tedy jedno z tych win zaprawione jest glejtą, to glejta rozpuszczona jest w kwasie, który się w winie tym zawiera. Za dodaniem przeto płynu alkalicznego kwas zmuszony będzie porzucić to, co więzi, ażeby połączyć się z tym płynem; ołów, nie trzymany już teraz w stanie rozczynu, wystąpi, zmąci wino i osadzi się wreszcie na dnie szklanki.

Jeżeli w winie nie ma ołowiu lub innego metalu, w takim razie zasada połączy się spokojnie z kwasem, wszystko pozostanie w stanie rozczynu i osad nie utworzy się.

Następnie nalałem płynu alkalicznego kolejno do obu szklanek: wino domowe pozostało czyste i przeźroczyste, drugie zmętniało natychmiast, a po upływie godziny zobaczyliśmy wyraźnie ołów osadzający się na dnie szklanki. Oto jest, powiedziałem, wino prawdziwe i czyste, które można pić, a oto wino fałszowane i trujące. Rozpoznaje się to za pomocą tych samych nauk, o których pożytek zapytywałeś mnie; kto wie dobrze, jak robi się atrament, ten umie również rozpoznawać fałszowane wina.

Byłem bardzo zadowolony z przykładu, a jednak spostrzegłem, że nie -zaciekawił on zbytnio chłopca. Po pewnym dopiero czasie spostrzegłem, że zrobiłem po prostu głupstwo; bo nie mówiąc

tym, że dziecko dwunastoletnie nie było w możności zrozumieć omego objaśnienia, pożytek tego doświadczenia nie -przeniknął do jego umysłu, gdyż skosztowawszy obu win i znalazłszy, że oba są dobre, nie przywiązywało ono żadnego znaczenia do słowa fałszerstwo, które, jak mi się zdawało, wytłumaczyłem mu tak dokładnie.

Inne słowa: niezdrowy, trujący, nie miały dla niego po prostu żadnego znaczenia; myślał on w tym względzie tak zupełnie, jak ów mały historyk powtarzający opowiadanie o lekarzu Aleksandra Macedońskiego; takie są wszystkie dzieci.

Stosunek skutków do przyczyn, w którym nie widzimy związku, rozkosze i męki, o których nie mamy żadnego pojęcia, potrzeby, których nie odczuwaliśmy nigdy, nie istnieją dla nas; niemożliwe jest zachęcić nas przez nie do uczynienia czegokolwiek, co się z nimi wiąże i od nich zależy. W piętnastym roku życia tyleż nas obchodzi szczęśliwość człowieka cnotliwego, co w roku trzydziestym chwała żywota wiecznego. Kto nie pojmuje wartości tych rzeczy, niewiele uczyni, by ich dostąpić; a gdyby je nawet pojmował, nie uczyni wiele, jeżeli ich nie pożąda, jeżeli nie odczuwa, że są mu one w danej chwili przyjemne. Łatwo jest wytłumaczyć dziecku, że to, czego się chce go nauczyć, jest -pożyteczne; ale tłumaczenia do niczego nie doprowadzą, jeżeli nie umie się go przekonać. Na próżno spokojna rozwaga każe nam coś uznawać lub odrzucać; namiętność jedynie popycha nas do działania; a jakże unieść się namiętnością dla korzyści, których się jeszcze nie odczuwa.

Nie pokazuj dziecku nigdy tego, czego nie może widzieć. Dopóki sprawy ludzkie są mu prawie obce,- nie mogąc podnieść go do poziomu człowieka dorosłego obniż dlań człowieka dorosłego do poziomu dziecka. Myśląc o tym, co może mu być pożyteczne w późniejszym wieku, mów o tym jedynie, w czym już teraz dostrzec zdoła pożytek. Zresztą, unikaj starannie porównywania go z innymi dziećmi, współzawodnictwa i rywalizacji; wolę sto razy, żeby się nie nauczyło wcale tego, czego by się nauczyć miało przez zazdrość tylko albo próżność. Będę tylko co roku notował postępy, które zrobiło; będę je porównywał z postępami roku następnego. Powiem mu: — Urosłeś o tyle a tyle cali, przeskakiwałeś przez ten rów, podnosiłeś ten ciężar, rzucałeś kamieniem na taką odległość, przebiegałeś jednym tchem taką przestrzeń itd.; zobaczymy, co zrobisz teraz. W ten sposób pobudzam je nie wywołując u niego zazdrości. Będzie chciało prześcignąć samego siebie i powinno to zrobić: nie widzę w tym żadnego zła, jeżeli będzie współzawodniczyło samo ze sobą.

Nienawidzę książek; uczą one jedynie mówić o tym, czego się nie wie. Powiadają, że Hermes wyrył na kolumnach podstawy nauk, ażeby uchronić odkrycia swoje od potopu. Gdyby je był wdrożył w głowy ludzkie, zachowałyby się one tam przez podanie. Dobrze przygotowane mózgi są pomnikami przechowującymi wiedzę ludzką.

Czy nie ma sposobu zbliżenia do siebie tylu nauk rozproszonych po tylu książkach, zebrania ich razem w jednym przedmiocie wspólnym, który mógłby być wyrazisty, interesujący i mógł by być bodźcem, nawet w tym wieku? Jeżeli można wyobrazić sobie sytuację, w której wszystkie potrzeby wrodzone człowieka ukazują się w sposób uchwytny dla umysłu dziecka i w której środki do zadowolenia tych potrzeb ukazywane są kolejno z tą samą prostotą, to żywe i szczere wyobrażenie takiego stanu powinno być pierwszym ćwiczeniem wyobraźni dziecka.

Widzę już, płomienny filozofie, jak rozpala się i wasza również wyobraźnia. Me zadawajcie sobie trudu: takie dzieło jest już napisane i, bez obrazy dla was, o wiele lepiej, nażbyście zdołali to uczynić, a przynajmniej z większą prawdą i prostotą. Ponieważ nie możemy obyć się bez książek, przeto jest jedna, która, moim zdaniem, stanowi najudatniejszą rozprawę o wychowaniu maturalnym. Książka ta będzie pierwszą, którą mój Emil przeczyta; będzie ona długo stanowiła cały jego księgozbiór i zajmować w nim będzie zawsze ważne miejsce. Będzie ona tekstem, do którego wszystkie rozmowy nasze o naukach przyrodniczych staną się jedynie komentarzami. Będzie ona próbą stanu naszego rozsądku w czasie rozwoju; i dopóki smak nasz nie ulegnie zepsuciu, czytanie książki tej będzie nam zawsze sprawiało przyjemność. Jakąż jest tedy ta cudowna książka? Czy to Arystoteles? czy Pliniusz? czy Buffon? Me. To Robinson Cruzoe.

Robinson Cruzoe na swojej wyspie, sam jeden, pozbawiony pomocy bliźnich i wszelkich narzędzi, a jednak znajdujący możność wyżywienia się i istnienia, zdobywający sobie nawet pewien rodzaj dobrobytu — oto przedmiot ciekawy dla każdego wieku i który tysiącznymi sposobami uczynić można miłym dla dzieci. Oto w jaki sposób urzeczywistniamy wyspę odludną, która początkowo służyła mi za porównanie. Przyznać muszę, że stan ten nie jest stanem człowieka uspołecznionego, nie powinien to być również stan Emila; ale na zasadzie tego właśnie stanu powinien on oceniać wszelkie inne. Najpewniejszym środkiem wzniesienia się ponad przesądy i ułożenia pojęć swoich według istotnych stosunków bytu jest postawienie się w położeniu człowieka odosobnionego i sądzenie wszystkiego  tak, jak człowiek taki sądzić musi mając na względzie swój pożytek.

Powieść ta, oczyszczona ze swoich sztuczności literackich, zaczynająca się od rozbicia okrętu Robinsona i kończąca się przybyciem statku, który go zabiera z jego wyspy, będzie zarazem rozrywką i nauką Emila w okresie, o którym mowa. Chcę, żeby był do głębi przejęty Robinsonem, żeby myślał nieustannie o jego pałacu, o kozach, o plantacjach; żeby nauczył się szczegółowo, nie z książek, ale z rzeczywistości, co trzeba umieć w podobnych wypadkach; żeby się czuł Robinsonem; żeby się widział odzianym w skóry, w wielkiej czapce, z wielką szablą, w całym śmiesznym rynsztunku oprócz chyba parasola, który nie będzie mu potrzebny. Chcę, żeby myślał, jakie środki przedsięwziąć, gdyby mu zabrakło tego lub owego; żeby zastanawiał się nad postępowaniem swego bohatera; żeby szukał, czy nic nie zostało pominięte, czy nie można było postąpić lepiej; żeby uważnie wskazywał błędy Robinsona i. żeby z nich korzystał na wypadek znalezienia się w podobnym położeniu. Bądź przekonany, że Emil marzy o takiej przygodzie; są to prawdziwe zamki na lodzie tego szczęśliwego wieku, w którym nie zna się innego szczęścia nad posiadanie rzeczy niezbędnych oraz wolności.

Jakim niewyczerpanym , źródłem stać się może ta fantazja w rękach człowieka zręcznego, który po to go tylko obudził, żeby wyciągnąć zeń korzyść! Chłopiec chcąc jak najprędzej zgromadzić wszystko niezbędne na swojej wyspie bardziej się będzie spieszył z nauką, niż nauczyciel zdoła nadążyć. Będzie chciał znać wszystko, co jest pożyteczne, i nie będzie chciał wiedzieć nic poza tym; nie będzie nim już trzeba kierować, trzeba go będzie powstrzymywać. Zresztą Spieszmy się umieścić go na tej wyspie, dopóki szczęśliwość jego do tego się ogranicza, bo bliski jest dzień, kiedy nie będzie już chciał mieszkać na niej sam, jeżeli w ogóle będzie chciał tam jeszcze mieszkać, i kiedy Piętaszek, który go teraz zupełnie nie wzrusza, nie wystarczy mu na długo.

Ćwiczenia w rzemiosłach naturalnych, do których jeden człowiek może wystarczyć, prowadzą do ćwiczeń w rzemiosłach przemysłowych wymagających współpracy wielu rąk. Pierwszy ten. rodzaj rzemiosł wykonywany być może przez samotników, przez dzikich; drugi powstać może jedynie w społeczeństwie i czyni je niezbędnym. Dopóki zna się tylko potrzeby cielesne, każdy człowiek wystarcza sam sobie; wprowadzenie zbytku czyni niezbędnym podział pracy, bo jakkolwiek człowiek pracując sam jeden wyrabia tyle tylko, ile potrzeba do wyżywienia człowieka, to jednak stu ludzi pracując wspólnie uzyska wyżywienie dla dwustu.. Skoro tylko część ludzi wypoczywa, konieczne jest, ażeby współpraca rąk pracujących zastąpiła próżniactwo tych, którzy nic nie robią.

Powinieneś starać się przede wszystkim o usunięcie z umysłu: ucznia wszelkich pojęć dotyczących stosunków społecznych, których umysł ten nie zdoła jeszcze pojąć; ale jeżeli związek zachodzący pomiędzy różnymi naukami zmusza cię do wykazania mu: wzajemnej zależności pomiędzy ludźmi, w takim razie zamiast ukazywać mu ją ze strony moralnej, zwróć przede wszystkim całą. jego uwagę na przemysł i rzemiosła mechaniczne, które prowadzą do tego, że ludzie są sobie nawzajem pożyteczni. Prowadząc go z jednej pracowni do drugiej nie pozwalaj mu nigdy przyglądać się pracy nie przykładając do niej ręki samemu ani opuszczać pracowni nie zrozumiawszy dokładnie, po co się robi to wszystko, a przynajmniej to, co zdołał dostrzec. W tym celu pracuj sam dając mu wszędzie przykład; ażeby zrobić z niego majstra, bądź wszędzie czeladnikiem i licz na to, że godzina pracy nauczy go więcej niż cały dzień objaśnień.

