Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

PRZEDMOWA WYDAWCY.

PRZEDMOWA AUTORÓW.

CO TO JEST EPOPEJA.

II. EPOPEJE PIERWOTNE I EPOPEJE UCZONE.

III. CECHY WSPÓLNE EPOPEJ PIERWOTNYCH I EPOPEJ UCZONYCH.

IV. CECHY RÓŻNE EPOPEJ PIERWOTNYCH I EPOPEJ UCZONYCH.

V. CECHY KAŻDEJ EPOPEI PO SZCZEGÓLE.

VI. UŻYTECZNOŚĆ TYCH STRESZCZEŃ.

EPOPEJA INDYJSKA.

UWAGA WSTĘPNA.

I. VALMIKI.

II. VYASA. MAHABHARATA.

III. GŁÓWNE EPIZODY Z MAHABHARATY*.

EPOPEJA GRECKA.

I. EPOPEJA HOMEROWSKA.

ILIADA.

ODYSSEJA.

II. EPOPEJA ALEKSANDRYJSKA.

UWAGA WSTĘPNA.

APOLONIUSZ Z RODOSU. ARGONAUTIKA.

III. EPOPEJA BIZANTYJSKA.

EPOPEJA RZYMSKA.

I. WIRGILIUSZ.

E N E I D A.

II. INNE PRÓBY EPICZNE LITERATURY RZYMSKIEJ.

UWAGA WSTĘPNA.

LUKAN — "PHARSALA".

EPOPEJA PERSKA.

UWAGA WSTĘPNA.

FIRDUSI. — SZACH-NAMEH.

EPOPEJA FRANCUSKA WIEKÓW ŚREDNICH.

I. POEMATA EPICZNE.

II. EPOPEJA.

TUROLD. — PIEŚŃ O ROLANDZIE.

EPOPEJA SKANDYNAWSKA.

E D D A.

"PIEŚŃ O SYGURDZIE".

EPOPEJA GERMAŃSKA.

DZIEJE NIBELUNGÓW.

EPOPEJA HISZPAŃSKA.

I. EPOPEJA LUDOWA.

C Y D.

II. EPOPEJA UCZONA.

ALONZO DE ERCILLA Y ZUNIGA. ARAUCANA.

EPOPEJA WŁOSKA.

I. DANTE.

BOSKA KOMEDYA.

II. CZYŚCIEC.

III RAJ.

II. POEMATA O ROLANDZIE.

2. ARIOSTO 

ORLANDO FURIOSO.

III. TORĄUATO TASSO.

JEROZOLIMA WYZWOLONA,

EPOPEJA PORTUGALSKA.

LUIZ CAMOENS.

OS LUSIADAS.

EPOPEJA ANGIELSKA.

JOHN MILTON.

RAJ UTRACONY.

EPOPEJA NIEMIECKA.

KLOPSTOCK.

M E S S Y A D A.

EPOPEJA FRANCUSKA

NOWOCZESNA. VOLTAIRE.

HENRYADA.

EPOPEJA CZESKA.

Wyjątki z epopei czeskiej

Zabój, Sławój, Ludiek.

SĄD LIBUSZY.

RÓŻA.

SKOWRONEK.

EPOPEJA SERBSKA.

LAZARICA I KRÓLEWICZ MARKO.

Kosowska dziewczyna.

Wyjątki z "Królewicza Marka":

Marko królewicz i dwunastu Arabów.

EPOPEJA RUSSKA.

I. BYLINY.

II. SŁOWO O PUŁKU IGORA,

WYPRAWA IGORA NA POŁOWCÓW.

EPOPEJA POLSKA.

I. UWAGI WSTĘPNE.

II. WACŁAW POTOCKI.

WOJNA CHOCIMSKA

III. ADAM MICKIEWICZ.

VI. JULIUSZ SŁOWACKI.

EPOPEJA W XIX WIEKU.

EPOS

Chassang i A. L. Marcou

przełożył i uzupełnił A. LANGE

PRZEDMOWA WYDAWCY.

Wydając tłumaczenie dzieła pp. Chassang i Marcou, pragnęliśmy podać doroślejszej naszej młodzieży prawdziwie pożywną strawę duchową. Nic tak nie rozwija serca i umysłu, jak obcowanie z geniuszami. W dziele tem znajdują się dokładne streszczenia najznakomitszych arcydzieł literatury powszechnej. A jeśli książka nasza obudzi w czytelnikach zamiłowanie przedmiotu, jeśli zdoła ich zachęcić do bliższego poznania arcydzieł poezyi — to i cel nasz tem samem zostanie osiągniętym.

Zważywszy, iż w oryginale francuskim zgoła nie uwzględniono piśmiennictw sławiańskich, dodaliśmy ze swej strony epikę czeską, serbską, ruską i polską, podając na wzór zamiast streszczeń, bądź bardziej udatne tłumaczenia, bądź odpowiednie ustępy z oryginału. Dodaliśmy nakoniec, jako niezbędne dopełnienie całości, parę uwag o epopei wieku XIX-go.

Nim zaś przejdziemy do Przedmowy Autorów, zauważmy tu jeszcze, że wyraz Epopeja pochodzi z greckiego (epos — słowo), i w najprostszej postaci oznacza opowiadanie, bajkę, powieść. Każda bowiem epopeja w ostatecznej swej treści jest pewnego rodzaju opowiadaniem, bajką, powieścią.

PRZEDMOWA AUTORÓW.

CO TO JEST EPOPEJA.

Epopeja jest to najszlachetniejszy rodzaj poezyi.

Pierwszy i największy poeta świata — jest twórcą epopei. Gdy erudycya nowoczesna wywołała w krytyce przewrót, badanie epopei pierwotnej indyjskiej, perskiej, skandynawskiej, hiszpańskiej — otwarło jej drogi nowe i owocodajne. Liczba arcydzieł epicznych jest nader ograniczona: stoją one samotne w dziejach literatury narodów, jako szczyty najwyższe, z których geniusz promienieje i oświeca drogę ludzkości; nie należą one do jednego narodu, lecz do wszystkich, a opiewają i uwieczniają największe zdarzenia życia narodowego i religijnego.

Pomijając epopeje indyjskie i perskie, które nam są bardziej obce — "Iliada" uwiecznia pierwsze starcie barbarzyństwa Azyi z cywilizacyą Hellady. Rzym zajmuje miejsce Grecyi na scenie świata: i gdy ukończył podboje, i gdy ucieleśnił się w dynastyi — "Eneida" czyni pierwszego Cezara synem bogów i boskie piętno kładzie na skroń człowieka. Rzym upada, Atylla jak wicher przelatuje przez Europę — a wnet echo jego imienia rozbrzmiewa w Eddzie skandynawskiej i Nibelungach germańskich. Z ruin świata rzymskiego wydobywa Karloman świat nowożytny — epopeja francuska chwałę jego uwiecznia. Chrystyanizm utwierdza swe panowanie w Europie i zwalcza Azyę — Dante poświęca mu epopeję mistyczną, Tasso epopeję wojenną, Milton opiewa upadek człowieka, Klopstock jego odkupienie.

Jeżeli żaden rodzaj poezyi nie jest tak bohaterski jak epos, żaden też nie wytrysnął samorodniej z ducha ludzkiego, gdyż żaden nie odpowiada lepiej jego potrzebom i aspiracyom. Człowiek posiada rozum, który pojmuje i rozważa; ale posiada też serce, które bije, i wyobraźnię, która się zapala. Czem jest człowiek, tem są narody. Człowiek naprzód czuje, potem rozumuje; w dziejach ludzkości poezya wyprzedza naukę. Wielkie zdarzenia dziejowe, których wynikiem są olbrzymie ruiny albo nowopowstałe społeczeństwa — potężnie wstrząsają wyobraźnię. Proza dla pamięci umysłów ciekawych przeszłości, zarejestruje szczegóły historyczne, ale wstrząśnienia poruszające świat, ale wewnętrzne, potężne uczucia, które przenikają miliony — same jedne tylko mają długotrwałe echo w głębi dusz. Wspomnienie wielkich ruchów ludowych i wielkie przewroty moralne i religijne wypisują na nich swe piętno, które się pogłębia, rozszerza i utrwala. Na tych to obszernych zagonach rozkwita poezya epiczna. To co, każdy widzi i czuje, to co nauka wyjaśni w przyszłości — staje się przedmiotem pieśni. Ukazuje się człowiek, który tę rzecz opiewa, ponieważ dostał od natury geniusz i twórczość, i umie przystroić w żywe formy to, co żyje w umyśle wszystkich. Nauka, dzieło rozwagi, zimne i cierpliwe — powstanie później. Poeta epiczny jest samorodnym i namiętnym tłumaczem myśli tłumów. W nim się połączyły wszystkie potęgi wyobraźni ludu; nadaje on ciało i duszę temu, co płynęło w powietrzu, a naród, którego językiem śpiewa, sam siebie w jego pieśni odczuwa. I ludzkość też cała odnajduje siebie w tej pieśni i przyjmuje ją za swoją. Jest to cecha dzieł, wyszłych istotnie z samego wnętrza ludzkości, które nie są osobistym pomysłem człowieka dowcipnego, ale okrzykiem serca i duszy ogółu. Są one dziełem swojego czasu i wszystkich razem czasów. Uczony szukać będzie w epopei — oświetlenia wypadków dziejowych i obyczajów; krytyk — zasad i formuł kompozycyi literackiej; poeta — piękności stylu i obrazów; tłum czytelników — ktokolwiek oni są — szukać w niej będzie ludzi; tłum ten źyć będzie, czuć, cierpieć będzie z niemi; będzie się zapalał i przejmował do głębi ich namiętnościami.

Niedość tego. Czytelnicy mogą nie szukać bohaterów, w poświeconych im epokach. Wystarczy, gdy ci czytelnicy wyrwą się z ram swego otoczenia i wcielą się w życie idealne, które odtwarza wyobraźnia; bohaterowie wnet się przetworzą w ich oczach w owe typy ogólne, znane tym nawet, co nie czytają i czytać nie mogą; typy o fizyognomii właściwej i właściwem imieniu; w bohaterów ludowych, którzy wychodzą poza granicę swej narodowości, szaty jakie nosili, czasu kiedy żyli, i którzy choć dawno już nie żyją, mimo to jednak zawsze są nieśmiertelni. W tej nieśmiertelności, postaci legendowe, powiększone i wyidealizowane przez epopeję, spotykają się z postaciami historyi: ludzkość tymczasem jak jedne tak i drugie, uważa za realne. Ona się nie troszczy o datę ich urodzin ani śmierci; nie pyta, gdzie pozostały prochy ich kości; wicher i czas rozwiały je przed tysiącem lat, ale dusza ich żyje dla niej wiecznie, dla niej zawsze Achiles jak Aleksander, Roland jak Cezar — są męstwem; Sokrates, Katon, Goffred de Bouillon — to cnota; Demostenes i Odysseusz — to wymowa; Kornelja i Andromacha — to miłość macierzyńska; La Valliere, Dydona, Klorynda — to namiętność; Kleopatra, Marya Sztuart, Helena, Beatrice — to piękność.

Jest to tryumf poezyi epicznej; ona nadaje życie realne i historyczne postaciom, urodzonym z fantazyi albo z mglistych podań wysnutym.

Tworzenie tych typów ogólnych — stanowi potęgę i wielkość epopei; ale jej czar stanowią fikcye. A to dla dwóch głównie przyczyn: naprzód dziecko lubi bajki, a człowiek długo pod tym względem dzieckiem pozostaje. Podobnież ludzkość w wiekach rozumu i wiedzy lubi odpoczywać, słuchając baśni, które jej przeszłość malują, i surowość wiedzy łagodzić czarodziejstwem poezyi.

To też pomimo, że te zamarłe wieki są dla nas rzeczą niemal obcą, dla rozkoszy wyobraźni wsłuchujemy się w to, o czem baśń opowiada — i dziś po trzech tysiącach lat zachwycamy się geniuszem twórcy, podobnie jak ci pierwsi słuchacze, którym poeta ich własne dzieje opiewał.

Długą jest droga, którą przebiega autor epopei. W przerwach dramatu, jaki się tam rozwija, wprowadza on epizody, dające spoczynek i tworzące kontrasty. Są to przygody cudowne, które budzą ciekawość, opisy, które zbogacają i alegorye, które zaludniają i ożywiają tło obrazu; są to porównania rozszerzające i zabarwiające jego perspektywy; fikcye wszelkiego rodzaju znane pod ogólną nazwą cudowności; fikcye, które sprowadzają bogów na ziemię albo ludzi na hipogryfach unoszą do nieba; jest to słowem cudowność religijna, mitologiczna lub chrześcijańska. Imaginacja poetów stwarza te fikcye; imaginacja ludzkości je dostrzega; styl nadaje im formę określoną, która się utrwala w naszych oczach i w naszym umyśle; z poematu, w którym się narodziły, wychodzą one, aby rozlać się wszędy, w języku potocznym, w książkach pospolitych, w metaforach, przysłowiach, obrazach malarzy i posągach z bronzu lub marmuru. Postaci te, obrazy, grupy zachowują na zawsze rysy, fizyognomię, postawę, jakie im nadał poeta.

Tetys płacząca ze swym synem nad pustym brzegiem morza — lub przynosząca mu boski pancerz do namiotu; Skamander powstający śród wody do walki z Achillesem; Adamastor stojący w czasie burzy na skale nadmorskiej, z przekleństwami dla Portugalczyków; Anchizes na barkach Eneasza, Amor w ramionach Dydony; Telemak i Mentor, Nizus i Euryal; Nauzyka u fontanny; Polifem w pieczarze; Venus w sieci Wulkana; Ulysses w grocie Kalipso; Rinaldo w ogrodach Armidy; Perseusz wyzwalający Andromedę; Rogier wyzwalający Angelikę; Pandora ze swą puszką; Penelopa z tkaniną, Herminia z laską pastuszą, Cyrce z laską czarodziejską, Nimfy tańczące; Eol i jego dzieci szumiące, Syreny śpiewające, Eros o palcach różanych, Febus o złotych warkoczach, zabliźnione czoło Szatana, otwarte łono Prometeusza; Venus raniona przez Dyomeda, Klorynda raniona przez Tankreda; Venus i jej pas, Irys i jej szarfa, Pallas i jej tarcza, Hebe i jej kielich, Temis i jej waga, Jowisz i jego piorun, Neptun i jego trójząb, złota włócznia w rękach archanioła Michała, czarodziejska tarcza na ramieniu Rinalda, róg z słoniowej kości w ustach Rolanda, jabłko w dłoni Parysa; Szatan na tronie żelaznym, Iksyon na męczeńskiem kole, Danaidy znużone koło beczki, Tantal spragniony nad brzegiem jeziora; i bicz Tyzyfony, i węże Eumenid, i piekło Danta ze swemi dziewięciu kręgami i z jeziorami krwi, ognia i lodu; i Olimp Homera, i Elizejskie pola Wirgiliusza, i empirea Miltona... co za świat oczarowań — pełen niespodzianek, przerażeń, łez i uśmiechów, cudowności i tajemniczości, fantazyi i rzeczywistości !!...

Wszystkie te fikcye (i jest to drugi powód ich nieśmiertelnej ponęty i wiecznej młodości !) nadają ciało i duszę naszym namiętnościom, instynktom, marzeniom; każda z nich zawiera w sobie jakąś prawdę, jakąś zasadę, jakąś naukę. One są wieczną moralnością rodzaju ludzkiego; one są skarbem nie jednego wieku, nie jednego narodu, nie poety, który je stworzył, ani języka, który je wypowiada — ale skarbem ludzkości we wszystkich czasach i we wszystkich miejscach.

II. EPOPEJE PIERWOTNE I EPOPEJE UCZONE.

Przedstawiliśmy cechy ogólne epopei; wypływa ona samorzutnie z łona narodu, w którym rodzi się poeta; odpowiada potrzebom wyobraźni ludowej; stwarza powszechne typy ludzkości, bawi i uczy za pomocą swych fikcyj.

Należało zestawić wielkie epopeje wszystkich epok i wszystkich ras — w tych cechach ogólnych i w tej jedności, zanim poczniemy je rozróżniać podług kategoryi. Jakkolwiek racyonalne są wnioski, do których doszła krytyka nowoczesna, zawsze mimo to, arcydzieła epiczne stanowić będą strawę zarówno dla fantazyi, jak i dla rozumu — i zawsze Homer, Wirgiliusz, Dante, Tasso, Milton, Camoëns i ich bracia znani lub nieznani, niepewni lub bezimienni, twórcy epopei indyjskiej, perskiej, skandynawskiej, germańskiej, są i będą czarodziejami i mistrzami ludzkości.

Ale inna jeszcze nauka płynie z ich badania i porównania.

Starożytna krytyka wytworzyła sobie ideał każdego rodzaju literatury, a szczególnie tragedyi i epopei. Ideał ten był szlachetny i wzniosły — ponieważ wypływał z Grecyi, ale był fałszywy, ponieważ był niezupełny i bezwzględny. Krytycy ci chcieli zamknąć w ciasnych ramach pewnych zasad niewzruszonych, formę tragedyi i epopei. Przyjąwszy za typ "Iliadę", "Odysseję", "Eneidę", wymagali, aby każde dzieło epiczne było naśladowaniem jednego z tych utworów. Wymagali więc, aby rzecz zaczynała się ze środka i aby później dopiero odbywała się ewokacya przeszłości; wymagali snu, bitwy, burzy, interwencyi bogów i t. d. Formalna recepta. Nie wiedzieli oni, że w pyłach bibliotek klasztornych i w głębinach Azyi drzemały zapomniane lub nieznane prawdziwe epopeje, które przebudzone lub objawione przez uczonych, wywróciły całą tę piękną teoryę, epopeje pierwotne, często bezimienne, o języku prostym i naiwnym, kompozycyi nieprawidłowej, ale bohaterskie, wspaniałe, entuzyastyczne, które się formowały stopniowo przez zestawienie hymnów pierwotnych na cześć bogów i bohaterów narodowych: mówimy tu o Rainajanie, o Szach-Nameh, Eddzie, Nibelungach, Pieśni o Rolandzie, Romanzero hiszpańskiem, Królewiczu Marku. Gdy stwierdzono, że były to epopeje i to zupełnie autentyczne, nastąpiła reakcya gwałtowna i niesprawiedliwa, jak wszystkie reakcye. Nazwy, którą zdobyły epopeje pierwotne, zaprzeczono epopejom dawnym, nazywając je sztucznemi i uczonemi. Zgodzono się jeszcze, ie "Iliada" i "Odysseja" stanowią epos; to też wierzono, że są one tylko zestawieniem rapsodów i że nazwisko Homera jest złudzeniem i rzeczą zmyśloną, ale odebrano zaszczyt nazwy eposu "Eneidzie", "Jerozolimie Wyzwolonej", "Luzyadom", "Utraconemu Rajowi".

Należy usprawiedliwić te przesadne pojęcia. Starożytna krytyka niewątpliwie spaliła by to, co uwielbia nowa; ale nie znaczy to, aby krytyka nowa rzucała w ogień wszystko, co uwielbiała dawna; jeżeli nazwa epopeja p i e r w o t n a stanowi paszport pewny, nie znaczy to, aby epopeja uczona stanowiła obelgę i wykluczenie.

Niewątpliwie są podobne epopeje zupełnie sztuczne, chociaż właściwie nie są ani epopejami, ani uczone mi — i chociażby je należało z góry wyłączyć, by nie zaszkodzić dobrej sprawie. Poronienia takie były bardzo liczne w Europie XVII-go, oraz XVIII-go w. i miały opinię smutną, a nawet śmieszną. Bohaterem stawał się Hildebrand, Jonasz, Karol Wielki albo Karol V, Joanna d'Arc albo Jan Sobieski — ale nawet tacy bohaterowie nie byli w stanie natchnąć geniuszem poety, któremu go brakło. Oni to tworzyli podług recepty.

Nie znaczy to, że talentu zupełnie brakło tym poetom; starożytność przed Wirgiliuszem miała modę eposów mitycznych i historycznych. Apoloniusz z Rodosu i Val. Flaccus pisali Argonautica, Stacyusz śpiewał Tebaidę, Silius Italicus — wojny punickie. Każdy z nich ma błyski energii, pomysły szczęśliwe, obok rzeczy słabych.

Podobnie Chapelain i Saint-Amand, Twardowski i Krasicki (w "Wojnie Chocimskiej"), Voltaire w "Henryadzie" mają chwile świetne. Ale prócz "Farsali" Lukana i "Wojny Chocimskiej" Potockiego — sztuczne te poemata nie odpowiadają potrzebom ducha narodu, nie wyobrażają jego uczuć, nie czerpały one natchnienia u żywych źródeł społeczności. Silius opiewający wojny kartagińskie, które opisał lepiej Tytus Liwjusz; Wolter opiewający Henryka IV, zamiast lepiej go opowiedzieć — to już nie sztuczność, ale fałsz.

Lecz zgoła co innego są te ćwiczenia literackie, poemata gabinetowe, fantazye ludzi dowcipnych, a co innego epopeje uczone Wirgiliusza, Miltona i Tassa. Natchnienie jest w nich równie szczytne, równie prawdziwe, równie szczere, jak w epopejach pierwotnych. Czyż można przypiiścić, że tylko moda, przepisy i sztuka kierowały ich piórem ? Czy nie jest widocznem, że owi poeci byli posłuszni samym warunkom swego przedmiotu i że ich epoka sama im dała ten przedmiot, aby wyśpiewali, co on czuł, co myślał, czego pragnął. Oczywiście, są różnice między epopeją pierwotną a sztuczną, i w miejscu właściwem objaśnimy, na czem różnica polega: ale i oni wskrzeszali w swoich poematach epoki, byli głosem narodu i wieku, byli natchnieni nie tylko przez Muzę, która im dała geniusz, ale i przez swe stulecie, które go im objawiło, które im dało serce, ciało i duszę.

Gdy Wirgiliusz w zaraniu nowej ery, zamykającej podboje i wojny domowe, wskazuje władającemu światem Rzymowi — jego kolebkę; gdy wskazuje mu w starożytnym bohaterze — który przez bogów prowadzony, przywozi ze Wschodu do Lacyum gałęź oliwną — ojca i bohatera-zwycięzcę z pod Akcyum i Aleksandryi; gdy między Eneaszem i Augustem przeprowadza całą siec legend narodowych, i gdy nad uspokojonym światem zamyka od siedmiuset lat otwartą świątynię Janusa — czyż wówczas wielki poeta Romy nie dokonywa dzieła narodowego, jak jej wielki historyk ? Czyż jego głos, nie jest głosem samej ojczyzny, publica vox, jak mówiono o Cyceronie ? Czyż nie jest on naturalnym i wzruszonym tłómaczem jego radości, wdzięczności i dumy ?

Gdy Dante wlewa w "Boską Komedyę" swój mistycyzm, zapały religijne i wiedzę teologiczną, a zarazem swe namiętności polityczne i partyjne — czyliż nie nosi w sobie duszy całej Italii, zjednoczonej w religii, rozdartej w wojnach domowych ?

Kiedy Ariosto ze wszystkich końców świata, przez najszaleńsze heroizmy zgromadza paladynów około Karola Wielkiego, na obronę Paryża przeciw Saracenom, Tasso posyła Krzyżowców za morze do Azyi, aby grób Chrystusowy odebrać od Turków — czyliż nie są to ostatni chorążowie Chrystyanizmu, walczącego od ośmiu wieków przeciw niewiernym ?

"Raj utracony" Miltona czyż nie wyszedł z Biblii, a Biblia czyż nie była matką Reformacyi ? A Anglia czyż nie walczyła o Reformacya ? I czy Milton nie odegrał roli w tej walce?

Pocóż dowodzieć dalej, że Lusiadas, ułożone na samej scenie opiewanych walk, nie są poematem sztucznym — i że Camoëns, który pisał w Lizbonie, w Macao, na morzu, wszędzie jednem słowem — nie jest poetą gabinetowym?

Nie, jakkolwiek dalecy są poeci uczeni od opiewanych czasów i zdarzeń, nie zatracili oni ich tradycyi! Jeśli ona się zatarła, oni ją odnaleźli i ożywili. Geniusz ludowy budzi natchnienie śpiewaków epopej pierwotnych; geniusz osobisty innych, wskrzesza geniusz ludu. W pierwszych — wszyscy przemawiają ustami jednego; w drugich — jeden oddaje słowo wszystkim. Oddalenie — nic tu nie znaczy.

A zresztą, jeśli mamy rachować odległości wieków, to czyż istotnie epopeje pierwotne są tak bliskie, zaś epopeje uczone są-ż tak dalekie od opisywanych faktów i cywilizacyi, które malują ?

Roland zginął pod Roncevalem w końcu VIII w., a pieśń o Rolandzie jest to krzyk bojowy z XI-go stulecia, w przededniu wojen krzyżowych. Atylla, Etzel Eddy, Atli Nibelungów był grozą V. w., a tymczasem E d d a powstała w w. XI., a Nibelungi w XII. lub XIII.

Poemat o Cydzie, hiszpańska Iliada ludowa, opiewa w XIV. w. bohatera z w. XI, i później zjawia się po Cydzie, niźli Iliada po Achillesie. Firdus i żył piętnaście wieków po Cyrusie, był jednym z bohaterów Szachnameh. Ani Tasso nie był tak daleki od Gofreda, ani Ariosto od Bo landa; Camoëns był współcześnikiem Vasco do Gamy, Milton i Klopstock są zarazem najbliżsi i najdalsi opiewanego Boga i Chrystusa — ponieważ myślą Adama i Chrystusa świat od ośmnastu wieków oddycha.

Co więc znaczą kwestye wieków ? W perspektywach przeszłości, odległe te wieki zlewają się ze sobą. Zapominamy o tem zupełnie, że dwa stulecia dzielą Rolanda od śpiewaka Rolanda, Krzyżowców XI. w., od ich śpiewaka z XVI. w. Wyobraźnia czytelnika wiąże raczej łańcuch czasów i łączy zdobywców Jerozolimy ze zwycięzcami Lepantu. Przy pomocy złudzenia, możemy wyobrazić sobie, że krucyata nigdy od Saladyna do Solimana nie była przerwaną i że Tasso jest spółcześnikiem Goffreda.

III. CECHY WSPÓLNE EPOPEJ PIERWOTNYCH I EPOPEJ UCZONYCH.

Zarówno epopeje pierwotne, jak uczone, układały się według tych samych praw ogólnych. Naprzód ani jedne, ani drugie nie powstały nagle; zarówno te co się pokazały o świcie literatury, jak i te, które w późniejszych epokach się narodziły.

Homer miał poprzedników, jak Wirgiliusz miał poprzednika w Homerze; śpiewacy Rolanda, Zygfryda, Cyda mieli swoich zwiastunów podobnie, jak Tasso i Milton.

W historyi wszystkich narodów aryjskich — okres epiczny czyli bohaterski poprzedzany bywa przez okres historyczny. W okresie tym hymny, pierwsze zarodki późniejszych eposów — przechowywały ogólne pierwiastki kultury pierwotnej, idej i wierzeń plemienia. Tradycya przechowała pamięć hymnów orfickich Grecyi, kantiten frankońskich, lied germańskich, sag skandynawskich, cantares hiszpańskich; Wedy stanowią zbiór hymnów indyjskich.

Wielkie ruchy bojowe ludów wszczynają okresy bohaterskie, następujące po okresach lirycznych. Walki te, obudziwszy natchnienie epiczne, zanim się skoncentrują w myśli jednego poety, znajdują swój wyraz w ustach piewców ludowych: Suta indyjskich, Aedów greckich; Minnesingerów, Bardów, Trubadurów, Skaldów, Gęślarzy. Jestto druga linia przodków wielkich poetów, którzy z nich się rodzą i streszczają w dziele osobistem geniusz epiczny, rozlany w całym narodzie.

Poeci epiczni, którzy się rodzą w czasach późniejszych, również łączą swe natchnienie z pierwszym rozkwitem poezyi ludowej. Dante, prócz języka, który jest jego dziełem — pochodzi od swych poprzedników prowansalskich lub włoskich, podobnie jak epopeja Karlo-

Enos wingów od kantyten frankońskich lub germańskich. Sirventy i Canzony różnego rodzaju poprzedziły wielką epopeję toskańską; nie w "Boskiej Komed y i" po raz pierwszy napotyka się ta szczególna mięszanina metafizyki, teologii i satyry; w próbach uprzednich było już to samo; tylko geniuszu brakło. Dante nie traci nic, gdy się do tego przyznaje i nazywa swymi mistrzami Sordella z Mantui, który pisał po prowansalsku i Brunetta Latini, który pisał po francusku.

Ariosto, również jak Dante, nie jest osamotniony a krytyka ściśle zbadała nici romantycznej epopei, której Orlando jest nieporównanem arcydziełem.

Epopeje więc długo się lęgły w imaginacyi narodu, zanim się narodziły pod ręką poety, i nigdy nie wyskakiwały nagle z mózgu ludzkiego, jak Minerwa z głowy Jowisza. Zapłodnienie to jest pierwszem prawem. Wszystkie uformowały się z materyałów powoli przez czas nagromadzonych, z tradycyi z ust do ust przechodzących, opowiadanych przy domowem ognisku, wcielonych w język i obyczaje; a jakkolwiek nierównym w jednych i drugich jest udział osobistego geniuszu, pomimo to wszystkie one w ostatecznej analizie mają charakter nieosobisty. Można powiedzieć, że epopeja lęże się i rozwija — jak zjawisko naturalne: jest to owoc, który opada, skoro tylko dojrzeje.

"Wszelki ruch narodowościowy — mówi Gaston Paris — wywołuje ruch poetyczny". I poezya ta, dzieło narodu wypowiedziane przez jednego, jest to poezya epiczna. "Narodowość — mówi J. J. Ampere — jest, duszą epopei". Jest to druga cecha eposu. Treścią jej zawsze antagonizm dwóch ras albo dwóch religij, walczących pro aris et focis: antagonizm braminów i złych duchów w Ramajanie; ludów Iranu i Turami w Szach- Nameh; świata greckiego i azyatyckiego w Iliadzie; dogmatów skandynawskich i chrześcijańskich w Eddzie; Germanów i Scytów w Nibelungach; Franków i Saracenów w Pieśni o Rolandzie.

Eneasz zakłada przyszły naród rzymski śród plemienia europejskiego, podbitego przez plemię azyatyckie. Cyd, protoplasta Hiszpanii, córy Chrystusa — zwalcza Maurów, synów Mahometów, Pieśni o Rolandzie, epopeja rycerska Ariosta, epopeja wojenna Tassa — to walka Europy chrześcijańskiej przeciw Saracenom, Maurom i Turkom. Również na antagonizmach oparte są nadziemskie epopeje Miltona i Klopstocka.

Złota księga narodowych podań — epopeja, zawiera albo obraz historyczno-bajeczny w prawidłowej kolei wieków, zdarzeń i osób, jak Szach-Nameh; to znów obraz przyszłości, jak Eneida, albo przeszłości, jak Luzyady, albo jedno i drugie, jak Henryada. Tu, w "Orlandzie" na tarczy Rynalda, genealogia domu d'Este; tam znów przegląd plemion greckich pod murami Troi, albo ludów chrześcijańskich pod murami Jeruzalem. Dante rozsiewa dzieje Florencyi na drodze Piekła, Czyśca i Raju; wszystkie gałęzie domu Karlowingów występują w pieśni o Rolandzie. Nakoniec już nie historyę narodu, lecz ludzkości, ustami Rafaela opowiada Milton pierwszemu ojcu ludzi.

Każdy naród uosabia się w bohaterze. Jest to trzecie stałe zjawisko, trzecie prawo epopei, prawo poprzedzające samą epopeję, z którego wypłynęły wszystkie typy mitologiczne. Wielkie walki narodów toczą się rękami wszystkich i głową jednego; siłę i liczbę prowadzi wola i geniusz. W cieniu tej potężnej ręki — kierującej narodami — rozwija się wiele heroizmów osobistych; ale suma tych czynów streszcza się i zlewa w postaci wodza-bohatera. Tamci są zapomniani, on jeden żyje we wdzięcznej pamięci narodów; czas płynie, a bohater rośnie coraz bardziej. W promieniach jego chwały i jego imienia gaśnie wszelkie imię i wszelka chwała, i on sam jeden pozostaje na widnokręgu wieków. Tak powstaje legenda bohaterów epicznych i gdy ta gotową jest w pamięci i wyobraźni ludzkości — muza ją na wieki utrwala w epopei. Widzimy zawsze Achillesa pod obozem Greków, Hektora pod murami Troi, Eneasza u stóp Kapitolu,. Sigurda nad Renem, Karlomana nad Elbą lub w Pirenejach, Artura w Bretanii, Goffreda w Palestynie, Gamę na Oceanie...

Ale ludzkość nie cała jest w bohaterach, rodzi się ona z mężczyzny i kobiety, których dzieje stanowią skalę eposów; a w walkach narodowych kobieta znajduje się zawsze i gra wielką rolę. Jestto ostatnia cecha, którą mamy zaznaczyć. Walki rasowe opiewane przez rapsodów mają zawsze za przyczynę j przedmiot — zdobycz, a łup zazwyczaj przedstawiany bywa w postaci kobiety. W Ramajanie indyjskiej Karna walczy o swoją żonę z Revaną; Helena zostaje odebrana wraz z Troją, Lavinia zdobyta z Lacium; Gudruna i Krimhilda przechodzą z rąk Sigurda i Zygfryda w ręce Atylli. Tam gdzie kobieta nie jest kością niezgody, stoi ona obok mężczyzny albo z nim walczy: Ximena jest nieodłączną od Cyda, Bradamanta i Klorynda od Rogera i Tankreda. Wszędzie kobieta odbija i wyobraża — z różnicami naturalnie — stan moralny swego czasu i swego plemienia.

Takie są cechy istotne, któremi odznaczają się zarówno epopeje pierwotne, jak i epopeje uczone: są to dwie gałęzie tej samej rodziny. Dzielące ich różnice, które jednak nie są w stanie przeważyć ich analogii — są również widoczne: i właśnie przystępujemy do nich.

IV. CECHY RÓŻNE EPOPEJ PIERWOTNYCH I EPOPEJ UCZONYCH.

Jest przedewszystkiem jedna wielkiej wagi różnica. Jeśli epopeje uczone powstały z samego serca społeczeństwa i natchnienia zaczerpnęły ze źródła uczuć współczesnych, to jednak są one dziełem osobistern, a plan ich obmyślany i wykonany został przez jednego człowieka. Jego geniusz (mówimy naprzód o eposach uczonych, na tematy starożytne) odnajduje, odczuwa, odradza przeszłość. Odtwarza jej myśli, uczucia, maluje obyczaje i nadaje postaciom odpowiednie rysy i fizyognomią: jest to jakby ich zmartwychwstanie. Lecz barwy obrazu bywają częstokroć łagodniejsze, mają ton mniej surowy, mniej szorstki. Jeśli jego postacie należą do przeszłości, to poeta, syn swego czasu, wlewa weń coś, czego nie było w tej przeszłości — coś, że tak powiemy, z samego siebie, ze swoich uczuć i idej, słowem własną swą istotę, własny swój geniusz. Tak czynili

Rasyn i Wolter w swych tragedyach. Nie żałujmy tego, nie skarżmy się, widząc poetę wszystkich czasów w poecie czasów dawnych — widząc człowieka w poecie. Obyczaje, zwyczaje, mowa mają w Iliadzie coś naiwnego, niekiedy brutalnego, czego nie nadaje ludziom dawnych wieków Eneida; ale Wirgiliusz swoje dzieło czyni bardziej ludzkiem. Surowi baronowie feudalni, którzy szli na krucyaty, nie znali rycerskiej i eleganckiej czułości Tankreda i nie znajdowali Armid i Herminij. Roland nie wzdycha w Pieśni z XI w.: jest to szalony z miłości rycerz w poemacie z XVI w. Tasso i Ariosto przeszli przez tradycyę, która od XI do XV w. wyidealizowała surowe obyczaje rycerstwa. Ale Karloman jest nie mniej wielki w Orlandzie. Heroizm i wiara nie tracą nic w Jerozolimie. Ścisłość historyczna traci, ale interes moralny i potęga poetyczna zyskuje. Strój bohaterów przypomina modę chwili; serce ich — to serce wieku poety.

Co do epopej uczonych, których temata są autorowi współczesne — to jedno słowo tu wystarczy. Jest to niewątpliwie rzecz dziwna, gdy w Luzyadach spotykamy naraz Matkę Boska i Venus, Bachusa i Chrystusa, i chociaż to wchodzi do ram cudowności, stanowiącej jeden z warunków i tradycyi eposu, to jednak z samej jaskrawości kontrastu wypływa cecha nieprawdopodobieństwa na ściśle historyczneni tle poematu. Ale fantazye tego rodzaju zajmują w poemacie miejsca niewiele — i czytelnik, gdy pierwszy podziw przeminie, znajduje inną poezyę — poezyę życia i prawdy.

Nie podobna zaliczać poematów Miltona i Dantego do dwóch poprzednich kategoryj epopej uczonych: mają one swój osobny charakter; wyobraźnia gra tam rolę największą. Jeżeli treść Raju Utraconego stanowi prawdę świętą i bezwzględną, to jednak rozwinięcie jej szczegółów jest i musiało być rzeczą imaginacyi; my żądamy odeń tylko prawdy poetycznej, tj. prawdy wystawionych charakterów, sytuacyj, obrazów, prawdy namiętności i mowy bohaterów. Milton wszędzie jest równie prawdziwy, jak wymowny. "Boska Komedya" ma charakter mięszany: ramy są całkowicie fantastyczne; wnętrze ram zupełnie realne; ludzie i rzeczy, nazwiska i czyny, ideje i uczucia — wszystko to należy do Dantego lub jego wieku. Legenda ludowa świadczy o tem połączeniu fikcyi i rzeczywistości: tłum wierzył, że widzi wracających z Piekieł tych, których tam Dante pomieścił.

Ale pominąwszy dwa te oryginalne utwory, prawdą jest, że epopeje pierwotne mają nad uczonemi wyższość co do prawdy i szczerości obyczajów: światło ich jest żywsze. Sama niedoskonałość mowy, surowej i jeszcze nieregularnej, wielu z tych poematów (wyjąwszy mistrza nad mistrze — Homera) służy do tego celu doskonale: jest ona w zgodzie z tem, co opisuje. Sztuki odcieniów brak. Słowo bywa równie gwałtowne, jak gest i czyn, obrazy ogromne, jak postaci bohaterów. Treść i forma stanowią kolos niezdarny, o wielkich barbarzyńskich rysach, często podniosły i wspaniały. Pod giętkiemi fałdami, pod artystycznie dobranemi kolorami stylu epopej nowszych, wielkość treści zdaje się mniej na jaw Występować. Nie łudźmy się jednak i nie zapoznawajmy u Poetów epicznych wieków literackich potęgi, której uczona sztuka stylu bynajmniej nie wyklucza. I oni też mają tę cechę, którą się odznaczali surowi barbarzyńcy gęślarze — i nie bardzo za zasługę uważajmy tym pierwotnym poetom mimowolne braki ich języka pod pozorem, że bardziej uwypuklają swą potęgę.

Epopeje pierwotne urodziły się przed innemi i nie naśladowały nikogo: przeciwnie one były naśladowane; jestto zapewne ich wyższość, ale cóż stąd ? Ze Wirgiliusz wzorował się na Homerze i często od niego pożyczał, czy przeto jest mniej szczeiy, mniej osobisty ? Patryotyzm i duch rzymski czy straciły na tem cokolwiek ? Naśladownictwo to nie tłumi geniuszu. W tym łańcuchu, który łączy Wirgilinsza z Homerem, Tassa i Miltona z Wirgiliuszein, każdy zachowuje swą oryginalność. Plan Eneidy jest to plan Odyssei, ale podróże morskie Eneasza, który słuchając wyroczni, dąży do nowej ojczyzny, nie są przygodami Ulissesa w poszukiwaniu swojej; Dydona nic nie zawdzięcza Kalipso, a podbój Lacyum w niczem nie przypomina porażki gachów Penelopy. Wywołanie cieniów u brzegów Cymmeryjskich nie jest to zestąpienie do Piekieł około Awernu. — "Raj utracony" ma swoje niebo i piekło, które nie jest ani Tartarem ani Elizejami; opowieści Rafaela i Adama są dalekie od opowieści Eneasza i Ulissesa; ukazanie się Szatana Eidzie nie jest kopią widziadła Hektora przed Eneaszem. Czarnoksięska cudowność Tassa nie jest ani cudownością mitologiczną Wirgiliusza, ani cudownością hebrajską Miltona, ani chrześcijańską Klopstocka. Forma ram nic tu nie znaczy; osoby i sceny obrazu, powietrze, którem świat ten dysze, światło, które mu przyświeca — stanowią to, co tworzy charakter, oryginalność i życie poematu.