Poważanie, którym ogół obdarza różne rodzaje wyrobów, znajduje się w stosunku odwrotnym do ich rzeczywistej wartości. Poważanie to mierzy się wprost ich bezużytecznością i tak być musi. Rzemiosła najpożyteczniejsze przynoszą najmniejsze zyski, ponieważ ilość rzemieślników zależna jest od potrzeb ludzkich. i ponieważ praca niezbędna dla wszystkich musi mieć z konieczności cenę, którą zapłacić może również ubogi. Przeciwnie, ci ważni ludzie, których nazywamy nie rzemieślnikami, ale artystami, pracując wyłącznie dla bogaczów i próżniaków żądać mogą za swe fraszki cen dowolnych; a ponieważ zasługa tych prac bezużytecznych polega całkowicie na mniemaniu ogółu, przeto cena ich jest częścią ich zasług i ceni się je zależnie od tego, ile kosztują. Bogacz przywiązuje do nich znaczenie nie ze względu na ich użytek, ale ze względu na to, że ubogi nie może ich nabyć. Nolo habere bona, nisi quibus populus inviderit.

Cóż stanie się z twymi uczniami, jeżeli pozwolisz im przejąć ten głupi przesąd, jeżeli sam będziesz go popierał, jeżeli zobaczą na przykład, że wchodzisz do jubilera z większym poważaniem niż do ślusarza? Jakiż pogląd mieć będą na istotne znaczenie rzemiosł i rzeczywistą wartość przedmiotów, jeżeli spostrzegą, że ceny przeczą istotnej wartości i że im rzecz jest droższa, tym mniej warta? Z chwilą, kiedy pozwolisz podobnym myślom przeniknąć do ich głowy, porzuć dalsze ich wykształcenie; pomimo twej woli wychowani będą jak wszyscy inni. Straciłeś na próżno czternaście lat zabiegów.

Emil myśląc o urządzeniu swojej wyspy będzie się zapatrywał Inaczej. Robinson oceniłby znacznie wyżej sklep z żelastwem niż ze wszystkimi błyskotkami Saidu. Właściciel pierwszego wydałby mu się człowiekiem godnym szacunku, drugiego zaś drobnym oszustem.

„Syn mój stworzony jest, żeby prowadzić życie światowe. Nie będzie on żył z ludźmi cnotliwymi, ale z lekkomyślnymi; powinien więc znać ich lekkomyślność, ponieważ ona to właśnie prowadzi ich w życiu. Istotna znajomość rzeczy jest dobra, ale znajomość ludzi i ich poglądów jest pożyteczniejsza; bowiem w społeczeństwie ludzkim najważniejszym narzędziem człowieka jest człowiek i najmądrzejszy jest ten, kto umie posługiwać się tym narzędziem najlepiej. Po co dawać dzieciom pojęcie o ustroju urojonym, przeciwnym zupełnie temu, który spotkają w rzeczywistości i do którego będą się musiały zastosować dorósłszy? Pierwsze nauki powinny polegać na tym, żeby je nauczyć rozumu, a następnie — żeby sądzić, na czym polega szaleństwo Innych".

Oto pozorne zasady, na których opierając się fałszywa przezorność ojców pracuje nad tym, by dzieci swe uczynić niewolnikami przesądów, którymi je karmią, i igraszkami szaleńczego wiru, z którego chcą zrobić narzędzie ich namiętności. Ażeby dojść do znajomości człowieka, ile rzeczy trzeba przedtem poznać! Człowiek jest najwyższym przedmiotem, nad którym zastanawia się mędrzec, a chcesz dać go zrozumieć dziecku! Zanim zaczniesz zapoznawać go z uczuciami ludzkimi, naucz pierwej cenić te uczucia. Czy jest to znajomością błędów ludzkich, jeżeli bierze się je za mądrość? Ażeby być cnotliwym, trzeba umieć rozróżnić, co nie jest cnotą. Jakże dziecko twoje pozna człowieka, jeżeli nie umie ani sądzić jego poglądów, ani rozróżniać jego błędów? Jest rzeczą złą wiedzieć, co myśli człowiek, jeżeli nie wie się, czy to, co myśli, jest prawdą czy pomyłką. Naucz je przede wszystkim, czym są rzeczy same w sobie, a nauczysz je potem, czym są one w naszych oczach; w ten sposób dziecko będzie umiało odróżniać mniemania ogółu od prawdy i wznosić się ponad ogół; bo nie zna się bynajmniej przesądów, jeżeli się je przyjmuje samemu, i nie można prowadzić ludu, kiedy się jest doń podobnym. Ale jeżeli zaczynasz od tego, że zapoznajesz dziecko z przyjętymi poglądami nie nauczywszy go oceniać ich, bądź pewien, że cokolwiek byś czynił, przejmie ono te poglądy, i że nie zdołasz wykorzenić ich. Dochodzę do wniosku, że aby uczynić młodzieńca rozsądnym, trzeba dobrze wykształcić jego sąd, zamiast dyktować mu nasz własny. .

Jak widzicie, nie mówiłem dotychczas z uczniem moim o ludziach; jest on zbyt rozsądny, żeby mnie słuchać. Nie odczuwa jeszcze stosunków ze swym gatunkiem na tyle, ażeby mógł według siebie sądzić o innych. Zna jedną tylko istotę ludzką, mianowicie samego siebie; jest nawet bardzo jeszcze daleki od znajomości samego siebie; ale jeżeli rzadko myśli o sobie, to przynajmniej myśli trafnie. Nie wie, jakie stanowisko zajmują w święcie inni, ale odczuwa stanowisko własne i potwierdza je. Zamiast związać go prawami społecznymi, których nie może rozumieć, związaliśmy go więzami konieczności. Jest on jeszcze wyłącznie prawie istotą fizyczną, traktujemy go więc jako taką.

Powinien on oceniać wszelkie ciała przyrody i wszelkie prace ludzkie w związku z własnym pożytkiem, z własnym bezpieczeństwem, z własnym zachowaniem, z własnym dobrem. W ten sposób żelazo powinno być w jego oczach znacznie cenniejsze od złota, a szkło od diamentu; podobnież poważa on znacznie bardziej szewca lub murarza od wszystkich jubilerów razem wziętych; wielką figurą jest dla niego cukiernik; oddałby za niego całą akademię nauk. Złotnicy, rytownicy, pozłotnicy, hafciarze są w jego oczach próżniakami zajmującymi się całkowicie bezużyteczną zabawą; nie ceni zbyt wysoko nawet zegarmistrzostwa. Szczęśliwe dziecko używa czasu nie będąc jego niewolnikiem; korzysta zeń i nie zna jego ceny. Brak namiętności, który sprawia, że czas płynie mu równomiernie, zastępuje mu narzędzie, które pozwalałoby mierzyć go w razie potrzeby Przyjmując, że Emil ma zegarek i że mógłby płakać z jego powodu, przedstawiałem go jako dziecko zwyczajne, by być zrozumiałym. Lecz mój Emil, prawdziwy Emil, tak różny od innych dzieci, nie mógłby tu być przykładem.

Istnieje inny jeszcze porządek, niemniej naturalny i słuszniejszy jeszcze, według którego ocenia się rzemiosła w stosunku do ich niezbędności, na pierwszym miejscu stawiając te, które są najbardziej niezależne, na ostatnim zaś te, które zależne są od większej ilości innych. Kolejność ta, dająca poważny pogląd na porządek istniejący w społeczeństwie, podobna jest do poprzedniej i podlega temu samemu odwróceniu w umyśle ludzkim; tak że użycie surowców przypada na rzemiosła niezaszczytne i mało zyskowne i że im znaczniejszej podlegają przeróbce, tym większą cenę i tym większy zaszczyt przynosi robota. Me badam, czy prawdą jest, że większej wymagają przemyślności i na większe zasługują wynagrodzenie rzemiosła drobiazgowe, nadające ostateczny kształt owym materiałom, niż praca pierwotna, która materiały te przeistacza na użytek ludzki; twierdzę jednak, że w każdej rzeczy rzemiosło najpoważniejsze i najniezbędniejsze zasługuje bez wątpienia na największy szacunek i zasługuje nań tym bardziej, im mniej wymaga rzemiosł pomocniczych. Jest bowiem i bardziej wolne, i bardziej niezależne. Oto prawdziwe zasady oceny rzemiosł i przemysłu; wszystkie inne narzucone są z góry i zależne od mody.

Pierwszym i najbardziej szacunku godnym rzemiosłem jest rolnictwo; postawiłbym kowalstwo na drugim miejscu, ciesiołkę na trzecim i tak dalej. Dziecko nie uwiedzione powszechnymi przesądami tak właśnie będzie sądziło. Ileż to ważnych w tym względzie spostrzeżeń wyciągnie nasz Emil ze swego Robinsona! Cóż pomyśli widząc, że rzemiosła doskonalą się jedynie przez ciągły podział, przez powiększenie do nieskończoności ilości narzędzi? Powie on sobie: — Wszyscy ci ludzie są głupio pomysłowi; zdawałoby się, że boją się, żeby ich ramiona i ich palce na coś się zdały, tyle wynajdują narzędzi, ażeby się bez nich obyć. Ażeby wykonywać jedno rzemiosło, zależni są od tysiąca innych; każdemu rzemieślnikowi potrzebne jest całe miasto. Co do mnie i mego towarzysza, pomysłowość nasza polega na zręczności; robimy sobie narzędzia, które możemy wszędzie nosić ze sobą. Wszyscy ci ludzie, tak dumni ze swych uzdolnień w Paryżu, byliby niczym na naszej wyspie i byliby z kolei naszymi czeladnikami.

Czytelniku, nie uważaj tego wszystkiego jedynie za zręczność ciała i za zwinność rąk naszego ucznia, ale zważ, jaki kierunek nadajemy dziecinnym jego ciekawościom; zważ na rozsądek, wynalazczość, przezorność; zważ, jak kształtujemy jego głowę. We wszystkim, co zobaczy, we wszystkim, co zrobi, będzie chciał wszystko wiedzieć, będzie chciał znać przyczynę wszystkiego; przechodząc od narzędzia do narzędzia będzie chciał zawsze dojść do narzędzia pierwotnego; nie przyjmie nic na podstawie przypuszczenia; odmówiłby uczenia się rzeczy wymagającej uprzednio wiadomości, których nie posiadałby; jeżeli widzi; jak robi się sprężynę, będzie chciał wiedzieć, w jaki sposób stal wydobyta została z kopalni; jeżeli widzi, jak składa się z desek skrzynię, będzie chciał wiedzieć, w jaki sposób zostało ścięte drzewo; jeżeli pracuje sam, nie omieszka powiedzieć sobie przy posługiwaniu się danym narzędziem: — Gdybym nie miał tego narzędzia, jak postąpiłbym, żeby sobie zrobić coś podobnego albo żeby obyć się bez niego?

Zresztą przy zajęciach, które silnie zajmują nauczyciela, trudno jest uniknąć pomyłki polegającej na przypisywaniu dziecku tego samego zamiłowania; bacz, porwany będąc pracą, by dziecko nie nudziło się nie śmiąc tego okazać. Dziecko musi być całkowicie przejęte sprawą; ale ty powinieneś być całkowicie przejęty dzieckiem, śledzić je, podglądać bez przerwy w sposób niedostrzegalny, przeczuwać z góry wszelkie jego uczucia i uprzedzać te z nich, których mieć nie powinno, wreszcie zajmować je w taki sposób, żeby nie tylko czuło się pożyteczne w danej sprawie, ale żeby znajdowało w niej zadowolenie, rozumiejąc dobrze do czego służy jego praca.

Społeczność rzemiosł polega na wymianie pracy, społeczność handlu na wymianie przedmiotów, społeczność banków na wymianie znaków pieniężnych; wszystkie te sprawy wiążą się z sobą i chłopiec powziął już pierwsze o nich pojęcie; założyliśmy pierwsze podwaliny już w najwcześniejszym wieku przy pomocy ogrodnika Roberta.

Pozostaje nam tylko uogólnić obecnie te właśnie pojęcia i rozszerzyć je na inne przykłady, ażeby dać mu pojęcie o układach handlowych, wziąwszy je od niego samego i uczyniwszy je zrozumiałymi przez szczegóły z dziedziny nauk przyrodniczych dotyczące wytworów właściwych każdemu krajowi, przez szczegóły rzemiosł i nauk dotyczące żeglugi, wreszcie przez większe lub mniejsze trudności przewozu, zależnie od odległości miejsca, od" położenia lądów, mórz, rzek itd.

Żadna społeczność nie może istnieć bez wymiany, wymiana bez wspólnej miary, miara wspólna bez równości. W ten sposób wszelka społeczność jako pierwsze prawo posiada umówioną równość bądź między ludźmi, bądź też między przedmiotami.

Równość umowna między ludźmi, bardzo różna od równości naturalnej, zakłada konieczność prawa pozytywnego, tzn. rządu i praw. Polityczne wiadomości dziecka powinny być dokładne i ściśle ograniczone. W sprawach rządzenia znać powinno jedynie to, co odnosi się do prawa własności, o którym ma już jakieś pojęcie.

Równość umowna między przedmiotami stała się przyczyną wynalezienia pieniędzy; pieniądz bowiem jest tylko środkiem porównania wartości różnego gatunku przedmiotu; i w tym znaczeniu pieniądz jest istotnym węzłem społeczeństwa; ale wszystko może być pieniądzem; niegdyś było nim bydło; u wielu ludów są. nim dotychczas jeszcze muszle; żelazo było pieniądzem w Sparcie, skóra była nim w Szwecji, złoto i srebro są nim u nas.

Metale, jako łatwiejsze do przenoszenia, najwcześniej były wybierane jako środek pośredniczący przy wszelkich wymianach; przetopiono metale te na monetę, ażeby uniknąć mierzenia lub ważenia przy każdej wymianie, bo stempel monety jest po prostu stwierdzeniem, że sztuka w ten sposób ostemplowana posiada taką a taką wagę; panujący zaś jedynie posiada prawo bicia momenty dlatego, że on jeden ma prawo wymagać, ażeby świadectwo jego miało powagę w całym narodzie.

Dogodność tego wynalazku, wyjaśniona w ten sposób, zrozumiała jest dla każdego. Trudno jest -porównywać bezpośrednio przedmioty różnego gatunku, na przykład sukno i zboże; ale kiedy znalazło się wspólną miarę, mianowicie pieniądz, łatwo jest fabrykantowi i rolnikowi zestawić wartość rzeczy, które chcą wymienić, z tą wspólną miarą. Jeżeli taka a taka ilość sukna warta jest taką a taką sumę pieniędzy i jeżeli taka a taka ilość zboża warta jest takąż sumę pieniędzy, to wynika stąd, że kupiec otrzymując zboże to za swoje sukno robi sprawiedliwą zamianę. W ten sposób dobra różnych gatunków stają się współmiernymi i mogą być porównywane za pośrednictwem pieniądza.

Nie trzeba iść dalej ani wchodzić w wyjaśnienie skutków moralnych tego ustroju. W każdej sprawie należy koniecznie dobrze wytłumaczyć pożytek, zanim wskaże się nadużycie. Gdybyś chciał wytłumaczyć dzieciom, jak znaki sprawiają, że zaniedbuje się rzeczy, które znaki te przedstawiają; w jaki sposób z pieniądza narodziły się wszelkie urojenia opinii; w jaki sposób kraje bogate w pieniądz biedne są pod wszelkimi innymi względami — znaczyłoby to, że traktujesz te dzieci nie tylko jako filozofów, ale jako ludzi pełnych mądrości; znaczyłoby, że masz zamiar wytłumaczyć im to, co niewielu nawet filozofów pojęło dostatecznie.

Ku iluż godnym poznania przedmiotom zwrócić można w ten sposób ciekawość ucznia nie porzucając ani na chwilę istotnych i materialnych stosunków, które są dlań dostępne, ani nie wprowadzając do jego umysłu pojęć, których nie zdoła zrozumieć! Sztuka nauczyciela polega na tym, ażeby spostrzeżenia ucznia nie zatrzymywały się nad zbędnymi szczegółami, ale aby dotykały nieustannie ogółu stosunków, które powinien z czasem porznąć, aby móc trafnie sądzić o dobrym lub złym ustroju społeczeństwa. Trzeba umieć stosować rozmowy, którymi się go zajmuje, do zakroju umysłu, który mu się nadało. Niejedno pytanie,. które nie dotknęłoby nawet uwagi innego chłopca, będzie męczyło Emila przez sześć miesięcy.

Jesteśmy zaproszeni na obiad do bogatego domu; widzimy przygotowania do uczty, wielu ludzi, wielu lokajów, wiele dań, wytworne nakrycie. Cała ta zastawa, przyjemności i zabawy ma w sobie coś upajającego, co uderza do głowy ludziom nie przyzwyczajonym. Przeczuwam wrażenie, jakie wszystko to wywrze na mego młodego ucznia. Kiedy uczta przeciąga się, kiedy zmieniają się dania, kiedy tysiące olśniewających dowcipów krążą dokoła stołu, nachylam się do jego ucha, i mówię: — Jak sądzisz, przez ile rąk przeszło to wszystko, co widzisz- na tym stole, zanim dostało się tutaj? Jakiż natłok myśli budzę w jego mózgu tymi kilkoma słowy! W jednej chwili opadły opary szału. Chłopiec myśli, zastanawia się, niepokoi, oblicza. W chwili, kiedy filozofowie pobudzeni winem lub może bliskością sąsiadek plotą trzy po trzy i udają dzieci, on filozofuje samotnie w swym kącie; zadaje mi związane z zagadnieniem pytania. Nie odpowiadam mu, odkładam to na później; chłopiec niecierpliwi się, zapomina o jedzeniu i piciu, płonie chęcią wstania od stołu, żeby mnie wypytać do woli. Jakiż świetny przedmiot dla jego ciekawości! Jaki materiał do nauki! Co pomyśli o przepychu, przy swoim zdrowym rozsądku, którego nic nie zdołało skazić, kiedy pojmie, że wszystkie kraje świata powołane tu były do udziału, że dwadzieścia milionów rąk długo, być może, pracowało, że tysiące ludzi straciły, być może, życie, a wszystko to dlatego, żeby mu podać z przepychem w południe to, co wieczorem zostawi w ustępie?

Podpatruj starannie potajemne wnioski, które w głębi duszy wyprowadza ze wszystkich tych spostrzeżeń.. Jeżeli nie strzegłeś go tak dobrze, jak przypuszczam, to może mieć pokusę nadania innego biegu swoim rozmyślaniom i uważania się za ważną osobistość, widząc tyle starań połączonych celem przyrządzenia dlań obiadu. Jeżeli przeczuwasz podobne rozumowanie, możesz je uprzedzić albo przynajmniej zatrzeć niezwłocznie jego wrażenie. Me potrafiąc jeszcze pojmować rzeczy inaczej jak tylko na podstawie materialnego użycia może on sądzić o ich dla siebie stosowności lub niestosowności jedynie na zasadzie skutków dotykalnych. Porównanie prostego wiejskiego obiadu przyrządzonego przez ćwiczenia cielesne, przyprawionego głodem, swobodą, radością, z ciężką i wspaniałą ucztą wystarczy, by dać mu odczuć, że skoro cały aparat uczty nie dał mu żadnej istotnej korzyści i skoro żołądek jego znalazł tyleż zadowolenia przy chłopskim stole, co i przy stole bogacza, zatem nie ma tu żadnej przewagi jednego nad drugim, która stałaby się istotną jego własnością.

Wyobraźmy sobie, co wychowawca może mu powiedzieć w podobnym przypadku. Przypomnij sobie dobrze te dwa obiady I rozstrzygnij, który z nich sprawił ci więcej przyjemności. Przy którym z nich spostrzegłeś więcej radości? Przy którym z nich spożywano z lepszym apetytem, pito weselej, śmiano się serdeczniej? Który z nich trwał dłużej nie wywołując znudzenia ani potrzeby podawania nowych potraw? Jednakże zwróć uwagę na różnicę; ten chleb razowy, który tak ci smakuje, pochodzi ze zboża zebranego przez tego włościanina; jego wino, chociaż proste, ale zdrowe i kojące pragnienie, wyrobione jest przez niego samego w jego winnicy; obrus zrobiony jest z jego konopi uprzedzonych zimą przez jego żonę, córki, służącą; wyłącznie ręce jego rodziny przyrządziły potrawy, najbliższy młyn i sąsiedni jarmark są dla niego granicami świata. Jakąż tedy istotną korzyść przyniosło ci to, czego daleka ziemia i ręka innych ludzi dostarczyły ponadto na ten. drugi obiad? Jeżeli wszystko to nie sprawiło, żebyś, lepiej zjadł, to cóż skorzystałeś na całej tej obfitości?

Co ci z niej pozostało? Gdybyś był panem domu —. może dodać wychowawca — wszystko to pozostałoby dla ciebie jeszcze bardziej obce, bo staranie o to, żeby roztoczyć przed oczyma bliźnich swój przepych, odebrałoby ci resztę rozkoszy; tobie przypadłyby trudy, a im przyjemność.

Przemówienie takie mogłoby być bardzo piękne, ale jest ona zupełnie bez pożytku dla Emila, ponieważ przekracza granice jego umysłu i ponieważ nie należy mu narzucać swoich własnych myśli. Przemów doń tedy prościej. Po tych dwóch próbach spytaj go któregoś dnia: — Gdzie będziemy dzisiaj jedli obiad? Dokoła tej góry srebra pokrywającej trzy czwarte stołu, wśród tych klombów papierowych kwiatów, wśród tych kobiet w wielkich. robronach, które obchodzą się z tobą jak z marionetką i chcą, żebyś mówił to, czego nie wiesz — czy też w tej wiosce stąd o dwie wiorsty, u tych poczciwych ludzi, którzy przyjmują nas z taką. radością i częstują taką dobrą śmietanką? Wybór Emila nie ulega wątpliwości: bo nie jest on ani szczebiotliwy, ani próżny; nie znosi skrępowania, a nasze wyszukane potrawy nie podobają mu się za to zawsze jest gotów biegać po polach i lubi ogromnie dobre owoce, dobre jarzyny, dobrą śmietankę i dobrych ludzi W drodze namysł przychodzi sam przez się. Widzę, że te tłumy ludzi pracujące na te świetne uczty trudzą się na próżno albo że nie myślą wcale o naszych przyjemnościach.

Przykłady moje dobre, być może, dla jednego, będą złe dla tysiąca innych. Jeżeli wniknie się w ich treść, będzie można odmieniąc je w razie potrzeby; wybór zależy od poznania umysłowości danego dziecka, a poznanie jej — od damia jej sposobności przejawienia się. Nikt nie przypuszcza, by w przeciągu trzech lub czterech lat można było dać najszczęśliwiej nawet od natury obdarzonemu dziecku pojęcie o wszystkich rzemiosłach i wszystkich naukach przyrodniczych dostateczne do nauczenia się, ich z czasem bez pomocy innych; ale pokazując mu w ten sposób kolejno wszystkie przedmioty, które powinien znać, daje mu się możliwość rozwinięcia smaku, zdolności, zrobienia pierwszych kroków w kierunku przedmiotu, ku któremu ciągnie go usposobienie, i wskazania nam drogi, którą należy otworzyć przed nim, by pomóc przyrodzie.

Inna jeszcze korzyść wynikająca z tego powiązania wiadomości ograniczonych, lecz prawdziwych, polega na tym, że okazuje mu się je ze strony ich wzajemnych związków i stosunków, że uczy się dziecko poznawać każdą z nich w stosunku do jej wartości i usuwa się przesądy, które większość ludzi ma w stosunku do uprawianych przez siebie zajęć w przeciwieństwie do tych, których nie uczyła się. Kto dobrze widzi porządek całości, ten spostrzega miejsce, które zajmować powinna każda część; jest to człowiek rozsądny; kto dobrze widzi część i kto zna ją gruntownie, może być uczonym; a przypominasz sobie, że dążymy do tego, by powziąć nie tyle wiedzę, ile rozsądek.

W każdym razie metoda moja niezależna jest od moich przykładów; opiera się ona na stopniu uzdolnień człowieka w różnym wieku życia i na wyborze zajęć odpowiadających tym uzdolnieniom. Sądzę, że można by z łatwością znaleźć inną metodę, która zdawałaby się dogodniejszą, ale gdyby była gorzej dostosowana do usposobienia, wieku, płci, wątpię, by mogła mieć równe powodzenie.

Poczynając od tego drugiego okresu skorzystaliśmy z przewagi sił naszych nad potrzebami, ażeby wyjść poza samych siebie; wznieśliśmy się ku niebiosom; zmierzyliśmy ziemię; rozpatrzyliśmy prawa przyrody, słowem, przebiegliśmy całą naszą wyspę, teraz wracamy do siebie; zbliżamy się niepostrzeżenie do miejsca zamieszkania; szczęśliwi w chwili powrotu, że nie znaleźliśmy go w posiadaniu wroga, który nam grozi i który gotuje się zawładnąć nim.