Byłby wielki czas zakończyć te zestawienia epopej pierwotnych i uczonych, nie zapominając tych porównań, zaznaczyć ich małą wagę. Pierwsze z tych epopej — mają charakter szorstki, prawie dziki, drugie — łagodniejszy i czystszy; pierwsze — idą krokiem prostym i nieregularnym, nie kierowane żadnem prawem kompozycyi, drugie — ułożone są w sposób kunsztowny i dramatyczny; te — mają dziwną śmiałość rysunku i jaskrawość barw; tamte — tony okrąglejsze i ściślejsze kontury: ostatecznie równie szczere i prawdziwe.

Wyobrażają one dwie fazy rozwoju natury ludzkiej: dziecko wychowane swobodnie, w niezależności ciała i instynktów — ma gwałtowne zuchwalstwo, porywy czułości, wybuchy gniewu, uniesienia zapału, dochodzące do szaleństwa. Takim jest poeta, człowiek czy naród epopei pierwotnej.

Człowiek dojrzały kieruje swemi" instynktami, nie burząc ich; miarkuje swe namiętności, nie tłumiąc ich; przechowuje i żywi ogień tlejący w jego duszy, ponieważ go nie trwoni w błyskawicznych wybuchach; czuje on, widzi, myśli, mówi lepiej, ponieważ jest panem swoich zmysłów, swego ducha i swego języka: podwaja swe siły, umiejąc je wydatkować. Tacy są Wirgiliusz, Tasso, Milton. Poeta eposów wieku cywilizacyi i rozwiniętego języka, jest to człowiek dojrzały, który zarzucił swoje bezładne wybuchy i uniesienia. Epopeje te są nieśmiertelne, ponieważ styl sam ożywia te dzieła, nadając im formę ścisłą i określoną, której brak innym. Mają one cechy epopej pierwotnych, a nie mają ich braków; nie brak im nic, a mają coś nadto, mają to, co budzi życie, I żyją też one w pamięci i na ustach wszystkich ludzi; tamte zaś bądź co bądź nie wychodzą z bibliotek. Przez szczególny, ale łatwy do wyjaśnienia kontrast, epopeje pierwotne stały się przedmiotem badań uczonych; epopeje uczone są czytane przez wszystkich.

Popularne może przy swych narodzinach, epopeje pierwotne nie są już niemi dzisiaj; epopeje uczone będą niemi zawsze. Epopeje pierwotne zyskały wiele przez sąsiedztwo arcydzieł Danta, Wirgiliusza, Tassa, Miltona. Ale publiczności trudno się do nich przyzwyczaić i tylko jeden poeta pierwotny — pierwszy i jedyny, największy i najpotężniejszy, nieśmiertelny Homer — przezwyciężył wszystko i stanął ponad wszystkimi.

V. CECHY KAŻDEJ EPOPEI PO SZCZEGÓLE.

Krytyka współczesna nie dowiodła wyższości epopej pierwotnych nad epopejami literackiemi, nie określiła nawet linii demarkacyjnej między niemi; pod innym względem jednakże oddała ona wielkie usługi. Kierowana metodą historyczną, która odrodziła naukę literatury i języka, ściśle umie ona określić cechy właściwe każdej epopei, okoliczności w jakich powstała, wiek, który ją natchnął, poetę, który ją stworzył, stan polityczny, socyalny i religijny narodu i czasu, który autor malował i w którym pisał, warunki, w jakich postawiło go pochodzenie i wychowanie, naturę pierwotną jego geniuszu i szczegółowe zdarzenia jego życia. Krytyka rachować się musi z bardzo wielu pierwiastkami, ponieważ każdy z nich miał wpływ na dzieło i piętno swe na niem pozostawił.

Wierni tej metodzie ułożymy podług wieków i krajów epopeje, których treść podaje książka niniejsza. Będziemy tu mogli oglądać kolejno nietylko różne objawy geniuszu ludzkiego w jego wyrazie poetycznym, ale jednocześnie kolejny obraz różnych cywilizacyi, jakie się ukazały na ziemi.

Rysem najpowszechniejszym, wspólnym prawie wszystkim epopejom, pomimo różnic czasu i kultury (z wyjątkiem Boskiej Komedyi, Raju Utraconego, Messyady, Luzyadów), jest ich charakter feodalny.

Okresy bohatersko -epiczne są feodalne. Feodalizm jest to wyraz nowy, ale może być zastosowany do urządzeń analogicznych w starożytności. Jest to forma społeczna oparta na podziale narodu na dwie klasy — rycerstwa i ludu; lud — pracuje, rycerstwo — walczy; jest to wzajemna wymiana usług, która przynajmniej do czasu określa porządek i harmonię w narodach.

Rząd patryarchalny hebrajczyków był próbą feodalizmu. Feodalizm panował nad brzegami Gangesu, na wzgórzach Iranu, w Grecyi homerowskiej, w Germanii Tacyta, w drużynach Franków. Obraz, ideje, obyczaje tych feodalizmów odnajdujemy wszędzie, od "Ramajany" aż do "Jerozolimy Wyzwolonej". Hierarchie niebieskie i piekielne "Raju Utraconego" mają również niby urządzenie feodalne.

Z grup epicznych najstaroźytniejszą jest epopeja indyjska. Odtwarza ona starożytnącywilizacyę azyatycką, której stały charakter stanowi ubóstwienie materyi, pochłonięcie osobnika przez naturę, ukorzenie narodu przed władzą, emanacya potęgi boskiej, która sama ulega teokratycznej władzy ogarniającej wszystko kasty kapłańskiej. Olbrzymia jak świat ludzki i boski, moralny i fizyczny, który obejmuje, epopeja ta ma w sobie coś niepewnego i nieokreślonego, co stanowi cechę wierzeń panteistycznych. I zarazem myśl jest tam niby uwięziona w kole formuł mistycznych i symbolów, a ognista wyobraźnia uwidocznia tylko głębokie mroki, których nie może przeniknąć ani oświetlić".

Zupełnie inne są cechy epopei greckiej. Umysł pierwszych Hellenów zachowuje jeszcze nie mało wschodniego panteizmu; lecz nietylko instynkt swobody, będący rysem tego plemienia, daleko wyraźniej wystawia osobnika i potęgę ludzką, ale antropomorfizm nadaje tam bogom formy jaśniejsze i bardziej harmonijne; duch wszędzie stoi nad materyą — w spółeczeństwie, jak i w naturze. Tajemniczy symbolizm wschodu, nie znikając zupełnie, ustępuje miejsca natchnieniu bardziej niezależnemu i przezroczystszemu. Ludzkość zrzuca zdrętwienie, w którem z lubością oczekiwała ostatecznego nicestwa — i pomnaża bohaterskie walki i objawy inteligencyi we wszystkich formach poezyi, prawa, przemysłu, sztuki. Poemata Homera już nam dają przeczucie tego, czem bedzie świat grecki, to znaczy świat wolny, czynny i inteligentny, rozmiłowany w pięknie, przedsiębiorczy w każdym porządku idej i twórczości artystycznej.

Pomiędzy Indyami a Grecyą znajduje się Persya; między panteizmem indyjskim i antropomorfizmem helleńskim — dualizm perski. Dualizm jest treścią teologii Zoroastra, cywilizacyi perskiej, która jest wytworem tej teologii — i epopei Firdusiego, historyi mitycznej i poetycznej tej cywilizacyi. Wiara i patryotyzm są tam ściśle połączone; narodowi władcy Iranu stanowią tam pierwiastek światła i czystości — dobro; Turańczycy— pierwiastek zepsucia i zmroku — zło. Dzieło najbardziej narodowe ze wszystkich — jak mówi Ampere — odtwarza ono zarazem najściślejszą tradycyę starożytnej wiary, która stanowi jedność Persyi — i kult Zoroastra opiewany tu jest przez wyznawcę Mahometa.

Epopeja rzymska jest współczesną greckiej co do daty opiewanych zdarzeń; ale wieki zdają się je rozdzielać, ponieważ perspektywa się zmieniła. Czytelnik Homera siedzi obok Achilesa w namiocie lub z Pryamem na murach Troi — i żyje z nimi wzruszony i pełny po-, w tym świecie naiwnym, wspaniałym i bohaterskim; czytelnik Wirgiliusza patrzy w przeszłość! z Kapitolu Augusta. Surowy geniusz Romy i łagodny geniusz poety, zlewają się w jego dziele i nadają mu fizyonomią naraz surową i wzruszającą, bliższą historyi, a która jednak nie ma już wielkości homerowskiej. Wschód grecki i azyatycki zachowuje tu swe barwy w pierwszych księgach; w ostatnich maluje się obraz narodowych starożytności rzymskich. Jedność nie traci nic, a prawda zyskuje na tym kontraście, który leży w samym przedmiocie.

Barbarzyńcy napadają na Cesarstwo. Zanim chrystyanizm nada ziemi nowy kształt podług swojego wzoru, który Karol Wielki już urzeczywistnia; — zanim rozleje na Europę swe ożywcze promienie: świat ówczesny jest dopiero nocą i chaosem, gdzie widzieć się dają rzadkie błyski — zapowiedzi nowej jutrzni.

Tam też są równie epopeje Eddy i Nibelungów, wytwór i obraz tego wieku. Urodzone w mgłach Skandynawii i lasach Germanii — obie one zdają się wahać między wiekiem V. (bohaterów i zdarzeń) a X. i XI. (wiekiem autorów). Na tle obyczajów barbarzyńskich, feodalnych i rycerskich; na tle mieszaniny poganizmu Odyna i wiary chrześcijańskiej — panuje siła brutalna, okrutniejsza i krwawsza w epopei skandynawskiej, starszej o 200 lat od epopei niemieckiej.

Chronologicznie pośrednia między dwiema epopejami teutońskiemi, epopeja francuska jest dzika jak one ale stanowczo chrześcijańska czy to w cyklach bretońskim i karlowingskim, czy też w cyklu wojen Krzyżowych. Jest to chrystyanizm wierzący i walczący. Napisana we Francyi — starszej córce kościoła — i w języku francuskim — napisana w czasie bliższym, niż epopeje północne, najazdu saracenów, którzy z południa grozili światu chrześcijańskiemu; napisana w przededniu Krucyat — jest ona cała przesiąknięta duchem i heroizmem chrześcijańskim.

Odtąd chrystyanizm, będący duszą społeczności europejskiej, staje się duszą jej eposów. Już w "Pieśni o Rolandzie", arcydziele epopei francuskiej, chrystyanizm przemienia paladyna VIII. w. na rycerza XI. Epopeja hiszpańska, mniej prawdziwa od historyi, zapomina, że Cyd — z uczucia i zemsty — był to condottiere na służbie królów mamytańskich; jest on bohaterem półwyspu, Cydem dla tego tylko, że bronił chrześcijaństwa przeciw nim, i naród tudzież poeci wiedzą tylko o jego czynach tryumfalnych. Wieki idą naprzód: rycerstwo — z instytucyi chrześcijańskiej i socyalne — przemienia się na klasę ukształcenią i wykwintną, która oddaje się ambicyom osobistym i przygodom miłosnym. Tak też malują rycerzy Bojardo i Ariosto: rycerze ich nie są to już zbrojni misyonarze wiary chrześcijańskiej i sprawiedliwości społecznej; nie są to wykonawcy ślubów surowych i poważnych, bojownicy czyści i bezinteresowni wdów i sierót; są to ludzie, którzy ścigają piękne damy, którzy walczą przeciw niewiernym rycerzom jak oni, o serce księżniczek Chin lub Egiptu. Ale tkanina poematu, olśniewająca i magiczna — bawi oko. Treść", która porusza serca, podnosi dusze, porywa imaginacyę — to olbrzymia walka Karlomana i Francyi przeciw niewiernym. Pod kolorami podwójnego sztandaru wiary i ojczyzny, który po całym poemacie szeroko powiewa, toczą się fantastyczne baśni poety. W życiu rzeczywistem — pomimo zepsucia zasady rycerstwa — społeczeństwo było dalej wierzącem i pobożnem; w fikcyi epicznej, romantyczni rycerze z "Orlando inainorato" i "Orlando furioso" wzdychają, biegają po świecie i walczą za swe damy, ale wracają pod mury Paryża lub Arles, aby zginąć" za ojczyznę i Chrystusa.

Jest to zresztą nie jedyna forma, w jakiej występuje epopeja natchniona myślą chrześcijańską. Przed Bojardem i Ariostem, zarówno jak po nich, otwiera ona sobie inne drogi i inne prądy. Oczyszczona od tej mieszaniny imaginacyi romantycznej, naraz bohaterskiej i komicznej, przesiąkła mistycyzmem i namiętnością — W XIV juz wieku, przez cud geniuszu u Dantego, przystraja we wszystkie potęgi, wdzięki, blaski poezyi, teologię wieków średnich. Później wskrzesza piórem Tassa, w w. XVI — wspaniałe widowisko Kracyat. Wywołuje magicznym pędzlem Miltona, w w. XVII — promieniste cuda pierwszych dni ziemi i czarodziejskie tajemnice Edenu. Z Camoensem otwiera po przez morza i burze, pod słońcem Wschodu — świat nowy dla wiary, dla oręża i dla kupiectwa Europy. Z Klopstockiem w pełni XVIII w. wprowadza na świat Chrystusa, aby ten go zbawił, odrodził i pobłogosławił. Nakoniec — zawsze to chrystyanizm daje natchnienie późniejszym pisarzom: zarówno Fenelon w Telemaku, jak Chateaubriand w Męczennikach idą tą sama drogą. Pierwszy w usta Mentora kładzie mądrość ewangeliczną; męczennicy drugiego idą na amfiteatr tak, jak niegdyś Goffred szedł do Jeruzalem, a Roland do Roncevalu.

VI. UŻYTECZNOŚĆ TYCH STRESZCZEŃ.

Taki jest — od krańców Azyi do krańców Europy — i od wieków najdalszych do naszych czasów — pochód epopei; taką jest promienna smuga, jaką ona rozpostarła w dziejach narodów i literatury. Wszędzie i zawsze składała ona w umyśle i wyobraźni ludzi wspomnienie i naukę. Wszędzie i zawsze wdzięczna potomność lubi wymawiać imiona, opowiadać życie, oglądać twarze natchnionych śpiewaków, mistrzów, którzy ją czarowali i nauczali w cudownym języku. Ich rysy są niezatarte, a w historyi ich życia prawda nawet przybiera kształt poetycznego ideału. Widzimy ich wszystkich ze smutną twarzą, z lirą w ręku, z wieńcem na skroni: Homer ślepy" prowadzony przez dziecko, Milton ślepy otoczony córkami; Camoens żebrzący na ulicach Lisbony po powrocie z tych Indyj, które opisał; Dante pokazywany palcami kobiet na ulicach Florencyi, po powrocie z piekła — które opisał; Wirgiliusz umierający, skoro dotknął ziemi ojczystej po powrocie z Grecyi; Tasso przebywający w wiezieniu w ramionach siostry, aby umrzeć w Sorrento w chwili, gdy mu wieniec laurowy przynoszą; Firdusi w trumnie złożony, gdy spóźniona nagroda szacha przybywa do niego — oto są losy poetów, których oko nasze niby w pobożnej pielgrzymce śledzi od kolebki do grobu. Oko nasze znajduje grób Wirgiliusza w Pauzylipie pod laurem, który zasadził i pielęgnował Silius Italicus; Dantego pod sklepieniem kościoła między Michałem Aniołem i Makjawelem, Miltona w Westminsterze śród królów, Chateaubrianda pod granitem u brzegu morza.

Co do innych — to kości ich nie są nigdzie, ale ich sława jest wszędzie: w bibliotekach, gdzie znajdują się ich dzieła przez druk rozmnożone; na katedrach, gdzie bezustannie są komentowane; na pomnikach, które noszą ich postać i ich imię; na lagunach, gdzie gondoljerzy śpiewają oktawy Tassa; na wielkich gościńcach, gdzie woźnice i na polach bitwy, gdzie żołnierze perscy śpiewają jeszcze wiersze Firdusiego, tak jak była ich sława na tej równinie Hastings, gdzie Pieśń o Rolandzie prowadziła do zwycięstwa Normandów Wilhelma Zdobywcy — zanim się stała "Marsylianką Kracyat"; tak jak była w tych górskich wąwozach, gdzie zbójcy na kolana padali przed Ariostem. Dla wszystkich sława ta jest wszędzie, gdzie legenda szła za krokiem swych bohaterów i znaczyła ich ślady: na przylądku Sigejskim, gdzie Aleksander szukał grobli Achillesa zazdroszcząc mu Homera; na pyle gruzów Troi, gdzie Lukan prowadzi Cezara; w Kumach, gdzie Eneasz słucha wróżb Sybilli; w Awernie, gdzie znajduje wejście i drogę do piekieł; w Misenie, która otrzymuje kości i nazwisko jego towarzysza broni; w Gaecie, która przechowała pamięć o jego mamce; w gardzieli Pirenejów, gdzie znajduje się miejsce śmierci Rolanda; na brzegach Renu, gdzie się wznosi na Rolandseck jego wieżyca; w Weronie, gdzie jego pomnik stoi obok pomnika Oliwara; w Pizie, gdzie jego włócznia wisi na sklepieniu katedry; w Brussie, w Małej Azyi, gdzie jego róg wisi u wrót pałacu; w głębi Persyi, gdzie na jednem ze wzgórz stoi tron Rustema, i gdzie trzysta wiosek przyjęło imię Mazenderanu; na krańcach Afryki, gdzie Adamastor zawisnął nad morzem; na cudownych wyspach Atlantyku, gdzie Armida upajała rozkoszą i miłością rycerzy chrześciańskich; nad mogiłą Chrystusa, gdzie klęczał Goffred z Bouillon, kurzem i krwią poplamiony.

Jest ona (sława) w naszych muzeach, parkach, łazienkach, gdzie Tetys klęczy u nóg Jowisza, Pryam u nóg Achillesa, gdzie Dydona już to słucha Eneasza, już to przebija się sztyletem na stosie, gdzie Laokoon i Ugolino umierają z dziećmi pod uściskiem wężów lub torturą głodu, gdzie potępieńcy czepiają się łodzi Dantego, gdzie Francesca Rimini zawiesza się na ramionach

Paola gdzie Roger zabija potwora u stóp Augeliki. Ona była w Olimpii, gdzie dłuto Fidiasza, natchnione pieśnią Homera, stworzyło olbrzymiego Zeusa; ona jest w Luwrze, gdzie Homer, pod pędzlem Ingresa —sam z kolei został bogiem.

Niema już nic do zrobienia dla chwały poetów epicznych, my już jej niepotrzebni. Ale jest coś do zrobienia, aby rozpowszechnić znajomość" ich dzieł. Sława — szczególnym trafem — zaszkodziła tej znajomości. Popularność eposów zdaje się, że zwalnia nas od ich czytania: imiona ich bohaterów są nam tak swojskie, że zdaje się nam, jakobyśmy znali to, co oni zrobili i powiedzieli; a nieraz bylibyśmy w zakłopotaniu chcąc sobie ściśle zdać sprawę z tego uczucia. Uwielbiamy ich na słowo, oklaskujemy na wiarę; co chwila wspominamy w rozmowie ich imię i jeszcze raz je powtarzamy; mamy ich na ustach, pod ręką, spotykamy ich na obrazach, w posągach, w romansie, w salonie, na trybunie, w teatrze, dzienniku — wszędzie: ale skąd oni są, czem są, co uczynili, niebardzo wiemy; ich historya i czyny są nam nieznane.

Tę to historye chcielibyśmy dać poznać czytelnikom za pomocą naszej książki. Zdawało się nam ciekawem i pouczającem przedstawić od jednego rzutu oka, w całej swej kolejności, powiązaniu i rozmaitości, wszystkie opowieści, legendy, fikcye — tworzące skarb epopei powszechnej. Niewątpliwie, streszczenia zawarte w tej książce — pomimo ciągłych starań i zachowania wszelkich barw, ruchu i życia oryginału — nie mogą uniknąć zarzutu suchości. Szkoda skracać te obszerne opowieści, ściskać ich szerokie ramy, dawać szkic tam, gdzie poeta dał obraz i rysować to, co on malował, jednem słowem zdzierać liście, aby pozostawić jedynie pień i gałęzie; wszystko to prawda — i nie ukrywamy bynajmniej nieuniknionych, niedogodnych stron naszej pracy; ale forma jej ma przynajmniej te zasługę, ze uczy nas czegoś. Medaljon, który zmniejsza rozmiary portretu, nie zmieniając harmonii linij, ani naruszając wyrazu twarzy — daje nam poznać wystwianą twarz bardzo dokładnie.

Otóż jest w epopejach pierwiastek, który ścisłe streszczenie przechowa zawsze nienaruszonym, całkowitym — pierwiastek, który stanowi punkt oryginalny i istotny, najżywszy, najpowszechniejszy i najtrwalszy interes epopei: są to mianowicie fikcye, pierwsza kreacya wieszcza, tło stanowiące poemat, na którem rozwija się całe bogactwo wyobraźni i cuda stylu.

"Poeta — mówi Platon ustami Sokratesa, — aby być prawdziwym poetą, nie powinien się ograniczać na pisaniu wierszy; powinien tworzyć fikcye, " (Fedon, cap. IV. )

Poezya epiczna — powtarza za nim Boarleau — żyje fikcya. Potomność przyznała im racyę: to, czego ona żąda od poety epicznego, co lubi najwięcej, przechowuje i pamięta — są - to owe fikcye, zawsze młode i nowe, zawsze ukochane i oklaskiwane.

Są to te fikcye, których nieprzerwana tkanina — zmniejszona, lecz całkowita — bez luk i próżni — znajdzie się w naszych streszczeniach. Rozpierzchnięte wiadomości i pojęcia, jakie ma ogół czytających o tym przedmiocie — tu znajdują się powiązane, posplatane i ułożone szeregiem wieków i narodów. Tu jednem słowem zwarte są razem dis jecta membra poetów.

EPOPEJA INDYJSKA.

UWAGA WSTĘPNA.

Dwie znakomite epopeje indyjskie, Ramâtyana i Mahabhârata, charakteryzują okres poetyczny i wojowniczy dziejów Indyjskich, na dziesięć wieków przed narodzeniem Chrystusa. Są one prawie współczesne opiewanym wydarzeniom i streszczają całą cywilizacyą Indyj na najwyższym punkcie jej dojrzałości. Żyje tu ona cała: jej urządzenia, obyczaje, rolnictwo, przemysł, ideje religijne i moralne: ponad bohaterami i bogami widać mistyczną trójcę — Brama-Wisznu-Siwa.

Dwa te poemata są rozmiarów olbrzymich. Ramayana ma niemniej jak 48. 000 w., Mahabharata więcej niż 200. 000.

Autorem Ramayany jest pustelnik Valmiki, który żył, jak się zdaje, w X. w. przed Chr. Mahabharata — o trzy wieki późniejszy — jest nietylko poematem, ale zarazem rodzajem encyklopedyi wiedzy indyjskiej: legendy, wiadomości, nauki moralne i ścisłe w niej zawarte — zostały zebrane przez niewiadomego poetę, którego zowią V y â s a (Zbieracz, Wiązacz). J. J. Ampere mówi o Ramayanie:* "Zasadniczą ideą poematu jest walka Ramy z potęgami Złego. Jest on obrońcą Braminów, niszczycielem potworów, wybawicielem ludu. Jest on wcieleniem Wisznu i zbawicielem świata. Stąd szereg walk przeciw istotom okropnym i nadprzyrodzonym. Nauczanie mitologiczne zajmuje tu więcej miejsca, niż nauczanie epiczne i ludzkie; podczas, gdy w epopei greckiej człowiek jest na pierwszym planie, w poemacie indyjskim jest wszędzie bóstwo; nieskończoność otacza ludzkość i nadaje jej olbrzymią wielkość.

Katastrofa jest treścią tej boskiej epopei: żona Ramy porwaną jest przez potwora; przypomina to Iliadę i porwanie Heleny. Ale jest to podobieństwo jedynie zewnętrzne. Sita — małżonka Ramy — jest pełną siły moralnej istotą. Liczne epizody stanowiące tkankę Ramayany, toczą się około faktów wygnania Ramy, porwania i odebrania Sity. Jest więc prawdziwa jedność w tej rozmaitości. Cudowność Ramayany jest b. dziwna: nietylko bogowie i demony, ale nawet zwierzęta (król sępów, król małp) przyjmują udział w tych walkach; potwory jedne za drugiemi przesuwają się w wierszach poematu.

O Mahabharacie powiada. Eiehhof: ** "Jest to poemat olbrzymi, ogłuszający tysiącem swoich wypadków, przeplecionych opowiadaniami bez. liczby i miary. Wartość poematu, która ginie skutkiem nadmiernej długości, leży raczej w szczęśliwym doborze tych epizodów, tradycyj, refleksyi, nauk kosmogonicznych, mitologicznych, moralnych, powieści bohaterskich, w których się kąpią i które streszczają całą wiedzę indyjską. Mahabh. przechowała tysiące dawnych wspomnień historycznych. Piękności pierwszego rzędu okupują męczący nadmiar szczegółów.

Piękności te promienieją głównie w epizodach, już to naiwnych, już to wzruszających. Odłączyliśmy je i podajemy osobno, aby uwidocznić te znakomite ustępy.

Porównania czynione między Ramayaną a Iliadą, lub Mahabharatą a Tebaidą — są zupełnie sztuczne. Bo jeżeli nawet zarówno Helena, jak i Sita zostały porwane — to jakaż różnica między ich porywcami! Parys — to piękny królewicz frygijski, którym opiekuje się bogini, a w poemacie Valmikiego Ravana — to potwór o dziesięciu głowach. W ogóle biorąc, cudowność indyjska jest dla nas za dziwaczna — i nigdy nie może być popularną. Mimo to jednak poemata indyjskie noszą na sobie piętno takiej oryginalności i zawierają tyle piękna, że poznanie ich jest koniecznem.

Pierwsze przekłady: na język francuski tłumaczył Ramajanę Fauche (1854); Mahabharaty wydał 7 tomów tłumacz. — Na niemieckie tłumaczył Holzman (Indische Sagen).

O literaturze indyjskiej pisał Ph. Soupé (Etudes sanscrites), Weber (Indische Literaturgeschichte), Jean Lahor (Litter. indienne). Po polsku ob. dzieło Lelewela o Indyach.

W języku polskim bardzo niewiele jest przekładów z sanskrytu — i to po większej części nie przez poetów, ale uczonych. Ks. Fr. Malinowski w Gram. Sanskryekiej dał tekst i tłumaczenie ustępu Nala i Damayanti; p. Leciejewski dał parę tłumaczeń z Mahabharaty (w Ateneum); Szujski w Liter, ludów niechrześcijańskich przełożył kilka ustępów z Mahabh. i Ramajany.

* Sciences et lettres en Orient (1869).

** Poesie heroique des Indiens

I. VALMIKI.

RAMAYANA (ŻYCIE RAMY).

Dagarata był to książe Ayodhyi, miasta położonego w Indyach Środkowych, u jednego z dopływów Gangesu. Miał on ze swoich trzech żon czterech synów i chciał współuczestnikiem swego panowania uczynić Ramę, syna pierwszej królowej Kansalii;

II. Ale druga żona, Kaikeyi, zazdrosna i pełna ambicji, nienawidziła Ramy i chciała następstwo tronu zapewnić dla swojego syna Bharata. Pewnego razu uratowała ona życie Dagaraty. swego rnęża króla — i otrzymała odeń uroczystą obietnicę dwóch łask, jakich zapragnie. Zażądała ich: były to korona dla jej syna — i czternaście lat wygnania dla Ramy. Napróżno Dagarata starał się ją przebłagać: — musiał dotrzymać słowa — wydał wyrok na ukochanego syna, życząc sobie w głębi duszy, aby syn go nie usłuchał.

Rama ugiął się przed wolą ojcowską i pomimo łez matki i sympatyi ludu, uszedł w towarzystwie młodszego brata Zaktmany i żony swojej, pięknej i cnotliwej Sity. Wszystko troje przebyli pieszo dzikie krainy, lasy nieprzebyte, rzeki i jeziora, a idąc za radą mędrca Bharadwadżia zamieszkali na samotnej górze i żyli tam jak pustelnicy.

Tymczasem Dagarata umarł, a Bharata, o tyle lojalny, o ile jego matka była mściwa i zazdrosna - - zrzekł się tronu, na który większość braminów go wzywała; odszukał Ramę w pustyni, i w imieniu narodu w żałobie, błagał go o przyjęcie władzy, która mu się należała z prawa urodzenia. Ale wygnanie Ramy nie skończyło się jeszcze; chciał on do samego końca spełnić wolę ojcowską i zamknąwszy ucho na wszystkie błagania — bardziej jeszcze zagłębił się w lasy, oddawszy bratu trzewiki, symbol władzy królewskiej.

III. Lasy, do których udał się Rama, były zamieszkane przez świętych pustelników: w owym czasie cierpieli oni wielkie napaści od złych duchów, czarnych i okrutnych Rakszasów. Rama, którego serce płonęło zapałem, gdy słyszał legendy o sławnych walkach starożytnych — uzbroił się łukiem wielkiego boga Indry, i obronił od prześladowań świętych gości tych lasów. Jego łuk niezwyciężony zabił więcej niż 14. 000 Rakszasów.

Władca Rakszasów, potwór o dziesięciu głowach, Ravana, opuścił swój rozkoszny pałac na wieść o bohaterskich czynach Ramy i o piękności Sity. Postanowił on pomścić śmierć swoich braci na mężu i posiąść miłość jego żony i w tym celu płynie na swoim wozie powietrznym, i pod postacią gazeli, oszukuje Sitę, znęca ją ku sobie, porywa i znika w powietrzu z łupem.

Podczas gdy Rama szuka po lasach śladu porywcy, niespodziewany obrońca zjawia się wobec Hawany. To Jatayus, król sępów, wierny sprzymierzeniec Ramy. Ze szczytu skały, gdzie odpoczywał w swojej rześkiej starości — słyszy on krzyki ofiary, rzuca się na Ravanę, i z okropnym geniuszem stacza bój nierówny, w którym upada, miotając nań przekleństwa. Ravana w tryumfie przybywa do Lanki, na wyspie Cejlon, stolicy swego królestwa — i stara się podbić serce Sity, pokazując jej swe bogactwa i swoją wielkość". Rozgniewany jej oporem, oddaje ją pod straż okrutnych Rakszasów, a sam obmyśla nowe sposoby zdobycia serca Sity.

Rama szukał jej ciągle wraz z bratem. Jatayus, którego napotkali umierającym, wskazał im drogę. Bóg się im pokazał, a pewien pustelnik doprowadził ich do rzeki Pampa, do czarodziejskiej doliny.

IV. Tam niespodzianie znaleźli sprzymierzeńców, w Vanarach, małpach czyli ludziach leśnych*. Podobnego rodzaju nieszczęście zbliżyło do Ramy ich króla, Sugriva. Brat jego Batis porwał mu żonę. Rama był tyle szczęśliwy, że pomścił nowego sprzymierzeńca: w walce zabił porywcę; poczem, choć Sugriva ofiarował mu gościnność", poszedł ukryć swój ból w samotności, aż do chwili, gdy król Vanarów zgromadził wszystkie swe legiony na usługi nieszczęśliwego przyjaciela. Miesiące całe mijały na poszukiwaniu Ravany i jego ofiary; w końcu kryjówka złowrogiego geniusza została odsłoniętą Ramie przez Sampalisa, wielkiego sępa, brata zmarłego Jatayusa.

V. Kryjówkę tę stanowiła wyspa — i aby do niej się dostać — należało przebyć obszerny Ocean. Jeden ze sprzymierzeńców Ramy mógł przebyć tę przeszkodę: był to Hanuma, syn Wiatru. Ulatuje on w powietrze, i po wielu cudach dostaje się do przylądka Cejlon. Wchodzi do haremu Ravany, w chwili gdy przywódca Rakszasów czynił nową próbę uwiedzenia Sity — i raz jeszcze ze wzgardą został odepchnięty. Hanuma dał się nakoniec poznać jego niewolnicy; gdy jednakże duma księżniczki nie pozwalała na ucieczkę potajemną, Hanuma chce przynajmniej dać jej dowód swojego męztwa, i w tym celu — czyni straszną rzeź pośród Rakszasów. Poczem leci z powrotem po powietrzu, opowiada cuda swej podróży i składa Ramie świadectwo bohaterskiej stałości jego małżonki. Postanowiono zrobić wyprawę. Rama wzywa morze i błaga o pozwolenie przejścia. Bóg Oceanu objawia mu się i pozwala z olbrzymich skał i pni zbudować most łączący ziemię z wyspą Cejlon**. Wielką tę pracę wykonywają w parę dni wielkoludy — i wnet cała armia kroczy po moście. W ten sposób stają oko w oko dwie gromady olbrzymów, z jednej strony Rakszasy czyli upiory rasy czarnej i Vanarowie czyli ludzie leśni rasy żółtej.

VI. Dwie armie stoją naprzeciw siebie. Ze strony Vanarów, obok potężnego Sugrivy znajduje się pełny ognia Angada, rozumny Jambavat, przemyślny Nala, chętny do pomocy Sushena, chytry Hanuma. Zebrani naokoło Ravany przyjaciele radzą mu zwrócić Sitę; on ani chce słuchać mądrych rad i w gwałtownej kłótni uderza brata swego Vibhishanę, który go opuszcza, przepowiadając mu zagładę. Najokropniejszy z rycerzy Ravany jest jego najstarszy syn, Indradżjit, zarazem wojak nieustraszony i potężny czarodziej. Za pomocą jego sztuki, Rama i jego brat zostają okryci chmurą strzał rzucanych przez niewidzialną rękę; ciała ich są niemi przekłute — a oni sami stoją w martwem uśpieniu przybici na miejscu, śród pola bitwy. A zdala nieszczęśliwa Sita widzi ich i płacze. Wszystko zdaje się dla Varanów straconem, gdy naraz wybucha straszliwy huragan, który wstrząsa całą naturą i który zapowiada ukazanie się Garudy — orła boskiego. Garuda przerywa uśpienie braci — i wyjmuje strzały z ich ciała. Vanarowie nabierają ducha, Rakszasy mieszają się i tracą odwagę. Sułtanka faworyta Ravany, Mandodari, napróżno go błaga, aby zaproponował pokój: Ravana robi atak, ale zostaje odparty, i gdyby Rama nie szanował jego urodzenia, porywca nie wróciłby żywy między swe mury.

Sprawa jego mimo to nie jest straconą; Vanarowie przerażeni widzą nagle nad murami Lanki potworny łeb Kumbhakarna, brata Ravany, największego z olbrzymów. Idzie on naprzód na pole bitwy — depcząc i pożerając wszystko co spotka po drodze: zginąłby Sugriya sam, gdyby celne strzały Ramy nie położyły końca rozbojom olbrzyma. Kumbhakarna upada jak góra — i upadając gniecie dwa tysiące walczących. Rozwiązanie się zbliża: przerażony Ravana widzi jak kolejno giną przed nim, po olbrzymim bracie, jego właśni czterej synowie: pozostaje tylko Indradżjit. Ale napróżno czarownik zarzuca wojsko Vanarów usypiającemi strzałami; ich skutek łamie siła roślin, które chytry Hanuma przyniósł ze szczytów gór Himalaja. Ostatni wodzowie Rakszasów giną w okropnem zamieszaniu, a Indradżjit sam pada powalony strzałą Zakszmany.

Ravana pojmuje, że jego losy skończone. Ze wściekłością w sercu rzuca się na Sitę, ale jeden z jej wiernych przyjaciół zasłania ją od jego szalonego gniewu. Wówczas Ravana chce przynajmniej w ostatecznej walce drogo sprzedać życie. Z podniesionym mieczem szuka brata swego Vibhishana, który przeszedł do szeregu wrogów, ale Rama go obrania. Ravana zatem szuka Zakszmany, aby pomścić śmierć syna swego Indradżjita: Zakszmana upada przebity jego strzałą, ale Hamuna leczniczą swoją sztuką przywołuje go do życia.

Spotyka się wreszcie Ravana oko w oko z samym Ramą — i olbrzymi bój zawiązuje się między nimi. Ale cóż może Ravana, własnemi tylko siłami walczący, przeciw rycerzowi, któremu Indra właśnie zesłał swój wóz i swoją tarczę. Pojedynek mimo to się odbywa i śród tysiącznych przygód — trwa siedm dni i siedm nocy, przed oczami zdumionych Rakszasów i Vanarów. Rama zabija kolejno jedną po drugiej, dziesięć głów potwora, które bezustannie odrastają: bój kończy się dopiero wówczas, gdy podług rady boskiego woźnicy, Rama skierował prosto w serce swego przeciwnika promienistą strzałę Brahmy.

Ravana umiera. Vibhishana, ogłoszony królem Cejlonu, prowadzi Sitę do jej małżonka: zbliża się ona wzruszona i szczęśliwa, ale niestety! bolesne zwątpienie weszło do serca Karny. Stoi on zimny i niemy przed swą zapłakaną małżonką: nie ufa wierności, wystawionej na tyle prób męczących, i w obecności całej armii — odpycha ją. Nieszczęśliwa kobieta przysięga na swoją niewinność — bierze za świadka Agni, bóstwo ognia, rzuca na swego małżonka czułe i pełne szacunku wejrzenie, i skacze na stos zapalony do uroczystości tryumfalnej. Natychmiast powstaje burza, słyszeć się daje głos niewidzialnej istoty, cymbały bogów huczą, i cała ziemia pokrywa się deszczem kwiatów. Brahma był poruszony niemą rozpaczą Ramy; schodzi on z niebios, aby wykazać niewinność? jego żony — i jemu samemu odkryć jego niebieskie pochodzenie: gdyż, w swej postaci śmiertelnej, Rama jest niczem innem jak bogiem Wisznu, który zeszedł na ziemię, aby zniweczyć złe duchy dla dobra ludzi i bogów. Sita, którą ogień oszczędził, i która się nie spaliła — wraca do rnęża. Rama przebacza swojej macosze. Ze Sita i swym bratem unosi się na czarownym wozie Kuvera i płynie po powietrzu, ponad miejscami, które widziały ich łzy i cierpienia, i gdy czas wygnania przeminął — wjeżdża tryuimfalnie do miasta Ayôdhyi, gdzie przyjmuje Ramę Bharata, gdzie go wita pełny zapału naród — i gdzie go kapłani poświęcają na króla.

* Pod tym typem należy rozumieć plemiona malajskie, rozlane w Dekanie.

** Dziś jeszcze Cejlon łączy się z lądem szeregiem skal podwodnych — resztek jakiegoś międzymorza, które ludność zowie Mostem Ramy.

II. VYASA. MAHABHARATA.

(WIELKI POEMAT).

Starszy syn króla Kurusa, Pandus czyli blady, dotknięty chorobą, ustąpił tronu bratu swemu, Dretarastrze, zastrzegając prawa swoich pięciu synów: Judistera, Bhima, Arjula, Nakuma i Sahayeda. Ale Dretarastra ma stu synów, których niespokojna ambicya nie umie tych praw uszanować. Od dzieciństwa kłócą się oni i biją ze stryjecznymi braćmi; jest to wstęp i zapowiedź krwawych współzawodnictw, które mają rozdzielać Kurusów, potomków Dretarastry i Pandusów, synów pierwszego brata.

Pewnego dnia jeden z Kurusów podpala w tajemnicy zamek Pandusów. Wszyscy Pandusowie ze swą matką Kunti, uchodzą przebrani za braminów. Błądzą po dzikich lasach, zabijają olbrzymów Hidimba i Baka, w końcu przybywają do ziemi króla Drupada. Król dawał właśnie uroczystości na cześć córki swej Draupadi, która miała sobie wybrać małżonka. Zalotników było nie mało: ręka jej ma należeć do tego, który zegnie łuk ogromnej wielkości i dosięgnie mety pięciu strzałami. Jeden z Pandusów, Arjuna, uzyskuje nagrodę zwycięztwa; ale matka ich przysięgła, że wszystko będzie między nimi wspólne: rodzina jest związana przysięgą i księżniczka zostaje żoną pięciu braci*. Wzmocnieni teraz przyjaźnią Drupady — Pandusowie wracają do ojczyzny.

II. Dretarastra zgadza się tedy podzielić swoje królestwo pomiędzy synów a siostrzeńców: pierwszym daje za stolicę miasto Hastinapura, drugim Indraprasta. Najstarszy z tych książąt Judistera, jeden z Pandusów, zdobywa sobie przewagę nad innymi i włada nad wszystkimi. Ale grając w kości z Kurusem Duryodana, tak lekkomyślnie stawia na kartę swój zamek, skarby, królestwo, żonę i własną swobodę, że traci wszystko. Stryj wraca mu wszystko na nowo, ale ten raz jeszcze próbuje szczęścia w grze — i znów szczęście się od niego odwraca: rezultatem gry jest, że Judistera wraz z braćmi przez dwanaście lat ma przebywać na wygnaniu i pozostawać nieznanym trzynastego roku, pod grozą nowej banicyi.