Cóż pozostaje nam czynić po obejrzeniu tego wszystkiego, co nas otacza? Zużytkować na swoje potrzeby to, co możemy sobie przyswoić, i wykorzystać ciekawość naszą na rzecz naszego dobrobytu. Dotychczas robiliśmy zapasy najróżniejszych narzędzi nie wiedząc, które z nich będą nam potrzebne; możliwe jest, iż narzędzia nasze, niepotrzebne nam samym, będą mogły służyć innym; możliwe jest z kolei, że potrzebne nam będą narzędzia innych. W ten sposób wszyscy wyszlibyśmy dobrze na tych wymianach; ale ażeby ich dokonać, trzeba znać nawzajem potrzeby swoje; trzeba, by każdy wiedział, co posiadają inni przydatnego dlań i co może ofiarować w zamian. Przypuśćmy, że jest dziesięciu ludzi, z których każdy ma dziesięć rodzajów potrzeb. Trzeba, by każdy zajął się dziesięcioma rodzajami pracy, ażeby zdobyć to, co mu jest niezbędne; jednak z powodu różnicy uzdolnień jednemu udawać się będzie gorzej jedna z tych robót, innemu druga. Wszyscy uzdolnieni będąc do różnych rzeczy wykonywać będą te same i będą źle obsłużeni. Połączmy tych dziesięciu ludzi w towarzystwo i niech każdy przyłoży się dla siebie samego i dla dziewięciu pozostałych do zajęcia, które odpowiada mu najlepiej — każdy korzystać będzie z uzdolnień innych, jak gdyby sam miał je wszystkie, każdy doskonalić będzie uzdolnienia swoje przez ciągłe ćwiczenie; i będzie tak, że wszyscy dziesięciu, doskonale zaopatrzeni, mieć będą jeszcze nadmiar dla innych. Oto. widoczna zasada wszystkich instytucji naszych; nie do mnie należy badać ten ich wynik; uczyniłem to w innym piśmie .

Na tej zasadzie człowiek, który chciałby uważać się za istotę odosobnioną, z niczym nie związaną i samej sobie wystarczającą, byłby po prostu nędzarzem. Nie mógłby nawet wyżywić się; bowiem znajdując całą ziemię pokrytą moim i twoim i nie posiadając nic. własnego prócz swego ciała, skąd wziąłby to, co mu jest niezbędne?. Wychodząc ze stanu przyrody zmuszamy również i bliźnich naszych do wyjścia zeń; nikt nie może pozostawać w tym stanie wbrew innym; a chcieć pozostać w stanie tym bez możności życia w nim, znaczyłoby to właściwie wyjść zeń; pierwszym bowiem prawem natury jest troska o samozachowanie.

W ten sposób układają się zwolna w umyśle, dziecka poglądy na stosunki społeczne, zanim jeszcze nawet może być czynnym członkiem społeczeństwa. Emil widzi, że ażeby mieć potrzebne narzędzia, musi mieć również narzędzia potrzebne innym, za pomocą których mógłby otrzymać w zamian rzeczy niezbędne dla siebie, ale będące w ich posiadaniu. Z łatwością doprowadzam go do odczucia potrzeby tych wymian i do możności korzystania z nich. .

— Ekscelencjo, ja muszę żyć — mówił pewien nieszczęsny autor pamfletów do ministra, który wyrzucał mu nikczemność jego rzemiosła. — Nie widzę w tym konieczności — odpowiedział mu chłodno dygnitarz; odpowiedź ta, doskonała ze strony ministra, byłaby dzika i fałszywa w każdych innych ustach. Każdy człowiek musi, żyć. Argument ten, któremu każdy nadaje większą lub mniejszą siłę, zależnie od słabszego- lub mocniejszego uczucia ludzkości, zdaje mi się nieodparty dla tego, kto stosuje go do samego siebie. Ponieważ ze wszystkich wstrętów, które nam daje przyroda, najpotężniejszy jest wstręt śmierci, przeto wynika stąd, że wszystko dozwolone jest temu, kto nie ma innych środków do życia; Zasady, które człowieka cnotliwego uczą gardzić życiem I poświęcać je dla. obowiązku, dalekie są bardzo od tej pierwotnej prostoty. Szczęśliwe ludy, wśród których można być dobrym bez wysiłku i sprawiedliwym bez cnoty! Jeżeli istnieje na świecie kraj tak nędzny, że nikt nie może w nim żyć nie czyniąc źle, gdzie obywatele są łotrami z konieczności, to należy wieszać nie przestępcę, ale te go, kto zmusza bliźniego, żeby nim został.

Skoro tylko Emil będzie wiedział, czym jest życie, pierwszym moim staraniem będzie nauczyć go, jak je zachować. Dotychczas nie rozróżniałem stanów, stanowisk, majątków i nie będę ich rozróżniał nadał, ponieważ człowiek jest ten sam we wszelkim stanie; ponieważ bogacz nie ma większego żołądka niż biedak i nie trawi lepiej od niego.; ponieważ pan nie ma rąk dłuższych ani mocniejszych niż niewolnik; ponieważ człowiek wysoko postawiony nie jest wyższy od człowieka z ludu i ponieważ wreszcie potrzeby naturalne są wszędzie te same, a zatem i środki do ich zadowolenia powinny być wszędzie równe. Dostosuj wychowanie człowieka do człowieka, a nie do tego, co nim nie jest. Czy nie widzisz, że pracując nad przygotowaniem go do jednego wyłącznie stanu czynisz go niezdolnym do żadnego innego i że jeżeli los tak zechce, praca twoja posłuży do tego jedynie, by go uczynić nieszczęśliwym? Cóż jest śmieszniejszego niż wielki pan, który stał się nędzarzem i który w nędzy swojej zachował przesądy swego pochodzenia? Cóż jest nikczemniejszego niż zubożały bogacz, który pamiętając o wzgardzie należnej ubóstwu sądzi, że stał się ostatnim z ludzi? Pierwszy z nich ma jedyne źródło dochodu w rzemiośle publicznego oszusta, drugi w stanowisku płaszczącego się lokaja, z tym pięknym frazesem: muszę żyć.

Ufasz obecnemu porządkowi społecznemu nie myśląc o tym, że porządek ten podległy jest nieuniknionym przewrotom i że niemożliwością jest przewidzieć lub uprzedzić przewrót, który dotyczyć może twoich dzieci. Wielki staje się małym, bogacz ubogim, panujący — poddanym; czyliż tak rzadkie są ciosy przeznaczenia, byś mógł uważać się za zabezpieczonego od nich? Zbliżamy się do stanu przełomowego i do wieku rewolucji Kto może cię upewnić, czym wówczas będziesz? Co ludzie uczynili, ludzie mogą zburzyć; przyroda jedynie pisze niezatartymi głoskami, ale przyroda nie tworzy ani panujących, ani bogaczów, ani wielkich panów. Cóż tedy uczyni w upadku ten satrapa, którego wychowałeś dla wielkości jedynie? Co uczyni w ubóstwie ten" zdzierca, który umie żyć tylko z pieniędzy? Co uczyni pozbawiony będąc wszystkiego ten pyszny głupiec, który nie umie zrobić użytku z własnej osoby i który całą swą istotę wkłada w to, co mu jest obce? Szczęśliwy, kto w takiej chwili potrafi porzucić stan, który jego samego porzuca i wbrew losowi pozostać człowiekiem! Można chwalić ile się chce tego zwyciężonego króla, który ginie dobrowolnie pod szczątkami swego tronu; co do mnie, gardzą nim; widzę, że istnieje on tylko dzięki swej koronie i że jest niczym, jeżeli nie jest królem; ale ten, kto straciwszy ją umie się bez niej obyć, stoi wyżej od niej. Ze stanowiska króla, które zajmować może tchórz, nikczemnik, szaleniec równie dobrze jak ktoinny, wstępuje on na stanowisko człowieka, które tak niewielu  ludzi piastować potrafi. Wtenczas to przezwycięża on los, stawi mu czoło, nie zawdzięcza nic nikomu, prócz samemu sobie; a kiedy nic nie pozostaje mu do pokazania prócz samego siebie, nie jest bynajmniej nikim; jest kimś! Tak, wolę stokroć króla Syrakuz na stanowisku nauczyciela szkolnego w Koryncie lub króla macedońskiego jako pisarza sądowego w Rzymie, od Tarkwiniusza nie wiedzącego co począć, jeżeli nie panuje, lub spadkobiercy posiadacza trzech królestw będącego igraszką każdego, Łomu spodoba się znieważyć jego nędzę, błądzącego od dworu do dworu, szukającego wszędzie pomocy, a spotykającego wszędzie zniewagi z tego powodu, że zna jedno tylko rzemiosło, które nie jest w jego rozporządzeniu.

Człowiek i obywatel, kimkolwiek byłby, może oddać społeczeństwu jedno tylko dobro, mianowicie samego siebie; wszelkie inne jego dobra znajdują się w posiadaniu społeczeństwa mimo jego woli; a jeżeli człowiek jest bogaty, to albo nie korzysta ze swych bogactw, albo też społeczeństwo korzysta z nich z nim razem. W pierwszym przypadku kradnie on innym to, czego sam sobie odmawia; w drugim nie daje im nic. W ten sposób pozostaje całkowicie dłużnikiem społeczeństwa, o ile płaci jedynie swoim majątkiem. Ale ojciec mój zdobywając ten majątek służył społeczeństwu... Niech będzie; spłacił on własny swój dług, ale nie twój. Winien jesteś bliźnim więcej niż gdybyś się urodził bez majątku, ponieważ urodziłeś się uprzywilejowany. Nie jest sprawiedliwe, by to, co jeden człowiek zrobił dla społeczeństwa, zwalniało drugiego od obowiązków względem niego; każdy człowiek bowiem, obowiązany będąc do oddania społeczeństwu całej swej osoby, płacić może tylko za siebie i żaden ojciec nie może przekazać synowa prawa do tego, żeby być bezużytecznym dla bliźnich; a jednak robi on to właśnie przekazując synowi bogactwa swoje, które są dowodem i zapłatą pracy. Kto zjada w bezczynności to, czego sam nie zarobił, kradnie; a rentier, któremu państwo płaci za to, że nic nie robi, niczym się w moich oczach nie różni od zbójcy żyjącego kosztem przechodniów. Poza społeczeństwem człowiek odosobniony, który nic nie jest winien nikomu, ma prawo żyć, jak mu się podoba; w społeczeństwie jednak, gdzie żyje z konieczności kosztem innych, winien im jest w postaci pracy to, co otrzymuje w postaci utrzymania; nie ma tu wyjątków. Praca jest tedy bezwzględnym obowiązkiem człowieka uspołecznionego. Bogaty czy biedny, potężny czy. słaby, każdy obywatel żyjący bez pracy jest oszustem.

Otóż ze wszystkich rodzajów pracy, które mogą dać człowiekowi utrzymanie, najbardziej zbliża go do stanu przyrody praca rąk; ze wszystkich stanów najniezależniejszym od losu i ludzi jest stan rzemieślnika. Rzemieślnik zależny jest tylko od swojej pracy; jest on o tyleż wolny, o ile znowu rolnik jest niewolnikiem: ponieważ ten ostatni zależny jest od swego łanu, którego zbiory dostępne są innym. Nieprzyjaciel, panujący, potężny sąsiad, proces, mogą odebrać mu jego łan; z powodu tego łanu można mu czynić tysiączne trudności. Jeżeli zaś chce się czynić trudności rzemieślnikowi, to nie trudno mu spakować się do podróży; zabiera swoje ręce i odchodzi. Pomimo to rolnictwo jest pierwszym rzemiosłem człowieka; jest to rzemiosło najuczciwsze,. najpożyteczniejsze, a co za tym idzie, najszlachetniejsze. Nie mówię Emilowi: ucz się rolnictwa; zna on je. Oswojony jest ze wszelkimi pracami wiejskimi; zaczął od nich; do nich powraca nieustannie. Powiadam mu tedy: rozwijaj dziedzictwo swych ojców. Ale jeżeli stracisz to dziedzictwo albo jeżeli nie posiadasz go, co zrobisz? Naucz się rzemiosła.

Rzemiosło dla mojego syna! Mój syn rzemieślnikiem! Czy rzeczywiście można myśleć o czymś podobnym! Myślę o tym lepiej niż ty, pani, która chcesz go skazać, by mógł być jedynie lordem, margrabią, księciem, a kiedyś, być może, mniej niż niczym chcę mu dać stanowisko, którego nie może utracić, stanowisko, którym zdobędzie szacunek w każdej epoce; chcę go podnieść do stanu człowieka; i cokolwiek byś mówiła, będzie on miał mniej równych sobie z tego tytułu niż ze wszystkich, które otrzyma od ciebie.

Litera zabija, a duch ożywia. Mniej chodzi o nauczenie się rzemiosła, by je znać, niż o to, żeby przezwyciężyć przesądy, które każą gardzić nim. Nie będziesz nigdy -zmuszony pracować: na życie. Ach, tym gorzej dla ciebie! Ale wszystko jedno; nie pracuj nigdy z konieczności, pracuj dla sławy. Poniż się do stanu: rzemieślnika, ażeby wywyższyć się ponad stan własny. Ażeby poddać sobie los i okoliczności, zacznij od tego, by stać się odnich niezależnym. Ażeby panować za pomocą opinii, zacznij od. tego, by panować nad nią.

Pamiętaj, że nie żądam od ciebie szczególnego uzdolnienia. ale rzemiosła, prawdziwego rzemiosła, sztuki czysto mechanicznej, w której ręce pracują więcej niż głowa i która nie prowadzi do majątku, ale za pomocą której można się bez majątku obyć. W domach, w których nie było mowy o możliwości braku chleba, widywałem ojców doprowadzających przezorność do tego, że do starań o wykształcenie dzieci dołączali troskę o danie im wiadomości, w każdym zdarzeniu dających środki do życia. Przezorni ci ojcowie sądzą, że robią wiele: nie robią oni nic, ponieważ środki, których dostarczyć chcą dzieciom, zależne są od tego samego losu, ponad którym chcą je postawić. Tak że przy wszystkich tych pięknych umiejętnościach, jeżeli ten, który je posiada, nie znajduje się w warunkach sprzyjających ich wykorzystaniu, zginie z głodu tak, jakby nie posiadał ich zupełnie.

Skoro tylko mowa o chytrościach i intrygach, tyleż warte jest posługiwać się nimi w celu utrzymania się przy bogactwach, jak i w celu zdobycia, w nędzy, środków powrotu do stanu pierwotnego. Jeżeli uprawiasz sztuki, których powodzenie zależne jest od twego rozgłosu artysty, jeżeli przygotowujesz się do stanowisk, które otrzymuje się tylko przez poparcie ludzi wpływowych — na cóż zda ci się to wszystko, kiedy słusznie zniechęcony do świata wzgardzisz środkami, bez których nie można zdobyć powodzenia? Zapoznałeś się z polityką i ze sprawami panowania: to doskonale; ale co zrobisz ze swymi wiadomościami, jeżeli nie umiesz dostać się do ministrów, do dam nadwornych, do przełożonych, jeżeli nie posiadasz tajemnicy podobania im się, jeżeli nie. widzą oni w tobie oszusta, który im jest potrzebny? Jesteś budowniczym lub malarzem, dobrze, ale trzeba dać poznać swoje zdolności. Chcesz iść prosto z mostu wystawić pracę swoją w salonie? O, jakże to inaczej idzie! Trzeba należeć do akademii; trzeba być nawet przez nią popieranym, by otrzymać jakieś skromne miejsce na końcu ściany. Porzuć linijkę i pędzel; wynajmij dorożkę i jedź od progu do progu: w taki to sposób zdobywa się sławę. Otóż trzeba ci wiedzieć, że wszystkie te świetne progi mają szwajcarów, którzy rozumieją tylko pewne gesty i których uszy są w rękach. Chcesz uczyć tego, co sam poznałeś, i zostać nauczycielem geografii, matematyki lub języków, muzyki lub rysunków; w tym celu trzeba znaleźć uczniów, a tym samym chwalców. Licz się z tym, że więcej znaczy być szarlatanem niż posiadać znajomość rzeczy i że jeżeli znasz jedynie własne rzemiosło, będziesz zawsze nieukiem.

Zobacz tedy, jak mało pewne są wszystkie te świetne środki i jak potrzebne ci są środki inne, by z tamtych wydobyć korzyść. A przy tym, czym staniesz się w tym podłym poniżeniu? Przeciwieństwa losu niczego cię nie ucząc poniżają cię; będąc bardziej niż kiedykolwiek igraszką opinii, jakże wzniesiesz się ponad przesądy władające twym losem? Jakże zdołasz gardzić nikczemnością i występkiem, który jest ci niezbędny do zdobycia środków? Zależałeś od bogactwa tylko, a teraz zależysz od bogaczów; pogorszyłeś jedynie swoją niewolę i obciążyłeś ją swoją nędzą. Jesteś biedny nie będąc wolny; jest to najgorszy stan, w jaki człowiek popaść może.

Ale jeżeli w razie potrzeby użyjesz swych rąk i ich sprawności dla zdobycia środków do życia, nie. zaś podniosłych wiadomości stworzonych po to, aby żywić duszę a nie ciało, wówczas wszelkie trudności znikną, wszelkie chytrości przeciwników nie zdadzą, się na nic; środki są zawsze gotowe w chwili, kiedy ich chcesz używać. Uczciwość, honor przestają być przeszkodą do życia; nie musisz już być tchórzem i kłamcą wobec możnych, przebiegłym i płaszczącym się wobec łotrów, nikczemnym pochlebcą wobec wszystkich, nie musisz pożyczać lub kraść, co wychodzi na jedno, jeżeli się nic nie ma; zdanie bliźnich nic cię nie obchodzi; nie masz potrzeby przymilać się nikomu, pochlebiać głupcom, walczyć z odźwiernymi, opłacać kurtuzany, a co gorzej, hołdy im składać. Mało cię obchodzi, że łotrzy stoją na czele wielkich spraw; nie przeszkadza ci to w cichym twoim życiu być uczciwym człowiekiem i zarabiać na chleb. Wchodzisz do pierwszego lepszego sklepu, gdzie sprzedają wyroby znanego ci rzemiosła: — Panie majstrze, szukam pracy. — Towarzyszu, siadaj, pracuj. Zanim nadeszła pora obiadowa, zarobiłeś na obiad; jeżeli jesteś pilny i skromny, zanim przejdzie tydzień, zarobiłeś na życie na tydzień następny; żyjesz swobodny, zdrów, prawy, pracowity, uczciwy. Kto w taki sposób spędza czas, ten go nie traci.

Chcę koniecznie, by Emil nauczył się rzemiosła. Uczciwego rzemiosła przynajmniej, powiecie. Co znaczy to słowo? Czy wszelkie rzemiosło pożyteczne dla społeczeństwa nie jest uczciwe? Nie pragnę bynajmniej, by był hafciarzem, złotnikiem ani lakiernikiem, jak tego żąda szlachcic Locke; nie pragnę, by był muzykiem, aktorem lub układaczem książek Co do rzemiosł tych i im podobnych, niechaj obierze to, "które mu się podoba; nie mam zamiaru przeszkadzać mu w niczym. Wolę, by był szewcem niż poetą; wolę, by brukował drogi; niż by malował kwiaty na porcelanie. Ale, powiecie, policjanci, szpiedzy, kaci są ludźmi pożytecznymi. Od rządu jedynie zależy, by nimi nie byli. Dajmy temu jednak spokój; nie wystarcza obrać rzemiosła, trzeba jeszcze, by nie wymagało ono od ludzi, którzy je uprawiają, cech duszy wstrętnych lub niezgodnych z uczuciem ludzkości. Tak więc, powracając do pierwszych słów, obierzmy rzemiosło uczciwe, ale pamiętajmy zawsze, że nie ma uczciwości bez pożytku.

Pewien słynny autor współczesny , którego książki pełne są wielkich pomysłów i spostrzeżeń, złożył przysięgę, tak jak wszyscy duchowni jego wyznania, że nie będzie miał żony; powiadają jednak, że będąc sumienniejszym od innych w sprawie cudzołóstwa postanowił trzymać ładne służące, z którymi w miarę możności naprawiał gwałt zadany rodzajowi swemu, państwu i przyrodzie skutkiem swego zbyt śmiałego zobowiązania. Uważał za obowiązek obywatela dostarczać ojczyźnie innych obywateli; a danina, którą w ten sposób spłacał, powiększała liczebnie klasę rzemieślniczą. Skoro tylko dzieci te dochodziły stosownego wieku, kazał im uczyć się rzemiosła, które im się podobało, wyłączając tylko zajęcia próżniacze, błahe lub podległe modzie, jak perukarstwo, które nigdy nie jest konieczne i które z dnia na dzień stać się może nieużyteczne, dopóki przyrodzie będzie się podobało obdarzać nas włosami.

Oto. jakim duchem winniśmy się powodować przy wyborze rzemiosła Emila; albo raczej nie my powinniśmy dokonywać wyboru, ale on sarn, ponieważ zasady, którymi jest przepojony, do tego stopnia napełniają go wzgardą dla rzeczy bezużytecznych, że nie będzie chciał nigdy tracić czasu na pracę bez wartości i zezna tylko jedną wartość rzeczy, a mianowicie istotny ich pożytek. Odpowiednie jest dla niego takie tylko rzemiosło, które przydałoby się Robinsonowi na jego wyspie.

Pokazując dziecku kolejno wytwory przyrody i sztuki, pobudzając jego ciekawość, idąc za nim tam, dokąd je ona prowadzi, ma się korzyść zapoznawania się z jego zamiłowaniami i skłonnościami i spostrzegania pierwszych iskierek uzdolnienia, jeżeli posiada jakie uzdolnienie zaznaczone wyraźniej. Ale częstym błędem, którego należy się wystrzegać, jest to, że przypisuje się przypadkowe wyniki sile talentu i bierze się za wyraźną skłonność do tej lub innej sztuki zmysł naśladowczy, wspólny ludziom i małpom, a który pociąga bezwiednie jednych i drugie do robienia tego, co widzą, że robią inni, nie wiedząc właściwie, na. co się to zda. Świat pełen jest wyrobników, a zwłaszcza artystów, którzy nie mają bynajmniej zdolności do sztuki przez siebie uprawianej, ale do której skłaniano ich od dzieciństwa bądź pod wpływem przyjętych ogólnie zapatrywań, bądź też myląc się na widok pozornej gorliwości, która pchałaby ich podobnie do każdej innej sztuki, gdyby się z nią w owym czasie byli zapoznali. Jeden słyszy bęben i chce być generałem; inny widzi, jak budują dom i chce być budowniczym. Każdego kusi rzemiosło, któremu się przygląda, jeżeli sądzi, że jest ono otoczone poważaniem. Znałem lokaja, który widząc, że pan jego maluje i rysuje, wmówił sobie, że będzie malarzem i rysownikiem. Z chwilą powzięcia tego postanowienia zabrał się do ołówka, który porzucił po to tylko, by wziąć się do pędzla, tego zaś nie porzucił już nigdy w życiu. Bez nauki i prawideł począł malować wszystko, co mu wpadło pod rękę. Spędził całe trzy lała nad bazgrotami, od których nie mogło go oderwać nic prócz służby, nie zniechęcając się nigdy słabymi postępami wynikającymi z ograniczonych zdolności. Widywałem go przez sześć miesięcy upalnego lata w maleńkim przedpokoju wychodzącym na południe, w którym można się było udusić, jak siedział nie odrywając się przed jakąś kulą, rysując ją, przerysowując, zaczynając raz po raz na nowo, póki nie udało mu się oddać jej okrągłości ku własnemu zadowoleniu. Wreszcie, dzięki przychylności swego pana i wskazówkom pewnego artysty, osiągnął możność porzucenia liberii i mógł żyć z  malarstwa. Do pewnych granic wytrwałość zastąpić może zdolności; osiągnął on te granice i nigdy ich nie przekroczył. Wytrwałość i dobre chęci tego poczciwego chłopca są wysoce chwalebne. Będzie on zawsze budził szacunek cierpliwością swoją, wiernością, dobrymi obyczajami, ale nie namaluje nigdy nic ponad ozdoby pokojowe. Któż nie pomylił się co do swej gorliwości biorąc ją za istotny talent? Co innego jest mieć upodobanie do pewnej pracy, a co innego — być do niej zdolnym. Trzeba znacznie więcej wnikliwości, niż się na ogół sądzi, ażeby upewnić się co do prawdziwych uzdolnień i prawdziwych zamiłowań dziecka, które okazuje daleko łatwiej swoje życzenia, niż swoje zdolności i o którym sądzi się zawsze na podstawie pierwszych nie umiejąc rozpoznać drugich. Chciałbym, by jakiś rozsądny człowiek dał nam rozprawę o sztuce poznawania dzieci. Sztuka ta była by wysoce pożyteczna; ojcowie i nauczyciele nie znają jeszcze jej pierwiastków.