III. Pandusowie w istocie zamieszkują w lesie — i przez dwanaście lat prowadzą życie pustelników. Mają oni jednak ciężkie przejścia. Król Sindya porywa Draupadi; ale pięciu braci odbiera mu ją w niedługim czasie, i króla robią swoim niewolnikiem.

IV. Lata wygnania kończą się wreszcie: tylko rok jeden jeszcze muszą Pandusowie żyć nieznani: rozmaicie poprzebierani wchodzą oni na służbę do Viraty, króla Matszyów, który z początku nie podejrzywa zupełnie, kto są jego słudzy; ale w końcu trzynastego roku męztwo własne ich zdradza; wielkie zwycięztwo odniesione nad porywcami bydła odkrywa ich królewskie pochodzenie, i odtąd ze sług Viraty stają się jego sojusznikami.

V. Od tej chwili mogą rozpocząć zaciętą wojnę przeciw Kurusom, i wszyscy królowie indyjscy dzielą się na dwa stronnictwa: jedni bronią Pandusów, drudzy Kurusów. Krishna, w którym wcielony jest Wisznu, ofiaruje Duryodanie wybór między wielką armią albo jego przyjaźnią. Nierozumny Duryodana wybiera wielką armię i Krishna staje po strome Pandusów.

VI. Krishna jednemu z książąt, Arjunie, odkrywa w tajemniczy sposób istotę rzeczy, byt i przemiany stworzeń aż do ich ostatecznego się rozwiania w nicości.

VII. — X. Walka się, rozpoczyna i trwa ze zmiennem dla obu stron powodzeniem. Z obu stron działają siły nadprzyrodzone i wszyscy niemal wojownicy używają broni zaczarowanej. Stu synów Dretarastry ginie ostatecznie — i po wielu kieskach — zwycięstwo zostaje przy Pandusach dzięki opiece Krishny.

XI. — XIII. Podczas, gdy odbywa się uroczysty pogrzeb obu armij, Judistera nie może się powstrzymać i opłakuje tę bratobójczą wojnę; te smutne obrazy budzą w nim poważne rozmyślania o obowiązkach królów. Zaś jego stryj Brishma, umierając, daje mu w kształcie bajek najmędrsze rady.

XIV. Wobec wszystkich książąt, starożytnym obrządkiem odbywa Judistera uroczystość poświęcenia konia.

XV. Dretarastra, który żył tak długo po to tylko, aby widzieć rodzinę swoją tak zdziesiątkowaną, a władzę swoją w upadku — oddala się wraz z żoną do pustyni, i tam oboje umierają jako święci.

XVI. Tymczasem Krishna powraca do swego królestwa: ale całe plemię Jadavasów, które stanowi jego część, zostało napadnięte przez dzikie hordy, stolica jego Dwnraka została zniszczoną — i sam on ginie od zatrutej strzały.

XVII. Dowiedziawszy się o śmierci swego przyjaciela i wiernego sprzymierzeńca, Judistera oddaje się najgłębszej rozpaczy: naraz światłość robi się w jego duszy, i poznaje w szlachetnym swym opiekunie wcielenie boga Wisznu, który zestąpił na ziemię, aby ją oczyścić. Czując odrazę do władzy, która tyle łez kosztuje, zrzeka się tronu na korzyść swego siostrzeńca Parikszita i z braćmi swymi oraz wierną Draupadi udaje się na Himalaya, na świętą górę — Meru. Razem wchodzą na te wyniosłe szczyty, na wierzchołku których mieści się kraina wiecznej szczęśliwości. Ale siły są nierówne: w drodze tej mężni Nakuma i Sahaveda, wierna Draupadi, mądry Arjuna, silny Bhisma — padają kolejno, aby już nigdy nie powstać. Judistera pozostaje sam ze swoim psem, którym jest sam bóg Jama.

XVIII. Indra wprowadza go do nieba. Ale oczy jego napróżno szukają tu braci i małżonki. Boski goniec donosi mu, że ich widział w sferach piekieł w męczarniach. Zrzeka się więc Judistera szczęśliwości, w której oni udziału nie mają — i pogrąża się w piekle, aby cierpieć wraz z nimi. Jego szlachetność uspakaja bogów, którzy przebaczają jego braciom i żonie i pozwalają mu wziąć ich ze sobą do empireów. Istotnie, wszyscy zajmują w niem miejsce, oczyszczeni, przemienieni; powróconą im została ich natura boska, wcielona w nich docześnie na ziemi dla dokonania tajemniczych planów Brahmy.

* Jest to zapewne starożytny obyczaj indyjski. Poliandrya dotąd jeszcze panuje w niektórych okolicach Dekami.

III. GŁÓWNE EPIZODY Z MAHABHARATY*.

I. Daityasy i Devasy*.

Daityas — są to złe duchy, które zostały zwyciężone przez bogów czyli Devasów. Ukryci w głębi ziemi, co chwila wychodzą ze swej kryjówki, by napadać na swoich zwycięzców: ale ich broń stanowią niesłychane umartwienia, gdyż Brahma w swej niezmiernej sprawiedliwości wszystkim umartwieniom przyznaje szczególne przywileje. Dwaj z nich szczególnie, bracia bliźnięcy, Sunda i Upasunda dochodzą do doskonałej czystości ascetycznej i Brahma ich uznaje niezwyciężonymi, dopóki tę czystość zachowają. W ten sposób Daityas stają się niebezpieczni dla samych bogów nawet, przynajmniej niższych jak Devasy: zbrojno przechodzą świat, a każdy krok znaczą zwycięztwem: państwo Indry jest w niebezpieczeństwie. Wtedy Brahma daje znak — i nagle zjawia się piękność czarująca, Tilottama, którą bogowie cudownemi wdzięki wyposażyli. Sunda i Upasunda widza ją, porwani miłością, czują żądzę rozkoszy, a wraz z nią budzą się w ich sercach instynkty gwałtowne i zazdrosne: rzucają się na siebie — w sporze o Tilottamà, i jeden drugiemu śmierć zadaje.

II. Pramadvara**.

Pramadvara jest córką najpiękniejszej nimfy i najpiękniejszego z geniuszów niebieskich. Podrzuconą w lesie przyjął do siebie święty pustelnik, który ją wychował z wielkiem staraniem. Jej wdzięk i cnota podbiły serce młodego bramina, Rurus, który prosi o jej rękę przez swego ojca Pramatesa. Prośba jest przyjętą: dzień ślubu już bliski, gdy Pramadvara pewnego razu, bawiąc się z przyjaciółkami nad brzegiem Gangesu, została ukąszoną przez jadowitą żmiję. Podczas gdy bramini płaczą nad dziewczyną, Rurus błaga Brahmę — i połowę życia ofiaruje, by wskrzesić narzeczoną, Łaska ta jest mu daną, i Pramadvara wraca do życia na jego ramioniach — jako piękność wychodząca niby z głębokiego uśpienia,

III. Sakuntala ***.

Sakuntala była dzieckiem nimfy Manaki i Visvamitry, który był niegdyś znakomitym wojownikiem, a później został świętym braminem. Wychowywał ją pobożny pustelnik Kanva, jeden z poetów, który tworzył hymny Wedów. Pewnego razu, Dushmanta, król rasy księżycowej, polując w tych lasach, ujrzał Sakuntalę, ukochał ją i przysiągł wiarę niezłomną; miał z nią syna cudownej piękności i siły. Gdy ten doszedł do tego roku, w którym król obiecał go uznać, Sakuntala udała się z nim na dwór Dushmanty.

Błyszczące sale zamku nie zwracają jej uwagi; ona szuka swego małżonka. Ale małżonek nie chce jej uznać, i odpycha ją surowo, jakby wątpił o jej cnocie. Pod wrażeniem wstydu, oburzona, mniej dla siebie niż dla swego syna, wybucha Sakuntala wymownemi słowy, które przekonały wszystkie serca. Tego właśnie król pragnął: surowość jej przyjęcia była próbą, mającą wywołać, wobec przyszłych poddanych Sakuntali, publicznego objawienia jej niewinności i prawowitości jej syna. Sakuntala została koronowaną jako królowa, a jej syn ogłoszony księciem młodości, którą to nazwę dziecię Sakuntali usprawiedliwi później, gdy sam będzie królem.

IV. Nala i Damayanti ****.

Damayanti, najwdzięczniejsza córa Indyj, miała ojcem króla Vidharby. Władca Nishadbhy, krainy sąsiedniej, ma Syna Nalę, również sławnego cnotą i pięknością. Dwoje młodych ludzi kocha się, a łabędzie niosą im nawzajem przysięgi wiecznej miłości. Ojciec Damayanti zapowiada córce, że nadszedł dla niej dzień wyboru małżonka, i wzywa na swój dwór wszystkich książąt, którzyby mogli o jej rękę się starać. Śród zalotników zjawia się czterech bogów, Indra, Jama, Vayus i Yaruna, którzy polecają Nali oświadczenie swych pragnień. Nieszczęsny młodzieniec musi wybierać między swoją miłością, a szacunkiem bogów: w każdym razie wiernie spełnia swoją misyę. Damayanti mimo to przenosi go nad niebieskich rywali, a miłość tak nią kieruje, że choć wszyscy bogowie przyjęli postać Nali, ona jego rozróżnia między wszystkimi i wybiera spośród nich swego oblubieńca. Bogowie wzruszeni tak stałą miłością, przyjmują hołdy obojga małżonków i ofiarują im bogate dary. W pewnym czasie po ślubie Nala traci w grze z bratem swój majątek i koronę, ale zachowuje Damayanti! Niestety! niedługo ją zachowa. Wygnany przez brata błądzi po dzikim lesie, i opuszcza tam swoją wierną towarzyszkę, która długie czasy błądzi śród puszczy, znosi tysiączne cierpienia, ale której cnota tryumfuje nad wszystkiem. Nakoniec, opuszczona niewiasta spotyka karawanę, i to jej umożliwia powrót do ojczyzny.

Tymczasem Nala, jako prosty koniuszy, służy u króla Ayodhyi. Damayanti, o której on zapomniał, ciągle o nim marzy, i wkrótce go odkrywa pod skromnem przebraniem Przedstawia mu dzieci i przebacza. Nala powraca wreszcie sam, pobiją z kolei brata w grze kostkowej, i odbiera koronę, którą zawdzięcza wierności i poświęceniu swej małżonki.

V. Savitri *****.

Córka króla Madrasu, Savitri, była zaręczona z młodym królewiczem, Satyavanem, który żyje w lasach z ojcem i matką, ślepymi i wywłaszczonymi. Savitri sama uczyniła ten skromny wybór. W chwili zawarcia związku, mędrzec pewien jej powiedział, że Satyavan musi umrzeć w ciągli roku: mimo to Savitri nie zmienia postanowienia, i córka potężnego władcy idzie do lasu dzielić surowe i pokorne życie swego małżonka. Tymczasem zbliża się dzień fatalny, kiedy żona musi się z mężem rozłączyć. Trwa na modlitwie i postach trzy dni i trzy noce: i w głębi swego serca czyni ślub, który nawet kryje przed braminami, choć ich pośrednictwa błaga; w końcu, kiedy dzień mający być ostatnim dniem życia Satyavana nadszedł, i Satyavan nic o swoim losie nie wiedząc, idzie jak zwykle w bór po żywność, ona go prosi i otrzymuje pozwolenie towarzyszenia mu w wyprawie. Idzie z boleścią w sercu — i napróżno jej mąż każe się jej zachwycać pięknością otaczającej natury: cała ta natura zdaje się Savitri smutną, ona widzi tylko Satyavana. Naraz, zerwawszy owoce i gałęzie, Satyavan czuje wielkie zmęczenie i pada umarły. Savitri siada na ziemi, opiera głowę małżonka na swem łonie — i czeka chwili straszliwej. Bóg śmierci Yama zjawia się po duszę Satyavana. Ból Savitri go wzrusza tak, że pozwala jej żądać wszelkiej łaski: wyjątek stanowi tylko życie jej męża. Prosi ona więc naprzód, aby jej teść, Dyamatsena, odzyskał wzrok; dalej aby powrócił na tron; następnie, aby jej ojcu, który nie miał syna, narodzili się liczni i piękni synowie.

Każdą łaskę boga Savitri przyjmowała słowami tak pełnemi mądrości i pobożności, że bóg coraz nowe łaski jej obiecywał, aż nakoniec przyrzekł jej każdą łaskę bez wyjątku. Savitri wnet korzysta z tego zapomnienia boga i prosi o życie swego małżonka: bóg związany słowem — i tę łaskę jej ofiaruje. Wnet Savitri dotyka Satyavana, który się budzi niby z głębokiego snu, i oboje wracają do chaty Dyamatseny, którego oczy wzrok odzyskały. W ten sposób ludzka pobożność uzyskała wszystko od szczodrobliwości boskiej.

* Pieśń III.

** Epizody te tworzą jakby poemata w poemacie. Dajemy je oddzielnie, nie chcieliśmy bowiem naruszać biegu opowieści głównej, w streszczeniu Mahabh.

*** Pieśń I.

**** Pieśń I.

***** Pieśń I. Z tego epizodu poeta indyjski Kalidasa ułożył piękny dramat Sakuntala. Istnieje w polskiem tłumaczeniu.

EPOPEJA GRECKA.

I. EPOPEJA HOMEROWSKA.

(X. w. przed Chrystusem.)

UWAGI WSTĘPNE.

Epopeja grecka jest współczesną epopei indyjskiej. Ale porównywając je ze sobą — ze zdumieniem widzimy w Grecyi ogromną wyższość. Jakkolwiek znakomite dzieła Valmikiego i Vyasy — Homer daleko je wyprzedza.

Przedewszystkiem jednak, czy istniał Homer ? Są uczeni, którzy dowodzą, że Homera nigdy nie było; że Iliada i Odysseja są to pieśni ludowe podobnie, jak Romanzero hiszpańskie albo Marko królewicz. Ale przeciw tym dowodzeniom d'Aubignaca, Vico, Wolfa, wystąpili inni, dowodząc, że nigdy epopeja ludowa nie może przyjąć form tak skończenie artystycznych, jak poemata Homera, To teź pomimo wszystkiego zawsze wystawiamy sobie śpiewaka Iliady i Odyssei, jako starca, ślepego jak Milton, ubogiego jak Camoëns.

Edg. Quinet w art. Homere wykazuje, że te poemata nie tylko nie są poezyą ludową, ale przeciwnie odznaczają się wysokim artyzmem i znamionują długotrwały uprzedni rozwój poezyi w Grecyi: Sam Homer wspomina imiona tych poprzedników; Tamyris, Demodok — byli to zapewne sławni swojego czasu śpiewacy, jak słowiański Bojan albo Lumir.

Iliada i Odysseja nie oznaczają początku cywilizacji greckiej ; są one raczej testamentem epoki minionej. Stoją one na granicy świata, który się kończy i świata, który się zaczyna. Kończy się rząd królów i kapłanów; zaczyna się świat arystokracyi i demokracyi. Sparta i Ateny zastąpią miejsce Argosu i Mycenów. Stary rapsod nie jest z kolebki świata: siedzi on już na ruinach.

Treść istotną poematów Homera stanowi to, ie były one wyrazem jedności narodu greckiego. Wszystkie te plemiona wrogie i różne pomiędzy sobą — zeszły się pod osłoną Homera. Odtąd mogą one walczyć pomiędzy sobą: ich węzeł rodzinny nigdy już zerwany nie będzie.

Iliada należy do Cyklu wojnytro jańskiej, Odysseja — do Cyklu powrotu do Grecji. Oba te poemata są najdoskonalszym wzorem obu cyklów. Inni poeci, współcześni Homerowi, którzy na tem-źe tle osnuwali swe rapsody — jak Arktinos, Stasinos, Lesches — zostali całkiem zapomnieni. Oryginalność Homera stanowi to, że podczas, gdy inni rapsodow ie czyli poeci cykliczni, którzy byli przed nim i po nim, opiewali szeregi wypadków bez związku nici wewnętrznej — on brał pojedyńcze ustępy i w najdrobniejszych szczegółach je opracowywał. W ten sposób zamiast bezkształtnej massy legend, dawał harmonijną i plastyczną całość.

Homer jednak jest nietylko najwyższym poetą epi-cznvm: jest on również najwyższym mistrzem sztuki poetyckiej. "Król poetów", jak go zowie Dante. Wszyscy poeci czerpali z Homera. Cała tragedya grecka jest odbiciem Homera. Nikt, nawet Szekspir, nie stworzył żywszych i prawdziwszych postaci, jak Agamemnon, Achilles, Ajaks, Andromacha, Hektor, Parys, Helena, Odysseusz, Penelopa,

Właśnie dlatego, że Iliada i Odyseja są wzorem epopei, są one żywym obrazem epoki i społeczeństwa. Malują one Grecya czasów bohaterskich. Obyczaje są dzikie, ale poprzez to barbarzyństwo prześwieca już przyszła kultura. Są to bohaterowie czasów wojny trojańskiej : ale czujesz, że ich synowie będą się nazywali Milciades, Temistokles, Alcybiades, Perykles.

O Homerze ob. Pierron: Hist. de Ia litt. grecque.— Ern. Havet: De honuricorum poematum origine et unitate. A. Widal: Etudes sur Homere. Gotfried Müller. Griechische Literaturgeschichte. Także Łachman Betrachtungen, oraz Bernhardy.

Niemcy mają doskonały przekład Homera przez Vossa ; Anglicy — Popego; Francuzi— mają najświeższe tłumaczenie genialne (prozą) Leconte de Lisle'a.

Po polsku wielekroć tłumaczono Homera. "I 1 i adę" tłumaczyli St. Staszic, Jac. Przybylski, Fr. ks. Dmochowski, Paweł Popiel, Aug. Szmurło, Fel. Jezierski; częściowo Jan Kochanowski, Juliusz Słowacki i inni. — "Odyssei" najlepszy jest przekład Lucyana Siemieńskiego (wydany trzykrotnie).

ILIADA.

Chryzeida, córka jednego z kapłanów Apollona; była branką i niewolnicą Agamemnona, króla Greków. Napróżno jej ojciec chce dać okup za jej wolność. Bezlitośnie odepchnięty, wzywa on boga, aby się pomścił za niego. Apollo dziesiątkuje Greków zarazą. Achilles, bohater grecki, wzywa armią na sejm i żąda, aby wróżbici odkryli przyczynę tej klęski. — "Ja powiem" — rzecze Kalchas i wskazuje na upór Agamemnona, jako na przyczynę. Król Greków zgadza się oddać Chryzeidę, jeżeli Achilles odda mu swoją brankę, Bryzeidę. Achilles, uniesiony gniewem chce uderzyć obrażającego go króla, ale Pallas-Atene go powstrzymuje; Achilles chowa miecz do pochwy i srogie obelgi miota na Agamemnona. Rozumne słowa starego Nestora na nic się nie zdały, Achilles zaś oburzony, chcąc pozbawić swego ramienia i miecza — króla i armię grecką — uchodzi do swego namiotu. Natychmiast obietnica i wola Agamemnona zostaje spełniona: Chryzeida odprowadzona do ojca, Bryzeida odebrana swemu panu. Zaraza mija, Apollon przebłagany, ale Achilles stracony dla armii, a gniew człowieka staje się dla niej fatalniejszym, niźli gniew boga.

Po odejściu branki, Achilles osamotniony płacze jak dziecię i wzywa swą matkę Tetydę, boginię morza, która płacząc z nim równie, przyrzeka mu o tem wszystkiem opowiedzieć Jowiszowi. Ulatuje na Olimp; i błagając Jowisza, obejmuje jego kolana i brodę. Jowisz waha się odpowiedzieć: lęka się on wyrzutów i przekąsów Hery, opiekunki Greków: ustępuje nakoniec i daje jej głową jeden z tych znaków, które wstrząsają Olimpem. Tetys się oddala, po niej zjawia się Hera i skarży się, ale milknie wobec surowych i groźnych słów króla bogów. Olimp smutny i niemy: dopiero Hefest (Wulkan) daje matce rozumne rady, poczem kulejąc przynosi jej kielich nektaru. Matka się uśmiecha i cały Olimp się śmieje: radość i pokój zapanowały śród bogów, podczas gdy wojna i niezgoda trwają między ludźmi.

U. Jowisz, wierny słowu jakie dał Tetydzie, przygotowuje zemstę za Achillesa. Posyła on Agamemnonowi pod postacią Nestora kłamliwy sen, który go namawia, aby wrogów napadł i zapowiada mu łatwe zwycięstwo. Agamemnon wzywa dowódców: bitwa postanowiona. Ale znużona armia, czy zechce wyruszyć? Król dla próby proponuje odwrót: wszyscy radośnie biegną ku okrętom. Szczęściem Odysseusz, z berłem w ręku, obiega szeregi, głosem i ruchem przekonywa jednych, zmusza drugich, i do obozu sprowadza. Jeden mu się opiera, Tersytes: brzydki, niekształtny, zezowaty, zuchwały dla Achillesa, gdy Achilles był sławny dla Agamemnona, odkąd się Achilles oddalił, obelgi rzuca na króla i armię. Odysseusz surowo go łaje i uderza: on drży, blednieje i płacze; armia śmieje się z nędznika, oklaskuje wodza, który do niej gorąco przemawia: oklaskuje Nestora po Odysseuszu, Ajaksa po Nestorze. Chcieli odjeżdżać, teraz pragną bitwy. Wszyscy się do niej przygotowują: żołnierze ucztą, która im da siły, wodzowie ofiarą, która im zapewni pomoc bogów. Gdy godzina walki nadeszła, zwołane falangi na dźwięk trąb wychodzą z namiotów na równinę, gotują się do bitwy na brzegach Skamandru: ziemia pod stąpaniem ludzi i koni. Wszystkie armie są opisane przez poetę i wszyscy wodzowie wyliczeni: Arkesilaus, Idomeneusz, Diomedes, Toas, dwaj Ajaksowie, dwaj Atrydowie. Naprzeciw nich armia Trojańska, ludność miejscowa i zagraniczne posiłki, azyaci i barbarzyńcy: na ich czele Hektor, Eneasz, Pandar, Akamas.

III. Dwie armie stoją naprzeciw siebie i ruszają naprzód: Trojańczycy z hałasem, Grecy w milczeniu. Bój się wnet rozpocznie. Parys pierwszy wyzywa dowódców greckich. Menelaus występuje, ale Parys cofa się i blednie; później podniecony wyrzutami Hektora, proponuje Grekom walkę pojedynczą z królem Sparty: Helena będzie należała do zwycięzcy. Śród głębokiego milczenia Menelaus przyjmuje walkę: ale żąda przysięgi króla trojańskiego. Hektor posyła heroldów, aby Pryama poprosić na równinę. Pryam otoczony starcami, siedział na wyłomie, pod bramą Scejską. Helena, płacząc z boleści i smutku za ojczyzną, ze wstydu na myśl o nieszczęściach, jakie na oba narody przez nią runęły, z rozczulenia na słodkie wyrazy starego króla — mówi mu po kolei imiona dowódców armii greckiej, Agamemnona, Odysseusza, Ajaksa, Idomeneja.

W tej samej chwili nadchodzą heroldy. Pryam wstępuje do swego wozu, Agamemnon staje przed nim, ofiara spełniona i przysięgi wymienione. Poczem stary król, aby nie widzieć śmierci syna, gdyby go los wojenny zdradził, powraca do miasta, i pojedynek się rozpoczyna. Parys zwyciężony; ale Wenus zakrywa go obłokiem i unosi do pałacu, do Heleny, naraz wzruszonej miłością i zasmuconej porażką swego oblubieńca. Agamemnon domaga się wykonania umowy, t. j. zwrotu Heleny i przerwania wojny.

IV. Bogowie, ze złotym puharem w dłoni, oglądali bitwę. Czyi chcą, aby żądania Greków były zaspokojone? Tego pragnie Jowisz. Ale Hera i Pallada bezwarunkowo żądają przedłużenia wojny i zburzenia Troi. Jowisz ustępuje; natychmiast Pallada schodzi na ziemię, przybiera twarz Antenora, i do Pandara się zbliża. Ten, posłuszny jej radzie, rzuca strzałę w Menelausa: Menelaus ciężko ranny, zawieszenie broni przerwane.

Agamemnon rozgłasza po szeregach wojsk swoje oburzenie, wzywa do zemsty Idomeneja, dwóch Ajaksów, Diomedesa, Stenela. Straszliwe zamięszanie powstaje. Antiloch, Ajaks, Telamon, Odysseusz pierwsze ciosy zadają; Trojanie się cofają, ale Febus-Apollon ich podtrzymuje, Pallada budzi ducha Greków — i cała ziemia pokrywa się trupami.

V. Wszystko pierzcha przed Dyomedesem, bogowie i ludzie. Zabija Pandara, rani Eneasza. Venus przybiega, aby syna swego ochronić": rani Venerę w rękę. Mars dziesiątkuje Greków. Diomed rani Marsa w bok. Dwa bóstwa wyparł z szeregów walczących. Venus płacze z boleści i biegnie w ramiona swej matki Dionei, która się uśmiecha do niej i leczy ją, a Hera i Pallada z niej drwią, zarówno jak Jowisz. Mars rzuca okrzyk straszliwy, który przeraża Greków i Trojan, i leci na Olimp, aby tam u stóp Jowisza szalony gniew uspokoić, poczem wyleczony staraniem Peona siada w tryumfie u stóp króla bogów.

VI. Rozbici przez Diomeda i Menelausa Trojanie cofają się do miasta. Hektor na nowo bój rozpoczyna i za poradą brata swego wieszcza Helenusa, który go zastępuje na czele armii, idzie do Troi, prosząc matkę i niewiasty, aby poszły do świątyni, ofiarami przebłagać Palladę. Na polu bitwy Diomed i Glaukus, w chwili gdy maja rzucić się na siebie, poznają w sobie gości wzajemnych i utkwiwszy włócznie w ziemi, ściskają sobie ręce i wymieniają oręż, jako dary. Tymczasem Hektor, krwią i pyłem okryty przybywa do Troi, i otrzymawszy od matki kielich wina, które mu sił dodaje, prosi niewiasty, aby poszły do kościoła, poczem idzie do Parysa, aby go powołać do boju i do swego domu, aby zobaczyć żonę i dziecko — może po raz ostatni.

Niespokojna o wyniki bitwy, Andromacha pobiegła na mury. Siedzi ona u wrót Scejskich. Rozpłakana, Andromacha błaga Hektora, aby szczędził życia dla swego narodu, dla swego syna, dla swej żony. "Troja upadnie, rzekł on, wiem o tem; ale muszę dać przykład jej obrońcom". Wyciąga ręce do syna; dziecko, przerażone pióropuszem na hełmie ojca, rzuca się na łono niańki. Matka się uśmiecha, ojciec składa hełm na ziemi, całuje syna i oddając go Andromasze — żegna ją — i wraz z Parysem, który już się do walki uzbroił powraca na krwawe pole.

VII. Zjawia się ponownie śród walczących — wali wciąż mieczem i zwycięża; poczem zatrzymuje się pośrodku miedzy obiema armiami i wyzywa na pojedynek najwaleczniejszego z Greków. Dziewięciu z pośród nich staje w szrankach: los wybiera Ajaksa, svna Telamonowego. Pojedynek trwa cały dzień bez rozwiązania i obaj bohaterowie rozchodzą się przyjaźnie, wymieniając oręż. Ani bitwy, ani pojedynki nie dawały żadnego rezultatu. Mądry Antenor proponuje najpewniejszy środek zakończenia wojny: oddać Helenę i jej skarby. Ale Parys się nie zgadza: chce on oddać skarby, lecz zatrzymać Helenę. Gońcy Pryama zanoszą Grekom tę propozycyę i prośbę o zawieszenie broni, konieczne do spalenia zwłok poległych. Grecy przyjmują zawieszenie broni — i korzystając z tego, wzmacniają swój obóz szańcem i wałem. VIII. Nazajutrz zawieszenie broni mija i bitwa ma się rozpocząć na nowo pod okiem bogów na Olimpie zebranych. Jowisz surowo nakazał im neutralność; ale sam przyjmuje udział w bitwie. Siadłszy na szczycie Idy, waży na złotych wagach przeznaczenia obu narodów: szala Trojan przeważyła. Piorun huczy nad niemi; straszliwa burza ich przeraża i Hektor ich ściga. Nestor, Odysseusz, Dyomed — wszyscy uciekają przed nieodpartym Hektorem. Tenker jeden stoi niezłomnie, ale pada raniony. Grecy szukają ucieczki za wałem swego obozu. Noc spływa na ziemię, i Trojanie upojeni radością zapalają ognie po całej równinie Ilionu.

IX. Agamemnon zrozpaczony wzywa do swego namiotu wodzów i królów armii i stawia wniosek, aby przerwać oblężenie i wracać do Grecyi. Dyomed i Nestor protestują — zgromadza się rada ogólna. "Ramienia Achillesa brak naszym wojskom" — rzecze Nestor. "Niech powraca — rzekł Agamemnon — a ja mu oddam Bryzeidę". Posyłają więc doń Ajaksa syna Telemonowego, najmężniejszego z rycerzy; Odysseusza, najwymowniejszego, Feniksa koniuszego Pelejasa ojca Achillesa, i Chirona jego wychowawcę z lat dziecinnych. Achilles przyjmuje ich ze czcią, słucha ich poselstwa, ale trwa w swojej niezłomności.

X. Należy więc pogodzić się z losem i dalej prowadzić wojnę bez Achillesa; aby zdobyć w tem powodzenie, należy przedewszystkiem poznać rozkład trojańskiego obozu. O tem też myślą dwaj Atrydowie, podczas gdy armia, wodzowie i żołnierze pogrążeni są we śnie. Wzywają wiec Nestora, Odysseusza i Dyomeda. Dyomed i Odysseusz przyjmują na się niebezpieczną misyę, wymagającą odwagi i przezorności; aby przeniknąć do obozu wrogów, odchodzą śród głębokiego milczenia nocy. Równocześnie młody Trojańczyk, Dolon, z podobną misyą zostaje wysłany tejże nocy przez Hektora. Odysseusz i Dyomed widzą go, kryją się, poczem porwawszy go, wydzierają przerażonemu potrzebne im tajemnice; nakoniec dowiedziawszy się odeń o wszystkiem, zabijają go i wchodzą do obozu Trojańczyków; tam zamordowują króla Traków Rezusa i uprowadzają do obozu greckiego jego konie, przedmiot uwielbienia i zazdrości całej armii.

XI. O świcie bitwa na nowo. Napróżno Agamemnon, bohater tego dnia, gna Trojańczyków aż pod mur Ilionu: ranny strzałą upada na ziemię. Więc Hektor naprzód pociąga swoich. Odysseusz, Dyomed, Machaon, Eurypil padają ranni jeden po drugim. Ajaks sam jeden powstrzymuje atak Ilionu i cofa się krok za krokiem, ale cofa się coraz słabszy. Patroklos, wysłany przez Achillesa do Nestora, aby się dowiedzieć co słychać u Greków, drży na widok takiej rzezi.

XII. W końcu Grecy zostają odparci aż do obozu. Konie Hektora rżą z niecierpliwości przed mocnym wałem, który otacza obóz. Trojanie radzą i zszedłszy z koni, formują pięć kolumn i atakują trzy punkta obozu. Jakaś zła wróżba przeraża na chwilę Trojan. "Najlepsza wróżba — woła Hektor — to walczyć za ojczyznę!" I skacze ku bramie, której bronią dwaj Ajaksowie. Napaść Sarpedona w inną stronę wzywa syna Telemona. Hektor korzysta z jego nieobecności, podnosi i ciska olbrzymią skałę — i przez otwarte wrota rzuca się w obóz grecki: obóz jest ze wszech stron osaczony — i Grecy uciekają na swe okręty.

XIII. Grecy zostali zgubieni. Niespodzianie zbawia ich jeden z bogów. Wóz Posejdona płynie po morzu i z wysp Egadów unosi go na brzegi Skomandru; tam, przybrawszy postać Kalchasa, pobudza do boju rycerzy. Ruszają więc Ajaksowie, Tenker, Merjon, Idome-neusz. Ten ostatni walczy najmęźniej, uciekają przed nim wojownicy Ilionu — Eneasz, Deifob, Hetenus. Jeden tylko Hektor podtrzymuje męztwo Trojan — i na nowo bój rozpoczyna.

XIV. Poraz drugi słabnie Agamemnon i proponuje odwrót. Dyomed, Odyseusz — ranni jak on, ale wytrzymalsi — zmuszają go, aby wraz z nimi rzucił się w wir bojowy. Tymczasem Jowisz usnął na wierzchołku Idy, gdyż uśpiła go Hera, przystroiwszy się przepaską Afrodyty. Korzystająs z tego Posejdon, z mieczem w ręku — wzywa i pobudza Greków. Na Hektora rzucają się wszyscy; jego to zwalczyć należy. Nakoniec Ajaks go rani, a towarzysze ledwie go unoszą: Trojanie zostają odparci, a ich trupy zaścielają równinę.

XXV. Sen Jowisza i pomoc Posejdona uratowały weków. Ale Jowisz się budzi, gniewa się i grozi Junonie; głosem Irydy posłanki swych rozkazów każe Posejdonowi powrócić do morza — Apollona posyła, by ożywił Hektora.

Hektor wnet groźniej jeszcze jak przedtem ukazuje się na polu bitwy. Walka nowym ogniem się zapala.

Hektor powraca zwycięski do obozu Greków, przedostaje się aż do ich ostatniego ukrycia, do okrętów i chwyta dziób okrętu Protezilausa, którego broni jeden Ajaks.

XVI. Ajaks omdlewa już prawie, gdy niespodziana przybywa mu pomoc: Patroklos. Ze łzami w oczach błaga on Achillesa i otrzymuje od niego zbroję i oręż swego potężnego druha. W chwili, gdy okręt Protezilausa goreć zaczyna, Patroklos z gromadą Tessalczyków napada na wroga; przerażeni widokiem pancerza i tarczy Achillesa, Trojanie cofają się, uciekają i bezładnie opuszczają wnętrze wału greckiego obozu. Syn Jowisza, Sarpedon, król Lycyan, trzyma się dzielnie: ale ciosy Patrokla odbierają mu życie. Sen i Śmierć unoszą jego ciało do Lycyi. Ale zwycięzca Sarpedona nie długi czas go przeżyje, a śmierć jego będzie miała skutki fatalne. Patroklos, pijany zwycięztwem, zapomina rozsądnych rad Achillesa — i przybliża się aż do murów Troi, tu wystawiony na najwyższe niebezpieczeństwo, walczy nieustraszenie; ale Euforbios go rani, a Hektor swym mieczem zabija.

XVII. Zacięta walka rozpoczyna się wówczas około ciała Patrokla. Najwaleczniejsi Grecy i Trojanie znajdują się tutaj. Menelaus zabija Euforbiosa, ale nie może obronie pancerza i tarczy zmarłego: Hektor nakłada na siebie zbroję ofiary. Jowisz widząc to mówi: Ta zbroja go zgubi i nigdy już jej nie dotkną ręce Andromachy. Ajaks zmusza Hektora do cofnięcia się, Glaudus nanowo go w bój wprowadza, poczem Eneasz razem z Hektorem walczą przeciw dwom Ajaksom o ciało Patroklosa. Grecy drogo okupują zwycięstwo: ale nakoniec Automedon ratuje konie Achillesa, nieśmiertelne konie, które ludzkiemi łzami opłakują śmierć Patrokla, ciało bohatera uwożą ldo obozu, ale Hektor bezustannie je ściga.

XVIII. Pełen smutnych przeczuć, Achilles niecierpliwie czeka powrotu swego przyjaciela: wiadomość o jego śmierci przynosi mu Antitoch, syn Nestora. Achilles płacze z boleści, głowę obsypuje popiołem, i krzykami wywołuje matkę z głębi Oceanu. Tetys przybiega i objąwszy rękami głowę syna — płacze z nim razem. On chce albo zaraz umrzeć, albo pomścić tego, którego nie mógł zbawić — chce śmierci jego zabójcy. Tetys, która wie, że po śmierci Hektora musi nastąpić śmierć jej syna, próżno mu walkę z Hektorem odradza: ustępuje błaganiom Achillesa i idzie prosić Wulkana, aby nową zbroję mu ukuł.

Pozostawszy sam, bohater wstępuje na szańce obozu, aby spójrzeć na pole bitwy. Trzykroć wydaje okrzyk zgrozy i trzykroć Trojanie cofają się przerażeni. Gdy noc nadeszła, Hektor nie chce powracać do Troi, lecz zalega z armią równinę, by skoro świt nanowo atakować ten obóz grecki, który raz już zdobył, a który mu odebrał Patroklos, i gdzie teraz Achilles, wylewając łzy nad przyjacielem, oczekuje oręża zemsty. Hefest na swojem kowadle kowa pancerz, miecz i tarczę — poeta opiewa je w miarę jak z pod młota boga wychodzą.

XIX. Gdy zbroja została skończoną, Tetys przynosi ją synowi. Achilles nakłada ją w ponurej i strasznej radości. Wychodzi natychmiast, wzywa Greków głosem piorunu, i uroczyście godzi się z Agamemnonem; oczekując chwili walki, przyjmuje dary króla królów, i zwrot Bryzeidy, która z nim razem opłakuje Patrokla.

Uderzyła nakoniec godzina zemsty: Pallas we krwi bohatera rodzi nadludzką siłę; ten z płomiennem okiem wskakuje na wóz; głuchy na prorocze rżenie jednego ze swych nieśmiertelnych rumaków, który mu śmierć przepowiada, wydaje gromki okrzyk, i w otoczeniu Greków pędzi na równinę.

XX. Walka będzie stanowcza: jeżeli Hektor zginie, on sam zginie po Hektorze, a Troja po nim. Losy Europy i Azyi postawione tu na kartę: bogowie przez Jowisza wezwani ze wszech stron się zbiegają, aby widzieć walkę: Artemis, Venus, Mars, Apollon — stanęli po stronie Ilionu. Eneasz biegnie pierwszy na spotkanie Achillesa, aby zbawcę ojczyzny obronić; Apollon i sam Posejdon wydzierają pewnej śmierci tego, który ma kiedyś resztki Troi zachować. Apollon jeszcze ratuje Hektora: opóźnia on fatalne rozwiązanie, i śmierć tysiąca Trojan, na których Achilles nasyca swój gniew szalony — okupuje parę godzin życia bohatera Troi; wóz Achilla toczy się w strumieniach krwi, która wytryska pod kopytami jego rumaków.

XXI. Trojanie ze wszech stron uciekają; jedni pędzą do miasta, drudzy się rzucają w fale Ksantu; Achilles ściga ich i trupami zapełnia krwawe łożysko świętej rzeki. Bóg rozgniewany wzdyma swe wody, aby pochłonąć Achilla; Achilles, którego broni Posejdon i Pallada, walczy przeciw bogu, który go ciągnie za sobą. Achilles dosięga brzegu; bóg wyrzuca swe wody w pościgu za bohaterem i zalewa całą równinę. Hefest jeden tylko może go powstrzymać: ogniem równoważy wodę; podpalona równina pożera trawy, drzewa, trupy, które ją pokrywają. Zwyciężony Ksantus cofa się i ustępuje miejsca walce bogów, którą Jowisz ogląda ze szczytów Olimpu. Pallada obala Marsa i Venerę; Hera odbiera oręż Artemidzie; Apollon pozostawszy na ziemi sam ku obronie Trojan, odciąga Achillesa daleko od pola bitwy, przybrawszy postać Agenora, którego król Tessalijski ściga bezlitośnie.

XXII. Lecz Achilles powraca, i znów wszystko przed nim drży! Wrota scejskie się zamykają; jeden tylko Hektor nieczuły na błagania, jakie ze szczytów murów zanoszą doń ojciec i matka — pozostaje na równinie. Czeka Achillesa. Achilles zjawia się nanowo; jego postać straszliwa, błyskawice jego boskiej zbroicy — przerażają najwaleczniejszego z Trojan: cofa się, ucieka, trzykroć obiega mury miasta, i trzykroć go ściga Achilles, odpychając od bram i od wałów. Godzina fatalna uderza. Jowisz waży losy przeciwników: szala Hektora unosi się w górę. Apollon go opuszcza. Pallada go tumani i pod postacią brata jego Deifoba zachęca do przyjęcia walki. Hektor przyjmuje walkę, szczękają miecze — i Hektor ranny śmiertelnie upada. Napróżno błaga wroga o wielkoduszność i łaskę pogrzebu — i umiera, przepowiadając mu śmiertelny cios, którym go Parys zgładzi ze świata. Achilles zdziera z jego trupa krwawą zbroiocę Patrokla, przywiązuje jego ciało do swojego wozu i ciągnie go w kurzawie na około miasta, śród okrzyków zgrozy Trojan — i rozdzierających skarg Pryama, Hekuby matki i Andromachy, żony.