Ale przywiązujemy tu, być może, zbyt wielkie znaczenie do wyboru rzemiosła. Ponieważ chodzi tylko o pracę ręczną, wybór ten jest dla Emila niczym; a terminowanie jego jest już przez pół ukończone dzięki ćwiczeniom, którymi zajmowaliśmy go dotychczas.

Cóż ma robić? Przygotowany jest do wszystkiego: włada już łopatą i motyką; umie obchodzić się ze świdrem, młotem, heblem i pilnikiem, zna się na narzędziach wszelkich rzemiosł. Wystarczy tylko nauczyć się od kogo szybkiego i łatwego obchodzenia się z tymi narzędziami, by dorównać w zręczności dobrym rzemieślnikom, a ma on pod tym względem ogromną przewagę nad wszystkimi; mianowicie zręczne ciało i giętkie członki pozwalające bez trudu przybierać wszelką postawę i wykonywać długo bez zmęczenia wszelkiego rodzaju ruchy. Ponadto ma organa zdrowe i dobrze wyćwiczone; cały mechanizm rzemiosł jest mu znany. Brakuje mu tylko wprawy, by pracować jak majster a wprawy nabywa się jedynie z czasem. Jakiemu tedy rzemiosłu, które mamy obrać, poświęci on dosyć czasu, by. nabyć w nim zręczności? Chodzi tylko o wybór.

Daj człowiekowi rzemiosło odpowiadające jego płci, a młodzieńcowi rzemiosło odpowiadające jego wiekowi; żadne zajęcie siedzące i domowe, które wpływa na zniewieściałość i osłabienie ciała, nie podoba mu się i nie nadaje się dlań. Nigdy chłopiec nie zechce sam ze siebie zostać krawcem; trzeba sztuki, by do tego kobiecego rzemiosła skłonić płeć, dla której nie jest ono właściwe Nie może taż sama ręka władać igłą i szpadą. Gdybym byt panującym, zezwoliłbym na krawiectwo i szycie wyłącznie kobietom oraz kalekom zmuszonym do (naśladowania ich zajęć. Przypuściwszy, iż rzezańcy są potrzebni, uważam, że narody wschodnie postępują nierozsądnie umyślnie ich wytwarzając. Dlaczego nie zadowalają się oni tymi, których stworzyła przyroda, tym zastępem tchórzów, którym okaleczyła serce? Znalazłoby się ich więcej, niż potrzeba. Każdy mężczyzna słaby, wątły, trwożliwy skazany jest przez przyrodę na. życie siedzące; stworzony jest, by żyć z kobietami i na podobieństwo kobiet. Niechaj się sobie zajmuje jakimkolwiek rzemiosłem, właściwym tej płci; a jeżeli koniecznie potrzebni są prawdziwi rzezańcy, należy doprowadzić do tego stanu mężczyzn, którzy przynoszą ujmę swej płci zajmując się nieodpowiednimi dla tej płci rzemiosłami. Wybór ich zdradza pomyłkę przyrody i jeżeli naprawicie omyłkę tę w ten. lub inny sposób, postąpicie słusznie.

Nie pozwalam swemu uczniowi na rzemiosła niezdrowe, ale nie zabraniam trudnych ani nawet niebezpiecznych. Ćwiczą one jednocześnie siłę i odwagę; odpowiednie są jedynie dla mężczyzn, kobiety nie ubiegają się o nie nigdy. Jakże tedy nie wstyd jest mężczyznom wkraczać w zakres zajęć kobiecych?

Luetantur paucae: comedunt coliphia paucae. Vos lanam trahitis, calathisque peracta refertis Vellera...

We Włoszech nie widuje się zupełnie kobiet w sklepach; nie można wyobrazić sobie nic smutniejszego nad widok ulic tego kraju dla tych. którzy przywykli do ulic Francji i Anglii. Kiedym widział kupców sprzedających paniom wstążki, pompony, siatki, jedwabie, śmieszne wydawały mi się te wytworne stroje w grubych rękach stworzonych- do miecha i kowadła. Mówiłem sobie: w kraju tym powinny kobiety, przez odwet, zajmować się płatnerstwem i handlować bronią. Niechaj każdy wyrabia i sprzedaje broń właściwą swej płci. Ażeby się na niej znać, trzeba jej używać.

Młodzieńcze, nadaj swym pracom piętno męskiej dłoni. Naucz się potężnym ramieniem poruszać siekierę i piłę, obciosywać belkę, wchodzić na szczyt domu, zakładać wiązanie dachu, wzmacniać je krokwiami i łątkami; potem wezwij siostrę, by ci pomogła przy pracy, tak jak ona namawiała cię do swoich haftów.

Czuję, żem zaszedł zbyt daleko dla moich współczesnych; ale zdarza mi się czasem dać się unieść prądowi rozumowania. Jeżeli człowiek wstydzi się pracować otwarcie z heblem w ręku i w skórzanym fartuchu, uważam go po prostu za niewolnika opinii, który gotów jest wstydzić się dobrego postępku, skoro tylko ludzie śmiać się będą z uczciwości. Jednakże ustąpmy przesądom ojców w tym wszystkim, co nie może szkodzić zdrowym sądom dziecka. Niekoniecznie trzeba trudnić się wszystkimi pożytecznymi zawodami, by je wszystkie znać; wystarczy nie uważać żadnego z nich za zbyt niski dla siebie. Kiedy się ma wybór, a nic innego nie wpływa na postanowienie, dlaczegóżby nie wziąć pod uwagę przyjemności, skłonności, przystojności, wybierając spośród zajęć o jednakowym poziomie. Wyroby metalowe są pożyteczne, a nawet najpożyteczniejsze ze wszystkich; jednakże, jeśli żaden szczególny powód nie skłania mnie do tego, nie zrobię z twego syna kowala lub ślusarza; nie chciałbym widzieć go w kuźni podobnego do cyklopa. Podobnież nie zrobię z niego murarza, tym mniej zaś szewca. Wszystkie rzemiosła muszą być wykonywane; ale kto może wybierać, powinien zwracać uwagę na czystość, bo nie chodzi, tu o mniemanie ogółu: własne nasze zmysły przekonywają nas. Wreszcie nie odpowiadałyby mi bezmyślne owe rzemiosła, w których rzemieślnicy automatycznie prawie ćwiczą nieustannie ręce w tej samej pracy, jak tkacze, pończosznicy, rozbijacze kamieni; na cóż się zda używać do tych rzemiosł ludzi myślących? Jest to maszyna kierująca drugą maszyną.

Zważywszy wszystko chciałbym najbardziej, by do smaku mego ucznia przypadła stolarka. Jest to rzemiosło czyste, pożyteczne, może być wykonywane w domu; utrzymuje ono ciało w dostatecznym napięciu; wymaga od rzemieślnika zręczności i przemyślności; a jakkolwiek o kształcie wyrobu stanowią tu przede -wszystkim względy użyteczności, jednakże również wzgląd na ładny i wytworny wygląd nie jest wykluczony.

Gdyby atoli uzdolnienia twego ucznia zwracały się wyraźnie ku naukom spekulatywnym, nie zganiłbym, gdyby mu dano rzemiosło zgodne z jego skłonnościami; żeby się na przykład nauczył robić narzędzia matematyczne, okulary, teleskopy itd.

Kiedy Emil uczyć się będzie rzemiosła, będę się go uczył nim razem; przekonany jestem bowiem, że nauczy się dobrze tego tylko, czego uczyć się będziemy wspólnie. Pójdziemy tedy obydwaj razem do terminu i nie będziemy bynajmniej wymagali, by się z nami obchodzono jak z panami, ale jak z prawdziwymi terminatorami, którzy nie żartują; dlaczegóż nie mielibyśmy być nimi naprawdę? Car Piotr był cieślą w warsztatach okrętowych i doboszem we własnym wojsku; czy sądzisz, że władca ten stał niżej od ciebie pod względem urodzenia i zasługi! Rozumiesz, że nie mówię tego do Emila; mówię do ciebie, kimkolwiek byłbyś. Niestety, nie można spędzać całego czasu przy warsztacie. Me jesteśmy tylko czeladnikami rzemiosł, jesteśmy również czeladnikami człowieczeństwa; a nauka tego rzemiosła trudniejsza jest i dłuższa. Jak tedy zrobimy? Czy weźmiemy nauczyciela hebla na godzinę dziennie, tak jak bierzemy nauczyciela tańca? Nie; bylibyśmy wówczas nie czeladnikami, ale uczniami; a dążeniem naszym jest nie tyle zostać stolarzem, ile wznieść się na poziom stolarza. Jestem tedy zdania, że powinniśmy raz lub dwa razy na tydzień przynajmniej spędzić cały dzień u majstra, wstać o oznaczonej przez niego godzinie, być przy robocie zanim nadejdzie, jeść przy jego stole, pracować według jego rozkazu; a kiedy będziemy mieli zaszczyt zjeść wieczerzę w otoczeniu jego rodziny, możemy w razie chęci wrócić na noc do domu, by przespać się na twardych swoich łóżkach. Oto w jaki sposób można nauczyć się kilku rzemiosł na raz i wprawić się w pracy ręcznej nie zaniedbując innych nauk.

Bądźmy prości i czyniący dobrze. Nie stwarzajmy pychy przez to, że staramy się ją zwalczać. Być dumnym z tego, że przezwyciężyło się przesądy, znaczy to poddawać się przesądom. Powiadają, że według starego zwyczaju przyjętego w dynastii ottomańskiej panujący obowiązany jest wykonywać pracę ręczną i każdy wie, że prace ręki królewskiej mogą być tylko arcydziełami. Rozdaje on tedy wspaniałomyślnie arcydzieła owe dygnitarzom. Porty; a roboty te opłacane są według stanowiska robotnika. Zło,. które w tym widzę, nie polega na tym domniemanym przymusie; przeciwnie, jest to bardzo dobre. Zmuszając możnych do dzielenia ze sobą tego, co zdarli z ludu, władca może o tyleż mniej obdzierać lud bezpośrednio. Jest to ulga niezbędna przy despotyzmie, bez której ohydne to panowanie nie zdołałoby trwać.

Prawdziwe zło tego obyczaju polega na tym, że daje on temu: biedakowi fałszywe pojęcie o jego zasłudze. Jak król Midas, widzi on, że wszystko, czego się tknie, zmienia się w złoto, ale nie- spostrzega, jakie przez to wyrastają uszy. Ażeby uszy Emila nie: wydłużyły się, strzeżmy jego rąk od tak bogatych zdolności; niech to, co robi, ma wartość nie ze względu na robotnika, ale na robotę.

Nie pozwalajmy nigdy, by sądzono jego pracę inaczej, jak tylko przez porównanie z robotą dobrych majstrów. Niech praca ta oceniana będzie dla pracy samej, a nie dlatego, że jest jego dziełem. Powiedz o tym, co jest dobrze wykonane: — To oto jest dobrze wykonane — ale nie dodawaj nigdy: — Kto to zrobił? — Jeżeli powie sam z miną dumną -i zadowoloną z siebie: — To ja zrobiłem — dodaj chłodno: — Ty czy kto inny, wszystko jedno, robota jest w każdym razie wykonana dobrze.

Dobra matko, strzeż się przede wszystkim kłamstw, które ci mówią ludzie. Jeżeli syn twój wie dużo, nie ufaj żadnym jego wiadomościom; jeżeli ma nieszczęście być wychowanym w Paryżu: i być bogatym, zgubiony jest. Dopóki będą tam zręczni artyści, będzie miał wszystkie ich talenty; ale z dala od nich utraci je. W Paryżu bogacz umie wszystko; biedak tylko nie umie nic. Stolica ta pełna jest miłośników, a zwłaszcza miłośniczek, sztuki wysławianych za dzieła wykonane cudzymi rękami. Znam trzy tylko pod tym względem wyjątki wśród mężczyzn, jest ich może więcej; nie znam jednak ani jednego wśród kobiet i wątpię nawet, czy istnieją. W ogóle zdobywa się imię w sztuce podobnie jak w karierze prawniczej: zostaje się artystą i znawcą sztuki, tak jak zostaje się doktorem praw i sędzią.

Gdyby tedy było ustalone, że pięknie jest znać jakieś rzemiosło, dzieci wasze znałyby je, nie. ucząc się go: wyzwalałyby się na majstrów jak radcowie w Zurychu. Po cóż cały ten ceremoniał dla Emila; żadnych pozorów, rzeczywistość jedynie. Niech umiejętność jego nie będzie wychwalana, niech uczy się w cichości. Niech zawsze tworzy swój majstersztyk i niech nigdy nie wyzwoli się na majstra; niech się okazuje rzemieślnikiem nie z tytułu, ale z pracy. . ..

Jeżeli wyrażałem się dotychczas w sposób zrozumiały, to każdy pojmie, jak jednocześnie z przyzwyczajeniem do ćwiczeń cielesnych i fizycznej pracy zaszczepiam uczniowi swemu niepostrzeżenie zamiłowanie do rozumowań i rozmyślań, ażeby równoważyć w nim lenistwo, które wyniknąć by mogło z jego obojętności na sądy ludzkie i z uśpienia namiętności. Powinien pracować jak chłop, a myśleć jak filozof, ażeby nie być próżniakiem, jak człowiek dziki. Wielka tajemnica wychowania polega na tym, by ćwiczenia ciała i umysłu były sobie wzajemnie odpoczynkiem.

Ale strzeżmy się wyprzedzać nauki wymagające dojrzalszego umysłu. Wkrótce potem, jak zostanie rzemieślnikiem, Emil odczuje sam na sobie nierówność warunków, którą początkowo spostrzegał tylko. Będzie chciał z kolei badać mnie na podstawie zasad, które mu zaszczepiam i które są dlań dostępne. Otrzymując wszystko wyłącznie ode mnie, czując się tak bliskim stanu ubóstwa będzie chciał wiedzieć, dlaczego ja sam tak daleki jestem od tego stanu. Będzie mi może zadawał niespodziewanie kłopotliwe pytania: — Pan jest bogaty, powiedział mi pan to i widzę to. Bogaty również obowiązany jest dać społeczeństwu pracę, bo jest człowiekiem. A pan co robi dla społeczeństwa? — Co odpowiedziałby na to zwykły wychowawca? Nie wiem. Byłby może na tyle głupi, by mówić dziecku o trudach, które mu poświęca. Co do mnie, pracownia pozwala mi wyjść z tej trudności. — Oto doskonałe pytanie, kochany Emilu: przyrzekam ci odpowiedzieć za siebie, kiedy ty sam odpowiesz sobie za siebie w sposób zadowalający cię. Tymczasem postaram się oddać tobie i biednym to, czego mam nadmiar i zrobić co tydzień stół lub ławkę, by nie być całkiem bezużytecznym.

Wróciliśmy w ten sposób do samych siebie. Oto dziecko nasze gotowe jest przestać być dzieckiem, powracając do swej osoby. Czuje ono teraz bardziej niż kiedykolwiek prawo konieczności wiążące je z rzeczami. Zacząwszy od ćwiczenia jego ciała i zmysłów ćwiczyliśmy następnie jego rozsądek. Połączyliśmy wreszcie umiejętność posługiwania się członkami i umiejętnością posługiwania się umysłem; stworzyliśmy istotę czynną i myślącą; ażeby dokończyć człowieka, pozostaje nam tylko stworzyć istotę kochającą i czującą, to znaczy udoskonalić rozum uczuciem. Zanim jednak wejdziemy w ten nowy porządek rzeczy, rzućmy okiem na to, z czego wychodzimy, i zobaczmy o ile możności najdokładniej, do czegośmy doszli. .

Uczeń nasz miał początkowo wrażenia tylko, obecnie posiada on idee; odczuwał tylko, teraz zaś sądzi. Bo z porównania kilku wrażeń następujących po sobie lub jednoczesnych oraz z poglądu na nie powstaje rodzaj wrażenia mieszanego lub złożonego, które nazywam ideą.

Sposób formowania idei jest tym, co nadaje charakter umysłowi ludzkiemu. Umysł formujący idee wyłącznie na podstawie stosunków rzeczywistych jest umysłem gruntownym; umysł zadowalający się stosunkami pozornymi jest powierzchowny; umysł, który widzi stosunki tak, jak one są, jest umysłem jasnym; umysł oceniający je źle jest niejasny; kto zmyśla stosunki istniejące tylko w wyobraźni i nie posiadające ani rzeczywistości, ani pozoru, jest szaleńcem; kto nie porównywa wcale, jest głupcem.

Większa lub mniejsza zdolność porównywania idei i znajdowania stosunków daje człowiekowi więcej lub mniej pomysłowości itd. Idee proste są tylko porównanymi wrażeniami. Niezależnie od tego, czy wrażenia są proste czy złożone, nazywam wyprowadzane z nich wnioski ideami prostymi. We wrażeniu wnioskowanie jest czysto bierne, stwierdza ono, że odczuwa się to, co się odczuwa. W postrzeganiu lub w myśli wnioskowanie jest czynne; zestawia ono, porównywa, określa stosunki, których zmysły nie określają. Oto cała różnica; ale jest ona znaczna. Przyroda nie oszukuje nas nigdy; to my tylko mylimy się.

Powiadam, że niemożliwe jest, by zmysły nasze myliły nas, ponieważ prawdą jest zawsze, że czujemy to, co czujemy i epikurejczycy mieli pod tym względem słuszność. Wrażenia wprowadzają nas w błąd jedynie dzięki wnioskom, które podoba się nam wysnuwać w odniesieniu do przyczyn wywołujących te wrażenia albo do stosunków, które zachodzą pomiędzy nimi, albo w odniesieniu do istoty przedmiotów, które spostrzegamy za pośrednictwem owych wrażeń. Otóż w tym właśnie mylili się epiku- rejczycy uważając, że wnioski, które wysnuwamy z wrażeń naszych, nie są nigdy błędne. Odczuwamy wrażenia swoje, ale nie odczuwamy wniosków: stwarzamy je.

Wyobrażani sobie, jak podają ośmioletniemu dziecku lody; podnosi ono łyżeczkę do ust nie wiedząc co to jest, a czując zimno woła:— Ach! parzy mnie! Odczuwa ono silne bardzo wrażenie, nie znając zaś silniejszego nad żar ognia sądzi, że to właśnie wrażenie odczuło. Jednakże myli, się; nagły chłód razi je, ale nie parzy i dwa te wrażenia nie są do siebie podobne, ponieważ ci, którzy odczuwali i jedno i drugie nie mylą ich. Zatem nie wrażenie dziecka było mylne, ale wniosek, który z niego wyprowadziło.

Toż samo zachodzi z tym, kto po raz pierwszy widzi zwierciadło lub przyrząd optyczny, albo kto wchodzi do głębokiej piwnicy w lecie lub w zimie, albo kto zanurza w letniej wodzie bardzo rozgrzaną lub bardzo chłodną rękę, albo kto obraca kulkę w dwóch skrzyżowanych palcach itd. Jeżeli mówi tylko o tym, co spostrzega lub co czuje, sąd jego jako zupełnie bierny nie może być błędny; ale jeżeli sądzi o rzeczy  na zasadzie pozoru, wtenczas sąd jego jest czynny, porównywa on, ustala za pomocą wywodu stosunki, których nie dostrzega; wtenczas myli się lub może się mylić. Ażeby sprostować lub uprzedzić błąd, potrzebne mu jest doświadczenie. . .

Pokaż dziecku w nocy chmury przechodzące pomiędzy nim i księżycem, a będzie myślało, że to księżyc posuwa się, chmury zaś są nieruchome. Myśleć tak będzie na podstawie zbyt pospiesznego wywodu, ponieważ zazwyczaj spostrzega, że małe przedmioty poruszają się częściej niż wielkie i ponieważ chmury wydają mu się większe od księżyca, którego odległości nie potrafi ocenić. Kiedy z płynącego statku ogląda oddalony brzeg popada w błąd przeciwny i sądzi, że ziemia się porusza, ponieważ samo nie czując się w ruchu uważa statek, morze lub rzekę i cały widnokrąg za coś nieruchomego, czego cząstką jedną wydaje mu się brzeg posuwający się pozornie.

Pierwszy raz widząc kij pogrążony w. wodzie widzi dziecko ten kij jakby złamany; wrażenie jest prawdziwe i nie przestałoby nim być, gdybyśmy nawet nie znali zupełnie przyczyny tego zjawiska. Jeżeli tedy pytasz je, co widzi, odpowiada ono: złamany kij — i mówi prawdę, ponieważ jest zupełnie pewne, że ma wrażenie złamanego kija. Ale kiedy, uwiedzione fałszywym wnioskiem, idzie dalej i powiedziawszy, że widzi złamany kij, twierdzi jeszcze, że to, co widzi, jest rzeczywiście złamanym kijem, wtenczas mówi błędnie.

Dlaczego? Dlatego, że wtenczas sąd staje się czynnym, i że wnioskuje nie na podstawie oglądu, ale na podstawie wywodu, twierdząc to, czego nie czuje, mianowicie że wniosek otrzymany za pośrednictwem jednego zmysłu potwierdzony jest przez zmysł drugi.

Ponieważ wszystkie błędy nasze pochodzą z naszych wniosków, jasne jest, że gdybyśmy nigdy nie mieli potrzeby wnioskowania, nie mielibyśmy potrzeby uczenia się; nie zdarzałoby się nam nigdy mylić się; bylibyśmy szczęśliwsi z naszą nieświadomością, niż możemy być ż wiedzą naszą. Któż przeczy, że uczeni znają tysiące rzeczy prawdziwych, których nieuk nie pozna nigdy? Czy jednak uczeni są dlatego bliżsi prawdy? Wprost przeciwnie, oddalają się od niej posuwając się; ponieważ próżność ich przy wyciąganiu wniosków robi szybsze postępy niż poznanie, skutkiem czego prawda, którą poznają, przychodzi wraz z tysiącem wniosków fałszywych. Jest całkiem widoczne, że towarzystwa naukowe Europy są po prostu publicznymi szkołami kłamstwa; i z największą pewnością więcej jest pomyłek w Akademii Nauk niż w całym narodzie Huronów.

Ponieważ im więcej ludzie wiedzą, tym się bardziej mylą, przeto jedynym środkiem uniknięcia błędów jest nieuctwo. Nie wnioskuj nigdy, a nigdy się nie pomylisz. Jest to nauka, którą daje nam przyroda, zarówno jak rozsądek. Z wyjątkiem stosunków bezpośrednich, bardzo nielicznych i bardzo wyraźnych, które wiążą nas z przedmiotami, odczuwamy z natury głęboką obojętność dla wszystkiego innego. Dziki nie ruszyłby palcem, by zobaczyć najświetniejszą maszynę i wszystkie cuda elektryczności. Co mnie to obchodzi? — jest wyrażeniem najczęstszym nieuka i najodpowiedniejszym dla mędrca.

Ale na nieszczęście słowo to nie jest obecnie w obiegu. Wszystko obchodzi nas, odkąd jesteśmy zależni od wszystkiego i ciekawość nasza rozrasta się sama przez się wraz z naszymi potrzebami.

Oto dlaczego obdarzam bardzo wielką ciekawością filozofa, a nie przypisuję żadnej dzikiemu. Dziki nie potrzebuje nikogo; filozof potrzebuje wszystkich, zwłaszcza zaś wielbicieli.

Powiedzą mi na to, że przekraczam granice przyrody; nie wierzę w to. Wybiera ona narzędzia swoje i urządza je nie według sądu ogółu, ale według potrzeb. Otóż potrzeby zmieniają się zależnie od położenia człowieka. Jest znaczna różnica między człowiekiem naturalnym żyjącym w stanie natury, a człowiekiem naturalnym żyjącym w stanie uspołecznienia. Emil nie jest dzikim, którego należałoby wypędzić na pustynię; jest to dziki stworzony do życia w miastach. Powinien umieć zdobyć w nich to, co mu jest niezbędne, ciągnąć korzyść ze stosunków z ich mieszkańcami i żyć, jeżeli nie jak oni, to przynajmniej z nimi.

Ponieważ wśród tylu nowych stosunków, od których będzie zależny, będzie musiał pomimo woli sądzić, nauczmy go tedy sądzić dobrze.