XXIII. Patroklos pomszczony; ale Achilles ma jeszcze obowiązek do spełnienia, i nie chce obmyć krwi i kurzu, zanim przyjacielowi swemu uroczystego pogrzebu nie sprawi. Otoczony Tessalczykami; płacze wraz z nimi; poczem usypia ze znużenia — i widzi, i słyszy we śnie Patroklosa, który się domaga pogrzebu. O wschodzie jutrzni — ogromny stos zapalony zostaje staraniem Agamemnona; niewolnicy ofiarowani, ciało Patrokla spalone, a kości jego zsypane do urny, która ma kiedyś złączyć popioły obu przyjaciół. Po ceremonii pogrzebu nastąpiły, jak to zwyczaj każe, igrzyska około grobu: wyścigi wozów, walka na pieści, walka na ramiona, wyścigi piesze, pojedynki, rzucanie dysku, strzelanie z łuku, i rzucanie procy.

Najsławniejsi i najwaleczniejsi towarzysze broni Patrokla — Dyomed, Ajaks, Agamemnon, Odysseusz — stają do igrzysk i walczą o nagrodę.

XXIV. Patroklos więc pomszczony i pogrzebany: Achilles jeszcze płacze — i przez dwanaście dni ciągnie w kurzu trupa Hektora. Jowisz słucha w gronie bogów gorzkich skarg Apollina, i z jego rozkazu Irys — posłanka bogów zwraca się do Tetyty, aby ta zmiękczyła serce syna i Pryamowi poddaje myśl i odwagę pójścia do zwycięzcy, aby wybłagać od niego ciało ofiary. Pryam jedzie. Towarzyszy mu tylko jeden człowiek, starzec jak on, woźnica, który na wozie pomieścił bogaty okup za Hektora. Napotyka Hermesa, który w postaci młodego Greka, z szacunkiem zbliża się do niego i prowadzi go śród nocy. Przybywa Pryam do namiotu Achillesa, całuje jego ręce — i błaga, w imieniu jego własnego ojca, aby starcowi oddał ciało dziecka. Obaj płaczą w milczeniu: jeden syna, drugi przyjaciela. Nakoniec młody bohater podnosi starego króla, pociesza go, każe przystroić i pachnidłami oblać trupa Hektora, zdala od oczu ojca; sam go kładzie na łożu śmiertelnem; prosi swego gościa o przyjęcie uczty i łoża na ostatnie godziny nocy — i sam proponuje zawieszenie broni konieczne do ceremonii pogrzebu Hektora. Pryam nakoniec wraca do Troi. Cały naród ze łzami przyjmuje relikwie swego obrońcy. Gdy je pomieszczono w pałacu, Hekuba, Audromacha, Helena — kolejno przynoszą swój religijny hołd łez i jęków dla syna, męża i dziewierza. Poczem ciało Hektora płonie na stosie pogrzebowym i żałobne igrzyska odprawione zostają na cześć tego, którego już niema.

ODYSSEJA.

Na Olimpie zebrani bogowie mówią o sprawie Odysseusza. Kiedy wszyscy wodzowie greccy powrócili już do ojczyzny, on jeden żyje zdala od Itaki na wyspie Kalipso, trzymany zazdrosną miłością tej bogini; a żona jego Penelopa — zarówno jak syn Telemak — nie wiedzą nic o jego losie. Długie to wygnanie wzrusza nieśmiertelnych, i za zgodą Jowisza, Pallada udaje się do Itaki, w postaci jednego z towarzyszów bohatera, Mentora, króla tafijskiego, aby zobaczyć syna Odysseusza. I właśnie, kiedy ucztują wesoło zalotnicy Penelopy i kiedy gęślarz Femios śpiewa powrót Greków z Troi, bogini Wchodzi do sali, bierze na stronę Telemaka, mówi z nim o ojcu — i ośmiela go do poszukiwań. Podniecony temi słowy, Telemak dumnie podnosi głowę wobec zalotników, nakazuje matce powrócić do swej komnaty i objawia, że jeżeli wieść o śmierci jego ojca się sprawdzi, w takim razie on chce być panem domu.

II. Nazajutrz, zgromadziwszy lud na radę, napada na zalotników i wzywa ich, aby opuścili jego dom i matkę uwolnili od swego natręctwa. Ale zalotnicy, a na ich czele piękny Antinous, szydzą zeń i oskarżają Penelopę, że ich zwodzi, ponieważ minio obietnic, nie chce wybrać nowego małżonka z pomiędzy zalotników. Telemak żąda od nich okrętu, aby mógł jechać na poszukiwanie ojca; oni mu odmawiają, i Telemak pozostaje u brzegu sam, pogrążony w smutku. Ale jeżeli go ludzie opuścili, Pallada nad nim czuwa; ona mu da okręt. Pokazuje mu się znowu w postaci Mentora, usypia zalotników, podczas ich snu zbiera przyjaciół królewicza, i z nadejściem nocy, okręt odpływa: Pallada sama trzyma ster.

III. Okręt przybywa do Pylosu. Nestor na brzegu właśnie składał ofiary Posejdonowi; z dobrocią przyjmuje syna swego starego towarzysza broni, ale nie może mu nic powiedzieć o losie Odysseusza; i radzi mu udać się do Menelausa, przyczem daje mu za przewodnika syna swego Pizystrata. Nazajutrz ku końcowi dnia, dwaj młodzi ludzie odjeżdżają do Sparty.

IV. Menelaus odprawiał wesele córki swej Hermiony z jednym ze synów Achillesa. Dwaj cudzoziemcy przyjęci są jako goście. Podczas gdy obaj młodzieńcy podziwiają wspaniałość pałacu i uczty, Menelaus opowiada im o wojnie trojańskiej; a gdy wspomniał imię Odysseusza i gdy ujrzał nieme łzy w oczach Telemaka, poznał w gościu syna swego przyjaciela i pokazał go Helenie, która występuje w całym blasku swej piękności. Poczem Menelaj opowiada wszystko, co dowiedział się od boga Proteusza o losie Ajaksa syna Ojleja, Agamemnona i samego Odysseusza — i odkrywa mu jego siedzibę. Napróżno chce on zatrzymać młodzieńca: Telemak odmawia. Spieszy ojca wyszukać i sprowadzić go do ojczyzny, gdzie właśnie w tej chwili zalotnicy swojem zuchwalstwem do łez doprowadzali jego matkę i z zamiarem zabójstwa czatowali na jego powrót, aby się zemścić za jego wyprawę.

V. Kalipso, w grocie swojej otoczonej łąkami i gajami, przędła boskiemi dłońmi odzież dla Odysseusza; a on, siedząc na brzegu, płakał, myśląc o Itace. Naraz zjawia się Hermes, i w imieniu Jowisza, rozkazuje bogini, aby swega więźnia puściła, Zrozpaczona, chce ona nie być posłuszną bogom, ale od samego Odysseusza uzyskać, aby przy niej pozostał — i w tym celu zapowiada mu groźne niebezpieczeństwa, jakie go czekają, i obiecuje mu nieśmiertelność, jeśli przy niej zostanie. Ale miłość ojczyzny przemaga; Odysseusz jest niezachwiany. W ciągu pięciu dni zbudował sobie tratwę, i odpływa. Ośmnaście dni płynie Oceanem; naraz Posejdon zsyła na niego burzę, rozbija wątły jego statek i zaledwie Pallas i Lenkotea ratują go od śmierci. Dwa dni z niesłychaną energią pływa i walczy z szalonemi żywiołami. Fale nim rzucają, miotają nim, łamią go: zemdlony i bezsilny upada na brzegu jakiejś wyspy gdzie ostatecznie układa sobie łoże z liści — i usypia.

VI. Budzą go okrzyki. Widzi młode dziewczęta na brzegu rzeki: Jestto Nauzyka, córka króla Feaków, która przyszła tutaj prać bieliznę. Odysseusz pokrywa swoją nagość wiązaniem z liści i sitowia — i zbliża się do nich. Młode Feacyanki uciekają, jedna Nauzyka zostaje. Bohater przemawia do niej, błaga ją; ona go słucha z dobrocią, każe dać mu odzież i jadło, mówi mu nazwisko kraju, gdzie się znajduje, obiecuje dobre przyjęcie w domu swego ojca, króla Alkinoosa — i prowadzi go do pałacu.

VII. Odysseusz przybywa do domu Alkinoosa; przechodzi ogrody i niewidzialny pod obłokiem, którym go zasłoniła Pallada, zbliża się do sali ucztowej. Poczem naraz się ukazuje, całuje nogi Arety, żony Alkinoosa, i siada jako błagalnik w popiele ogniska. Alkinoos wnet go podnosi i prosi, aby zasiadł na miejscu jego syna. Cudzoziemiec więc opowiada gościom o swoim siedmioletnim pobycie na wyspie Ogygji w więzach bogini Kalipso; opowiada o swoim odjeździe, o rozbiciu okrętu, i otrzymuje od króla obietnicę, że dostanie nawę, która go do ojczyzny odwiezie; poczem odprowadzają go do łoża — i układają do snu.

VIII. Nazajutrz Alkinoos zawiadamia radę Feaków o obietnicy, jaką dał cudzoziemcowi — urządza ucztę na jego cześć. Ślepy gęślarz Demodok śpiewa gościom zdarzenia z wojny trojańskiej; Odysseusz słyszy swe imię i płacze w milczeniu, głowę ukrywszy w płaszcz; Alkinoos tylko dostrzega jego łzy i nie starając się przeniknąć cierpieli swego gościa — każe przerwać ucztę i pieśni, poczem daje sygnał zakończenia igrzysk.

Nieznany gość, zaproszony przez syna królewskiego i wyzwany przez jednego z młodych Feaków, zdumiewa obecnych swoją siłą, zręcznością i znajomością wszystkich sztuk gimnastycznych. Król daje mu bogate dary, a gęślarz na nowo lutnię nastraja. Śpiewa on o miłości Marsa i Venery, i o żelaznej sieci Wulkana — i o fortelu z drewnianym koniem. Nieme łzy Odysseusza płyną na nowo.

Więc Demodok go prosi, aby powiedział kto jest — i czego płacze.

IX. "Jam jest Odysseusza — odrzecze gość — i opowiadać zaczyna swoje przygody po lądach i morzach.

Opuściwszy Troję ruszył on do Tracyi — i tam pobił Kikonów, i mnóstwo skarbów im zabrał — ale chciwość jego towarzyszy, którzy się zapóźnili, niemiłosiernie grabiąc mieszkańców — przemieniła zwycięstwo na klęskę. Burza morska oddaliła go od przylądku Malei (na południu Grecyi) i od wyspy Cytery — i popchnęła aż do Afryki, na ziemię Lotofagów, gdzie niektórzy z jego ludzi zapomnieli ojczyzny, zjadłszy lotosu; poczem, ze zmniejszoną załogą, dostał się na wyspę Cyklopów, gdzie żył w jaskini dziki Polifem ze swojemi owcami. I bohater opowiada w szczegółach strasznych i dziwnych, jakim sposobem przedostał się wraz z towarzyszami do tej groty, jak olbrzymi Polifem w czasie ich pobytu Wrócił do domu; jak siedmiu towarzyszów pożarł; jak on sam upoił Polifema i uśpił go, a potem w czasie snu wyłupił mu jedyne oko rozpalonym pniem oliwnego drzewa; aby zaś ułatwić swoim towarzyszom wyjście z groty, przywiązał każdego z nich pod brzuch trzech baranów; a sam wyszedł ostatni, używszy tegoż samego fortelu. Uciekli nakoniec na swe okręty, ścigani przekleństwami Polifema — który też rzucał za nimi olbrzymie odłamy skały, ale nie dosięgnął ich i uszli bezpiecznie.

X. Poczem, prowadząc rzecz swoją dalej, Odysseusz opisuje swój pobyt na wyspie Eube; opowiada jakim sposobem wór wiatrów został mu powierzony przez Eola, wiatry były uwięzione, miał dojechać do Itaki, widział już nawet jej ognie; ale towarzysze w czasie jego snu wór otworzyli — wiatry wyswobodzone zaczęły wyć i huczeć i uniosły go daleko od ojczyzny. Przybył do ziemi Lestrygonów: tam olbrzym Antifat panuje nad ludem olbrzymów, jeden z Greków zostaje przez króla pożarty, wielu zaś ginie od strzał i kamieni. Przewidując zły koniec, Odysseusz uchodzi na okrętach z ziemi Lestrygonów. Ale, niestety, nowe próby ich czekają: wyspa do której przybyli (Eia), będzie dla nich jak się zdaje również fatalną; żyje tu straszna czarodziejka, córka Słońca, imieniem Cyrce. Posłowie Odysseusza, którzy poszli dla poznania miejscowości, ulegli jej czarom: przemienieni jej laską czarodziejską na wieprze, pomieszczeni zostali śród nierogacizny. Odysseusz tylko, uzbrojony przez Hermesa cudowną rośliną moly, zwycięża jej czarodziejstwa i wyprasza u bogini powrót towarzyszy do formy ludzkiej. Za tę cenę, ulega miłości Cyrcy, która go rok jeden trzyma przy sobie — i opuszcza ją wreszcie, aby według jej porady, iść do krainy umarłych i zapytać cienia Tyrezyasza o sposobach powrotu do domu.

XL. Odysseusz przybywa do brzegów Oceanu, do granic ziemi, do mrocznych krain Cymmeryjskich. Wierny przepisom Cyrcy, wykopuje rów i zapełnia go czarną krwią owiec, na ofiarę bogom podziemnym zabitych. Wówczas z głębi Erebu występuje tłum cieniów, a śród nich siwa głowa Tyrezyasza: pije on krew, czyta przyszłość i objawia ją Odysseuszowi: Odysseusz powróci do ojczyzny, zdobędzie swój dom zajęty przez obcych i umrze po wielu latach, szanowany i kochany od ludzi. Po Tyrezyaszu, Antiklea, matka Odysseusza, pije krew i poznaje swego syna, którego długa nieobecność doprowadziła ją do rozpaczy i śmierci. Po Antiklei — nadchodzi Alkmena, Leda, Freda, Ariana, Erifila: wszystkie ofiary miłości. Poczem bohaterowie: Agamemnon, który Klitemnestrę przeklina, Achilles, który dowiaduje się o swego ojca i syna; Ajaks, który niemy i milczący odwraca się i wkracza w mroki piekielne. Widział tam jeszcze Odysseusz Minosa siedzącego na tronie i sądzącego umarłych; Oriona i Tityosa i męczenników piekielnych: Tantala, który otoczony tysiącem drzew owocowych, cierpi głód wieczny, bo każda gałęź przed nim ucieka; Syzyfa, który wieczyście popycha kamień do góry i kamień ten wieczyście spada na dół; Iksyona, który wiecznie się toczy na męczeńskiem kole. Widzi też Odyssej cień Heraklesa, którego ciało jest w gronie bogów nieśmiertelnych. I w krąg Odysseusza, jęcząca i wyjąca, ciśnie się niezliczona ciżba duchów i cieniów. Zlodowaciały od grozy — wraca Odyssej do swych towarzyszy — i jedzie na wyspę Eię do bogini Cyrce.

XII. Pozostaje tam jeden dzień tylko, i odpływa, biorąc na drogę mądre rady bogini. Droga mu wypadała koło przylądka Pelauru, gdzie mieszkały Syreny, czarodziejki, co swoim cudownym śpiewem nęciły nierozsądnych żeglarzy, którzy chcąc ich pieśni wiecznie słuchać tonęli w morzu: ale Odyssej kazał sobie woskiem uszy zatkać i przywiązać się do masztu swojego okrętu. Później płynęli oni pomiędzy Scyllą a Charybdą — niebezpieczne to skały, na których żyły smoki potworne: według porady Cyrcy — nie rozpoczynał z nimi Odyssej bezużytecznej a zgubnej walki, ale przejechał mimo nich spokojnie. Przybyli nareszcie do Trynakryi (Sycylii) i tu nakazuje Odysseusz swoim towarzyszom, aby przysięgli, że szanować będą i nie dotkną wotów Apollona; Tyreziasz mu to nakazał. Ale towarzysze złamali przysięgę i Słoneczne woły zabili; za to bóg ich ukarał; burza szalona zerwała się na morzu — i wszyscy zginęli. Jeden Odyssej po dziewięciu dniach żeglugi — stanął u brzegu wyspy Ogygii, w państwie bogini Kalipso — i tam siedem lat przebył w niewoli.

XIII. Opowieść tych przygód cudownych i tych prób straszliwych oczarowała Feaków. Darami obsypują Odysseusza, przygotowują mu okręt — i płyną, aż nakoniec pewnej nocy wynoszą uśpionego i składają na brzegu Itaki wraz ze skarbami — w świeżej i cienistej grocie. Budzi się — sądzi się opuszczonym na jakiemś obcem wybrzeżu, myśli o swej ojczyźnie i płacze. Naraz zjawia się Pallada, w postaci młodego pasterza, poucza go, że znajduje się na Itace, poczem pozwala mu siebie poznać. Odyssej z zapałem całuje ziemię ojczystą — i przy pomocy bogini składa skarby w miejsce bezpieczne. Poczem, aby złudzić zalotników, daje mu ona twarz starca i łachman}- żebracze. Odyssej idzie szukać Telemaka w Lacedemonie.

XIV. Tak przebrany przybywa do domu Eumeja, najstarszego pasterza; gwarne szczekanie psów wyciąga z chaty starca, który daje gościnność siedzącemu przed bramą cudzoziemcowi, O, jakżeby on pragnął w ten sposób przyjmować u stołu swego pana, który może już umarł oddawna lub błądzi nieszczęśliwy po ziemiach i morzach, podczas gdy zalotnicy zjadają jego mienie i kłócą się o jego żonę! — Był to najlepszy z panów — powiada Eumej. A jak się nazywał? — Nazywał się Odysseusz. — Zobaczysz go przed końcem roku — rzecze gość i, aby zapewnić o prawdzie swoich słów — opowiada Eumejowi wymyślone podróże, w których niby-to napotkał Odysseusza. Obyź, choć syn mego pana Telemak mógł powrócić ze Sparły i uniknąć zasadzki zalotników swej matki! — odpowiada stary sługa, nie wierząc jeszcze obietnicom żebraka. Poczem zastawia mu ucztę pasterska i ściele do snu łoże.

XV. Tymczasem Telemak posłuszny własnemu pragnieniu i głosowi Pallady, opuszcza Spartę, unosząc dary i życzenia Menelausa i Heleny — i spieszy do swych towarzyszy w Pylosie, skąd popłynęli wkrótce do Itaki. Wysiada na ląd i wchodzi do domu Eumeja w chwili, gdy stary pasterz opowiada żebrakowi, co się dzieje z żoną i synem jego pana.

XVI. Naraz, przy radosnem szczekaniu psów, wchodzi Telemak, Eumej całuje go ze łzami w oczach, poczem pozostawiając obcego żebraka na jego opiece, udaje się do Penelopy, aby ją zawiadomić o przybyciu syna. Podczas jego nieobecności, Pallada wraca Odyssejowi jego postać rzeczywistą. Telemak sądzi, że ma Boga przed sobą. "Jestem twój ojciec" — rzecze Odyssej, z wyciągniętemi ramiony, ze łzami w oczach. Ale czas płynie: należy działać, wyzwolić Penelopę. Telemak wylicza mu zalotników: wszyscy drogo muszą Odysseuszowi zapłacić. "Wracaj do pałacu — rzekł Odysseusz do swego syna — i cokolwiek się stanie, bądź spokojny; ja, przebrany za żebraka przyjdę pod wodzą Eumeja — i poznam wszystko dokładnie". Tak rozmawiali ojciec i syn, podczas gdy zalotnicy ze swej strony, dowiedziawszy się o powrocie Telemaka knują spisek na jego zgubę pod samem okiem niespokojnej i oburzonej matki.

XVII. Nazajutrz, o wczesnej porze, Telemak pierwszy odchodzi, aby matkę zobaczyć. Za nim idzie Odysseusz w łachmanach: pasterz Melantos obrzuca go wymysłami, tylko pies jego, stary Argos go poznaje: Odysseusz płacze na jego widok, a wierny zwierz pada u nóg swego pana i zdycha. Nakoniec z Eumejem wchodzi do sali. Tam naprzód Telemak sadza do stołu i karmi starego żebraka; biedak podaje każdemu z zalotników rękę, ale ci drwią z niego, a najwięcej Antinous; jeden z nich gwałtownie uderza go stołkiem w głowę; Odysseusz unika zręcznie ciosu, i choć spragniony zemsty — nieruchomy stoi wobec tej obelgi. Dowiedziawazy się o tych grubiaństwach, Penelopa posyła Eumeja, aby wezwał do niej żebraka, gdyż chce wysłuchać jego przygód i nieszczęść. Aby uniknąć podejrzeń zalotników, obiecuje Odysseusz udać się do niej wieczorem, gdy ci odejdą.

XVIII. Uczta ciągnie się dalej — cierpliwość Odysseusza ostatni raz na próbę jest wystawioną. Żebrak z zawodu, żarłok i tchórz, Iros — lżąc cudzoziemca kłóci się z nim o miejsce przy bramie jego własnego pałacu. Odysseusz bez trudu obala go na ziemię; czyni zaś to, aby dalej się przyglądać nowym zuchwalstwom i słuchać nowych szyderstw zalotników, aby widzieć piękną Penelopę — która wymownie strofuje gachów — i coraz bardziej podniecać w sobie gniew i oburzenie. Interwencya Telemaka i nastanie nocy — kończą to gorszące widowisko.

XIX. Odysseusz pozostaje sam z Telemakiem i Penelopą; przy pomocy Telemaka chowa wszystką broń jaka się znajduje w pałacu; Penelopie zaś opowiada swoją historyę: mówi, że jest Kreteńczykiem, dużo podróżował, widział Odysseusza. Odysseusz powróci niedługo. Penelopa rozradowana ofiaruje mu gościnność i każe starej Euryklei, aby mu nogi umyła. Staruszka przybliża wanienkę, bierze nogę gościa, i nagle ją puszcza, płacząc rzewnemi łzami: była to jego niańka, poznała Odysseusza z rany, którą on niegdyś na polowaniu odebrał. "Czy chcesz mnie zgubić" — rzecze Odysseusz cicho, zamykając usta swej niańce. Penelopa zaś, która nic nie widziała ani słyszała, dalej rozmawia z gościem. "Szczęście jej syna, rzecze, wymaga, aby wzięła nowego małżonka, który jego mienie uratuje; nadeszła godzina wyboru; jeżeli jutro małżonek nie wróci, urządzi ona próbę ostateczną dla swych zalotników, i temu odda rękę, który najlepiej użyć potrafi łuku Odysseusza. Odysseusz przyklaskuje temu zamiarowi, gdyż to do jego planu posłuży; poczem wszyscy udają się na spoczynek.

XX. Leżąc w przedsionku pałacu, który napełniają grzmiące śmiechy zalotników i służących — marzy o zemście, którą dzień jutrzejszy i uczta mają mu przynieść nakoniec. Uczta wreszcie gotowa. Zalotnicy, głusi na uwagi złowieszczych przepowiedni i proroczego głosu wieszcza Teoklimena — bawią się weselej i zuchwałej niż kiedy: wyrzucają za drzwi Teoklimena, lżą Odysseusza, obrażają Telemaka.

XXI. Penelopa tymczasem każe przynieść łuk i strzały przeznaczone do turnieju zalotników. Telemak ustawia dwanaście pierścieni, przez które strzała ma przelecieć, zanim dojdzie do celu; sam próbuje łuku, ale w chwili gdy go napina, Odyssej daje mu znak, aby się zatrzymał i łuk położył na ziemi. Podczas, gdy zalotnicy napróżno jeden po drugim kolejno starają się naciągnąć łuk, który z rąk do rąk przechodzi, Odysseusz wychodzi z sali i na dworcu pałacowym daje się poznać pasterzom Filitiosowi i Eumejowi, którzy całują mu ręce; nakazuje on jednemu, aby zamknął drzwi i nie pozwolił uciec żadnemu z gachów; drugiemu każe łuk sobie przynieść, gdy nadejdzie chwila właściwa. Wówczas powraca i w chwili, gdy Antinous proponuje walkę odłożyć do jutra, i on z kolei chce łuka sprobować. Pomimo protestu i gniewu zalotników, Telemak, odesławszy matkę pomiędzy kobiety, przez Eumeja oddaje łuk i strzały w ręce żebraka. Cudzoziemiec bez trudu zgina łuk, strzała świszcze — przelatuje dwanaście pierścieni — i lekko cel trafia. "Ha! zawoła żebrak — czym zasłużył na wasze obelżywe szyderstwa i czy dom Telemaka zbezcześciłem?" i spójrzeniem daje znak synowi, aby zbrojny stał u jego boku.

XXII. W tej samej chwili zrzuca łachmany w królewskich staje szatach. "A teraz — woła stojąc u progu — do innego celu! i niech mi Apollon dopomaga". I pierwszą strzałą uderza w pierś Antinousa. Zalotnicy przerażeni napróżno szukają broni; ściany są nagie. Zdrada! wołają. Wtedy cudzoziemiec im krzyknie: Jam jest Odyssej! — i zalotnicy bledną ze strachu. Eurymach rzuca się na niego z mieczem w ręku — i ginie. Amfinomos drzwi chce wyłamać — i wnet go Telemak wali na ziemię, a gdy Odyssej wyczerpuje strzały,

Telemak biegnie szukać innych dla ojca i jego wiernych sług. Melantos chce przynieść miecze dla gachów, ale Eumej go chwyta i zamyka w lochu. Sama Pallada zjawia się w postaci Mentora — i nowe męstwo wlewa w serce swego bohatera; ostatni zalotnicy giną pod ciosami Odysseusza, Telemaka, Filetiosa i Eumeja.

W czasie tej rzezi stał u drzwi gęślarz Femios, z lirą w ręku; naraz ją rzuca i całuje nogi Odysseusza. Na prośby Telemaka życie mu zostaje darowane, podobnie jak heroldowi Medonowi. Odysseusz przygląda się wówczas swej robocie: wszyscy zalotnicy lezą tu we krwi i w pyle — jak ryby siecią ujęte i na brzeg rzucone. Niewierne służebnice musiały zebrać trupy zalotników i obmyć krwawą podłogę, poczem je powieszono na jednej belce. Melantos umęczony, zostaje później zabity. Za pomocą siarki oczyszczają powietrze pałacu. Do zwycięskiego Odysseja biegną wierne służebnice — i całują mu ręce.

XXIII. Pogrążona przez Palladę we śnie głębokim, Penelopa nie widziała wcale rzezi, która była zemstą za jej cierpienia i przynosiła jej wyzwolenie. Euryklea ją budzi i zawiadamia o przybyciu Odysseja oraz śmierci zalotników. Penelopa nie wierzy i pomimo wyrzutów Euryklei, Telemaka i Odysseusza, nie chce poznać małżonka w żebraku krwią zaplamionym, a nawet w bohaterze, któremu kąpiel i wola Pallady zwróciły piękność i młodość. Opis ślubnego łoża, dzieła własnych rąk Odysseusza, rozprasza jej wątpliwości — i ze łzami upada w ramiona męża. Całą noc opowiadają sobie, on przygody, ona swe cierpienia i wdowieństwo.

Tak Odysseusz został od wszystkich poznany — i wszystkich zobaczył: syna, żonę, starą niańkę, Eumeja; tylko ojciec go jeszcze nie widział. O wschodzie słońca zatem jedzie wraz z Telemakiem i dwoma pasterzami do Laertesa.

XXIV. Sam wchodzi do ogrodu, gdzie starzec, w łachmanach brudnych i żałobnych, pochylony nad ziemią, opatrywał młode drzewo. Odysseusz patrzy nań i płacze w milczeniu. Zbliża się doń nareszcie; jest cudzoziemcem — powiada — czy ta wyspa, to rzeczywiście Itaka, jak go zapewniano ? Niegdyś przyjmował on, jako gościa króla tej ziemi, syna Laertesa. — "Ja jestem Laertes; syn mój umarł!" — odrzecze starzec, i rzuca popiół na swą siwą głowę.

"Twój syn — to ja!" woła Odysseusz, niezdolny dłużej udawać i całuje starca. "Jestem Odysseusz. Patrz, to jest blizna od rany, którą niegdyś na polowaniu dostałem; to są drzewa, które sadziłeś za moich lat dziecinnych."

I obejmuje ojca, który niemal omdlewa z radości.

Przygotowują ucztę: najstarsi słudzy mają w niej miejsce obok powróconego pana i obok dziada. Naraz uczta zostaje przerwana: nadchodzi wieść o niebezpieczeństwie, którego się lękał przewidujący Laertes. Przybywa tłum zbrojny, pod. dowództwem Eupitesa, ojca Antinousa; cała szlachta Itaki, wzburzona śmiercią swoich synów. Odysseusz i Telemak idą im na odsiecz, zwycięsko z niemi walczą i do ucieczki zmuszają. Jest to ich ostatnie bohaterstwo: Pallada sama, pod postacią Mentora, doradza im łaskawość, i ofiary święte stwierdzają zgodę Odysseusza i mieszkańców Itaki.

II. EPOPEJA ALEKSANDRYJSKA.

UWAGA WSTĘPNA.

W Aleksandryi za dynastyi Ptolomeuszów powstała Akademia, która wiele usług przyniosła wiedzy ścisłej, matematyce, astronomii, fizyce, medycynie; również badania z dziedziny historyi, etnografii, geografii, gramatyki nie mało mają do zawdzięczenia uczonym aleksandryjskim. Akademicy również oddawali się poezyi; siedmiu najzdolniejszych poetów tworzyło tak zwaną Plejadę; do tej Plejady należał między innymi Apoloniusz z Rodosu (w III. w. przed narodzeniem Chrystusa). Był to najlepszy naśladowca Homera; tonem Iliady i Odyssei napisał on poemat w 4 pieśniach p. t. Argonautica czyli dzieje wyprawy po złote runo. Jest to epopeja sztuczna, napisana na zimno i bez wiary; autor udaje tylko naiwność i wiarę w cuda mitologiczne. Mimo to jednak wiele tu jest opisów natury bardzo pięknych i dokładnych, a szczególniej malowidło namiętności, uczuć' i walk sercowych — prawdziwe i szczere. Poemat to — mówi Villemain — jest sztuczny, ale dramat rzeczywisty Miłość i walki Medei oddane z siłą godną Wirgiliusza. Poemat to przytem krótki — jak tego wymagał zresztą smak epoki sceptycznej i wcale nie naiwnej. Za naszych czasów najbardziej podnosili dzieło Apoloniusza dwaj słynni krytycy: Villemain i Ste Beuve.

APOLONIUSZ Z RODOSU. ARGONAUTIKA.

Fryksos, syn Atamasa, króla Teb, ścigany potwarzą swej macochy Ino, uchodzi do Kolchidy na złotorunnym baranie, którego ojciec jego dostał od Neptuna: ofiarował on tego barana bogom - wybawcom — i dał jego złote runo królowi Kolchidy Eetesowi, z którego córką Chalcyopą się ożenił. Po śmierci Friksosa, Pelejas, król Tessalii (ojciec Achilesa), poleca swemu siostrzanowi Jazonowi zdobyć złote runo. Pięćdziesięciu wojowników greckich łączy się z nim i na swego dowódcę przyjmuje. Jazon żegna się czule z matką swą Alcimedą, i złożywszy ofiarę Apollonowi pod kierownictwem Orfeusza, z towarzyszami, odpływa na okręcie Argo. Odjazdowi Argonautów towarzyszą pieśni Orfeusza i życzenia starego Centaura Chirona.

Argo zatrzymuje się na wyspie Lemnos; w ubiegłym roku wszyscy mężczyźni na tej wyspie zginęli od miecza rozszalałych kobiet. Od tej chwili Lemnianki żyją w ciągłym strachu, że staną się ofiarą pierwszego lepszego najeźdzcy. Królowa ich Hypsipyla oddaje Jazonowi berło, które jej pozostało po ojcu Toasie, a jego towarzyszom władzę nad wyspą Lemnos. Argonauci przez pewien czas korzystają z gościnności Lemnianek, poczem jadą dalej, zapowiadając rychły powrót.

Wysiadają na wyspie Samotracyi, a później w kraju Dolionów na brzegach Propontydy; opuścili te brzegi, ale nieprzyjazne wiatry rzuciły ich powtórnie na tę samą ziemię. Była noc: ciemność nie pozwala się rozpoznać. Rozpoczyna się bitwa między Dolionami i Argonautami, i król Cyzik zabity został ręką Jazona. Aby to mimowolne zabójstwo odpokutować, bohater na górze Idy składa ofiarę bogini Cybeli. Dopływa do Myzyi, w pobliżu rzeki Cyos. Piękny Hylas porwany tu zostaje przez nimfę; i podczas, gdy Herkules wraz z Polifemem szukają porwanego towarzysza, okręt odpływa; skoro dostrzeżono nieobecność Herkulesa, gorąca walka rozpoczyna się pomiędzy Argonautami, z których jedni chcą dalej płynąć, inni powrócić i szukać bohatera. Morski bóg Glaukos wychodzi z głębi wód i uspokaja wrzawę, mówiąc Argonautom, że wszystko dzieje się z woli Jowisza.

II. Towarzysze Jazona przybywają do kraju Bebryków. Polluks zabija króla Amykusa w pojedynku i Bebrykowie zostają pobici. Argonauci wchodzą do Bosforu: tu wyzwalają Fineasa, króla Bitynii, od Harpij, które jego pałac opanowały. Fineas daje im bardzo ważne rady i przepowiada im cześć ich przygód. Przebywają niebezpieczne skały Cyanejskie i wysiadają na wyspie Tymeadzie, gdzie pokazuje się im Apollon i gdzie zostają przyjęci przez Lykusa, króla Maryandynów; Lykus daje Argonautom syna swego Dascyla za towarzysza, Na tej wyspie ginie wróżbita Idmon i sternik Tifis; Anceus bierze w rękę ster. Płynąc dalej, wchodzą na wyspę Aresa, gdzie spotykają czterech synów Fryksosa: ci obiecują im pomoc i kierują okrętem ich aż do Kolchidy. Po drodze spostrzegają mroczny Kaukaz, gdzie orzeł pożera wątrobę Prometeusza.

III. Hera i Pallada błagają pomocy Wenery na korzyść Jazona. Bohater zostaje przyjęty w Kolchidzie przez króla Eetesa; córka króla Medea ujrzawszy bohatera, natychmiast zostaje raniona strzałą Amora. Żądanie złotego runa wywołuje gniew Eetesa; ten jednak gniew swój ukrywa — i Jazonowi proponuje próby, za których cenę, jeśli zwycięży, otrzyma złote runo. Jazon ma poskromić i ujarzmić dwa dzikie byki o miedzianych nogach, byki których paszcza rzyga płomieniami; ma później zaorać pole zwane Polem Marsowem — zasiać je zębami smoka, z których się wnet narodzą zbrojne olbrzymy, wreszcie zwalczyć i wygnać olbrzymów. Medea napróżno walczy z miłością, jaką obudził w niej cudzoziemiec: udaje ona, że ją obchodzą sprawy synów Friksosa i siostry jej Chalcyopy, i obiecuje uratować dzieci Friksosa ratując Jazona. Na schadzce z bohaterami w świątyni Hekaty, daje mu płyn czarodziejski, który go ma od wszelkich ran ochraniać. Po ofierze bogom piekielnym złożonej, Jazon przygotowuje się do walki. Ujarzmia szalone byki, orze, sieje i żniwa dopełnia na Marsowem polu.

IV. Medea opuszcza pałac ojca, usypia swojemi czarami smoka, który czuwa nad złotem runem — i ucieka wraz z Jazonem. Argonauci przepływają Pont (Morze Czarne), i dojeżdżają do ujścia Istni (Dunaju). Tam napada na nich syn Eetesa, Absyrt, ale Jazon po krótkiej walce go zabija. Okręt Argo płynie z biegiem Istru i przebywa Eridan. Dalej Argonauci wjeżdżają na morze Sardyńskie i na wyspę bogini Cyrce; czarodziejka oczyszcza Jazona i Medeę od zabójstwa Absyrta. Przebywają dalej Scylle i Charybdę — i dostają się do wyspy Feaków, gdzie ich przyjmuje król Alkinoos, i gdzie Jazon odprawia swe zaślubiny z Medea. Stąd okręt porwany zostaje aż do Syrt w Afryce — i Argonauci niosą go na barkach aż do jeziora Trytona. Jazon przybliża się aż do ogrodu Hesperyd, gdzie cudne nimfy strzegą drzew o złotych jabłkach — i gdzie giną dwaj ich towarzysze,. Kantus i Mopsus. Nakoniec Argo przybywa do Krety, zatrzymuje się u brzegów wyspy Tera, u brzegów wyspy Eginy — i powraca do Jolkos.

III. EPOPEJA BIZANTYJSKA.

Długo jeszcze po Aleksandryjczykach — naśladowali Grecy Homera; i w tej Grecyi, która była wschodniem cesarstwem rzymskiem — i która później stała się cesarstwem bizantyjskiem — epopeja homerowska nęciła pisarzy. Dionysiaca Nonnosa, Porwanie Heleny Kolutosa, Ilion podbity Tryfiodora, wreszcie Posthomerica Kointosa ze Srnyrny — pomimo erudycyi i pracowitości w obrobieniu nie mogły ujść zapomnienia jako rzeczy fałszywe i sztuczne. Z epoki tej pozostały tylko drobne powieści epiczne, między któremi niewątpliwie arcydziełem jest krótki poemacik Hero i Leander Muzajosa, istniejący w pięknem tłumaczeniu polskiem p. Fr. Konarskiego.

Jeszcze mniej powiedzieć można o eposie nowogreckim. Rycerskie poemata romantyczne w rodzaju włoskim i hiszpańskim, jak Digenis Akritas mają ton zupełnie różny od Homera. Podobnież Rotokritos. Komara albo Stary rycerz wzięte są wprost z sag norrnandzkich lub francuskich. Z najnowszysh czasów słyną Tułacz (δ περιπλανώμενoς) Aleksandra Sutsos i o δ λαoπλάνoς — Aleksandra Risos Rangawisa.

EPOPEJA RZYMSKA.

I. WIRGILIUSZ.

(W. I. PRZED NAR. CHR. )

UWAGA WSTĘPNA.

Przechodząc od poematów homerowskich do Eneidy Wirgiliusza, przechodzimy od epopei naiwnej wieków pierwotnych do epopei uczonej okresu cywilizowanego. Ale Eneida nam wskazuje, czem może stać się epopeja artystyczno-uczona, jeżeli ją stworzy taki poeta, jak Wirgiliusz.

Jest to naraz dzieło erudycyi i dzieło narodowe; jako dzieło narodowe dokonywa ono tego, o co napróżno kusili się na dwa stulecia przedtem Enniusz i Newins, którzy pomimo niemałego talentu nie zdołali się wznieść ponad rymowane kroniki. Wirgiliusz stworzył epopeję rzymską. Nawet część erudycyi na Eneidy jest niezmiernie godną uwagi. Dzięki asymilacyi i przejęciu się przedmiotem, Wirgiliusz staje się oryginalnym, nawet w naśladowaniach. Nie dosięga on Homera, ale bardzo wysoko stoi nad Apoloninszem z Rodosu. Wyższość ta Wirgiliusza nad epigonami Homera, nad Aleksandryjczykami, najbardziej się objawia tam, gdzie on naśladuje ich samych; n. p. Dydona jest malowana ze wzoru Medei Apoloniusza. Słaby punkt stanowi cudowność: to co u Homera jest wiarą, u Wirgiliusza staje się maszyną poetyczną; mimo to jednak i pod względem mitologicznym musiał on wejść w ton właściwy, i wyciągnąć wiele piękności z baśni religijnych Rzymian i Greków.

Prawdziwą epopeją czyni Eneidę — duch narodowy, który ją przenika. Sam przedmiot, pomimo wspomnień Grecyi i Troi, jest w gruncie czysto rzymski: gdyż idzie tu o pochodzenie Rzymian, i o fundamenta ich wielkości. Główne znakomitości przyszłej Romy, w proroczych wizyach występują tu w VI. i w VIII. ks. Sześć ostatnich ksiąg — pełne jest wspomnień starożytnego Lackim, i stanowi najnowszą, najosobistszą, najoryginalniejszą część poematu.

Jako poemat narodowy, Eneida, pomimo sceptycyzmu autora — ma charakter religijny. Eneasz zdaje się nam nieco zimny, nieczuły; bo też Wirgiliusz nie miał zamiaru malować Ajaksa albo Achilesa: jego pater Aeneas, jego pius Aeneas, jest to raczej kapłan, pontifex niż wojownik. Jest on przedstawicielem życia rzymskiego: a życie owo toczy się około ogniska domowego; jest to życie poważne, rozsądne, surowe, religijne.

Wirgiliusz co do inwencyi stoi niżej od Homera, jako poeta epiczny, ale okupuje tę niższość pierwszorzędnemi zaletami poetycznemi, jak malowniczośó, harmonia, wymowa, a nadewszystko uczuciowość. Wszędzie W nim czuć poetę, który powiada:

Sunt lacrymae rerum et mentem mortalia tangunt. Świadek okrucieństw wojennych miał on wstrząśniony niemi umysł i niejasne przeczucia odnowienia starego świata:

Alter ab integro saeculorum nascitur ordo. Z tego powodu mógł o nim powiedzieć Wiktor Hugo: "Il chantait presqu'à l'heure, an Jesus vagissait".