Najlepszy sposób nauczenia się trafnego sądu polega na dążeniu do uproszczenia doświadczeń naszych, by móc obyć się bez nich nie popełniając błędu. Stąd wynika, że kiedyśmy przez długi czas sprawdzali to, co nam podają zmysły jeden za pomocą drugiego, trzeba się jeszcze nauczyć sprawdzać to, co podaje nam każdy ze zmysłów, za pomocą tegoż zmysłu i bez potrzeby udawania się o pomoc do innych; wtenczas wszelkie wrażenie staje się dla nas ideą, a idea ta będzie zawsze w zgodzie z prawdą. Taki jest rodzaj nauki, którym starałem się wypełnić trzeci ten okres ludzkiego życia.

Ten sposób, postępowania wymaga cierpliwości i przezorności, na którą niewielu nauczycieli zdoła się zdobyć i bez której uczeń nie nauczy się nigdy rozumować. Jeżeli jest wprowadzony w błąd widokiem pozornie złamanego kija, a ty chcąc mu to wykazać pospieszysz wyciągnąć kij z wody, wyprowadzisz go, być może,   błędu, ale czego go nauczysz? Tylko tego, czego nauczyłby się wkrótce sam. Ach, jakże dalekie jest to od właściwego postępowania! Me tyle chodzi o pokazanie mu prawdy, ile o to, by nauczyć go, jak postępować, ażeby zawsze odkrywać prawdę. Ażeby go lepiej pouczyć, nie należy go tak szybko wyprowadzać z błędu. Weźmy za przykład mnie i Emila.

Przede wszystkim na drugie pytanie, które rzuciliśmy, każde dziecko wychowane w sposób zwykły nie omieszka odpowiedzieć twierdząco: — Jest to z pewnością — powie — złamany kij. Mocno wątpię, by Emil miał mi odpowiedzieć w podobny sposób. Me uważając za konieczne być uczonym ani wydawać się nim nie spieszy on nigdy z wydawaniem sądu; sądzi tylko na zasadzie oczywistości, a daleki jest od dopatrywania się jej w danym przypadku; on, który wie, jak dalece sądy nasze oparte na pozorach podległe są złudzeniu, chociażby w sprawach perspektywy.

Zresztą, wiedząc z doświadczenia, że najbłahsze moje pytania zawierają zawsze jakąś myśl, której początkowo nie dostrzega, nie przyzwyczaił się odpowiadać na nie bez rozwagi, przeciwnie, ma się względem nich na baczności, słucha ich z uwagą, rozpatruje starannie, zanim odpowie. Nie daje mi nigdy odpowiedzi z której by sam nie był zadowolony, a zadowala się z trudnością. Wreszcie ani on, ani ja nie mamy pretensji do tego, by znać prawdę, ale pragniemy jedynie nie popadać w błąd. Bylibyśmy o wiele bardziej zawstydzeni wykpiwszy się tłumaczeniem niewłaściwym, niż nie znajdując go wcale. Nie wiem jest wyrażeniem, które nam obu tak dobrze odpowiada i które powtarzamy tak często, że przychodzi oho nam bez wszelkiej trudności. Ale i wtedy, jeżeli wyrwie mu się owa roztargniona odpowiedź, jeżeli jej uniknie przez nasze wygodne „nie wiem", powiem mu zawsze to samo: — Zaraz, zbadajmy.

Kij ten, do połowy zanurzony w wodzie, umieszczony jest pionowo. Ażeby wiedzieć, czy jest złamany, tak jak się wydaje,. ileż rzeczy musimy wykonać, zanim wyciągniemy go z wody, lub zanim go dotkniemy!

Z początku krążymy dokoła kija, przy czym spostrzegamy, że złamanie obraca się razem z nami. Zmienia je zatem jedynie nasze oko, a wzrok nie może poruszać przedmiotów.

Patrzymy wprost na koniec kija wystający z wody; kij nie wydaje się już krzywy; koniec pogrążony w wodzie zakryty jest ściśle przez koniec sąsiedni z naszym okiem Czy zatem oko nasze wyprostowało kij?

Wzburzamy powierzchnię wody; widzimy, że kij połamał się na drobne kawałki, że porusza się zygzakowato i zależnie od falowania wody. Czyliż ruch, który nadajemy wodzie, wystarcza, by złamać, zmiękczyć i roztopić kij?

Wypuszczamy wodę i spostrzegamy, że kij prostuje się; zwolna w miarę, jak woda opada. Czyż nie jest to więcej niż dostateczne, by oświetlić fakt i wynaleźć łamanie się światła? Nieprawdą jest zatem, jakoby wzrok nas mylił, ponieważ wystarcza on nam, by sprostować pomyłki, które mu przypisujemy.

Przypuśćmy, że dziecko jest zbyt głupie, by pojąć wynik tych, doświadczeń; w takim razie na pomoc wzrokowi przywołać należy dotyk. Zamiast wyciągać kij z wody, zostaw go w niej i niechaj dziecko przeprowadzi ręką od jednego końca do drugiego; nie znajdzie załamania; kij tedy nie jest złamany.

Powiecie mi, że są to nie tylko osądy, ale i formalne rozumowania. To prawda, ale czy nie spostrzegacie, że skoro tylko umysł osiągnął zdolność myślenia, wszelki osąd jest rozumowaniem? Świadomość wszelkiego odczucia jest stwierdzeniem, osądem. Zatem, skoro tylko porównywa się jedno wrażenie z drugim, rozumuje się. Sztuka sądzenia i sztuka rozumowania są dokładnie jednym i tym samym.

Emil nie będzie znał nigdy dioptryki, albo też żądam, by zapoznał się z nią dokoła tego kija. Nie będzie on rozkrawał owadów; nie będzie liczył plam na słońcu; nie będzie wiedział, co to jest mikroskop i teleskop. Wasi uczeni wychowankowie śmiać się. będą z jego nieświadomości. Będą mieli słuszność; żądam bowiem, by wymyślił owe narzędzia, zanim będzie, się nimi posługiwał, a domyślacie się, że nie nastąpi to tak szybko.

Oto zasada całej metody mojej w tym okresie. Jeżeli dziecko obraca kulkę między dwoma skrzyżowanymi palcami i zdaje mu się, że czuje dwie kulki, nie pozwolę mu spojrzeć, dopóki nie będzie przedtem przekonane, że kulka jest jedna tylko.

Wyjaśnienia te wystarczą, jak sądzę, do wyraźnego określenia postępu, który dokonał się w umyśle mego ucznia, oraz dróg: tego postępu. Jesteście jednak, być może, przerażeni ilością rzeczy, które mu ukazałem. Obawiacie się, bym nie przeciążył jego umysłu tą mnogością wiadomości. Wprost przeciwnie; uczą go raczej nie wiedzieć o nich, niż je znać. Wskazuję mu. gościniec wiedzy, dogodny dla pochodu prawdy ale długi, ogromny, niełatwy do przebycia. Każę mu czynić pierwsze kroki, ażeby poznał, jak nań wstąpić, ale nie pozwalam mu nigdy zapuszczać się zbyt daleko.

Zmuszony będąc uczyć się o własnych siłach, używa on własnego, nie cudzego rozumu: bowiem nie chcąc ustąpić w niczym mniemaniom ogółu, nie należy w niczym ustępować uznanym powagom; a większość pomyłek naszych pochodzi od innych raczej niż od nas samych. Ciągłe to ćwiczenie wyrabiać musi siłę umysłu, podobnie jak praca i znużenie wyrabia siłę cielesną. Drugą korzyścią jest to, że postęp odbywa się w miarę sił. Umysł, podobnie jak ciało, dźwiga tyle tylko, ile dźwigać może. Jeżeli rozsądek przyswaja sobie rzecz, zanim ją złoży w pamięci, zatem korzyść, którą z niej wyciąga, jest istotną jego własnością. Tymczasem przeciążając pamięć bez udziału rozsądku jest się narażonym na to, że nie wydobędzie się z danej rzeczy nic, co by pozostało w umyśle.  

Emil posiada niewiele wiadomości, ale te, które posiada, są istotną jego własnością; nie zna on niczego połowicznie. Wśród niewielkiej ilości rzeczy, o których wie i o których wie dobrze, najważniejszą jest świadomość, że wiele jest rzeczy takich, których nie zna, ale które z czasem pozna, więcej jeszcze takich, które znają inni, ale których on nie pozna przez życie całe i nieskończona ilość takich, których nikt nigdy nie pozna. Posiada on umysł wszechstronny nie dzięki wiadomościom, ale dzięki możności osiągnięcia ich; umysł otwarty, jasny, przygotowany do wszystkiego i, jak powiada Montaigne, jeżeli nie wykształcony, to zdolny przynajmniej wykształcić się. Wystarcza mi, że umie on znaleźć po co we wszystkim, co robi i dlaczego we wszystkim, co myśli. Bowiem, raz jeszcze, nie jest zadaniem moim dać mu wiedzę, ale nauczyć go zdobywania jej w razie potrzeby, oceniania ściśle jej wartości i kochania prawdy ponad wszystko. Przy tej metodzie nie robi się wielkich postępów, ale nie robi się też nigdy kroku na próżno i nie jest się zmuszonym do cofania.

Emil posiada jedynie wiadomości przyrodnicze i czysto fizyczne. Nie zna nawet z nazwy historii, nie wie, co znaczy metafizyka, moralność. Zna zasadnicze stosunki między człowiekiem i światem zjawisk, ale żadnego ze stosunków moralnych pomiędzy ludźmi. Nie bardzo umie uogólniać myśli, nie bardzo — tworzyć abstrakcje. Spostrzega cechy, wspólne pewnym przedmiotom, nie rozmyślając o cechach tych jako samych w sobie. Zna przestrzeń abstrakcyjną na podstawie figur geometrycznych; zna ilości abstrakcyjne na podstawie znaków algebraicznych. Figury te i znaki są podstawami owych abstrakcyj, na podstawach tych opierają się jego zmysły. Nie stara się bynajmniej znać natury rzeczy, ale tylko ich stosunki, które go zaciekawiają. To, co mu jest obce, ocenia jedynie w stosunku do siebie, ale ocena ta jest ścisła, i pewna. Wyobraźnia, wartości umowne nie odgrywają w tym żadnej roli. Ceni on bardziej to, co jest dlań pożyteczniejsze i nie pozbywając się nigdy tego sposobu oceniania nie robi żadnych ustępstw na rzecz mniemań ogółu.

Emil jest pracowity, umiarkowany, cierpliwy, stały, pełen odwagi. Wyobraźnia jego, niczym nie rozpalona, nie powiększa nigdy niebezpieczeństw; odczuwa niewiele cierpień i umie cierpieć   wytrwałością, bo nie nauczono go opierać się przeznaczeniu. Nie wie jeszcze dobrze, co to jest śmierć; ale przyzwyczajony poddawać się bez oporu prawom konieczności, umrze, jeżeli przyjdzie potrzeba, bez jęku i bez skargi; to jest wszystko, na co pozwala przyroda w owej dla każdego przerażającej chwili. Żyć swobodnie i mało przywiązywać się do rzeczy ludzkich, oto najlepszy sposób nauczenia się, jak umierać.

Jednym słowem, Emil posiada wszelkie cnoty, które mają zastosowanie do własnej jego osoby. Ażeby posiąść również cnoty społeczne, brak mu jedynie znajomości stosunków, które cnót tych wymagają, brak mu jedynie wiadomości, do których przyjęcia umysł jego jest zupełnie gotów.

Traktuje on siebie w niezależności od bliźnich, i uważa za słuszne, że bliźni nie myślą bynajmniej o nim. Nie żąda niczego od nikogo i względem nikogo nie czuje się dłużnym. Jest sam jeden w społeczeństwie ludzkim i liczy jedynie na siebie. Ma też, bardziej niż kto inny, prawo liczyć tylko na siebie, jest bowiem wszystkim, czym można być w jego wieku. Nie popełnia pomyłek, oprócz tych chyba, które są nieuniknione; nie zna występków oprócz tych, od których nikt nie. zdoła się ustrzec. Ma zdrowe ciało, zręczne członki, jasny i pozbawiony przesądów umysł, wolne i niepodległe namiętnościom serce; Miłość własna, z namiętności tych najpierwsza i najnaturalniejsza, ledwo się w nim zaznacza. Nie przerywając nikomu spokoju żył zadowolony, szczęśliwy i wolny, o ile tylko pozwoliła przyroda. Czy sądzisz, że dziecko, które w ten sposób dobiegło piętnastego roku życia, straciło lata poprzednie?