O Wirgiliuszu ob. Malfilatre: "Le génie de Virgile". Tissot "Etudes sur Virgile" (4 vol. ). Sainte Beuve "Etudes sur Virgile". Także Patin.

Na język polski tłómaczyli "Eneidę": Jędrzej Kochanowski, Jacek Przybylski, Molski, Fr. Dmóchowski, Fr. Węźyk.

E N E I D A.

Trojanie prowadzeni przez Eneasza, błądzą przez siedm lat i tysiączne przygody napotykają po morzach Grecyi; zatrzymują się w Tracyi, w Epirze — i nareszcie dopływają do Sycylii, skąd pragną jechać na północ, aby znaleść Włochy i nową ojczyznę, którą im wskazało Przeznaczenie. Nagle nowa burza, wywołana nienasyconym gniewem Junony, wstrząsa ich nawy, odrywa od Italii — i na nieznany brzeg ich wyrzuca: kilka okrętów rozbiło się — siedm tylko pozostało. Wychodzą na ląd — i Eneasz wraz z Achatem udają się na poznanie kraju. W pośrodku lasu napotykają młodą łowczynię, która im mówi, że znajdują się w Afryce, w nowopowstającem państwie Dydony. Łowczyni ta jest to Wenus, jego matka, która zstąpiła na ziemię, aby nim kierować, otrzymawszy od Jowisza uroczystą obietnicę, że próby i przeciwieństwa będą miały kres — i ze Eneasz cel swój osięgnie. Podług jej rady Eneasz udaje się do Kartaginy, którą właśnie zaczynali budować, i pokryty wnet obłokiem, przez boginię, niewidzialny wchodzi do świątyni, gdzie ze łzami w oczach spostrzega pędzlem odmalowane nieszczęścia swojej ojczyzny; wciąż niewidzialny słyszy, jak jeden z pośród jego towarzyszy, inną przybyły drogą, błaga Dydonę o gościnność; potem naraz się odkrywa, mówi swe nazwisko — i zostaje z honorami przyjęty; po uczcie zaś, w czasie której królowa trzyma na ręku Amora pod postacią Askaniusza, syna Eneasza — rozpoczyna opowieść swoich przygód.

II. Pewnego dnia — mówi Eneasz — Trojanie widzą obóz grecki opróżnionym, a na jego miejscu olbrzymiego konia drewnianego. Sinon, Grek, który dał się wziąć jako jeniec, aby Trojan okłamać — doradza im konia wprowadzić do miasta: jest to — powiada — ofiara złożona Minerwie jako pokuta za Palladium, wykradzione pewnej nocy przez Odysseusza z cytadeli trojańskiej: jeżeli koń ten wejdzie do miasta, zapewnia mu zbawienie. Mimo proroczych przestróg wielkiego kapłana Laokoona, (który wraz z dziećmi zduszony i pożarty przez dwa węże, wysłańce mściwej Junony, umiera za swój patryotyczny protest), Trojanie burzą część murów, umieszczają potwora w twierdzy, i usypiają szczęśliwi i pełni ufności. Nocą, Grecy zamknięci w łonie rumaka, otwierają bramy Ilionu, armia Agamemnona wchodzi do miasta: rzeź i pożar się rozpoczyna. Eneasz od Hektora otrzymuje we śnie nakaz ratowania domowych bogów trojańskich. Przed wykonaniem jednak rozkazów Hektora, stara się Eneasz walczyć z wrogiem, ale napróżno: widzi on swych towarzyszy, jak naokoło niego padają; widzi Pryama, który ginie pod ołtarzem od miecza syna Achillesowego. Bierze więc Penaty Ilionu, ojca Anchizesa na własnych unosi ramionach i ze swym synem Askaniuszem oraz żoną Kreuzą — uchodzi. Śród bezładu ucieczki, w mrokach nocy traci swą żonę — i łączy się na wzgórzu pod Troją z niewielką gromadką rodaków, którzy zdołali ujść od wroga.

III. U stóp góry Ida Eneasz wraz z towarzyszami buduje flotę z dwudziestu okrętów złożoną, i odpływa poszukując nowej ojczyzny, a wszędzie gdzie można zapytuje wyrocznie i wieszczków, jakie go czeka przeznaczenie. Zatrzymuje się kolejno: w Tracyi, ziemi zdrady i zabójstw, którą radzi mu opuścić cień Polydora, ofiara króla Polymestora, któremu go polecił jego ojciec Pryam; w Delosie, gdzie po raz pierwszy pyta o swe losy wróżbiarzy; w Krecie, gdzie nowa wyrocznia odkrywa mu nazwisko ziemi, jaką mu bogowie przeznaczyli, nazwisko Italii, i skąd go wygnała zaraza; na brzegu jednej z wysp Strofadzkich, dokąd wyrzuca go burza i gdzie Harpie przepowiadają mu wojny, czekające go w Italii; widzi Itakę; popasa na wyspie Leukadzie; odprawia w Akcium, u stóp świątyni Apollona, igrzyska trojańskie; na dłuższy czas zatrzymuje się w Butrocie, w Epirze, gdzie go przyjmuje Helenus, syn Pryama, wróźbiarz, który mu stwierdza poprzednie wyrocznie i radzi mu pytać o przyszłość Sybillę Kumejską; tam płacze wespół z Andromachą, wdową po Hektorze, niegdyś niewolnicą Pyrrusa, dziś małżonką wróżbity Heleną. Poczem nanowo rzuca się na morze, płynie wzdłuż brzegów południowej Italii, przebywa cieśninę Tarentu, wylądowuje w Kalabryi, na brzegu zamieszkanym przez Cyklopów w Sycylii ratuje jedną z ofiar Polifema, w Drepanie traci swego starego ojca Anchizesa — i płynąc ku północy zaskoczony burzą traci część okrętów — i zostaje odepchnięty do Afryki.

IV. Dydona pokochała Eneasza, zanim przemówił; słuchając go, piła truciznę wielkimi łykami; Amor, przebrany za Askaniusza podnieca królowę Kartaginy, jej siostra Anna ośmiela w niej to uczucie; Junona z tego korzysta, aby Eneasza od Italii odsunąć, a -Wenus przyklaskuje uczuciu. Polowanie, burza i grota — zbliżają kochanków, a ich tajemne małżeństwo w niedługim czasie staje się rzeczą powszechnie znaną. Niestety, szczęście Dydony jest krótkie; Jowisz przez Merkurego posyła Eneaszowi rozkaz, aby Afrykę opuścił, Eneasz przywołany do obowiązku pospiesza swój odjazd przygotować. Ani łzy, ani wyrzuty, ani szał nieszczęśliwej Dydony nie zatrzymują go, i w chwili gdy Eneasz oddala się od Kartaginy i znika na horyzoncie, ona wchodzi na stos, który na dziedzińcu swego pałacu wybudować kazała, uderza się mieczem, pozostawionym jej przez męża — i umiera.

V. Burza znów unosi okręty Eneasza na brzegi Sycylii — i bohater przybywa do Drepany w rok po śmierci swego ojca. Odprawia więc jej rocznicę przez pogrzebowe igrzyska, w których udział przyjmują Trojanie i Sycylianie. Współzawodnicy walczą kolejno o nagrodę wiosłowania, wyścigów pieszych, walki ręcznej. strzelania z łuku; Askaniusz, na czele swoich młodocianych towarzyszy robi ćwiczenia konne, które tradycya przechowa w Romie pod nazwą igrzysk trojańskich. Podczas tej uroczystości żałobnej, kobiety trojańskie obłąkane przez boginię Junonę, która znów chce Eneasza od Italii oderwać, podpalają część floty. Eneasz więc postanawia w Sycylii pozostawić kobiety i starców: zakłada dla nich miasto Segeste (dziś Castellamare di golfo) — i nanowo żagle rozwija. Śmierć sternika Palinura jest jedyną ceną szczęśliwej podróży, której kres stanowią Włochy, a mianowicie Kumy, gdzie się flota zatrzymuje.

VI. Eneasz więc postawił nogę na ziemi, której od siedmiu lat szuka i gdzie Przeznaczenia kazały mu osiedlić rasę trojańską. Tu, przypomniawszy rady wieszczka Helenusa, zwraca się do Sybilli Kurnejskiej i prosi o potwierdzenie wyroków niebieskich; poczem pyta o sposoby zestąpienia do Piekieł, dokąd cień ojca wzywał go we śnie. Oddaje naprzód ostatnią usługę jednemu z towarzyszów Mizeuowi, pierwszemu trojańczykowi, który umarł na ziemi obiecanej i który jej swe nazwisko zostawia; poczem kierowany przez ptaki poświęcone Wenerze, odkrywa i zrywa gałeź złotą, która mu otworzy Pola Elizejskie, odprawia przepisane obrządkiem ofiary — i o pierwszych brzaskach dnia, z mieczem w ręku — wchodzi wraz z Sybillą przez ciemną i tajemniczą grotę do otchłani Awernu. Przebywa Styks na łodzi Charona, dopływa do brzegu piekieł, rzuca Gerberowi ciasto, które go usypia i zagłębia się w Piekło. Przechodzi pośród dusz jęczących dzieci, samobójców, nieszczęśliwych, których ludzka sprawiedliwość niesłusznie potępiła; przechodzi Pole łez, gdzie śród gajów mirtowych błądzą ofiary Miłości, i tu spotyka Dydonę, która na jego żale i wyjaśnienia odpowiada jedynie okrutnem milczeniem; dalej pomiędzy tymi, których wyniszczyła wojna — znajduje wielu ze swych towarzyszów broni. Nakoniec przybywa na rozstajne drogi: jeden gościniec na lewo prowadzi do Tartaru, drugi na prawo na Pola Elizejskie. Zatrzymuje się i widzi zdala, pod skałą, potrójny mur, otoczony płomienistymi potokami Flegestonu, który zawiera w sobie zabudowania Tartaru; wrota, które do niego prowadzą; dwie kolumny miedziane, które stoją po jego bokach; żelazną wieżę, która się nad niem unosi. Słyszy jęki dręczonych, świst biczów, szczęk łańcuchów. Sybilla mu powiada nazwy ukaranych zbrodni i nazwiska zbrodniarzy.

Poczem idzie wraz z nią na prawo — drogą prowadzącą do murów Pól Elizejskich, zbudowanych przez Cyklopów: składa złotą gałęź — i wchodzi. Gaje, lasy wawrzynowe, łąka zroszona falami Erydanu — oto szczęśliwe miejsce pobytu, wykąpane w czystem powietrzu, oblane światłem promienistem, kędy cienie boskich kapłanów, poetów, bohaterów — śpiewają, grają i bawią się rozmową. Eneasz przechodzi pośród nich, przestępuje jedno ze wzgórz, i w głębi kwiecistej doliny, zroszonej wodami Lete, znajduje ojca swego Anchizesa, który tam oglądał dusze przyszłych bohaterów swego plemienia; dusze te w cieniu samotnych gajów oczekiwały dnia swoich narodzin. Anchizes objawia synowi tajemnicę duszy, która ożywia świat i której cząstki ożywią kiedyś ciała ludzkie; objawia mu tajemnice metampsychozy — i dobroczynny wpływ Letejskiej wody. Nakoniec pokazuje mu i nazywa jego potomków, głównych wodzów i surowych żołnierzy, którzy podbiją świat — i na ostatku tego widzenia przyszłości — Cezara, Augusta, a obok nich tego, który będzie nadzieją i smutkiem Romy, zmarłego w dwudziestym roku dla swej matki Oktawii i dla wuja Augusta, i dla świata całego — młodego i walecznego Marcella.

U wrót z kości słoniowej, Eneasz żegna się z ojcem; powraca na ziemię — i łączy się z towarzyszami w pobliżu Gaëty.

VII. Pogrzebawszy swoją starą mamkę Kajetę, której Gaëta przechowała imię, Eneasz powraca na morze. Płynie brzegiem Italii na północ, mija czarodziejską wyspę bogini Cyrce — i dojeżdża wreszcie do ujścia Tybru, gdzie zarzuca kotwice. Wysiada, wita ziemię, do której go Przeznaczenie wezwało, i natychmiast wysyła stu posłów pod wodzą Ilioneusza do miasta Laurencyi, a starego króla Latynów, Latinusa prosi o przymierze i rękę jego córki Lawinii. Latinus poznaje w bohaterze trojańskim, cudzoziemca-małżonka, któremu wyrocznia narodowa przeznaczyła jego córkę: Latinus więc obiecuje ją oddać Eneaszowi. Ale nieubłagana Junona bedzie o nią walczyła z Eneaszem. Młoda dziewczyna była narzeczoną króla Rutulów Turnusa; wywołana z piekieł przez Junonę, furya Alekto, burzy przeciw Eneaszowi matkę Lawinii Amatę, która za zięcia żąda Turnusa, i Turnusa, który żąda swej narzeczonej. Latinus się opiera; Amata kryje córkę w głębi lasu; Turnus podburza swój lud. Wojna więc nieunikniona; jedna iskra ją zapala. Askani na łowach zabija ulubionego jelenia Lawinii: chłopi latyńscy rzucają się na niego, Trojanie go bronią, krew płynie. Napróżno Latinus nie zgadza się na wypowiedzenie wojny. Junona własnemi rękami otwiera kościoł Janusa i cała Auzonia powstaje z bronią w ręku: są to starożytne miasta Tybur, Ardea, Atina, Autemny; są to Tyrrenowie z Agylli, pod wodzą Mezencyusza; Ekwowie i Fescennowie, na których czele stoi Messapus; Wolskowie pod wodzą bohatera Kamilla; Rutule pod Turnusem i dwadzieścia innych miast, dwudziestu innych bohaterów, których imiona w kończącem pieśń uczonem i świetnem wliczeniu, stanowią złotą księgę starożytnej Italii.

VIII. Sztandar wojny zawieszono na twierdzy Laurencyi, cała Italia idzie do boju, zaś Eneasz nie ma żadnego sojusznika. Wówczas-to stary Tyber ukazuje mu się — i radzi, aby sam poszedł o sojusz prosić Greka z Arkadyi Ewandra, który na jego brzegach założył miasto Pallanteję. Eneasz, wraz z Achatusem płynie w górę rzeki i przybywa do Pallantei w chwili, gdy król, jego syn Pallas i cała arkadyjska kolonia święcą na cześć Herkulesa rocznicę jednego z jego czynów bohaterskich. Eneasz mówi swe nazwisko; z radością przyjmuje go stary król, który znał Anchizesa i sadza go u stołu. Wódz Trojan słucha powieści o śmierci olbrzyma Kakusa, i gdy religijne święto się skończyło, wraz z Ewandrem obiega rodzące się miasto: wzgórze Palatyńskie,. Kapitol, gdzie mieszkańcy sądzili, że widzą Jowisza; dolinę, kędy ryczą woły i gdzie w przyszłości bedzie Forum, i przepędza noc pod słomianym dachem króla swego gospodarza, dachem, pod którym niegdyś spał Herkules.

Tymczasem na prośbę Weneiy jego matki, Cyklopy Wulkana w ryczących pieczarach Etny kują oręż dla Eneasza. Nazajutrz pieśń ptaków budzi starego króla, który w towarzystwie dwóch psów i całej swej gwardyi, udaje się do Trojańczyka i prowadząc dalej rozmowo wczorajszą, obiecuje mu przeciw wspólnym wrogom Turnusowi i Mezencyuszowi, swoje przymierze i oddział wojska, na którego czele stanie syn jego Pallas. Wybór młodzieży arkadyjskiej zbiera się natychmiast, Ewander płacze całując swego syna, którego już nigdy nie zobaczy i skarży się, że starość jemu jednemu tylko nie pozwala ruszyć z nimi w drogę — i Eneasz na czele swoich nowych sprzymierzeńców znika w tumanie pyłu. Na pierwszym popasie — w lesie Cerejskim — matka wręcza mu oręż, pochodzący z kuźni Wulkana, miecz, pancerz i tarczę, na której Bóg złotem, srebrem i miedzią wyrzeźbił wielkie zdarzenia i znakomitych mężów przyszłej historyi Romy, wilczycę i karmienie Romulusa, Manliusza na Kapitolu, Katona na Polach Elizejskich, Katylinę w Tartarze, Augusta pod Akcyum — i narody całej ziemi defilujące przed tronem Cezara.

IX. Tymczasem Turnus korzystając z nieobecności Eneasza, napadł u ujścia Tybru na jego obóz i stara się podpalić jego nawy. Flota jednak unika pożaru; drzewa Idyjskie, z których zbudowano okręty, powracają do życia i przyjmują postać nimf Oread, aby pogrążyć się w morzu. Obóz zamyka wrota, czuwa, walczy i czeka powrotu Eneasza. Wówczas, aby przyspieszyć jego powrót, młody trojańczyk Nizus, ofiaruje się nocą przejść przez obóz Rutulów; Euryal jego przyjaciel, prawie dziecko, idzie za nim, zapóźnia się mordując uśpionych wrogów; zostaje schwytany przez patrol — i ginie; Nizus mści się za niego — i umiera na jego trupie; obaj pozostawiają poezyi i nieśmiertelności nową parę przyjaciół i bohaterów. O świcie nanowo zaczynają się ataki Rutulów. Askaniusz — jakby mnożąc sam siebie — odpiera ich napaść; Turnus skacze do trojańskiego obozu - i tylko w ten sposób unika śmierci, że w całej zbroi w fale Tybru się rzuca.

X. Walka toczy się dalej pod sprawiedliwem okiem Bogów, którym Jowisz, po gorzkich skargach Wenery i Junony, nakazał neutralność. Przybywa nakoniec Eneasz w otoczeniu swych sojuszników, Arkadów, Ligurów, Tyrrenów zbuntowanych przeciw Mezencyuszowi, ludów Mantui i mieszkańców z nad jeziora Benacus (Garda). Uwiadomiony przez Oready indyjskie, które były jego okrętami, jakie niebezpieczeństwo grozi jego synowi, przyspiesza Eneasz powrót; armia rzuca się na Rutulów, którzy ich nie chcą przepuścić; Pallas walczy bohatersko i ginie z ręki Turnusa; Eneasz mści śmierć swego młodego sprzymierzeńca na karkach najwaleczniejszych nieprzyjaciół; szuka i wzywa Turnusa, którego Junona oderwała od bitwy rzucając go w pościg za widziadłem przybranem w postać Trojańczyka — aż na okręt, który fale Tybru unoszą. Mezencyusz go zastępuje i śmierć rozsiewa między Trojanami, zbliża się do Eneasza, wyzywa go, napada i zostaje raniony; syn jego Lansus ratuje Mezencyusza, zajmuje jego miejsce pod mieczem Eneasza — i ginie za ojca; zrozpaczony ojciec powraca na pole bitwy i szuka śmierci pod mieczem tego, który mu zabił syna. Umiera — i walka się kończy.

XI. Nazajutrz Eneasz urządza trofej ze zwłok Mezencyusza, wystawia trup Pallasa i przygotowuje orszak żałobny, który go do ojca poniesie; zgadza się dać posłom latyńskim zawieszenie broni na dwanaście dni, aby mogli umarłych pochować, i poleca im, aby zaproponowali Turnusowi pojedynek, który oszczędzi wylewu krwi obu narodów. Ewander przyjmuje zwłoki syna i gorzko płacze nad niemi; Trojanie i Latynowie chowają zmarłych. Takie są skutki pierwszej bitwy. Czyż wojna dalej się ciągnąć będzie? Latinus, na radzie swego ludu, chce ofiarować 'Trojanom warunki pokoju; Drances odpiera go, silnemi słowy napadając na Turnusa; Turnus się broni gorąco i żąda pojedynku z Eneaszem. Nagle rada się dowiaduje, że wrogowie się chwieją, że jazda tyrreńska Tarchona rozsypała się po równinie, a Trojanie Eneasza suną ku górom. Rada się rozchodzi: Turnus poleca Kamilowi zatrzymać Wolsków i Tarchona; sam zaś idzie naprzód na Eneasza. Walka konnicy jest nader krwawa: Kamil zostaje zabity, a Tarchon przedostaje się aż do obozu Rutulów. Dowiedziawszy się o tem Turnus się chwieje, Eueasz idzie za nim i obaj dochodzą aż do murów Laurencyi.

XII. Druga ta klęska złamała męztwo Latynów. Turnus wówczas, bez wiedzy Latinusa i Amaty posyła gońca z wyzwaniem do Eneasza. Eneasz z radością je przyjmuje: dwie armie stają w porządku, aby tej walce ostatecznej się przyglądać. Mieszkańcy Laurencyi obsiadaja mury miasta i dachy domów. Latinus i Turnus, Eneasz i Askaniusz — idą naprzód, aby warunki walki ustanowić: wymieniono przysięgi, złożono ofiary. Ale krew obu ludów ma jeszcze płynąć. Z nakazu Junony, nimfa Juturna, siostra Turnusa, drży o swojego brata; na jej poduszczenie wieszczek Rutulów, Tolumnius, wyrzuca strzałę; zawieszenie broni zerwane, ołtarze wywrócone, straszliwe zamięszanie się rezpoczyna. Z gołą głową bez oręża rzuca się Eneasz, aby wrzawę zakończyć; pada raniony, a Turnus siecze Trojan. Wówczas Eneasz, uleczony staraniem Japisa i diktamem z góry Idy, który mu Wenus przynosi, wyrywa się, łzom i błaganiom swego syna — pędzi w bój, odpiera Rutulów, i atakuje miasto, gdzie Amata sądząc, że Turnus zabity, sama się zabija, poczem przyszły władca ludu łacińskiego szuka Turnusa. którego siostra odciągnęła w inną stronę pola bitwy. Naraz go dostrzega: Turnus zapóźno przybył na odsiecz miastu; ale dwaj rywale nakoniec stanęli oko w oko, obaj nieustraszeni, obaj spragnieni walki i szczęśliwi, że zmierzyć się mogą. Tłumy zatrzymują się, usuwają, wolne pole zostawiają bohaterom. Bój się rozpoczyna: miecz Turnusa łamie się o boski pancerz przeciwnika; bohater Rutulów mięsza się, uchodzi; ale z jednej strony otaczają go Trojanie, z drugiej błota i mury Laurencyi; nanowo zatem zwraca się twarzą do Eneasza, walka się rozpoczyna, zostaje ranny. Czuje się zwyciężonym przez Fatum, i Junona, która wraz z całym Olimpem spogląda na tę walkę ostateczną — czuje się równie wraz z nim zwyciężoną. Wyciąga rękę do swego zwycięzcy, błaga o życie, zrzeka się Lawinii. Eneasz miał mu już darować życie, gdy naraz spostrzegł na jego ramieniu temblak Pallasa. Uderza więc, Turnus pada, umiera — a wraz z jego śmiercią pieśń się kończy. Italia należy do Trojan, a przyszłość do Rzymu.

II. INNE PRÓBY EPICZNE LITERATURY RZYMSKIEJ.

UWAGA WSTĘPNA.

Wiele bardzo napisano współcześnie z Eneidą. i po niej — dzieł epicznych w języku łacińskim; lecz mało z nich odznacza się istotną i trwała wartością.

Wielki poemat Lukrecyusza De natura rerum — nie jest bynajmniej epopeją, chód jej formę posiada: jest to dzieło dydaktyczne, w rodzaju Hezyoda Roboty i dni; utwór znakomity, pełny filozofii, pessymistyczny i epikurejski. Nie tu jednak miejsce mówić o nim; wspominamy tylko o tym poemacie ze względu na jego rozmiary i znaczenie dydaktyczne. Za to prawdziwie epicznym utworem — i arcydziełem w swoim rodzaju są Metamorfozy Owidiusza, ale rzecz ta niemożliwą jest do streszczenia z tego powodu, że nie daje jednej powieści, lecz cały szereg najróżnorodniej szych legend i myto w greckich i rzymskich — od stworzenia świata aż do przemiany Juliusza Cezara w gwiazdę. Ksiąg jest XV, w każdej księdze po kilkanaście opowiadań; nowożytny autor dałby każdemu z nich osobny tytuł, jak u. p.: Wiktor Hugo w Legendzie wieków albo Vrchlicky w Mytach. Owidyusz ma nader dźwięczny język, bogatą wyobraźnie, i umiejętną retorykę; wiele zmysłowości i kolorytu.

Inne próby epopei, zbyt ściśle trzymając się wzoru, zbyt naśladowniczo go kopiując — stają się niedołężną, chód pełną erudycyi, klejonką fałszu i napuszoności, która nie ma żadnego związku ani z życiem narodowem, ani nawet z osobistością autora. Tu należą n. p.: Tebaida i Achilleida Stacyusza, Argonauta Waleryusza Flakkusa, Wojna Punicka, której autorem był Silius Italicus, Wojna Gildona, której twórcą był Claudianus i inne.

Jedyny utwór z owych czasów, oryginalnym i prawdziwym talentem epicznym nacechowany, jest to "Pharsala" Lukana. Chociaż Kwintylian powiada, że "należy raczej Lukana uważać za mówcę niż poetę", to jednak dzieło to ma w sobie wiele poezyi. Słusznie bardzo Villemain porównywa "Farsale" z "Henrjadą" Voltaire'a; — oba te dzieła mają jedną cechę wspólną: tendencye. "Farsala" stanowi protest przeciw wojnom domowym, przeciw ambicyom, co je zapalają, przeciw tyranii, która jest ich następstwem, końcem i karą". Bohaterem Lukana nie jest ani Cezar, który gwałci prawo; ani Pompejusz, który go bronić nie umie; ani Brutus, który ledwie się pokazuje w poemacie: ani Katon, który odgrywa tu rolę godną wielkiej duszy, ale drugorzędną i ograniczoną: bohaterem tu jest sama wolność, Roma, ojczyzna. (Patrz Nisard: Etudes sur les poètes latius de la décadence).

Farsala jest to raczej poemat historyczno-polityczny, niż epopeja. Lukan jednak umie w dziedzinę cudowności robić wycieczki śmiałe i oryginalne, co właśnie nadaje mu cechę poety epicznego. Takim jest opis tajemniczego lasu pod Marsylią (III); wywołanie cieniów bohaterów Homera na miejscu, ubi Troja fuit (IX); widmo Ojczyzny stojące wobec Cezara nad Rubikonem (I); widzenie prokonsula Apiusa u wieszczki deliickiej (V) i t. d. W każdym razie może ona śmiało znaleść miejsce w szedzieł godnych pamięci ludzkiej. Na język polski tłumaczył "Farsalę" Ckrościiiski (w. XVII) i ustępy

LUKAN — "PHARSALA".

Rzym upada pod ciężarem swej wielkości i swoich zbrodni, a współzawodnictwo Cezara i Pompejusza prowadzi ją do wojny domowej. Cezar daje pierwszy sygnał i przechodzi Rubikon. Pompejusz, Senat i rycerze opuszczają Rzym: pozostaje tylko naród i w milczeniu oczekuje nowego pana. Ponure, znaki niebieskie zapowiadają bratobójczą walkę, która ma zniszczyć Republikę.

II. Starcy z przerażeniem opowiadają sobie o krwawych czasach Maryusza i Sylli. Brutus i Katon, jedyni z patrycyuszów, którzy wroga oczekiwali, rozważają swój obowiązek i sumienie, podczas gdy Cezar ściga Pompejusza aż do Brindisi i zmusza go do opuszczenia Italii, której już nigdy Pompejusz nie zobaczy.

III. Wszystko ustępuje przed Cezarem. Zdobywa on Sycylię — jako szpichlerz Rzymu; zdobywa Rzym i skarb złożony w świątyni Saturna, aby utrzymać wojnę; zdobywa Marsylię, która mu zawadzała na drodze do Hiszpanii.

IV. Zapędza stronników Pompejusza na równiny Hiszpanii, już to od suszy wypalone, już to zalane powodzią. Dwaj jego wodzowie ze zmiennem szczęściem walczą na lądzie i morzu: Wultejus na falach śródziemnych, Kuryon w Numidii.

V. Dwaj rywale przybliżą się wnet do siebie. Senat, błądzący wraz z Pompejuszem, oddaje mu w Epirze władzę najwyższą nad siłami Republiki. Cezar idzie przeciw nim; do obowiązku przymusza legion zbuntowany w Placencyi; przyjmuje tytuł konsula w Rzymie, gromadzi swoje wojska w Brindisi — i nocą, na łodzi, która wiezie jego losy, płynie w czasie burzy, szukając spóźnionych legij Antoniusza.

VI. Nakoniec wjeżdżają na pole bitwy, w Tessalii. Głód jest w armii Cezara, zaraza w obozie Pompejusza. Po raz pierwszy omal nie zdobywa Pompejusz obozu Cezara, lecz bohaterski Scewa ratuje go swem męstwem: piekło ze drżeniem czeka ofiar wojny.

VII. Wigilia bitwy stanowczej. Pompejusz śpi — i we śnie widzi się w swym teatrze; tłumy witają go i uwielbiają: jest to jego ostatnie złudzenie przed klęską, która go jutro oczekuje.

Bitwa się rozpoczyna. Zwyciężony Pompejusz uchodzi, aby zakończyć rzeź, która już psuje powietrze i zaraża obóz zwycięzców.

VIII. Morza, które niegdyś widziały jego sławę, dziś oglądają jego klęskę, ucieczkę i hańbę; zatrzymuje się na wyspie Lesbos, zabiera stąd żonę Kornelię — i urządza naradę z resztkami senatu. Czy ma prosić o gościnność króla Parto w, czy króla Numidów, czy króla Egiptu? On ufa wdzięczności: uratował niegdyś ojca Ptolemeusza, powierzy się jego synowi. Przybywa na dwór egipski, ale zdradziecko zostaje zamordowany. Głowa jego przedstawioną jest królowi; okręt, który go przywiózł, unosi jego wdowę; jeden ze starych żołnierzy Cordus urządza mu pogrzeb.

IX. Katon wypowiada mowę pochwalną na cześć umarłego wobec armii, którą prowadzi przez Libią do

Juby, króla Numidów — i dalej chce ciągnąć walkę; nie chce iść do świątyni Jowisza pytać Ammona o wyrocznie, którą mu sumienie własne powiada. Zaskoczony orkanem w pustyni, pokrzepia wojsko swoim przykładem — i kroczy do Kartaginy, podczas gdy Cezar wchodzi do Aleksandryi i nad umarłym współzawodnikiem wylewa łzy, w których szczerość poeta wcale nie wierzy.

X. Mówi i działa jak władca w stolicy Ptolemeuszów, gdzie spiskowcy knują przeciw niemu intrygi, nie przerażając go wcale. Daje Kleopatrze tron jej brata. Odwiedza grób Aleksandra, który był jak on zdobywcą i jak on plagą ziemi. Na świetnym festynie każe sobie objaśnić tajemnice źródeł Nilu — i przygotowuje się do ukarania buntu zwyciężonych.

Tu się zatrzymuje niedokończony poemat; jeden z wnuków Cezara przerwał poemat śmiercią poety; Lukan, jak jego stryj Seneka — na rozkaz Nerona — przeciął sobie żyły w kąpieli.

EPOPEJA PERSKA.

UWAGA WSTĘPNA.

Epopeję perską stanowi wielki poemat p. t. Szach-Nameh t. j. Księga królów, której autorem był poeta Firdusi. Urodził się on w Khorasanie około roku 940 po Chryst. i umarł w 1030. Żył na dworze sułtana Mahomeda Gasnawidy, który mu polecił napisanie poematu o królach perskich. Firdusi układał swoje dzieło przez 30 lat, i źle wynagrodzony miał podobno się zemście gryzącą satyrą przeciw swemu panu.

Wbrew innym epopejom, Szachnameh nie daje nam odrazu jednego wielkiego zdarzenia, ale cały szereg opowieści, które się zaczynają w wiekach bajecznych a kończą w ostatnich czasach, kiedy cywilizacya perska zlewa się z islamizmem. Jeżeli niemasz jedności w faktach, jedność znajduje się w idei. "Jedność tych opowieści — mówi J. J. Ampère — jest to jedność cywilizacyi perskiej, wystawionej koleją wieków przez królów tej samej rasy, cywilizacyi stworzonej w czasach mistycznych przez Dżjemszida, odrodzonej przez Zoroastra, zwyciężonej i szanowanej przez Aleksandra, zdeptanej przez Arsacydów, podniesionej przez Sassanidów, zabitej przez Arabów."

Czyż to ma znaczyć, że Szachnameh jest historyą Persyi? Bynajmniej. Łatwo odgadnąć, czem stać się musiała historya w takim kraju jak Persya, w epoce Firdusiego, w X. w. po Chrystusie. Poeta zgromadził tradycye narodowe, którym jego wyobraźnia nadała ostatnie przetworzenie.

Tłem epopei — jak całej cywilizacyi perskiej — jest teologia Zoroastra, kult ognia i wiara w walkę pierwiastku złego i dobrego. Piętno starożytnej religii perskiej jest tak głębokie, że jest widocznem wszędzie w mahometańskim poemacie Firdusiego.

Znajdujemy tu jeszcze, zobrazowane w poetycznych legendach ludowych, walki narodów, które kolejno panowały w Persyi: historya Araba Zohaka wyobraża najazd jakiegoś ludu semickiego na Iran; walka potomków Tura przeciw potomkom Iredżja dokładnie odtwarza długie wojny królów Persyi przeciw ludom tatarskim i scytyjskim.

Khosru — to Cyrus: ma on nietylko podobieństwo imienia, lecz także i losów. Gustasp — to Hydasp. Kaisar — to cesarz bizantyjski. Panowania obliczone są jak całe okresy dziejów perskich: Dżjemszid panuje 700 lat, Zohak 1000.

"Szach-Nameh — powiada J. J. Ampère — jest to dzieło najbardziej narodowe ze wszystkich: i dlatego jest prawdziwym eposem. Jego podstawa — to żywa tradycya ludowa".

Nie należy zapominać, że epopeja ta jest spółczesną Pieśni o Rolandzie; że jej bohaterowie częstokroć przypominają paladynów Karola Wielkiego i okrągłego Stołu — i jak oni, żyją w świecie czarodziejów i fantastycznych potworów.

Poemat ten ma nie mniej, jak 120. 000 w.

O Firdusim pisali: Hammer-Purgstall, J. J. Ampere, Langles, Sylvestre de Sacy, Sainte Beuve. Po angielsku wydał Szach-Nemeh Atkinson (1832), po francusku Mohl, po niemiecku częściowo Ruckert. W języku polskim istnieje przekład urywku p. t.: Biszen i M e n i s z e (Lucyan Siemieński).

FIRDUSI. — SZACH-NAMEH.

(KSIĘGA KRÓLÓW).

Pierwsi królowie Iranu, Kajumors i syn jego Siamek — prowadzili długą i zaciętą wojnę przeciw Turanczykom, i walczyli przy pomocy potęg Światła i Czystości, podczas gdy ich wrogowie opierali się na mocach Zepsucia i Mroku. Ich potomkowie zaczęli czcić ogień, i wynaleźli sztuki użyteczne dla człowieka, jak wydobywanie i kucie żelaza, kopanie studzien, sianie zboża, wyrabianie sukien ze skór i futer zwierząt, przędzenie wełny, oswajanie dzikich bestyj.

Najsławniejszy z potomków Kajumorsa był Dżjemszid. On to podzielił naród perski na cztery kasty kapłanów, wojowników, rolników, oraz kupców i rzemieślników. Nadto udoskonalił sztuko kucia oręża, tkania odzieży, obrabiania metali, leczenia chorób; sam objechał całą ziemię i nauczył się wszystkiego. Osiągnąwszy najwyższy stopień chwały i potęgi, dał się obłąkać pysze: zapomniał Boga, albo raczej sam siebie uznał Bogiem. Król ten już był jedynie tyranem, jego geniusz zmienił się w szaleństwo, i obrażone Bóstwo podnieciło przeciw niemu wielu uzurpatorów, między którymi wyróżnia się bezbożny Zohak.

Zohak był synem Araba, jednego z głównych wodzów puszczy. Iblis, duch złego, przybył do niego i radził mu zabić ojca. Gdy zbrodnia dokonaną została, ojcobójca stał się jego podwładnym. Iblis dwa pocałunki wypalił na ramionach Zohaka — i każdy z pocałunków potwora urodził smoka, którego potem karmiono ludzkiemi mózgami. Zohak przybył z Iranu, a cześć armii poddała się jego powadze.

Dżjemszid nie znalazł innego środka ratunku nad ucieczkę: sto lat żył ukryty w tajemnej jaskini, ale nakoniec Zohak odnalazł go nad brzegami chińskiego morza i kazał go rozpiłować na dwoje. Panowanie bezbożnego Zohaka trwało 100 lat — przepełnione zbrodniami i okrucieństwem. Nakoniec święci prorocy objawili, że i Zohak będzie ukarany — i w istocie losy ziemi zmieniły się, gdy zapanował Feridun.

Ojciec Feriduna był jedną z ofiar Zohaka: on sam uniknął śmierci jedynie przez mądrość swej matki, która ukryła go w lesie, na szczycie góry Alborz. Feriduna karmiła tam cudowna krowa. Gdy wybiła godzina przeznaczeń, Feridun zestąpił z góry i przysiągł zemścić się za narody przez Zohaka gnębione. Chytry tyran zmusił szlachtę Iranu do ogłoszenia deklaracyi publicznej, świadczącej, że nigdy Zohak nie naruszył sprawiedliwości. Szlachta deklaracyę ogłosiła, ale kowal Kaweh, którego siedemnastu synów oddano na pastwę smokom urodzonym z ramion króla, rozdarł deklaracyę, odpiął swój fartuch skórzany, i zrobiwszy z niego sztandar, zbuntował lud i poszedł szukać Feriduna. Feridun, zbrojny maczugą o głowie byka, obiegł pałac Zohaka i zdobył go: ale znalazł w nim tylko dwie córki Dżjemszida,. które Zohak pojął był za małżonki. Tyran zrozpaczony bezsilnym oporem przeciw Feridunowi, uciekł do Indostanu, gdzie błąkał się w gniewie szalonym — kąsany bezustannie przez dwa smoki, których nie mógł już karmić ludzkiemi mózgami i które teraz na nim samym pragnienie krwi zaspakajały. Wkrótce zazdrość sprowadza go do stolicy: chce odebrać Feridunowi sweje żony, ale cały naród powstaje przeciw niemu. Zwyciężonego wieszają na górze Demavend, przygwoździwszy mu ręce do skały. Feridun zostaje królem, a fartuch kowala Kaweha staje się narodową chorągwią.

Z chwilą wejścia na tron Feriduna powróciły piękne dni panowania Dżjemszida: zreorganizował on społeczeństwo perskie i objeżdżał świat ucząc się i czyniąc sprawiedliwość. Ożenił swych trzech synów z trzema córkami króla Jemenu i świat miedzy nich podzielił. Selm został królem Rumu, Tur królem Północy, Iredżi królem Iranu.

Selm i Tur połączyli się i wystąpili przeciw cnotliwemu Iredżjowi. Napróżno ten ostatni proponuje braciom zrzeczenie się tronu i państwa; aby się tem łatwiej oswobodzić od człowieka, który pewnego dnia mógł się stać niebezpieczny, Tur rzucił się na Iredżia, zasztyletował go i głowę jego posłał staremu Feridunowi, którego ostatnie dni upłynęły we łzach i samotności. Ale syn Iredżia, Minuczeher, pomścił śmierć ojca na obu stryjach — i sam zasiadł na tronie swego dziada.

Panowanie Minuczehera wsławiło się czynami olbrzyma Rustema.

Rustem był synem wojownika perskiego Zala i kobiety arabskiej z rasy Zohaka. Dziesięciu nianiek było trzeba dla nowonarodzonego: raz przystawiony do piersi jadł tyle co pięciu ludzi. Dał się rychło poznać ze swojej odwagi: pierwszym jego czynem było zabicie maczugą wściekłego słonia. Był niemniej chytry jak odważny: aby się dostać do twierdzy na wysokiej górze, przebiera się za handlarza soli — i wchodzi do zamku wraz z towarzyszami, których pomieścił w workach na grzbiecie wielbłądów.

Nouder, syn Minuczehera, wywołał niezadowolenie szlachty i ludu. Potomkowie Selma i Tura korzystają z tego niezadowolenia, aby pomścić przodków swych pokoleń, których Minuczeher zgładził ze świata. Nouder został zabity przez jednego z nich, Afrasiaba, który w ten sposób został władcą Iranu.

Ale rasa Feriduna miała w Rustemie potężnego obrońcę: bohater strącił z tronu Afrasiaba, i na jego miejsce postawił Kei-Kobada, którego następcą był KeiKaus. Ten lekkomyślny książę przedsięwziął podbój Mazenderanu, czarodziejskiej krainy rozkoszy, gdzie panuje wiekuista wiosna, ale gdzie sprowadzają nieszczęścia Diosy czyli złe duchy i czarownicy. Kaus zostaje w tej krainie więźniem i wzywa na pomoc niezwyciężonego Rustema. Napróżno chcą otumanić czarami bohatera: on tryumfuje nad wszystkiemi przeciwieństwami. Lew go napada: ale Rustem tratuje go kopytami swego konia Rakisza. Wyschnięta puszcza dręczy go żarem i pragnieniem: baran odkrywa mu źródło. Smok chce go pożreć we śnie: trzykroć budzi go wierny Rakisz — i smok zostaje zwyciężony i zabity. Czarownica pewna chce mu swemi sztukami odebrać rozum: ale jedno imię Boga w porę wypowiedziane, zażegnywa czary. Nakoniec przybywa do jaskini, gdzie śpi biały Dios, trzymający króla na uwięzi: Kaus budzi go i wyzywa, rozpoczyna się walka straszliwa: skrawy ciała pokrywają ziemię, strumienie krwi płyną czerwienią, złośliwość czarowników oślepia Kausa. Ale Rustem pogrąża swój miecz w łonie Diosa i parę kropel jego krwi przywraca wzrok królowi. Ostatni wróg zostaje do zwalczenia: jesto król Mezenderanu, zręczny i niebezpieczny czarownik, który aby uniknąć włóczni Rustema — zmienia się w skałę. Ale Rustem zwycięża jego czary, poczem w imieniu Kausa, ogłasza jego upadek i oddaje tron Mezenderanu miejscowemu rycerzowi, imieniem Aulad.

Czegóż nie czyni Rustem dla swego króla! Porwany miłością dla córki króla Hamaveranu, rzuca się Kaus na nowe przygody; znowu zostaje więźniem, i znów go wyswabadza Rustem.

Nakoniec ziemia nie wystarcza Kausowi: chce unieść się w powietrze, aby się dowiedzieć, co nad obłokami istnieje: sępy unoszą go w sfery powietrzne, a potem rzucają na ziemię: złamany upadkiem, żałuje swej zuchwałej wyprawy i upokarza się przed Bogiem, który mu przebacza.

Tymczasem Rustem dalej prowadzi wielkie swoje czyny. Ujęta jego miłością piękna Echmina, córka króla Semenkanu, ofiaruje mu swą rękę — i z tego małżeństwa rodzi się Zorab. Zdarza się, że Rustem wnet po ślubie wyjeżdża w świat i na zawsze obcym pozostaje synowi — nie zna go wcale. Po wielu latach ojciec i syn spotykają się z mieczem obnażonym w ręku: Rustem dziwi się oporowi, jakiego nie zwykł był dotąd spotykać u żadnego przeciwnika; Zorab ze swej strony, pełny podziwu dla starego wojownika, z którym walczy, zadawalnia się tem, że go na ziemię obala — i ofiaruje mu swą przyjaźń, prosząc o nazwisko. Upokorzony Rustem uparcie chce dalej prowadzić walkę: trwa ona trzy dni ud świtu do mroku. Ku końcowi trzeciego dnia, Rustem wymierza Zorabowi straszny cios ostateczny, powala go wreszcie na ziemię — i uderza sztyletem. Młodzian umierając, grozi mu zemstą swojego ojca Rustema — i bohater poznaje syna dopiero w chwili, gdy ma go stracić na zawsze.

Król Kaus miał też syna, prawego Siawesha, na którego ze wszech stron czyhają niebezpieczeństwa. Pierwszy jego wróg to królowa, macocha; zakochana w nim i odepchnięta, oskarża go o zbrodniczą chęć kazirodztwa: ale próba ognia uniewinnia go i od tego pierwszego niebezpieczeństwa ratuje. Wysłany przez ojca przeciw Afrasiabowi, królowi Turańczyków, zmusza go do przyjęcia pokoju i przyjmuje stu zakładników. Ale Kaus nie przyznaje umowy zawartej przez syna — i chce zakładników powiesić. Niezdolny do zdrady, Siawesh sam odwozi zakładników do Afrasiaba i prosi go o gościnność. Szlachetność młodego księcia wzrusza Afrasiaba tak, że daje mu córkę swą za żonę, pomimo przepowiedni, która w jednym z wnuków Siawesha odkryła mu przyszłego burzyciela państwa Turanu.

Tym wnukiem, przez wróżby zapowiedzianym jest Khosru (Cyrus). Następca Kausa na tronie Iranu, Khosru chce pomścić śmierć Siawesha, którego zamordował zawistny syn Afrasiaba. Wówczas się rozpoczyna między Iranem a Tu ranem szereg walk długich i zaciętych, w których nanowo i po raz ostatni jaśnieje chwała starego Rustema. Khosru wychodzi zwycięsko z walki przeciw potomkom Turami, których państwo dołącza do swego. Po sześćdziesięciu latach sławnego panowania, zaczyna się lękać, że stanie się dumny i niesprawiedliwy, jak niektórzy z jego poprzedników — i prosi Boga, aby go z ziemi uniósł. Modły jego zostają wysłuchane, i podzieliwszy swe skarby między wojowników, wchodzi na szczyt wysokiej góry i znika: niektórzy z walecznych jego rycerzy, idą z nim razem i razem znikają.

Następcą jego jest Shorasp, którego panowanie mroczy bunt jego syna Gustaspa. Gustasp w przebraniu ucieka do krainy Roum, żeni się z córka Kaisara i powraca do Iranu na czele wielkiej armii.

Za panowania Lhoraspa występuje święty starzec Zoroaster, któremu Bóg dał iskrę niebieską; znosi on kult bałwanów i tworzy albo raczej odnawia kult ognia, założony przez D iemszida. Stary król Lhorasp umiera w Balku, zamordowany wraz z dwudziestu pięciu kapłanami, którzy śpiewając Zend - Avestę, modlili się przed poświęconym ogniem.

Za panowania Gustaspa żył i umarł jedyny rywal chwały starego Rustema: to syn samego króla, Isfendiar,

którego bohaterstwa i podboje rozpowszechniły kult Ognia. Dwaj najwięksi bohaterowie Persyi zginęli nawzajem przez siebie. Walka się wszczęła między nimi: Rustem zwyciężył, uderzając Isfendiara w jedyne miejsce, które nie było od ran zabezpieczone, w oczy; lecz zwyciężył pokrwawiony i pokaleczony, a według wyroczni jego śmierć miała nastąpić po śmierci Isfendiara. Wróg Rustema, rodzony brat Shegad, zaprosił go na wielkie łowy do króla Kabulu, gdzie upadł na gałęzie pokrywające rów, najeżony lasem mieczów i włóczni — a umierając uderzył mieczem Shegada i umarł zdradzony, ale niezwyciężony i pomszczony*.

* Od śmierci Rustema legenda epiczna zlewa się z historyą, którą zresztą bardzo nieściśle podaje Firdusi: tak Aleksander w jego opowiadaniu nie jest zdobywcą Persyi, ale jej królem.

EPOPEJA FRANCUSKA WIEKÓW ŚREDNICH.

I. POEMATA EPICZNE.

Francya właściwie biorąc nie ma Epopei, ponieważ jej Pieśń o Rola udzie nie jest jeszcze popularną, a Henryada Voltaire'a już nią nie jest. Ale za to Francya ma poemata epiczne, cykle utworów znanych i nieznanych poetów; cykle te krążą zazwyczaj około jednego bohatera i stosownie do tego podzielić się dadzą na trzy grupy: cykl Karlowingów czyli Karolu Wielkiego, cykl bretoński czyli Artura, i cykl starożytny czyli Aleksandra W.

I. Cykl Karlowingów jest najbogatszy. Zawiera on t. zw. Chansons de gestes, pieśni czynów bohaterskich. Pochodzenie ich jest germańskie; tchną one feudalizmem, czcią kobiety, miłością wojny; pojedynki, walki prywat: e, sądy boże — wszystko przypomina Germanią. Wytworzyły się one z Kantylen, o których istnieniu mówi już Tacyt (Germ.II. ). Karol W. kazał je spisać. Kantyleny nadały Pieśniom gestów swój narodowo-świecki i feodalno-wojskowy, podczas gdy cykl bretoński jest rycersko-chrześcijański.

Początkowo pisali je księża; później trubadurowie w Prowancyi i truwerzy na północy. Śpiewali je, wędrujący po całym kraju żonglerzy (jongleurs), którzy przy trubadurze grali rolę sług-wykonawców (minister, stąd ménestrel i ménétrier, po pol. minstrel). Rękopisy utrwalają te pieśni, choć nie jedna zginęła. Pierwotny charakter pieśni gestów — był surowy i dziki; wpływ południa, kultury, wpływ Arabii, wreszcie rozwój tej poezyi w formie artystycznej u trubadurów — zmiękczył, złagodził barbarzyństwo Franków. Przytem jednak znika pierwotna szczerość — i wchodzi do poezyi erudycya. Zamiast śpiewać — zaczęto je czytać: zamiast ściśle trzymać się podań — zaczęto fantazyować w sposób najswobodniejszy; zamiast krótkich kantylen o 1000 — 2000 wierszy, pisano obszerne poemata po 20. 000 — 30. 000 wierszy. Sztuka rymowania w pierwotnych Gestach bardzo zaniedbana, u trubadurów rozwija się doskonale, aby później nanowo upaść i coraz bardziej ustępować prozie.

Gesta tworzą się od końca XI w. do 1325 r., który można uważać za punkt zwrotny. Od tego czasu (XIV w. ) zaczęto pisać romanse prozą.

Główne Gesta są następujące: Dzieje Berty, matki Karola W. (Adeuès le Roi), Dziecinne lata Karlomana (Girard d'Amiens), Rzym wyzwolony; Dziecinne lata Rolanda, Girars de Viane, Les quatre fils d'Aymon, Podróż Karola W. do Jerozolimy, Wojna Saska, Klęska Roucevalska (Gaydon), Wzięcie Pampeluny, Wejście do Hiszpanii, Śmierć Karola W. (Couronnements Looys).

Istnieją również Gesta prowincyonalne, np. Gesta Prowansalów, Gesta Loherenów (Lotaryńczyków), Gesta Gerarda z Roussillon'u, Gesta Aubry z Burgundyi itd

Nakoniec Gesta z epoki wojen krzyżowych, których bohaterem jest Goffred z Bouillon. (Przygody rycerza Łabędzia, Dzieciństwo Goffreda, Pieśń o Antiochu, Pieśń o Jeruzalem, Pieśń o Jeńcach (chétifs) i t. d.

II. Cykl bretoński krąży około imienia króla. Artura i Okrągłego Stołu; wypłynął on z pieśni bardów celtyckich i wallijskich, jak cykl Karola z kantylen.

Artur w VI w. prowadził walkę mieszkańców Bretanii przeciw najazdom Anglosasów. Na dworze swoim otoczył się Artur gronem rycerzy, którzy z nim razem walczyli i zasiadali do uczt u jego stołu, mającego okrągłą formę; ta okrągła forma miała znaczenie symboliczne, oznaczała bowiem równość tych rycerzy — i stąd powstała ich nazwa rycerzy okrągłego stołu.

Artur jest ideałem rycerza i króla chrześcijańskiego; legenda bardziej zreformowała Artura niż Karlomana: otoczyła go mnóstwem karłów, olbrzymów, czarnoksiężników; kobiety i historye miłosne zajmują tu więcej miejsca — niż w Gestach. Rycerstwo w pierwszej seryi cyklu bretońskiego bardzo prędko przemienia się w galanteryą; ale za to w seryi drugiej staje się ono religijnem i wprowadza kult Świętego Graala, naczynia z wieczerzy pańskiej, w którem Józef z Arymatei zebrał krew z ran Chrystusowych: poszukiwanie św. Graala i walka o niego jest treścią tych poematów.

Do seryi I należą: Roman du Brut, (praojca Brytów, z Troi, dzieło Roberta Wace); Roman du Rou

(Rollon), historya książąt normandzkich; Rycerz lwa, Lancelot du lac, Erec i Enide, Cliget, Trystan i Izolda,. Merlin czarownik.

Do seryi II. Parcifal (którego autorem jest Chrestien des Troyes) i wiele innych, z  których za naszych już czasów czerpał treść do swoich oper Ryszard Wagner.

Treść gestów i pieśni bretońskich nie pozostała bez wpływu na literaturę Europy: Z historyi Karola W. i innych królów powstała księga włoska p. t. Realidi Francia, której historye do dzisiaj opowiadają we Włoszech wędrowni contastatori. Z pieśni Rolandów i Rynaldów i z tej księgi tworzyli wielkie swe poemata Pulci, Bojardo, Ariosto. Dante kładzie w ręce Paola i Franceski Lancelota du Sac; Chaucer wyciągnął z nich nie mało swoich Powieści Kantorberyjskich; Szekspir znalazł w nich treść do króla Leara.

W XII — XIV w. istniała w Niemczech romantyczna poezya epiczna t. zw. Ritterepos, która ściśle biorąc jest naśladowaniem lub wolnem tłumaczeniem gestów i pieśni bardów; tylko sztuka tu nieco wyższa, obyczaje gładsze, głębokość niemiecka bardziej filozoficzna. Cykl Artura-Grala-Trystaną jest treścią tej romantyki epicznej wieków średnich w  Niemczech. Hartman von Aue (Erek i Enika, Rycerz lwa); Wolfram von Eschenbach (Parcifal, Lohengrin); Gotfryd (Trystan i Izolda) — po swojemu przerobili Legendy bretońskie i karlowińskie, dodawszy wiele pierwiastków niemieckich. Nakoniec, jak rzekliśmy wyżej, z tego samego źródła czerpał i Wagner swe opery.

III. Cykl starożytny. W wiekach średnich nie znano Homera, tylko bajeczne opracowania dziejów wojny trojańskiej przez Daresa frygijczyka i Diktysa z wyspy Krety. Gdy więc te baśnie przeszły przez wyobraźnię poetów średniowiecznych, wojownicy greccy zmienili się w nich na rycerzy, pałac Pryama na zaczarowany zamek, Polyfem na olbrzyma, a Tersyt na karła. Poezye te stanowią cykl trojański. Ale daleko większą sławą cieszył się cykl aleksandryjski. W XI. w. wyszła w Konstantynopolu historya Aleksandra Wielkiego, napisana niby to przez Kallistenesa, współcześnika i dworzanina Aleksandra Wielkiego. Historya pełna kłamstw i fantazyj w guście średniowiecznym — podobała się niezmiernie ludziom XI. — XII. w. i wielki wpływ wywarła. Oczywiście nie ma tu mowy o ścisłości historycznej: w r. 1184 wyszedł poemat dwóch truwerów, Lambertli-cors i Aleksandra du Bernay p. t.: "Alexandre". Tu król Macedoński jest rycerzem średniowiecznym, nosi pióropusz i herb na piersi, ma giermka i dwunastu parów. Aleksander w szklanym dzwonie schodzi w głębie morza, na wozie ciągnionym przez gryfy ulatuje do nieba, rozmawia z ptakami, zdobywa Rzym.

Poemat " Alexandre " miał wielkie znaczenie w literaturze francuskiej dla wersyfikacyi. Gesta są pisane wierszem 10-zgłoskowym; cykl bretoński ośmiozgłoskowym; "Alexandre" po raz pierwszy zabrzmiał dwunastosylabowym wierszem, heksametrem francuskim, który się odtąd nazywa Aleksandrynem, i który zapanował w epopei, tradycyi a nawet liryce francuskiej. Najlepsze studyum o poematach epicznych francuskich stanowi 3-tomowe dzieło Leona Gautier Epopees francaises; nadto dzieło Pigeonneau, Gastona Parid, J. J. Ampere (Histoire de la formation de la langue francaise). Po polsku istnieje w tym przedmiocie tłumaczenie bardzo dobrej książki Eichhofa: Literatura wieków średnich, oraz studyum Edwarda Grabowskiego w "Literaturze średniowiecznej", wydania Lewentala. Niektóre baśnie i legendy przeszły w podania ludowe polskie, oczywiście bardzo przemienione.

Można wskazać również odczyt Asnyka "Otrubadurach" i "Antologię trubadurów" (zresztą tylko historycznych utworów) p. Edwarda Porębowicza.

II. EPOPEJA.

Epopoję dla Francyi stanowi "Pieśń o Rolandzie". Jest to epopeja szczera i naiwna. Jest ona najstarszą ze wszystkich epopej nowożytnych; pochodzi bowiem z X. wieku, podczas gdy S y g u r d narodził się w XI. w., Nibelungi w XII, Cyd w XII: zawiera ona w sobie zarodkowo wszystkie Pieśni gestów, ale zarazem przewyższa je swoją doskonałością artystyczną. Pieśniom gestów zazwyczaj brak planu i porządku; rysunek figur jest niedbały. Przeciwnie Pieśń o Rolandzie jest ścisła i logiczna, postaci silnie zaznaczone, równie cesarz Karloman, jak pobożny Roland, wierny Oliwar, pogański król Marsyliusz, emir Baligant i zdrajca Ganelon.

Dwie namiętności — mówi p. Genin — zapełniają poemat: męstwo i miłość ojczyzny. Nigdzie indziej ten ogień nie płonie tak od końca do końca. Zaledwie, że poeta pozwala na inną miłość. Epizod z piękną Andą nie trwa dłużej nad 24 godzin. Mieści się na końcu poematu — i nader umiejętnie przygotowuje rozwiązanie. Ostatnia ta ofiara budzi i podwaja litość innych. (Wstęp do pieśni o Rolandzie, Cap. I.)

Historya nieco inaczej wystawia Rolanda niż autor pieśni o nim. Podług historyi aryergarda Karola W. była ofiarą zdrady Gaskonów pod Roncevalem; ale autor zamienił Gaskonów na Saracenów: był on w swojem prawie, i szedł tu za uczuciem narodowem. Uczynił go przytem krewnym cesarza — i w ten sposób nadał mu wyższe stanowisko i większą powagę; rozsławił go nie tylko w Pirenejach, ale też nad Renem, w Anglii i we Włoszech. Nawet w Poznaniu znajduje się pomnik Rolanda. Co prawda jest to tylko wybryk patryotyzmu niemieckiego. Nie mówiąc już o poematach Ariosta i Bojarda, liczne ballady Uhlanda, wiele ustępów z Legendy Wieków, niektóre poemata Tenyssona, opera Rolanda Roucevaux Mermeta, Córka Rolanda, dramat Bornier — wyszły z tej epopei.

Pierwszym wydawcą krytycznym Pieśni o Rolan-dzie był Genin, który ją podzielił na 5 pieśni, zbadał jej język, dał tłumaczenie i wysoko ją podniósł w opinii erudytów. Nie mógł jednak uczynić jej popularną: — język Rolanda jest niedostępny dla dzisiejszych Francuzów. Pp. Lehugeur i d'Arzil dali wierszowane jej tłumaczenie, ale i to nie rozpowszechniło poematu poza sfery uczone. Liczne studya poczyniono nad tym wielkim zabytkiem literatury francuskiej. Najważniejsze są Genin'a, Gautier'a, Vitel'a i innych.

Według badań ( Génin'a poemat ten pochodzi z końca X i początku XI w. Autorem zaś jego ma być Turold lub Theroulde, autor poematu o bitwie pod Hastings. Wersya ta utrzymuje się, i za autora Pieśni o Rolandzie uchodzi Turold.

Epopeję tę literatura polska posiada w pięknem tłumaczeniu pani Seweryny Duchińskiej.

TUROLD. — PIEŚŃ O ROLANDZIE.

Od siedmiu lat Karol Wielki walczył w Hiszpanii. Saragossa jedna się opiera pod wodzą Marsyla; ale król Maurów lęka się ataku — i z gniewem szalonym rozważa te sprawę w kole doradców.

— "Karol musi odjechać — rzecze jeden z nich, chytry Blankadryn; poślij mu czterysta mułów z workami złota, daj mu naszych synów na zakładników, zapewnij, że przybędziesz do Akwizgranu wyrzeczesz się wiary Mahometa. Kiedy Karol odjedzie, my nie pójdziem do Akwizgranu; chrześcijanin głowy zetnie naszym synom — i Hiszpania będzie wolna."

Rada ta zostaje przyjętą — i Blankadryn na czele dziewięciu innych posłów wyrusza do Korduby. W pięknym ogrodzie, wśród wesołych igrzysk Franków, na złotym tronie siedzi cesarz chrześcijan, mąż o długiej brodzie i majestatycznej postawie.

Blankadryn wypełnia swoje posłannictwo, a nazajutrz rada baronów u stóp złotego tronu rozbiera sprawę.

— "Idźmy na Saragossę — woła Roland, siostrzan Karola Wielkiego. Żadnych zawieszeń broni z niewiernymi! My ich znamy: oni zamordowali dwóch naszych posłów Bazana i Bazylego. "

— "Zawrzyjmy pokój — mówi Ganelon, teść Rolanda. Czyż Roland chce, abyśmy tu pomarli ?"

Rada popiera jego zdanie, i pokój zostaje przyjęty. Należy wybrać posła, aby tę wieść do Saragossy zawiózł. Roland przez zemstę proponuje Ganelona.

— "Pojadę — mówi Ganelon. Kto jedzie do Saragossy, już stamtąd nie wraca. Cesarzu, polecam ci mojego syna. Rolandzie, nienawidzę ciebie". — I z temi słowy odjeżdża.

Po drodze mówi do Blankadryna: — Nie będzie pokoju, póki Roland żywy, a w Saragossie rzecze do króla Maurów: Marsyl otrzyma połowę Hiszpanii, a Roland drugą połowę. Marsyl rozgniewany chce go uderzyć, a Ganelon z mieczem w ręku dumnie staje przed nim; ale Roland skazany jest na nienawiść Saracenóu i Ganelon porozumiał się z Marsylem tak, jak z Blankadrynem. Targ rychło ubito: za cenę dziesięciu mułów objuczonych złotem, Ganelon w wąwozach Sizu zdradzi Rolanda i dwunastu parów z ariergardą chrześcijan, I Marsyl pocałunkiem pieczętuje przysięgę, uczynioną: Judaszowi Franków.

Aby sprzedać Rolanda, trzeba kłamać cesarzowi. Ganelon, powróciwszy twierdzi, że jego warunki zostały przyjęte, i natychmiast Karol daje sygnał odjazdu. Ale jako doświadczony wódz, chce mieć silną ariergardę.

Któż nią ma dowodzić ? "Roland, jeżeli tego pragniesz, najjaśniejszy panie" — rzecze Ganelon. Roland blednieje ze złości: żąda on zwykłego miejsca, w awangardzie. Ale na wniosek rady i rozkaz cesarza — musi być posłuszny.

— "Siostrzanie mój — rzecze Karol — dam ci połowę mojej armii."

— "Chcę tylko 20. 000 ludzi — woła Roland. — Pókim ja żyw, nie macie czego się lękać"!"

Gromadzi około siebie pozostałych jedenastu parów Francyi, i sto tysięcy Francuzów — cała armia defiluje przed nimi, przy odgłosie trąb. Na piętnaście mil wokoło słychać jak ziemia tętni pod ich kopytami. Dochodzą do Pirenejów — i widzą piękną, "słodką" ziemię francuską, i na myśl o swych żonach i dzieciach płaczą, a najdłużej płacze sam cesarz. Miał on bardzo smutny sen: rzuca niespokojny wzrok na doliny, gdzie po za nim znajduje się jego siostrzan — i nieufnie spogląda na Ganelona; poczem wraz z całą armią maszeruje dalej.

Tymczasem ariergarda zatrzymała się pod jasnem niebem, w promieniach słońca. Nagle daleki i okropny huk, huk burzy lub armii w galopie, słyszeć się daje w głębiach góry. Wszyscy słuchają w milczeniu; Oliwar, wierny przyjaciel Rolanda, wstępuje na wzgórze. "To Saraceni, woła; jest ich tylu, że trudno policzyć. — "Oby nam Bóg pozwolił ich zliczyć — odpowie Roland i wszyscy przysięgają walczyć mężnie i umrzeć. — Rolandzie, zagrzmij w olifanta!* Karol usłyszy i powróci. —" Nie daj Boże, abym zbezcześcił moje imię — i imię Francyi! Dość, gdy z mym dobrym mieczem Durandalą rzucę się na nich! — Zadmij w róg, Rolandzie. — Nie daj Boże, abym miał dąć w olifanta na pogan. — Dmij. ich tak wielu, a nas tak mało. — Nie, raczej śmierć niż hańba. Im waleczniej się postawim, tem więcej cesarz będzie nas kochał.

Nakoniec obie armie stanęły naprzeciw siebie; nastało uroczyste milczenie, zwiastun okropnych rzeczy. Dumniejszy, niż lew albo lampart, Roland tryumfuje. — "Niech żyje walka, niech żyją miecze! Przeklęty, który w piersiach ma tchórzliwe serce! Niema śród nas nikczemnych: Karol o tem wie. Oliwarze, bij twoją włócznia: ja Durandalą ciąć będę, a jeśli umrę, ten, co ją po mnie dostanie, będzie mógł powiedzieć: oto miecz mężnego rycerza!"

— "Panowie szlachta i baronowie — rzecze arcybiskup Reimski Turpin, Karol nas tu pozostawił; naszym obowiązkiem jest umrzeć dla niego. Spowiadajcie się: gdy śmierć nas zaskoczy, nasze miejsce w raju przygotowane."

Cała więc armia schodzi z rumaków i klęka na ziemi pod błogosławieństwem i rozgrzeszeniem arcybiskupa.

Bitwa się wszczyna. — "Ganelon sprzedał nas, mówi Roland do Oliwara. Marsyl nas kupił. Niechaj żelazo rozwiąże rachunek" — i wszedłszy na Veillautif, spokojny i uśmiechnięty, popędza naprzód; Francuzi biegną za nim z okrzykami radości. Siostrzeniec Marsyla, pierwszy na niego napada, rzucając obelgi na naród francuski. Roland, oburzony temi słowy, na dwoje rozsiekł pohańca: — "Walcie, Frankowie! woła. — Pierwszy cios nasz" i Oliwar zabija olbrzyma Farsalona, a Turpin króla Korsabliksa, a każdy z dwunastu parów wali bezustannie: czarci mają wielką robotę, muszą wciąż nosić dusze niewiernych do piekieł. Miecz Rolanda, jego ramię, jego koń są czerwone od krwi. Oliwar ciągle włócznią bijąc — nie wyjmuje szabli. "Hej Oliwarze, woła nad Roland, w takiej bitwie cóż nada twoja pałka!" I Oliwar wyjmuje miecz i rzuca się w walczące tłumy. Saraceni padają tysiącami. Cała natura się porusza: od morza do Paryża, do Sens i do Besancon pioruny wyją, ziemia drży: To koniec świata — wołają Francuzi. Niestety, nie wiedzą oni, że są to tylko znaki żałoby, przepowiednie śmierci Rolanda.

Francuzi rzeczywiście słabną; podczas gdy potop wrogów ciągle rośnie, ich szeregi maleją. — Skończymy tutaj — mówi Turpin — i krwawe zagony robi śród Saracenów. Wówczas podnosi Roland swój róg ze słoniowej kości. Zapóźno — mówi Oliwar. Róg Rolanda — mówi Turpin nie może nas zbawić, ale może nas pomścić. Karol powróci jego śladem; nie wejdzie do Hiszpanii, ale i żaden z niewiernych do niej nie powróci".

I Roland zagrzmiał w róg, zagrzmiał — i długo grzmiał jeszcze: krew mu buchnęła do twarzy, i żyły wystąpiły na czole. On gra ciągle na swym olifancie, a echo na trzydzieści mil niesie jego tony. Armia francuska staje i słucha. — " To róg Rolanda — mówi Karol Wielki: Roland gra na swym rogu tylko w czasie bitwy. " — "Jedźmy, Najjaśniejszy panie, rzecze Ganelon; dla jednego zająca Roland dmie cały dzień. " Ale baronowie francuscy nie słuchają zdrajcy — i galopem walą na pomoc Rolandowi.

— "O, gdybyśmy Rolanda zastali przy życiu, jakaż to piękna byłaby walka! Ale, niestety, może już zapóźno!... " I pędzą.

Tymczasem około Rolanda jest już tylko sześćdziesięciu Francuzów. — "Wy umrzecie za mnie, a ja nie mogę was bronić, mówi bohater. Umrę ze smutku, jeżeli nie zostanę zabity: bracie Oliwarze, wpadnijmy na tych pogan!"

Durandala jeszcze bije Saracenów, a wrogowie uciekają przed nią jak jelenie przed psami.. Już Francuzów niema więcej nad pięćdziesięciu. Marsyl posyła na nich sześćdziesiąt tysięcy Nubijczyków. Francuzów ledwie czterech pozostało, czterech parów Francyi: Roland, Oliwar, Turpin, Gwalter de Hums: Oliwar pierwszy upada, ranny śmiertelnie; krew go zalewa, wzrok mu się zaćmiewa; wali na przypadek, i uderza Rolanda. — "Czy mnie nie poznajesz ? pyta bohater. Oliwarze, jam twój przyjaciel, Roland. " — "Nie widzę ciebie, przebacz mi" — i umiera. Po nim umiera Gwalter. Po nim Turpin upada, czterema włóczniami przebity; czerwony od krwi i wściekłości jeszcze się podnosi, i jeszcze walczy: znaleziono przy nim czterystu pogan z odrąbaną głową albo ciałem poćwiertowanem. Roland znajduje się koło niego; pole bitwy zupełnie puste. Poganie uciekli. Roland tedy schodzi, szukając w dolinie i w górze ciał dziesięciu parów; znalazłszy je przynosi do Turpina, który umierając błogosławi trupy; poczem, gdy Turpin leży nieruchomy na wieki, Roland krzyżuje mu ramiona.

Roland pozostał sam jeden, płacząc Oliwara; krew i pot go oblał dokoła, głowa opadła na piersi. I ciągle grzmi a grzmi w Olifanta. Dźwięk rogu jest tak smutny, że Karol Wielki drży.

— "Nasza sprawa idzie źle; mój siostrzan umiera. " I każe zagrzmieć" we wszystkie trąby. Ale Roland umrzeć musi. Jego koń poległ, zabity. — Zwolna idzie on ku wzgórzu i tu, już pochwycony zimnym dreszczem śmierci, naraz drży: jego dłoń poczuła Durandalę. Ona nie może dostać się w ręce poganina lub tchórza. Trzykroć chce on ją złamać o granit skały; stal zgrzyta, ale się nie łamie; głaz się otwiera i rozbija pod ostatnim ciosem Durandali. " O moja Durandalo, jak ty płoniesz na słońcu! Jakaś ty piękna i święta!"

I żegnając się ze swoim mieczem, Roland wylicza wszystkie kraje, jakie Durandala zdobyła: Normandyę i Bretanię, Prowancyę i Akwitanię. Poczem chowa miecz na sercu, obok olifanta, jak pokutnik bije się w piersi, prosi Boga o przebaczenie i wyciąga doń prawą rękawicę; wówczas, zwróciwszy oczy w stronę Hiszpanii, którą podbił, a serce w stronę "słodkiej Francyi" i Karlomaną swego pana i króla, nachyla głowę na ramiona, a aniołowie Michał i Gabryel, którzy na jego duszę czekali, unoszą ją do nieba.

Cesarz i armia francuska przybywają nakoniec, ale zapóźno, na tę rozpaczną dolinę Roncevalską, cmentarzysko dwudziestu tysięcy bohaterów. Karol wzywa po imieniu wszystkich swych parów, ale żaden mu nie odpowiada ani z góry ani z doliny. — Karol wyrywa włosy z swojej białej brody; schodzi z konia i na klęczkach błaga niebo o trochę światła, aby doścignąć Saracenów i pomścić umarłych.

— "Jedź, Karolu — mówi głos niebieski — światło się stanie."

I stało się światło — i nim dzień minął Saraceni wszyscy utonęli w falach Ebru. Wówczas słońce zniknęło, wystąpił księżyc, a Karol wraca do Roncevalu. Tam na wysokich trawach szuka on ciała swojego siostrzana; a gdy je znalazł, obejmuje ramionami i całuje.

— "Drogi Rolandzie, mówi, gdy zapytają mnie, gdzie jest dowódca, mamże powiedzied: pozostał w Hiszpanii. Ach, cześć moja, sława moja się zmierzcha. Panie Jezusie, spraw, aby moja dusza połączyła się z ich duszami, aby moje ciało było pochowane z ich ciałami!"

Poczem naraz, z rozpłomienionem okiem woła:

— "Na koń, baronowie, na koń!"

Istotnie goniec zawiadamia, że idzie na Francuzów straszliwa armia, którą Baligant, emir Babilonu, prowadzi z Egiptu, na korzyśd swego sprzymierzeńca Marsyla. Walka wnet się rozpoczyna: cesarz Zachodu i emir Wschodu stoją naprzeciw siebie z mieczem w ręku. Krew cały dzień toczy się strugami. Nad wieczorem spotykają się dwaj bohaterowie: emir druzgocze hełm cesarza, cesarz druzgocze łeb emira. Zwycięski Karol wstępuje do Saragossy, gdzie Marsyl już umarł z bólu i przestrachu. Poczem, gdy poganie już to na szubienicach zginęli, już to święty chrzest przyjęli, powraca do Francyi, do Akwizgranu.

— "Gdzie jest Roland, wódz, mój narzeczony", pyta się piękna Auda, siostra Oliwara. Karol płacze — i chce ją przyjąć za córkę, ofiarując jej rękę swego syna Ludwike. Ale ona martwa u jego nóg upada.

Pozostawał Ganelon. Odkąd cesarz, wezwany brzmieniem olifanta, ruszył z powrotem do Hiszpanii, Ganelon najpierw został haniebnie obity kijami przez kuchcików, a potem z łańcuchem u szyi szedł za wojskiem, z Roncevalu do Saragossy, z Saragossy do Akwizgranu. W Akwizgranie przywiązano go do szubienicy przed pałacem króla — i tu pod pręgierzem — plucie i policzkowanie tłumu było mu karą. W końcu sąd boży go doścignął: zginął na tej samej szubienicy. Jego pachołek Pinnabel również nędznie zginął od miecza Thierry'ego, masztalerza Rolanda. — Tak to ukarany został zdrajca ojczyzny Ganelon, za którego sprawą umarł bohater Francyi Roland.

Tak to pomszczony został Roland.

* Olifant — róg z kości słoniowej.

EPOPEJA SKANDYNAWSKA.

E D D A.

(Wiek XI. po Chrystusie).

Na końcu X. w. Islandya była zamieszkaną przez liczną kolonię norweską, żądną zachowania niepodległości narodowej i swej wiary pogańskiej. Zbiegowie przynieśli tu swoje obyczaje i sagi, które w Danii i Skandynawii złagodził wpływ cywilizacyi niemieckiej. Kiedy przy schyłku XI. w., św. Bonifacy i jego uczniowie rozpowszechnili wiarę chrześcijańską nawet w Islandyi, dogmaty skandynawskie jeszcze raz znalazły piewcę: był to Soemund Sigfuson, który pod nazwą E d d y albo Świętego Prawa, ogłosił zbiór wszystkich pieśni, jakie tradycya narodowa zachowała od VI-go wieku.

Edda Sigfusona ułożoną jest w starożytnym języku Skandynawii, i zachowała jego rytm poetyczny. W sto lat później inny islandczyk, dziejopis Smorro Sturleson ułożył w prozie nową Eddę, która odtwarza pierwszą, dopełniając ją i komentując.

Eichhof w swoim Obrazie literatury średniowiecznej daje obszerne studyum nad Eddą. W języku polskim jest uczona rozprawa Lelewela p. t.: "Edda t. j. Księga religii dawnych Skandynawii mieszkańców", gdzie znajduje się też tłumączenie całej niemal Eddy.

Edda poetyczna składa się z wielkiej liczby poematów różnego rodzaju — i w różnych epokach stworzonych. Z tych poematów wszystkie są mitologiczne, jak proroctwa Woli, pieśni o Vafthrudnerze, Grimerze, Kruku Odynaii. Niektóre są dydaktyczne jak Hamaval i uroczyste pieśni Odyna.

Inne wreszcie — i te jedynie nas tu obchodzą — są epiczne. Świecą one chwałą dawnych bohaterów skandynawskich. Najznakomitszą jest Pieśń o Sygurdzie; podajemy tu jedynie krótki szkic tego poematu, gdyż miał on swe echo w Nibelungach. J. J. Amepre (Literature et voyages) najdowodniej wykazał analoigią Sygurda i Nibelungów. "Sygurd jak Zygfryd zdobył skarb i zabił smoka. Obaj wchodzą w przymierze z rodziną książęcą, która się w Eddzie zowie Neflung, a Niemczech Nibelung. Starszy zwany Gunar w Skandynawii, zowie się Gutner w Burgundyi; Hogni brat Gunara, zowie się Hagen. Król hunów Atli — zowie się Niemców Etzel. Wdowa Sygurda zowie się Gudruna; Zygfryda żona nosi imię Krymhildy. Jest to jedna z różnic, których oczywiście jest nie mało.

Co do wartości poetycznej — to pod względem uczuć i namiętności Edda stoi wyżej. Nibelungi prawie nie znają tej namiętności i śmierci Brunhildy, które tak wstrząsają bohaterów Eddy; rozpacz Krymhildy jest blada w porównaniu z Gudruną. Ale za to, jeżeli Nibelungi mają charakter dziki i nieludzki, to Edda jest stokroć więcej barbarzyńska. W Nibelungach nie znajdujemy już wojowników, którzy piją krew ludzką i zjadają serca zakrwawione. Od poematu skandynawskiego do germańskiego cywilizacya postąpiła o krok naprzód.

"PIEŚŃ O SYGURDZIE".

(SOEMUND SIGFNSON).

Karzeł Regin i czarownik Fafner byli to dwaj bracia. Czarownik zagarnął skarb, który miał należeć do nich obu — i chował go pod strażą smoka. Owóź Regin zaprosił pewnego razu Sygurda, którego wychował, i namawiał go do zabicia Fafnera.

"Dzieci Handinga, który zabił mego ojca Sigmunda, śmiałyby się ze mnie — odpowiada Sygurd — gdybym nie pomściwszy krwi rodzonej, poszedł zdobywać skarby".

Tak więc naprzód idzie on pomścić śmierć ojca. Spełniwszy ten obowiązek, idzie do gaju, gdzie Fafner ukrywał skarb, kopie rów, kryje się w nim, czyha na czarownika i zabija go. Ale czarownik przed śmiercią przepowiada swemu zabójcy, że ten skarb go zgubi i że Regin zdradzi go kiedyś. Regin, który stał z boku, przybliża się do niego, przebija pierś brata — i pije krew z jego otwartej rany.

Oblany krwią czarownika, Sygurd przypadkiem niesie rękę do ust — i natychmiast rozumie mowę ptaków. Jaskółki go namawiają, aby zamordował karła; Sygurd go zabija i wypija jego krew. Dalej radzą mu jaskółki, aby szukał na szczycie jednej góry młodej dziewicy, która śpi w zaklętym pałacu, otoczonym ścianą ognistą; Sygurd objucza swego rumaka Grani — wor karni złota — i jedzie na poszukiwanie dziewczyny. Była "Valkyrya, imieniem Brunehilda, którą Odyn ukarał sem czarodziejskim, za to, że bez jego woli zadała śmerć młodemu wojownikowi; a przytem zakazał jej noszenia broni — i nakazał wyjść za mąż. Młoda Valkyrya przysięgła, że wyjdzie za mąż tylko za człowieka tak odważnego, który dostanie się do niej przez ogniste węzienie. Sygurd je przebył — i obudził Brunehildę; poczem złożyli sobie nawzajem przysięgi miłości.

Ale Sygurd, pod wpływem czarodziejskiego napoju zapomniał o tych przysięgach w dalekiej ziemi, gdzie zawarł przyjaźń z dwoma braćmi Neflungami, Gunarem Hognim. Żeni się z ich siostrą Gudruną; nie dość tego, pomaga Gunarowi zdobyć tę, którą zdradził; sam jeden zdolny do przebycia ognistego muru, przybrawszy postać Gunara, porywa Brunehildę, która wciąż go kocha, i oddaje ją w ręce Gunara. Brunehilda zazdrosna i obrażona, przysięga zemstę: od męża swego żąda śmierci zdrajcy. Gunar uzbraja swego najmłodszego brata Guttorma, i Sygurd ginie zabity w czasie snu.

Brunehilda niedługo poi się zemstą i łzami Gudruny. Kiedy Sygurd umarł, żyć już nie może: rozdaje kobietom swoje klejnoty, ponuro żegna się z mężem, przebija się nożem i pada martwa około zwłok Sygurda.

Krymhilda, matka Gudruny, zasmucona niemą boleścią swej córki, czarodziejskim napojem odbiera jej pamięć Sygurda — i namawia ją do nowego ślubu z królem Hunów Atlim: fatalnego ślubu, od którego przeczucia odrywają Gudrunę i Atlego. Ale ich przeznaczenie zostaje spełnione — i wnet wszystko się gromadzi na ich zgubę.

Atli był bratem Brunehildy; przysiągł on wytępić ród Nifflungów, którzy spowodowali śmierć jego siostry: Gudruna po tej śmierci żyć nie może. Atli zaprasza ich do swego zamku. Gunar i Hogni przybywają i znajdują króla na uczcie z wojownikami. Gudruna radzi im ucieczkę. "Zapóźno — powiada Gunar. W istocie, nie bez oporu i rozlewu krwi — Nifflungowie zostają do lochu strąceni. Atli ofiaruje Gunarowi życie w zamian za skarb Nibelungów. "Złóż na mych rękach serce Hogniego, a ja się zgodzę" — rzecze Gunar. I gdy serce brata, całe krwią płynące, na jego ręku leży, mówi bohater. Teraz już się nie lękam, Atli, aby ktokolwiek odkrył miejsce, gdzie leży skarb Nifflungów. Hogni tylko, wraz ze mną, wiedział o tem". I rzucony do lochu pełnego żmij jadowitych — umiera.

Pewnego razu jest uczta u króla Hunów — i najmężniejsi jego wojownicy znajdują się przy nim.

Naraz przemawia Gudruna:

— "Królu mieczów, już nie przywołasz na swe kolana twoich synów, Eirpa i Eityla: bo zjadłeś ich serca".

Słysząc te słowa, Humowie płaczą. Tylko jedna Gudruna nie płacze; od śmierci Sygurda ona nie zna łez. Atli obezwładniony pijaństwem — usypia; Gudruna go zabija, jego ciało rzuca psom na pożarcie, podpala zamek i ginie ze wszystkimi, którzy się w nim znajdowali.

EPOPEJA GERMAŃSKA.

(Wiek XII. lub XIII. ).

Historya Nibelungów, wielki poemat epiczny Germanii średniowiecznej, napisany jest starożytnym językiem teutońskim — i dostępny jest tylko znawcom starożytnego jezyka; to też długie czasy był tam nieznany. Dopiero w drugiej połowie XIX. wieku zwrócono uwagę na ten poemat — i wnet posypały się wydania, komentarze, leksykony, tłumaczenia.

Dwojakie są poglądy na pieśń o Nibelungach, ponieważ większość imion ludzi i miejscowości należy do historyi, poemat ten uchodzi za zbiór podań historycznych, uszeregowanych i upoetyzowanych. Według jednych stosuje się cała ta opowieść do walk jakie nastąpiły po śmierci Atyli, a mianowicie wojny burgundzkohuńskiej w r. 430 po Chr., która zakończyła się wytępieniem całkowitem niemal Burgundów. Według innych nie Atyla, którego rola w poemacie jest prawie żadna, ale Zygfryd jest bohaterem, a tym Zygfrydem jest Sigebert, król Austrazyi. Inny pogląd jest, że treść Nibel u n g ó w stanowią nie fakty historyczne, ale podania mityczne ludów północy, przeniesione do Niemiec; zwolennicy tego poglądu wskazują na Eddę, jako na właściwe źródło poematu Nibelungów.

Zdaje się, że prawda leży pośrodku: zarówno element historyczny, jak i mityczny złożył się na wy tworzenie tej epopei.

Również godną uwagi jest mięszanina pojęć chrzecijańskich i pogańskich, podobnie jak obyczajów dzikich, pierwotnych, barbarzyńskich z urządzeniem feodalnem, rycerskiem i wykształceniem towarzyskiem. Ani fakty, ani pojęcia, ani obyczaje — nie mają jedności wieku ani kraju. Ale te wszystkie anachronizmy i mięszaniny — jako całość literacka — odznaczają się kunsztowną jednością. Osią akcyi i interesu jest życie i śmierć Zygfrryda, oraz zemsta, jaką śmierć jego okupiono.

Nieznaną jest epoka, w której powstały Nibelungi; ale koloryt rycerski i feodalny, mimo starożytności przedmiotu — każe przypuszczać, że poemat napisanay został w XII. albo XIII. w., to znaczy mniej więcej w czasie wielkich epopej francuskich. Nieznanem jest również imię minnesingera, który napisał Nibelungów, czerpiąc natchnienie w pieśniach ludowych, którym nadał formę ostateczną.

Według Holtzmana (Untersuclmngen über das N. ) czterech autorów składało ten poemat. Według innych Heinrich von Ofterdingen, Conrad z Wurzburga, Maner lub inni. Najpowszechniej uważa się za autora Wolfram von Eschenbach, autor poematu Parcifal.

Taż sama niepewność co do samych Nibelungów, którzy nadali tytuł poematowi. Nazwa ta oznacza mężów krainy mgły. Nie jest to nazwa wynaleziona przez poetę; znajdujemy juz ją w Eddzie (Nifflung). W poemacie oznacza ona już to posiadacza skarbów, zdobytych przez Zygfryda; już to olbrzymów, którzy skarbu strzegą; to znowu wojowników z orszaku Zygfryda; nakoniec Burgundów, którzy walczą z Atyllą. Kraina mgły, zapewne Islandya lub Norwegia — świadczy o skandynawskiem pochodzeniu pewnej części podań, zawartych w poemacie niemieckim.

Niemcy mają niezliczone studya o Nibelungach; wyliczymy tu Sachmana, Mone, Rosenkranza, Scherra, Holtzmana, Schota, Müllera, Bartscha, Fischera, Wilmausa, Hertza. Ze studyów francuskich godne uwagi: Chateaubriand, J. J. Ampere, Saint-Marc Girardin, Riaux. Po polsku w tłumaczeniu Eichhofa: Obraz literatury średniowiecznej. Na współczesny język niemiecki tłumaczyli Nibelungów Simrock, Burger, Marbach, Bartsch. Istnieją też dwa tłumaczenia polskie, a mianowicie: Antoniego Szabrańskiego i Ludomiła Germana, oba wydane w Warszawie.

DZIEJE NIBELUNGÓW.

CZĘŚĆ I. WIELKOŚĆ NIBELUNGÓW.

Żyła niegdyś w Wormacyi, pod opieką trzech swoich braci, Guntera, Gernotta i Giselhera, władców Bur-

gundyi, piękna dziewica imieniem Krymhilda, która postanowiła żyć bez miłości. Owóż w Santen na górnym Renie panował Zygmund, którego syna Zygfryda kochało wiele dam szlachetnie urodzonych; Zygfryd jednak na żadną z nich uwagi nie zwracał. Kochał tylko wojnę. Zanim jeszcze dobiegł lat rnęża, nie mało już bohaterskich czynów dokonał: zdobył przemocą skarb ludzi mgły — Nibelungów, upokorzył karła Alberyka, zwalczył dwunastu olbrzymów, zabił smoka siedzącego pod lipą. Gdy Zygfryd został pasowany na rycerza, objawił swej matce Sygelindzie, iż pragnie mieć za małżonkę piękną i mądrą Krymhildę, którą znał tylko ze sławy, a którą postanowił sobie zdobyć bądź miłością, bądź przemocą. Matka drży, ojciec się opiera, ale Zygfryd jedzie w towarzystwie jedenastu rycerzy, i przybywszy na granice Burgundyi, posyła wiadomość o sobie do króla Guntera. Posłuszny radom przezornego Hagena, król go przyjął z honorem. Odprawiono turnieje, Zygfryd zwyciężył wszystkich swych rywali, i wszystkie kobiety biły mu oklaski. Krymhilda go widziała przez kraty swojego okna, i pokochała go tajemnie. Zygfryd ją kochał oddawna, chociaż nigdy nie widział.

Rok minął, a Zygfryd wciąż pozostawał na dworze króla Guntera. Naraz przynieśli gońce królowi wyzwanie od wodzów saskich Ludigera i Ludegasta. Król zadrżał: Zygfryd więc udał się ze swymi jedenastu rycerzami do ziemi saskiej, zabił Ludigera i sprowadził do

Wormacyi Ludegasta, jako jeńca i zakładnika. Piękna Krymhilda kazała sobie opowiedzieć jego czyny, rumieniąc się z radości — i Zygfryd jeszcze pozostał na dworze

Guntera w nadziei, że ją zobaczy.

Nakoniec ujrzał ją na wspaniałej uczcie, gdzie zgromadzili się wszyscy wojownicy Burgundyi i krajów sąsiednich. Ona go powitała, on ją z szacunkiem pocałował w rękę, i znów pozostał na dworze Guntera, aby ją jeszcze raz zobaczyć.

Żyła w tych czasach Brunehilda, królowa Islandyi, sławna swem czarnoksięstwem, nadludzką siłą i pięknością. Gunter postanowił zdobyć jej miłość. Zygfryd więc pojechał za Gunterem do tych dalekich krajów przez miłość dla jego siostry, której ręka przyobiecaną mu została po powrocie. Pierwszym rycerzem, którego dostrzegła Brunehilda, był Zygfryd. I gdy okrutna władczyni Islandyi wyzwała do walki tych obcych ludzi, zapowiadając śmierć obu, jeżeli zwycięży; życie zaś obu i rękę swemu zwycięzcy — jeżeli będzie zwyciężona — znów Zygfryd, niewidzialny pod magicznym hełmem karła Alberyka, zwyciężył ją dla Guntera.

W niedługim czasie święcono w Wormacyi dwa śluby: Guntera z Brunehildą i Zygfryda z Krymhildą. I gdy surowa Brunehilda, w noc ślubną, związała i zawiesiła swego rnęża na gwoździu, Zygfryd — siłą swego talizmanu — poskromił ją; odebrał jej pierścień oraz pas czarodziejski, które przeszły do rąk Krymhildy.

Zygfryd przyczynił się tym sposobem do umieszczenia na tronie Burgundyi złego ducha tej ziemi i swojej własnej. Początkowo wszystko mu się uśmiechało. Powrócił ze swą żoną do starego Zygmunta, który go pobłogosławił i oddał mu swe państwo. Panował dziesięć lat pełen chwały i szczęścia. Krymhildą powiła mu syna, którego nazwała Gunterem; tegoż roku Brunehilda nazwała swego syna Zygfrydem. Ale oto nadeszły czasy pełne smutku: Brunehilda rozgniewała się, że Zygfryd nie posyła hołdu Gunterowi; pewnego razu, gdy Zygfryd i Krymhilda bawili w Wormacyi, zaczęła przychodzić do przekonania, że Krymhilda jest zbyt piękna i zbyt dumna ze swego męża; co gorsza, Krymhilda spiera się z nią nawet o miejsce w kościele; Krymhilda drwi z podwójnego zwycięstwa, jakie odniósł nad nią Zygfryd. Brunehilda więc zapłakała z upokorzenia i wściekłości. Jednem słowem, Hagen i Ortewein, wassale i przyjaciele jej rnęża, poprzysięgli, za zgodą Guntera, zgładzić Zygfryda. Ale Zygfryd był mężny. Zbyt ufna Krymhilda mimowiedzy służy zamiarom Hagena: odkrywa mu, że jej rnęża ranić można tylko w jedno miejsce, między łopatkami: to też na łowach na niedźwiedzia, gdzie Zygfryd dokonał licznych bohaterskich czynów, Hagen czatuje nań, gdy nad źródłem pochylony, czerpie wodę — zabija go — i każe złożyć trupa u progu komnaty wdowy, aby go ujrzała, idąc na mszę poranną. Napróżno dowodzi Krymhilda swemu bratu zbrodnie Hagena: kiedy zabójca zbliża się do ofiary, krew toczy się z niej strumieniami; przy zbliżeniu Hagena, krew wytryska z ciała Zygfryda: Gunter nie mści się wcale krwi rnęża swej siostry.

Krymhilda trzy lata pozostaje w Wormacyi, oczekując zemsty i modląc się; Brunehilda tymczasem ciągle ją lży i dręczy. A że zemsta nie nadchodzi, Krymhilda chcąc niechcąc przebacza wreszcie Gunterowi. Sprowadza nawet z Norwegii do Wormacyi swój posag, skarb Nibelungów, rozdając szczodrą jałmużnę i czyniąc pobożne fundacye. Chytry Hagen, który zamordował jej rnęża, nie mogąc namówić Guntera, aby ten ukradł skarb Krymhildy, kradnie go sam i rzuca w głębie Renu, gdzie jak mówią — i dziś jeszcze leży.

Krymhilda owdowiała i biedna, poszła żyć dziesięć lat w klasztorze z ciałem swego męża Zygfryda i starą swoją matką Utą.

CZĘŚĆ II. UPADEK NIBELUNGÓW.

W tym samym czasie żył nad brzegami Dunaju, w obszernem swojem państwie, król Hunnów, Atylla. Owdowiały po swej pierwszej żonie Helwie, pragnie dać nową panią swemu dworowi. Jeden z jego wasalów, prawy rycerz Rudiger, margrabia Austryi, udaje się do Wormacyi z bogatemi dary, aby prosić Guntera o rękę jego siostry Krymhildy. Wdowa odmawia najpierw, nie chcąc mieć następcy po małżonku, którego dotąd jeszcze opłakuje, ani też wyjść za poganina, jako chrześcijanka. Rudiger jednak po tajemnej z nią rozmowie, przekonywa ją, dając nadzieję, że znajdzie mściciela, którego od dziesięciu lat wzywa i że uda się jej skłonić Hunnów de przyjęcia wiary chrześcijańskiej.

Krymhilda więc jedzie i aż do brzegów Dunaju towarzyszą jej bracia Giselher i Gernot. Gdy zbliża się do państwa Hunnów, na jej spotkanie wyjeżdżają tłumy książąt ruskich, wołoskich i greckich, poddanych Atylli, a za nimi sam Atylla z Ditrychem, królem Ostrogotów. Pocałunek zaręcza ją Atylli i wspaniałe uroczystości poprzedzają ich gody weselne. Krymhilda jaśnieje pięknością, myśląc o Zygfrydzie i płacząc tajemnie.

Zostawszy matką syna, ochrzczonego imieniem Ortlieba i napełniającego radością serce ojca; ukochana przez Hunnów, uwielbiana przez dwunastu parów Atylli—Krymhilda osądziła, iż nadeszła wreszcie chwila, w której miłość drugiego rnęża może się dla niej stad narzędziem zemsty za pierwszego. Gońcy rozgłosili po całej Burgundyi wielki turniej. Gunter waha się jechać na dwór Atylli, Uta jego matka przeraża go złowieszczemi snami; Hagen jednak radzi mu udać się na turnieje, ale w towarzystwie trzech tysięcy rycerzy i tysiąca najmężniejszych Nibelungów.

Znaki fatalne i nieprzewidziane wypadki czynią tę podróż smutną i pełną przygód. Ondyny Dunaju przepowiadają Hagenowi krwawą ucztę, z której powróci tylko kapelan Guntera; Hagen, chcąc zadać kłamstwo ondynom, chce utopić kapelana, ale ten mu wyrywa się. Przewoźnik odmawia Burgundom swej łodzi: Hagen go zabija, i sprowadza na swoich rodaków niezliczone tłumy ludu; walka z niemi toczy się bezustannie. Przejazd Burgnndów przez Bawaryę jest również tylko szeregiem krwawych bitew. Gościnny dom Rudigera, którego córka zaślubia Giselhera — stanowi tylko krótkie zawieszenie broni. Przybywają nakoniec do Etzelburga (Etzel-Atylla). Serce Krymhildy uderza na widok Nibelungów i na myśl o. zemście.

Lecz na nieszczęście nie ma ona siły ukryć swej radości i nienawiści; gdy Burgundowie wchodzą do pałacu Atylla, Krymhilda całuje tylko Giselhera, a na innych spogląda wzrokiem pełnym nieprzyjaźni; słudzy jej pokazują sobie zabójcę Zygfryda; a Hagen ze swojej strony nietylko nie chce wstać przed nią, ale jeszcze zuchwale pokazuje miecz swej ofiary, i bezczelnie wyznaje swoją zbrodnię. Nocy następnej Hagen, którego śmierci zażądała Krymhilda od swoich pachołków, unika ich ciosów, dzięki czuwaniu swego towarzysza, barda Folkego. W kościele, wbrew zwyczajowi, noszą przy sobie oręż. Na turnieju Polke przez zazdrość zadaje zdradziecko śmierć najświetniejszemu minstrelowi Hunnów.

Uczta, wydana po tym turnieju była krwawą sceną, na której wreszcie wybuchła wściekłość i nienawiść Burgundów i Hunnów. Bieda, rycerz królowej, zginął od miecza Dunkwala, brata Hagena: śmierć ta stała się sygnałem rzezi. Wszyscy rycerze Burgundzcy zostali w pień wycięci. Tylko Dunkwal przebił sobie drogę do sali tronowej, gdzie znajdował się Atylla, główni dowódzcy Hunnów, królowie Burgundyi i Nibelungowie — i z mieczem w ręku zawołał głosem piorunu: — "Bracie Hagenie, wszyscy nasi rycerze wymordowani!"

— Zamykać wrota — odpowiedział Hagen — niech żaden z ludzi Krymhildy nie wyjdzie stąd żywy!"

I mówiąc to, rzucił na łono królowej, głowę jej syna Ortlieba. Gunter, Gernol, Giselher, Hagen, przy pomocy Nibelungów mordują Hunnów w oczach bezsilnego Atylli i rozpłakanej Krymhildy. Ditrych i Giselher ratują w końcu, jeden króla i królowę, drugi swego teścia Rudigera, spośród tej rzezi, która się kończy śmiercią ostatniego Hunna. Napróżno Atylla i wierny jego Iring, sprowadzają nowych wojowników; walka się wszczyna nanowo, raniony Hagen zabija Iringa, zabija

Hawarta; nadchodzi wieczór: Nibelungi tryumfują upojeni radością, pychą i krwią.

Atylla nakoniec powraca na czele 20, 000 wojowników. Krymhilda żąda Hagena, jako zakładnika: królowie Burgundyi odmawiają.

— "Podpalić zamek!" — woła królowa — i śród Nibelungów, którzy giną pod ruinami płonącego zamku i strzał Hunnów — widzi stojących na straży u wrót Hagena i Folkego.

Czas zakończyć! Krymhilda zwraca się do Rudigera, który płakał na widok tej rzezi bohaterów. Przypomina mu jego klątwę, że pomści śmierć Zygfryda; rzuca mu się do nóg wraz z królem. Rudiger błaga ją napróźno, aby się nie hańbiła krwią ludzi, przyjętych w gościnę. Musi być posłuszny: idzie na czele Hunnów przeciw Nibelungom, zamkniętym wraz z Gunterem w sali jeszcze dymiącej się pożarem, i walka się rozpoczyna. Szlachetny Rudiger daje Hagenowi swoją własną tarczę, i okryty walczy bohatersko. Mierzy się z Gernotem, rani go śmiertelnie i ginie uderzony mieczem, który sam dał przeciwnikowi.

Godzina śmierci mężów z nad Renu nastała. Król Ditrych z armią Ostrogotów nadjeżdża, aby pomście Rudigera i wszczyna się walka ostateczna, zacięta, wspaniała. Z Ostrogotów i Nibeluugów — pozostaje nakoniec trzech tylko ludzi: stary Hildebrand, przyjaciel i opiekun Ditrycha, oraz Gunter i Hagen.

Uwięzieni z przyrzeczeniem darowania im życia — dwaj zabójcy Zygfryda stają nakoniec przed obliczem wdowy tryumfującej w zemście — i na jej rozkaz spada głowa Guntera, a miecz Zygfryda ścina łeb Hagena.

W tejże chwili Hildebrand oburzony rzuca Krymhildę martwą do nóg Atylli.

EPOPEJA HISZPAŃSKA.

I. EPOPEJA LUDOWA.

  (Wiek XII. )

Epopeje ludową Hiszpanów stanowi poemat o Cydzie, najstarszy pomnik ich literatury. Składa się on z dwóch pieśni (Cantates) ułożonych na cześć Cyda. Krytyka starała się zanegować nietylko legendy o tym   bohaterze, ale nawet jego istnienie (Masden). Ponieważ jednak kroniki arabskie wiele o nim mówią — i nawet niektóre fakta podają zgodnie z legendą, niema więc wątpliwości, że poemat opiera się na tle historycznem. Ogólnie się przyjmuje, że don Rodrigo Diaz de Bivar Cyd Campeador ur. się w r. 1030 w Burgos; że z Ferdynandem I. podbił Portugalię; że po śmierci Ferdynanda poszedł na służbę do jego syna króla Kastylii Sancho; że walczył z nim przeciw jego braciom Alfonsowi i Garcii, królom Leonu i Galicyi; że po śmierci Sancha został wasalem Alfonsa, który dał mu za żonę swą siostrę cioteczną Ximenę, córkę Don Diego z Asturyi; że utraciwszy łaskę jego został wygnany i miecz swój oddał na usługę króla Maurów w Saragossie; później, pogodzony z Alfonsem, walczył bohatersko przeciw Maurom i podbił Toledo; oskarżony o zdradę, powtórnie został wygnany — i powtórnie służył Maurom; był nadto protektorem drobnych królików arabskich, którzy mu składali haracz; wreszcie zdobył Walencyę, gdzie jako król panował do śmierci r. 1099. (Dozy. Recherches sur l'hist. pol. et lit. dc l'Espagne).

Było to niewątpliwie życie romantyczne i bohaterskie, to też poemat o Cydzie jest narodową epopeją Hiszpanii. Język, obyczaje, rytmika stwierdzają jego starożytność; wiek XII. — stara Kastylia — oto jego czas i miejsce urodzenia. Autor nieznany, prawdopodobnie jaki trubador, który już to z ludowych pieśni, już to z własnej fantazyi zaczerpnął treść do poematu.

Cechą poematu jest naturalizm i prawda, względny brak nadzwyczajności i cudów — rysy, które później w złotym wieku literatury hiszpańskiej giną (w dramacie) i znów pojawiają się z czasem w postaci satyry. (Don Kichot).

Sam Cyd — jakkolwiek bohater — nie jest bynajmniej doskonałym i idealnym, jak Roland; jest to w gruncie condottiere, dowódca szajek rycersko-rozbójniczych, zarówno słaby jak szlachetny. Podobnież jego towarzysze Alvar Fanez, Pero Berumez, Martin Antolinez, wreszcie fanfaron, mnich francuski Hieronim. Podobnież naturalnie odmalowaną jest Ximena.

Rzecz się dzieje w wieku XI, w krainie pół arabskiej, pół chrześcijańskiej; wśród obyczajów pół rycerskich, pół barbarzyńskich; na sierrach, w lasach i wielkich miastach Kastylii, Arragonu i t. d. Poemat ten po raz pierwszy wydał w roku 1779 uczony Sanchez, w I. tomie swojej Coleccion de poesias castellanas anteriores al Siglo XV. P. Damas-Hinard w zachwycie swoim nad C y d e m stawia ten poemat wyżej od Rolanda. Balet zaś w swej Historyi literatury hiszpańskiej wykazuje przeciwnie, wiele pożyczek z Rolanda w Cydzie.

Oprócz poematu, istnieje kronika Cyda i Romancero Cyda, to znaczy romance i pieśni ludowe z w. XIII i XIV. Nakoniec Guillen de Castro i Piotr Corneille, stworzyli o nim tradycye.

Romancero — nowszym językiem pisane — pochodzi z XIII. i XIV w.; dzieli się na 4 części. I. Cyd za Ferdynanda (część ta odpowiada tragedyom de Castro i Corneille'a). II. Cyd za króla Sancha. III. i IV. Cyd za króla Alfonsa (część ta odpowiada I. i II. części poematu o Cydzie).

Nietylko pod względem języka, ale i tonu i pojęć i rysów obyczajowych różni się Romancero od Poematu. Realna postać Cyda w wyobraźni ludu hiszpańskiego przetworzyła się w ideał. Zamiast śmiałego condottiere'a bez skrupułów, który służy kolejno coraz innym królom swoim i maurom — występuje on w Romancero jako wasal prawy i pełen poświęceń; bohater ludzki, chrześcijański, litościwy, bezinteresowny; jako tarcza kościoła i pogromca niewiernych. Bóg i święci czuwają nad nim; święty Piotr zawiadamia go o godzinie śmierci; a gdy już umarł, trup jego czyni cuda. W ten sposób Hiszpania ma swoja Iliadę — niższą artystycznie, ale za to bardzo ciekawą, nawet ogólnoludzką. Cyd jest równie sławny jak Achilles.

Znakomitsze wydania poematu o Cydzie i połączonych z nim romanców są: Grimm: Silva de romances viejos. Duran: Romancero general. Faber: Floresta de rimas antiquas castellanas.

Studya nad Cydem: Velasquez, Martinez (hiszp. ); Quintana (wł. ); Dozy, Damas-Hinard, Baret (franc. ); Brinkmeyer, Clarus, Wolf (niem. ); Ticknor (angiel. ).

Z tłumaczeń Cyda najlepsze jest niemieckie Herdera — oraz francuskie Damas-Hinarda. Po polsku tłumaczyła ustępy p. Seweryna Duchińska.

C Y D.

Cyd został wygnany; rozkaz króla Alonza był, aby nikt mu nie dawał przytułku — i wszyscy kryli się przed nim. Campeador wraca do Burgos i przybywa do swego domu; ale dom jest zamknięty; wali w bramę, ale brama się nie otwiera. Płacze więc i modli się w kościele Maryi-Panny, ale wszystkie drzwi gościnne zamykają się przed wygnańcem. Campeador więc uchodzi nad brzegi Arlanzonu ze swymi towarzyszami broni. Jeden tylko Martin Antolinez odważa się dać mu chleba i wina — i dostarczyć pieniędzy; ze swej strony daje on dwu bogatym mieszkańcom Burgosu dwa ciężkie kufry, jako zastaw za pożyczoną summę; okazało się jednak, że oba te kufry zamiast złota napełnione były piaskiem. Otrzymawszy pieniądze, Cyd udaje się do San-Pedro de Cardenia, gdzie żegna się z żoną swoją Ximeną i dwiema córkami, oraz poleca je opiece księdza don Sancha.

Tymczasem niełaska Cyda zamiast pomniejszyć liczbę jego towarzyszy — przeciwnie powiększyła ją. "Wy, którzy dla mnie opuszczacie domy i ojcowiznę — woła Cyd — oby dał Bóg, abym przed śmiercią jakie dobro mógł wam uczynić i oddać wam dwa razy tyle, co tracicie!" Anioł Gabryel pokazuje mu się we śnie i mówi: — "Jedź, dobry Campeadorze! Dopóki żyć będziesz zacnie, sprawy twoje nie chybią". I Cyd rusza w drogę, bo król Alfons dał mu tylko trzy dni na opuszczenie państwa.

Znalazłszy się za granicami królestwa, Cyd myśli o zdobyciu łupu na Maurach, aby go rozdać towarzyszom. Zdobywa miasto Casteion, podstępem bierze zamek Alcoar; łupi złoto, srebro, stada wołów i baranów nakłada haracz na ludność Teki, Teruelu i innych miast. Król Tanin jest mężny; ale wszystko ustępuje przed Cydem i jego towarzyszami; Minaya i Pero Bermuez mieczem i włócznią wycinają w pień i rozpędzają Maurów zostaje podzielony między wojownikami. Cyd swoją część dzieli na troje: jedną dla siebie, jedną dla Ximeny i jedną dla króla, który go wygnał. Król przyjmuje dar, zachowując jednak wyrok banicyi, ale każdemu, kto tego zapragnie, pozwala iść za Campeadorem, bez obawy kary.

I Campeador dalej prowadzi swoje walki bohaterskie. Owóż pewnego dnia musiał on walczyć przeciw chrześcijanom. Hrabia Barcelony miał dla Cyda odwieczną nienawiść; Campeador niegdyś uderzył jego siostrzana, i nie dał mu satysfakcyi. Hrabia ściga Cyda, spotyka się z nim u stóp góry, w głębokiej dolinie — i wypowiada mu bitwę, dowodząc wielką armią złożoną z Maurów i chrześcijan. Rozbity i wzięty w niewolę, zostaje później wypuszczony na wolność; a Campeador pod opieką Boga idzie na nowe walki bohaterskie.

Przerażenie ogarnia Maurów z Walencyi. Dwaj maurytańscy królowie idą na spotkanie Cyda; Cyd ich zwycięża, bierze miasto i część łupu przesyła królowi z prośbą — aby pozwolił Ximenie i córkom przyjechać do niego. Król zezwala i Ximena opuszcza Burgos i wraz z dziećmi przybywa do swego męża. — "Ukochana żono — mówi jej Campeador — i wy moje córki — wstąpcie ze mną do Walencyi, tej ojcowizny, którą dla was zdobyłem!"

Następnego roku najeżdża na Campeadora król marokański.

— " Nie trwóżcie się — mówi Cyd do Ximeny; nowe bogactwa nam przybywają. Przybyłyście niedawno, więc niosą wam dary; córki są na wydaniu, przynoszą im wyprawę ślubną. Siedźcie w Alkazarze — a za wolą Boga i Maryi Panny — wkrótce powrócę zwycięzcą".

Siada na grzbiet swego konia Babiega — rozwija chorągiew — i po dwóch dniach walki niweczy całą armie króla Maroku. I znów ze swojej części łupu posyła dar królowi, który mu innym darem się wypłaca.

Wówczas to infanci Carrionu, don Diego i don Fernando, widząc, że nanowo Campeador wraca do łaski, proszą króla, aby pożenił ich z córkami Cyda, Nad brzegami Tagu następuje spotkanie Alfonsa, infantów i Campeadora. Wygnaniec pada na kolana przed królem i czyni akt poddania.

— "Przebaczam ci — mówi Alfons — i kocham cię za przeszłość. Od dziś masz wolny wstęp do mego państwa"-

— "Dzięki ci składam — mówi Ruy Diaz de Bivar, jako memu królowi i panu. Ty, a nie ja wydajesz za mąż moje córki za infantów Carrionu".

Bohater żegna króla, wiezie infantów do Walencyi i pokazuje im przyszłe małżonki, donnę Elvirę i donnę Sol; w parę dni potem odbywają się gody weselne w Alkazarze.

Cyd był w Walencyi ze swymi dwoma zięciami. Pewnego poranku spał na ławce w ogrodzie, gdy naraz głośna wrzawa zatrwożyła miasto. Lew rozdarł kraty i wyrwał się z klatki. Natychmiast baronowie otoczyli ławkę, na której zasypiał pan: przebudzony rzuca się Cyd na lwa — i nazad go wpędza do klatki. Wszyscy go podziwiali. Gdzież są moi zięciowie, panowie Carrionu? — pyta Campeador. Sami jedni uciekli oni, i znaleziono ich bladych i drżących.

Wkrótce potem armia marokańska znów osadziła Walencyę. Zięciowie Cyda znów się przestraszyli, gdyż trzeba było wojować. Cyd oddał ich drżących pod straż Pera Bermueza: "Niechaj nad nimi czuwa, kto zechce!

— woła Bermuez. Mnie wszystko jedno. Ja chcę iść na wojnę".

I wszyscy wyruszają, a biskup don Hieronimo, Francuz, zjawia się u Cyda i mówi, że chcąc przynieść zaszczyt swemu zakonowi i swoim rękom — chce z nim iść na wojnę. Rzuca się istotnie pierwszy na Maurów, i w oczach Campeadora setkami ich zabija. Maurowie ponieśli klęskę, król Maroku został zabity, a Cyd zwycięski składa dzięki Bogu i dzieli łupy.

Po zwycięstwie rozmawiają o bitwie: sławią imiona tych, którzy się w niej odznaczyli i drwią z infantów

Carrionu, którzy się pokazali tak nędznie wobec lwa i Maurów. Rozdrażnieni temi szyderstwami, infantowie postanowili opuścić Walencyę wraz z żonami i bogactwem. Cyd, nie przypuszczając złych zamiarów ze strony zięciów, żegna ich, daje na drogę bogate dary i dobre słowo — i poleca im swoje córki. Następuje bolesna scena pożegnania — i żony infantów odjeżdżają pod opieką Maura Abengalvona, któremu Cyd powierzył ich bezpieczeństwo. Ale Abengalvon jest bogaty, a infantowie łakomi na złoto. Knują oni spisek na jego życie. Abengalvon jednak powiadomiony o tem ucieka — i córki Campeadora pozostają ze swymi mężami. Przybywają do lasu Corpes; tu infantowie posyłają naprzód całą świtę, i pozostawszy sami z donną Elvirą i donną Sol — zdzierają im suknie — biczują do krwi — i pozostawiają w omdleniu. Poczem odjeżdżają zadowoleni z siebie, sądząc, że się pomścili za szyderstwa. Ale pewien rycerz ze świty infantów, siostrzan Cyda, Felix Munoz, zdziwiony, że kobiety pozostały w tyle, ruszył ich szukać — i znalazł je półmartwemi; dał im wody, aby oddalić gorączkę i pragnienie, pokrył je swoim płaszczem, posadził na swym koniu i wraz z niemi wrócił drogą do Walencyi. Poczem zostawił je w zamku San Estevan, aby wypoczęły i wyzdrowiały — i smutną wieść zaniósł ojcu. Escorta ich szuka w San Estevan i sprowadza do Walencyi. Cyd wita je z płaczem, przysięgając im pomstę i... lepsze małżeństwo. Poczem posyła natychmiast wiadomość do króla Alfonsa o niegodnem zachowaniu się infantów Carrionu — i żąda sprawiedliwości. Król, oburzony przeciw nikczemnikom, obiecuje wykonanie sprawiedliwości — i wszystkich wasalów zwołuje do Toledo; za siedem tygodni będzie sąd — i infantowie stawią się przed oskarżycielem.

Skoro nadszedł dzień sądu, Campeador rusza do Toledo w towarzystwie wszystkich hrabiów i baronów; król go przyjmuje z honorami, a całe zgromadzenie szlachty wita go z szacunkiem. Tylko stronnicy infantów Carrionu stoją nieruchomo na uboczu. Wszystkie oczy zwrócone są na bohaterskiego starca i na jego długą białą brodę, którą nić jedwabna obwiązuje. Wówczas przemawia Cyd, i w nagrodę za poczynione obrazy, żąda dwóch mieczów, które im dał, Colozy i Tizona. Infanci, szczęśliwi, że tak łatwo im się okupić, bez wstydu oddają miecze; Cyd z radością bierze je napowrót — i jeden daje swemu siostrzanowi, a drugi Martinowi Antolinez. Znów się podnosi, i żąda trzech tysięcy marek złotych, które infanci na odjezdnem z Walencyi otrzymali od niego. Infanci mówią na to, że wydali pieniądze i obiecują spłacić wszystko w ziemiach. Ale król wymaga zapłaty natychmiastowej, więc infanci oddają swe konie, oręż, klejnoty. Cyd wstaje po raz trzeci i grzmiącym głosem żąda, aby nikczemnicy przyjęli bój w zamkniętych szrankach. Infanci milczą — hrabia Garcia za nich odpowiada; żartuje z długiej brody Cyda, która mu służy do przerażania jednych a dziwienia drugich. Infanci dodają do jego słów obelgi na córki bohatera: nie były godne nawet zostać ich nałożnicami; a ich szlachetny ród (mówią infanci) pozwalał im brać żony z domu królów lub cesarzów.

— "Kłamstwo! — woła Bermuez. Jesteście tchórze i nędznicy!" I z szyderstwem im przypomina ich przerażenie wobec lwa, ich ucieczkę z wojny marokańskiej i t. d. Oni chcą odpowiadać.

— "Milczcie, zdrajcy i podli! — przerwie im Muno Gustioz — wy wolicie jeść objad, niż chodzić do kościoła! Jesteście kłamcy wobec wszystkich: swoich żon, swego króla i swego Boga!"

Wówczas wstaje król Alfons i śród głębokiego milczenia całego towarzystwa, ogłasza, że ci co porobili wyzwania, stwierdzić mają swoje słowa mieczem — i że infanci muszą przyjąć pojedynek.

Natychmiast infant Nawarry i infant Aragonu przedstawiają się Cydowi — i proszą go o rękę jego córek. Cyd skłania głowę przed królem, który zgadza się na to podwójne małżeństwo.

Na prośbę infantów Carrionu — pojedynek odłożono na trzy tygodnie; za Cyda mają walczyć Martin Antolinez, Pero Bermuez i Muno Gustioz; ich przeciwnikami będą dwaj infantowie i Asur Gonzalez.

Skoro tylko infanci w rękach swych przeciwników ujrzeli miecze Cyda, uznali się za zwyciężonych bez walki, ich współtowarzysz Asur Gonzalez — objawia to samo i tak samo od walki się uchyla.

— "Dzięki Bogu — rzecze Campeador — córki moje są pomszczone". Poczem poślubia je infantom Nawarry i Aragonu — i pożegnawszy się z królem, wraca do Walencyi, gdzie wkrótce potem umiera. Niechaj mu Jezus Chrystus jego grzechy przebaczy!

II. EPOPEJA UCZONA.

(Wiek XVI).

Po wyzwoleniu Hiszpanii zapanował wiek złoty w jej literaturze. Rozbudzona czynność umysłowa narodu, skrzepienie sił duchowych — w niedługim czasie ujawniły się w bogatej liryce, a szczególniej dramacie. Jednak przykład Włochów i narodów klasycznych, nakazywały ambicyi Hiszpanów stworzyć epopeję. To też pisano liczne epopeje już to snując je na Biblii, Ewangelii, Żywotach Świętych; już to opiewając walki Hiszpanów z Maurami, klęski i wygnanie tych ostatnich, tryumfy swoich; już to nakoniec zamorskie podróże, walki przeciw czerwonoskórym, podboje Meksyku, Peru, Chili, Araucany. Ze wszystkich tych poematów, których tytuły, zarówno jak imiona autorów* w niepamięć zostały rzucone — jeden tylko Alonzo de Ercilla y Zuniga zdobył sobie palmę zwycięstwa — i jego poemat Araucana stał się tą epopeją, której tak pragnęli Hiszpanie. Cervantes Austryadę Rufa, Monserrato Viruesa, i Araucanę Ercilli uważa za arcydzieła epiki hiszpańskiej. Jedna tylko Araucana zasłynęła poza granicami Hiszpanii, a pierwszy zwrócił na nią uwagę Voltaire i jemu właściwie Araucana zawdzięcza swoją chwałę. Voltaire nie waha się czasami porównywać Ercilli do Homera, dodając jednak, że jest to poeta nierówny i w wielu miejscach od wysokiego ożywienia przechodzący w długie opisy lub nudne opowiadania, albo dość jednostajne opisy bitew. Poemat jest wielki i ma 36 pieśni. Przytem u Ercilli widać brak fantazyi: bardzo często zmienia się on w rymowaną kronikę historyczną. Autor opisuje rzeczy, które widział — a przeto nie chce wychodzić ze swojej roli realisty. Realizm ten spokrewnia go z twórcą poematu o Cydzie, ale zarazem długość epopei męczy przy niejakiej suchości w opowiadaniu.

Ercilla ur. w r. 1533. Był to zarazem żołnierz i poeta. Służył za panowania Filipa II. i walczył w Ameryce, zdobywając krainę bohaterskich Araucanów. Wojna, w której przyjmował udział, obudziła w nim myśl unieśmiertelnienia swoich wrogów i siebie; podziw jaki czuł dla tych dzikich ludzi z południowej Ameryki, napełnił go współczuciem i szacunkiem dla nich; nie zaślepiony fałszywym patryotyzmem widzi on wszystkie złe strony swoich rodaków. W ten sposób znajdujemy w jego poemacie ów spokój epiczny, ową bezstronność narodową, jaką znajdujemy u Homera. Przytem wybierając temat narodowy, Ercilla zrównoważył współczesność perspektywą odległości. W ten sposób jego epopeja — pomimo licznych wad — ma wysoką wartość.

Możemy tu wskazać na francuskie studya Nicolasa i Royera w tym przedmiocie. Ignacy Domejko wydał po hiszpańsku dzieło p. t.: "Araucania i sus h ab i t a n t e s", które w roku 1860 wyszło w polskim przekładzie w Wilnie, u Zawadzkiego.

* Oto niektóre z nich: Carlos Famoso (Zapala), Carlos Victorioso (Urrea), El Cid (D. X. de Aollon), Austriada (J. Rufo), La Saguntina (L. de Zamora), El Monserrate (Virnes), La Mexicana (G. Laso de la Vega), Argentina (B. de Centenezo), Expulsion de Moriscos (Aquilar), Espana liber lada (Fereyra de Cerda). Lopez de Vega napisał wzorem Tassa: La Jerusalem conquistata: wzorem Ariosta: La hermosura de Angelica.

ALONZO DE ERCILLA Y ZUNIGA. ARAUCANA.

Na wschód od Chili, śród wysokich gór, leży Arauco, kraina zamieszkana przez naród, który nie ulega władzy żadnego króla i którego bohaterskie walki podnoszą chwałę oręża ich zwycięzców, Hiszpanów. Szesnastu kacyków włada na tem terrytoryum. Araucanie przedsiębiorą zwalczenie rosnącej potęgi hiszpańskiej w Nowym Świecie. Napół przemocą, napół fortelem zdobywają fortecę Tucapel, a później Puren. Cudowne zjawisko zatrzymuje ich w dolinie Cauten. Ale wkrótce ruszają dalej drogą zwycięstw — i święcą je igrzyskami i uroczystością. Miasta chilijskie pełne trwogi posyłają do Limy, błagając gubernatora Peru, aby przybył im na pomoc.

Posyła on naprzeciw Araucanom armię pod wodzą swojego syna don Garcia, w której przyjmuje udział Alonzo de Ercilla. Bohater araukański Guacolda ma sny złowieszcze: przeczuwa zagładę swego narodu. Nocą Hiszpanie napadają nagle na obóz indyan; ci stawiają opór rozpaczliwy, przysięgają raczej umrzeć, niźli się poddać, i dają się wyciąć w pień do ostatniego. Kacykowie zbierają się na radę i posyłają don Garciowi jednego ze swoich, Millalanco, aby Hiszpanów ściągnąó w zasadzkę. W tym czasie Ercilla widzi we śnie miasto Saint-

Quentin oblegane przez Filipa II. i wyobraźnią przyjmuje udział w tryumfach swego króla. Widzenie to przerwane zostaje nagłym atakiem Arauoanów; zwycięstwo jednak odnoszą Hiszpanie. Czerwonoskórcy wkrótce powracają i do nowego ataku idą, zgromadziwszy świeże siły. Ercilla zachodzi przypadkiem do groty czarownika Fiton, który mu zapowiada bliskie zwycięstwo Filipa II. pod Lepantem. Ale w Arauce zagraża Hiszpanom wielkie niebezpieczeństwo; w chwili jednak gdy szala zwycięstwa przechyla się na stronę Indyan — pułk rezerwy ratuje Hiszpanów.

Araucanie, rozbici, uciekają w lasy; jeden z kacyków proponuje opustoszyć ojczyznę i spalić domy, aby nie mieć innej drogi — jak śmierć lub zwycięstwo. Myśl ta zostaje przyjęta. W tej ostatecznej walce używają Hiszpanie przeciw wrogom siły i podstępu; ale Hiszpanie zwyciężają jedno i drugie. Kacyk Caupolican z dziesięciu najwaleczniejszymi wojownikami udaje się do miejsc nieprzeniknionych, gdzie go Hiszpanie szukają. W końcu jego kryjówka zostaje wynalezioną; śród Araucanów znalazł się zdrajca, on poprowadził ich do kryjówki wodza czerwonoskórych; w nocy zbliżyli się do niego, o świcie go napadli. Raniony i zmuszony do poddania się, Caupolican stara się przynajmniej ukryć swój tytuł i rangę i udaje zwyczajnego żołnierza. Jego żona, pełna sromu iż widzi go związanym i poniżonym, rzuca mu do nóg syna i ucieka w góry. Nakoniec Caupolican daje się poznać. Ale napróżno obiecuje poddać się hiszpańskiemu królowi i przyjąć religię chrześcijańską: pomimo wszystkiego skazany zostaje na męczeńską śmierć na palu; trwa jednak w chęci przyjęcia chrztu — i nieustraszony idzie na śmierć.

Nowy dowódca Tunconabula wznawia walkę. Fałszywi przewodnicy prowadzą Hiszpanów śród gęstych borów przez Kordyliery: ale Hiszpanie, zbłąkani chwilowo, wychodzą z tych miejsc pozornie nieprzebytych, i po niedługim czasie odnajdują właściwą drogę. Przybywają do Indyan, którzy ich przyjmują życzliwie, przynoszą im jadło i podarunki. Zima im przeszkadza powrócić tą samą drogą, ale Indyanie pokazują Hiszpanom drogę lepszą. Hiszpanie więc wyruszają podług wskazówek — i śród dźwięku muzyki tryumfalnej — jako zdobywcy wchodzą do ziemi Araucanów.

EPOPEJA WŁOSKA.

I. DANTE.

(Wiek XIII).

Dante Alighieri ur. we Florencyi r. 1265, był szlachcicem i Gwelfem. Zamieszany w wojny domowe swej ojczyzny, gdzie zajmował urzędy publiczne, został wygnany w r. 1302. Rozumowaniem przeszedł na stronę Gibellinów. Przypadki wygnania sprowadziły go do Rawenny, gdzie umarł w r. 1321. Dzieło jego to Commedia, nazwane później La Divina Com media — jest najwyższym tworem geniuszu wieków średnich. Niewątpliwie można pisać o Boskiej Komedyi przed Dantem, ale to znaczy, że on nadał formę ostateczną tym fikcyom, które znajdujemy w różnych wizyach średniowiecznych, a nawet w Odyssei i w Eneidzie. Nadto znaczy to, że Dante zaczerpnął treść swego dzieła w myśli ogólnej, nie tyle narodowej, ile swego czasu religijnej i katolickiej. W ten sposób — jak każda epopeja — Boska Komedya wypłynęła z uczuć i myśli ogółu.

Boska Komedya streszcza w sobie cały duch wieków średnich: jest tam teologia, metafizyka, wiedza, polityka. To teź nie mało erudycyi wymaga czytanie Dantego i specyalne katedry zajmują się jego komentowaniem. Erudyci najwięcej zagłębiają się w tych uczonych pierwiastkach dzieła florentyńskiego poety; zwyczajnych zaś czytelników interesuje przedewszystkiem poezya, która nietylko tworzy fikcye nowe i trwałe, ale nadaje ciało abstrakcyom metafizycznym. Dante jest to myśliciel i uczony, ale przedewszystkiem jest to człowiek żywej i potężnej imaginacji. Jeżeli mówi o wiedzy i poezyi, nadaje im życie, i wyobraża je w postaci tego, który streszczał te ideje w wiekach średnich, w postaci Wirgiliusza; on będzie jego przewodnikiem w Piekle i Czyścu. Ale teologia może sama tylko wprowadzić go do Raju — i teologia zmienia się w Beatrice, nie suchą, i zimną allegoryą, lecz idealny obraz młodej dziewczyny, której pięknośd zachwyciła go w latach dziecinnych i która przeszła przez jego życie, jak niebiańskie widziadło.

— O wyobraźnio! — mówi Dante (Purgatorio, XVII. ) ty, która nas wyrywasz niekiedy z siebie samych tak, że człowiek nie słyszy huku tysiąca trąb, cóż ciebie ożywia, jeśli cię zmysły nie podniecają? Ożywia ciebie światło, które się rodzi w niebie, albo samo z siebie się wyłania, albo powstaje przez Wolę, która je tu na ziemię posyła!"

Tutaj Dante maluje sam siebie: metafizyk określa poetę. — "Ta wyobraźnia — mówi de Mezieres — prowadziła go po niewidzialnych przestrzeniach i pokazywała oczom jego nieprzeniknione tajemnice piekła, czyśca i raju! Ileż to cudownych widziadeł wywoływała ona i ileż to razy przemieniała ona scenę w jego dalekich podróżach. Z tej płodności bogatej i giętkiej poznajemy najwyższą cechę poetycznego geniuszu: zdolność wyobrażania w żywych kształtach przedmiotów najsprzeczniejszych, tworzenia ze strasznych widowisk potężnej poezyi, ze scen szlachetnych poezyi spokojnej, a nadewszystko dar poruszania się poza sferą rzeczywistości, w świecie nadprzyrodzonym, zamieszkanym przez istoty, których oko ludzkie nigdy nie widziało, które nie mają wzorów na ziemi i które mimo to na zawsze utrwalają się w naszym umyśle i sercu. Gdyby Dante nie był ani uczonym, ani politykiem, ani teologiem — wzruszałby na wskróś całą naszą duszę potęgą samych swoich zalet poetycznych.

Pierwszy raz wyszła Boska Komedya w roku 1472 w Foligno. O Dantem pisano bardzo wiele, a na uniwersytetach włoskich jest osobna katedra do wykładu Danta. Oprócz literatur włoskich Guinguenne, Perrensa i Sismondi (Lit. du midi de l'Eur. ) godne uwagi są dzieła: Fauriel "Dante et Ies orig. de la lit. italienne" Ozanam "Dante et la poesie catholiąue au XIII. s. " J. J. Ampere "Grece, Rome et Dante". Balbo "Vita di Dante", Nordmann "Dantes Zeitalter", Braun "Dante", Scartazzini "Abhandlungen über Dante", Hillebrand "Etude litteraire et historique sur l'epopee de Dante". Mme Daniel Stern "Dante", Sainte Beuve "Tom XI", Schlosser "Studien über Dante".

Po polsku: J. I. Kraszewski: "Dante" i Juliusz Klaczko "Wieczory florenckie".

Tłumaczenia Boskiej Komedyi w języku polskim istnieją dwa: Juliusza Korsaka (1860) i Ant. Stanisławskiego (1870). Oprócz tego tłumaczyli urywki Adam Mickiewicz, Lucyan Siemieński, J, K. (Kraszewski? w Linksmine, piśmie wileńskiem), Adam Asayk, wreszcie Felicyan Faleński, który ogłosił kilka pieśni z L. części, w przekładzie tercynowym.

BOSKA KOMEDYA.

I. Piekło.

Zabłądziwszy w dzikim i ciemnym lesie, poeta przybywa nakoniec pod wzgórze jaśniejące pierwszymi błyskami świtu, i po kilku chwilach odpoczynku — zaczyna wchodzić na górę. Kolejno zatrzymują go i przerażają: pantera, lew i wilczyca; więc chce ustąpić, gdy nagle staje przed nim postać człowiecza. Niemy z początku nieznajomy, odpowiada w końcu na pytania Dantego i daje się poznać. Jest to Wirgiliusz Dante wita go z zapałem, jako swego mistrza i Wirgiliusz ofiaruje mu się jako przewodnik po drodze niebezpiecznej, lecz dostępnej i chce mu pokazać krainę mąk wiekuistych i krainę kaźni osłodzonych nadzieją wyzwolenia; jeżeli Dante zechce później wejść do krainy błogosławionych, znajdzie innego przewodnika. I zarazem objawia mu, że nietylko przypadek sprowadził go na drogę, gdzie się spotkali. Piękna niewiasta wyszła z nieba i powiedziała mu głosem anielskim: "Mój przyjaciel zabłąkał się w miejscowości pustynnej i niebezpiecznej; idź go znaleść, bądź mu przewodnikiem. Beatrice cię posyła i wraca do swego nieba". Słowa te wlewają męstwo i siłę w serce florenckiego poety, tak jak słońce podnosi kwiat schylony od chłodnego cienia nocy i Dante idzie za swym przewodnikiem ciernistą i zapuszczoną drogą w świat nieznany.

Naraz widzi nad bramą z żelaza wypisane czarnemi litery te okropne słowa:

Per me si va nella cilta dolente,

Per me si va nell'eterno dolore,

Per me si va tra la perduta gente:

La sciat'ogni speranza voi ch'entrate! *

Przebywszy bramę dwaj podróżni, słyszą, śród wilgotnego mroku — westchnienia, płacze, jęki, okrzyki bólu i gniewu w tysiącu różnych językach. Jest to dopiero przedsionek piekieł, gdzie poruszają się na wszystkie strony, biegnąc bez końca za chorągiewką, która coraz to zmienia kierunek, kąsani przez gzy i osy, z twarzą zalaną łzami płynącemi aż do stóp — nędznicy, którzy nie umieli żyć; obojętni, którzy nie mieli wiary ani woli; ludzie, którzy nie szli za żadnym sztandarem; aniołowie, którzy nie służyli ani Bogu, ani szatanowi.

Podróżni przechodzą ową ciżbę — i zbliżają się do rzeki Acherouu. Tutaj Charon przewozi dusze na swej łodzi: jest to demon w postaci starca o siwej brodzie, o oczach płonących jak węgiel; lży i wiosłami bije dusze nędzarzy, które zgrzytając i bluźniąc, opierają się jego ramieniu: ale on je przewozi na drugi brzeg wody. Oburzony, widokiem dwóch żywych ludzi, nie chce ich przyjąć — i mrucząc gniewnie ustępuje rozkazom Wirgiliusza. Wiatr świszcze, krwawe błyskawice wychodzą z ziemi, Dante upada zemdlony, i gdy huk piorunu go budzi, znajduje się już na drugiej stronie — u brzegu otchłani piekielnej. Jestto olbrzymi stóg odwrócony, którego szczyt dotyka jądra ziemi, a podstawa mierzy tyle co przestrzeń od Kum do Jerozolimy. Dzieli się on na dziewięć kręgów: Dante z Maronem mają je obejrzeć po kolei. Pierwszy krąg otacza cały brzeg otchłani. Są to krawędzi e, gdzie niezliczony tłum pokutuje bez jęku i łez, ale też bez końca i nadziei za nieszczęście nieznajomości prawdziwej religii; ten to krąg opuścił Maron, aby spotkać Dantego, a cztery wielkie cienie, które śpiewak Eneidy wskazuje swemu towarzyszowi, Homer, Horacyusz, Owidyusz i Lukan — przychodzą go powitać. Zwracają się do nowoprzybyłego, witają go i przyjmują do swego grona. Sześciu poetów rozmawiając przybywają do stóp zamku otoczonego siedmiu murami i rzeką. Przechodzą rzekę suchą nogą — i dostają się przez siedm bram na obszerną łąkę, gdzie błądzą, mówiąc głosem łagodnym i poważnym, bohaterowie i bohaterki, mędrce i poeci: Hektor i Cezar, Latinus i pierwszy Brutus, Lawinia, Lukrecya, Kornelia i Saladyn, a wreszcie siedzący w otoczeniu mędrców: Sokratesa, Platona, Anaksagorasa, Telesa, Zenona, Empedokla, Dyogenesa, maura Averroesa, mistrz wszelkiej wiedzy Arystoteles.

W drugim kręgu wraz z mrokiem zaczynają się męczarnie wiekuiste. Straszny, zgrzytający zębami, M-nos, u wejścia, siedzi na trybunale, aby sądzić winnych i rzucać ich w otchłań. Powietrze tu wyje jakby wieczną burzą i unosi dusze na swoich wirach. Przechodzą one, wijąc się i płacząc, przed oczami Wirgiliusza, a on mówi Dantemu ich imiona: są to ofiary miłości, Semiramis, Kleopatra, Dydona, Helena, Achilles, Parys i inni tysiącami. Dwa cienie szczególnie zwracają uwagę poety: a więc je wzywa. Jak dwa gołąbki lecą razem do gniazda, które ich miłość ukrywa, dwie te dusze lecą ku niemu. "Moja ziemia rodzinna, mówi jedna z nich, leży w pobliżu morza, w miejscu, gdzie rzeka Po spływa i odpoczywa. Kochał mnie Paolo, i ja kochałam Paola, i teraz jeszcze w śmierci się kochamy tu, dokąd nas miłość zaprowadziła". I Francesca de Rimini opowiada pierwszy pocałunek Paola, a Paolo na to wspomnienie płacze tak gorzko, że poeta wzruszony do głębi — pada zemdlony.

Wróciwszy do siebie, znajduje się w trzecim kręgu. Tam, pod wiecznym potokiem deszczu, gradu, śniegu, pod ognistym wzrokiem, wściekłem szczekaniem i ostremi pazurami Cerbera, wyje i toczy się śród bagnisk — wstrętna gromada łakomców. Jeden z nich, Ciacco — przepowiada Dantemu klęski Republiki, upadek Gwelfów, przybycie Karola Walezyusza i jego armii do Florencyi.

Plutus, bóg złota, wielki wróg ludzkości, włada w czwartym kręgu, gdzie błądzą cienie skąpców i rozrzutników, w ciasnocie wciąż uderzając o siebie, pierś o pierś, ramię o ramię, wydając głosy rozbijających się morskich bałwanów. Dante z wygolonych głów poznaje księży, kardynałów i papieży, ale nie może odgadnąć nazwisk z tych twarzy, które występek przemienił i zadręczył.

Dwaj towarzysze w całej szerokości przebywają krąg czwarty — i na jego skraju znajdują strumień czarnej kipiącej wody, ktróry spływa i prowadzi do niższego, piątego kręgu, gdzie tworzy bagno Styksowe. W błocie tem, którem dyszą i oddychają i które zagłusza ich wrzaski, wiją się dusze złośników, waląc się w ręce i nogi, rozdzierając pierś paznokciami, gryząc zębami swe ciało. Flegias jest Charonem bagna Styksu. Wsiadłszy do jego łodzi, Wirgiliusz i Dante, płyną pośród tych dusz. Jedna z nich chwyta za brzeg łodzi i chce do niej wejść. Jest to Filippo Argenti, dusza samolubna i pełna pychy za życia, pożerana wściekłością po śmierci. Dante ją odpycha, Wirgiliusz karci, potępieni go przeklinają, więc odepchnięty przez wszystkich pada w błoto i gryzie swe ciało własnemi zębami.

Łódź przybywa na drugi brzeg Styksu granicą piątego kręgu. Tu, z szóstym kręgiem, zaczyna się państwo Lucypera. Stolica piekieł ma potężną twierdzę o płomiennych wieżycach i żelaznych murach, a strzegą jej tysiące demonów, które nie pozwalają przejść żywemu poecie i jego przewodnikowi. Tak zatrzymani u progu, dostrzegają na jednej z wież trzy, krwią zbroczone furye; zielone węże otaczają ich ciała i zwieszają się z głowy: Megera, Alekto, Tyzyfona paznokciami krwawią swe ciało i krzyczą tak przeraźliwie, że poeta się tuli do swego mistrza. Pokazują mu głowę Meduzy, ale Wirgiliusz zakrywa mu oczy swemi rękami. Tymczasem po czarnych wodach Styksu szedł huk podobny do szalonego wichru, który łamie lasy i w wirach kurzawy gna stada i pasterzy. Zapowiedziany tym hukiem straszliwym zjawia się anioł, przechodzi Styks suchą nogą, dotyka laseczką wrót stolicy Lucypera. Brama się otwiera, dwaj poeci przechodzą przez nie — i widzą obszerne pole, gdzie stoją groby płonące i otwarte; z grobów wychodzą jęczące głosy heretyków i niedowiarków. Tutaj Dante widzi Epikura, Farinata dei Uberti, Gibelina, który tylko tem życiem się rozkoszował a w drugie wcale nie wierzył, i cesarza Fryderyka Barbarussę. W samym środku tych grobów — podruzgotane kamienie zamykają otwór do otchłani, skąd wychodzi cuchnąca para. Otchłań ta w swojej głębi dzieli się na trzy nowe kręgi, siódmy, ósmy i dziewiąty, gdzie karaną jest przemoc, oszustwo i zdrada. Najwstrętniejsza Boga jest zdrada: zdrajcy zajmują ostatni i najstraszniejszy z kręgów, dziewiąty; są oni najbliżsi Lucypera, zdrajcy przeciw Bogu, pierwszego i największego zbrodniarza, który v? łańcuchach leży w największej głębi otchłani.

W pierwszym z tych trzech niższych kręgów strzeżonym przez Minotaura, tysiące Centaurów zbrojnych jadowitemi strzały błądzą śród skał nad brzegiem rzeki z kipiącej krwi, gdzie pogrążeni aż po oczy, jęczą potępieńcy. Dante i Wirgili chodzą ze skały na skałę. Tu, mówi im jeden z Centaurów, karani są ci, którzy popełniali gwałt względem swoich bliźnich; ci, którzy zabijali i grabili ludzi — Aleksander, Atylla, Dyonizy Sycylijski, Azzolino i wielu, wielu innych.

Poczem obu poetów przenosi na grzbiecie na drugą stronę rzeki, w pobliże gęstego lasu o liściach czarnych, kolczatych i zatrutych; w lesie tym zamieszkują harpie, a grobowe jęki napełniają wszystkie gałęzie. Dante, na żądanie mistrza, zrywa jedną gałęź, w tem z pnia wypływa krew i woła głos: — "Czemu mię rozdzierasz? Czy nie masz litości? Byliśmy ludźmi, a teraz jesteśmy drzewami". I głos mówi dalej: Jestem Piotr des Vignes, kanclerz Fryderyka II, samobójca, który śmierć sobie zadał, aby uniknąć jadowitych ran zawiści. W taki sposób karanym tu jest gwałt człowieka przeciw sobie samemu.

Wyszedłszy z tego lasu — mistrz i poeta — wchodzą na piaszczystą równinę, pustynną i gorejącą; w piasek ten wsiąka wiekuista rzeka krwi; w rzece tej zagasa wiekuisty deszcz płomienny, na równinie płaczą nędznie nagie cienie, leżące na grzbiecie albo skazane na wieczny i nieustanny ruch. Są to ludzie, którzy gwałtownie wy stępowali przeciw Bogu. Rzeka ta o niezmienieni łożysku, zwana Flegeton—-podobnie jak inne rzeki piekielne, Acheron i Styks — napełnia się łzami i krwią, które sączy wszystkiemi porami ciała olbrzymi starzec, zamknięty w łonie góry: ma on głowę ze złota, ramiona i pierś ze srebra, grzbiet z miedzi, nogi z żelaza, stopy z gliny: jest to Czas, symbol ludzkości.

Idąc brzegiem Flegetonu i ostatnie spojrzenie rzucając na ostatnich gości siódmego kręgu, chciwców, którzy noszą na szyi worek z herbem, symbol chciwości pychy, i którzy skaczą, jakby od owadów kąsani po gorejącym piasku — Dante z Wirgiliuszem dochodzą do , miejsca, gdzie rzeka spływa do ósmego kręgu ogłuszającą kaskadą i stromą pochyłością. Wirgili rzuca w przepaść i trzyma w ręku sznur, który opasywał lędźwie towarzysza — i wnet pełzając z drugiej strony ukazuje się potwór dziwny i ohydny o twarzy uczciwego człowieka, mający ciało węża, ogon zaostrzony, ramiona wło-chate, palce zakończone pazurami: Jestto zwycięsca i plaga rodu ludzkiego, Kłamstwo. Potwór bierze na swój grzbiet dwóch poetów, płynąc prowadzi ich w noc i w próżnię, składa u stóp skał, i znika. Znajdują się w kręgu oszustów, w Małe bolge (rowy przeklęte); krąg ten składa się z dziesięciu rowów lub dolin koncentrycznych, naokoło doliny środkowej, połączonych ze sobą mostami. W każdym rowie jęczy inny rodzaj potępieńców. Kłamcy w miłości, jak Jazon, wieczyście biczowani przez demony, uciekają od nich napróżno; pochlebcy są pogrążeni w cuchnącem błocie kału ludzkiego; symoniacy, głową pogrążeni w ogniste otwory, z których widać ich rzucające się od bólu nogi; w jednym z tych otworów, gdzie goreją papieże, Dante poznaje Mikołaja III; on zastąpi Bonifacego VIII, czekając na Klemensa V, którego poprze Filip Piękny; Klemens V obu tych papieżów zniesie i zgnębi. Są tu dalej Fałszywi prorocy, jak Amfiaraus, Tyrezyasz, Michał Scot, astrolog Fryderyka II, których głowa odwrócona teraz patrzy wiecznie na własny grzbiet; urzędnicy przekupni, gorejący w smole i dręczeni przez tysiące dyabełków zbrojnych haczykami, którzy swojej złowieszczej zabawy nie szczędzą nawet naszym podróżnikom; hipokryci, którzy gną się pod ciężarem swoich pozłacanych ołowianych kapturów; złodzieje, którzy wraz z oszustami czynili rozboje: ci biegną nago po ziemi rojącej się od węży; węże przywiązują im ręce do grzbietu, kąsają ich lędźwie, otaczają ich ciała, duszą ich gardła — i kąsaniem przemieniają ich w popiół, ale z tego popiołu oni odradzają się nanowo, aby nanowo zginąć i nanowo do pierwszej formy powrócić; s z p i e g i mieszczą się pojedyńczo lub po dwóch, jak Ulisses i Dyomedes, w iskrzących i ruchomych płomieniach, z których wychodzą jęki i ryki podobne do ryków z paszczy byka Falarysa; twórcy herezyi, niezgód i zgorszenia, z Mahometem na czele — śród nich Bertrand de Born, który własną głowę za włosy trzyma w rękach; nakoniec w ostatnim, dziesiątym rowie, znajdują się fałszerze monety z ciałem pokrytem łuską trędowatą, którzy wciąż drapią i krwawią swoje wrzody.

Środkowa przepaść kręgu oszustów prowadzi do dziewiątego kręgu Zdrajców. Krocząc w dziwnem świetle, "które jest mniej niż dzień i mniej niż noc", Dante i Wirgiliusz słyszą brzmiący odgłos rogu i widzą u brzegów przepaści zjawisko nowe: trzech olbrzymów, Nembrota, Efiattesa i Anteusza; ten ostatni podnosi ich jedną ręką i składa na dnie otchłani.

W dziewiątym kręgu niema podziałów materyalnych. Natura zbrodni i męczarni same jedne tworzą kategorye, a każda zowie się imieniem sławnego zbrodniarza. Pierwszą grupę stanowi grupa Kaina: są to zdrajcy swoich rodziców i krewnych; ci jęczą pogrążeni po szyję w lodowate jezioro; twarz ich posunięta naprzód, zęby zgrzytają niby dziób bociana, łzy ich marzną na źrenicach; po dwóch biją się ze sobą jak barany. Dalej idzie grupa Anteonora: do tej kategoryi należą zdrajcy ojczyzny, współzawodnicy tego, który wrogom wydał Troję; z twarzą posiniałą od zimna, chodzą jak obłąkani albo leżą bezsilni, a jeden z nich zajęczał, gdyż Dante nogą trącił go w głowę. To hr. Ugolino, zdrajca Pizy, pożera wieczyście czaszkę arcybiskupa Ruggieri, który go zamknął w Wieży Głodowej; opowiada on Dantemu swoje uwięzienie, swoją dziewięciodniową agonię i powtarza słowa synów, którzy mówili do niego: "ojcze, my mniej cierpieć będziemy, jeżeli zechcesz zjeść nasze ciało" — poczem umierali jeden po drugim, a on przez trzy dni jeszcze płakał nad ich trupami: głód zakończył to, czego boleść uczynić nie mogła". W Tolomei mieszczą się zdrajcy, którzy jak Ptolemeusz gościa wydali — i płaczą lodowatemi łzami.

Milczenie przeraźliwsze niż jęki wszystkich potępionych włada w Giudecca, gdzie są zdrajcy Boga, unieruchomieni i jakby w lód przejrzysty ujęci. Tu, olbrzymi, bezkształtny, pogrzebiony aż po lędźwie w lodowisku, na dnie piekła, w środku ziemi, przymocowany do miejsca, gdzie z niebios upadł — leży Szatan, pierwszy z potępionych. Ma on trzy twarze: jedna czerwona pozera Judasza Iskariotę; druga czarna pozera Brutusa królobójcę; trzecia żółta pożera Kassyusza. Ma on sześć olbrzymich skrzydeł, których poruszanie w lód przemienia tę mieszaninę łez, błota i krwi, tworzącą Kocyt. — "Oniemiałem ze zgrozy, mówi poeta; nie umierałem ze zgrozy, ale nie byłem żywy".

Ten widok wyczerpał ostatek sił Dantego. To też ich podróż się skończyła. Wirgiliusz niosąc go na ramionach, schodzi wzdłuż ciała Lucypera, trzymając się lodowych sopli które go otaczają — i przybywa do otworu skały, skąd obaj, idąc w górę po chropowatej drodze wyżłobionej wodami strumieni, dostrzegają nakoniec światło.

* Przezemnie droga do grobu boleści.

Przezemnie droga do wiecznych męczarni,

Przezemnie droga między lud zgubiony:

Traćcie nadzieję wy, co tu wchodzicie!

II. CZYŚCIEC.

Z chwila, gdy poeta opuścił atmosferę piekła, która zasmuciła jego oczy i serce, zdało mu się, że ujrzał podnoszącą i rozdzierającą się zasłonę, która pod nim kryła blask natury. Znalazł się on z Wirgiliuszem na równinie leżącej między morzem i podnóżem wysokiej góry, góry Czyścowej. Napotkali tam starca o siwej brodzie, który ich zapytał o nazwiska i powiedział swoje: był to męczennik wolności rzymskiej, Katon z Utyki. Dante, posłuszny jego wskazówkom, oczyszcza się o wschodzie jutrzni z dymu ognisk piekielnych i zawsze z Maronem idzie naprzód. Widzi barkę, którą anioł wiosłuje przy pomocy skrzydeł: barka ta niosła dusze śpiewające kantyk hebrajczyków. Dalej, u stóp góry, spotyka gromadę dusz, które jak on szukały swej drogi i stopniowo po ciernistej drodze dochodzi do dwóch płasko - wzgórz wokół góry rozciągniętych. Są to aleje wiodące do Czyśca, i miejsce pobytu dusz "niedbałych", które obojętnie siedzą w cieniu skał. Ciągle idąc w górę spostrzega poeta niewielką dolinę, gdzie dusze śród kwiatów śpiewają Salve Regina, dalej dusze cesarzy, którzy jak Rudof Habsburski zatrzymali się w pół drogi.

Usypia więc — i we śnie, niewiasta szlachetna i piękna, Lucya, symbol Wdzięku, zanosi go do bramy Czyśca i tu znika. Anioł zbrojny iskrzącym się mieczem, wartujący u bramy, otwiera mu ją — i wnet cudowna harmonia uderza jego uszy.

Na górze Czyśca piętrzy się siedm płaszczyzn kolistych rozdzielonych siedmiu wałami: przejście z jednej na drugą jest długie, wąskie i trudne. W każdym z tych kręgów pokutują skazańcy jednego z siedmiu grzechów głównych. Piekło wzięło zatwardziałych; Czyściec żału-

W pierwszym kręgu są ci, co grzeszyli Pychą; uginają się oni pod ciężarem i śpiewają Dominus vobiscum dla tych, co pozostali na ziemi. W marmurowem łonie góry wyrzeżbione są znakomite przykłady pokory, jak Zwiastowanie, Taniec psalmisty przed Arką, i życie szlachetnego Trojana, który na prośbę świętego Grzegorza, został przez Boga przeniesiony z Piekła do Czyśca; bruk marmurowy, po którym stąpa Dante, maluje pychę ukaraną Tytanów strąconych gromami Jowisza, Niobę przemienioną w kamień, Nemroda, budowniczych Babelu — i wielu innych.

Ciekawi w drugim kręgu, który im anioł otwiera, odziani są w ciemne suknie i włosiennice, i oparłszy nawzajem głowy swoje na sobie, siedzą nieruchomi u brzegu kręgu, niemi i ślepi: oczy ich są zaszyte nicią żelazną. Ale ich uszy słyszą w powietrzu pieśni i słowa miłosierdzia, i dźwięk ten rozdziera ich serca.

Znów anioł prowadzi Dantego z Maronem do kręgu tych, co grzeszyli gniewem. Otoczeni gęstą mgłą, śpiewają oni hymn pokoju i miłosierdzia, Agnus Dei: wyznanie ich zgryzot i kara zbrodni. Co do wzorów cnoty przeciwnej ich występkowi, to sam poeta w ekstazie widzi Maryę wyprowadzającą syna z dysputy z doktorami — i świętego Stefana modlącego się za swych katów.

Nowy anioł pokazuje im wejście do czwartego kręgu. Śród długiej i subtelnej rozmowy z Wirgiliuszem o namiętnościach gwałtownych i nienawistnych, które znajdują karę w kręgach poprzednich, i o indolencyi albo nadmiarze zamiłowali i afektów, które w następnych mają być karane, Dante widzi tłum cienów biegających bezustannie — są to Leniwcy.

Poeta na ich widok usypia; dopiero głos anioła, ulatującego nad nim, budzi go ze snu, i pokazuje mu krąg piąty. Chciwcy, o rękach i nogach związanych, pełzają po brzuchu, zmuszeni patrzeć na ziemię, na którą w ciągu życia mieli zawsze zwrócone oczy. Jednym z cieniów jest Hugo Wielki, książe Francyi, "gałęź tego przeklętego drzewa, zakrywającego swym cieniem cały świat chrześcijański", drzewa, co wydało Karola Walezyusza, który wygnał poetę. Namiętność chciwości musi być bardzo zatwardziałą i bogatą we wspomnienia cierpkich rozkoszy, jeśli dusze, jak Hugo, we dnie wzywają głośno N. Maryę Pannę i świętego Mikołaja, a w nocy głoszą nazwiska Pigmaliona, Midasa, Heliodora i wołają: O Krassusie, ty, który wiesz, powiedz nam jaki jest smak złota! *

Naraz góra drży, pieśń chwały i radości Gloria in excelsis De o, ogłasza, że jedna oczyszczona dusza do nieba się unosi. "Wnet potem duch Stacyusza zbliża się do podróżnych. Opowiada im swe życie: Wirgili, mówi Stacyusz, uczynił go poetą; Eneida była jego matką i karmicielką. Dante się uśmiecha i mówi swemu ojcu w poezyi nazwisko tego, który jak on sam — uważa Marona za swego mistrza.., Przez ciebie zostałem poeta — mówi Stacyusz Maranowi; przez ciebie zostałem chrześcijaninem. Tyś przepowiedział powrót Dziewicy i niewinności pierwotnej**; poznałem twoje proroctwo w nowej nauce, którą głosili chrześcijanie; kiedy ich Domicyan prześladował, ja płakałem wraz z nimi; przyjąłem chrzest, ale nie śmiałem głośno wyznawać mej wiary, i całe wieki Czyśca ukarały mię za brak ten gorącej duszy".

Trzej poeci wstępują razem do trzeciego kręgu i widzą drzewo uginające się pod ciężarem wonnych i smakowitych owoców, i oddzielone przezroczystym strumieniem od chudej i zimnym potem oblanej tłuszczy, która błądzi wokoło. Jestto drzewo pokusy, a ten tłum to skazani za grzech Łakomstwa. Dalej unosi się pierwsze drzewo pokusy, jabłoń Ewy; dalej Anioł, którego skrzydła rozlewają woń ambrozyi i który nad czołem Dantego powiewa lekkim a odświeżającym wietrzykiem, i prowadzi go wraz z przewodnikami do siódmego kręgu, kręgu Zbytników. Z łona gorących płomieni opiewają oni cnotę, której im brakło.

Trzej poeci przebywają wał płomienisty, który zamyka ten krąg, ostatni krąg Czyśca, — szczyt najwyższej góry. Noc nadeszła — usypiają. Obudziwszy się widzą przed sobą obszerny las. Prowadziłem cię, mówi Dantemu Wirgili, przez ogień wieczny i ogień, który ma zagasnąć; próby te oczyściły ciebie. Mój wzrok nie sięga dalej; jesteś panem samego siebie, zanim nadejdzie ta, która mnie po ciebie wysłała". I odtąd, aż do zjawienia się Beatrice, w milczeniu towarzyszy swemu uczniowi.

Dante wchodzi do lasu, zachwycony jego zielenią j świeżością. Naraz — po drugiej stronie rzeki dostrzega młodą kobietę, która lekko biegnie, śpiewając i zrywając kwiaty. Ona go uczy, że jest to Raj ziemski i że ta rzeka dzieli się na dwa strumienie, z których jeden daje zapomnienie grzechów, a drugi przypomnienie dobrych uczynków. Patrz i słuchaj —mówi nagle. I las rozjaśnia się, słyszeć się dają pieśni, nadjeżdża wóz, przed którym kroczy dwudziestu czterech starców uwieńczonych liliami, a za którymi idzie tłum ludzi w białych szatach; wóz ciągnie gryfon o orlim dzióbie, o rozwartych skrzydłach, o ciele lwa, w otoczeniu czterech zwierząt skrzydlatych i siedmiu tańczących dziewic. Wóz — to kościół; gryfon — Jezus Chrystus; cztery zwierzęta — Ewangeliści; dziewice — Cnoty teologiczne i kardynalne. Młoda niewiasta, której imię autor nakoniec powiada — to Matylda, hrabina Toskanii, oddana przyjaciółka Grzegorza VII. Symbolizuje ona Miłość Kościoła.

Wóz się zatrzymuje, orszak go otacza w postawie pełnej szacunku, aniołowie śpiewają, i śród obłoku kwiatów, w wieńcu oliwnym, ukazuje się poecie ta kobieta tak ukochana, tak zapowiadana, emblemat poznania rzeozy boskich, Beatrix. Dante wzruszony, zmięszany, szuka Wirgiliusza, jak dziecko swej matki, i płacze że niema go już u jego boku. "Zachowaj twe łzy, masz inne powody do płaczu" rzecze mu nowa przewodniczka — i Wobec wszystkich aniołów, którzy ją słuchają, wyrzuca mu jego grzechy i słabości. Płacze gorzko, skrucha go oczyszcza, rzeka zapomnienia, w której go pogrąźa Matylda, zwraca mu radość i nadzieję. Przeniesiony na drugi brzeg, gdzie siedm dziewic za nim przemawia, z siostrzaną dobrocią zostaje przyjęty przez Beatrice — i nakoniec wprowadzony przez Matyldę do drugiej rzeki, z której wychodzi przetworzony, odmłodzony i godny niebieskiego pobytu w Raju.

* Wiadomo, że Partowie pogrążyli w roztopione złoto głowę, Krassusa, mówiąc:.. Byłeś spragnieny złota, pij złoto!

** Wirgiliusz rozumiał Askreę. — boginię sprawiedliwości (Ekloga IV).

III RAJ.

Nakoniec staje poeta u progu szczęśliwości wiekuistej. Beatrice prowadzi go ze sfery do sfery, stając się sama coraz piękniejsza i pronaienistsza w miarę jak odbija coraz wyższe światło. Na początku swej podróży niebieskiej, Beatrice patrzy na słońce; Dante czerpie w jej spojrzeniach siłę spoglądania w jarzące światło tej gwiazdy, poczem znów patrzy w oczy swej przewodniczki — i z tej podwójnej kontemplacyi, czuje się uniesionym ponad ludzką naturę; cała jego istota jest już tylko miłością i światłem.

Ale już podróżni nasi zbliżają się do pierwszej planety, którą mają odwiedzić; a choć Empireum jeszcze daleko, już się słyszeć daje nieśmiertelna harmonia sfer niebieskich; wszystkie planety obrotem swoim znaczą tyleż niebios; na wszystkich ujrzy Dante siedlisko dusz błogosławionych. Najbliższa ziemi, Luna (księżyc) jest mieszkaniem dwóch niewiast, które uczyniły ślub panieństwa i które, wydane zamąż przeciw woli, pozostały czyste. Śród nich widzi Dante cesarzową Konstancyę, matkę Fryderyka II.

Na planecie Merkurym tysiące dusz promieniejących światłem i radością wybiega na ich spotkanie; są to dusze, które wraz z cnotą kochały sławę; to ich jedyna słabość; ona jedna nie pozwoliła irn podnieść się wyżej w hierarchii sfer bożych. Jedna z tych dusz, strojna w nromienie z własnego jej łona wychodzące, mówi poecie swoje nazwisko i opowiada mu swą historyę i dzieje przeznaczeń Romy — to Justynian.

Dusze zamieszkujące Venus błyszczą niby iskry śród płomieni, porwane wiecznym ruchem obrotowym, tak jak Serafiny naokoło tronu bożego, i gorejące wiecznem pragnieniem miłości bożej. Niektóre z nich wychodzą z obrotowego koła, aby zaspokoić ciekawość poety.

Słońce, na które wchodzi później wraz z Beatriczą, jest siedliskiem Świętych i Doktorów, którzy byli światłem Starego i Nowego Testamentu: tu przebywa Salomon, Piotr Lombardzki, Orozyusz, Boecyusz, Beda i wielu innych. Święty Tomasz z Akwinu, z zakonu Dominikanów, wypowiada Dantemu pochwałę św. Franciszka z Assyźu i zakonu Franciszkanów; zaś Franciszkanin święty Bonawentura — pochwałę zakonu świętego Dominika.

Mars napełniony tłumem błogosławionych, którzy, liczni jak gwiazdy drogi mlecznej, formują kształt gorejącego krzyża. W pośrodku błyszczy imię Chrystusa i śpiewa bez końca pieśń o rycerzach chrześcijańskich, którzy za swego Boga zginęli w wojnach krzyżowych. Dusza jedna odrywa się z tłumu jak gwiazda, która w piękną noc letnią spływa po firmamencie. Jest to dusza pierwszego z rodu Alighierich; daje ona ostatniemu ze swego pokolenia piękny obraz starożytnych obyczajów Florencyi, obraz stanowiący satyrę na nowe obyczaje, i przepowiada mu wygnanie w nieśmiertelnych słowach, które powtarzali wszyscy wygnańcy:" Z doświadczenia poznasz jak gorzki jest chleb cudzy, i jak ciężko jest wchodzić i schodzić ze schodów obcego domu". Później mówi mu imiona głównych dusz, jaśniejących w krzyżu Chrystusa: są to Jozue, Judasz Machabejczyk, Karol Wielki, Roland, Rinaldo i Robert Guiscard, zdobywcy Sycylii, Goffred z Bouillon, oswobodziciel Jerozolimy.

Na Jowiszu, dusze świetlane i lotne wyróżniają się na srebrnem tle planety, pisząc na niej sobą w literach z płynnego złota: Diligite justitiam qui judicatis ter ram*, potem przez nowy układ, rysują olbrzymiego orła, który bije skrzydłami, lata i mówi, wyjaśniając tajemnice teologii, głosząc satyrę na złych królów współczesnych i chwaląc dobrych królów starożytnych: Dawida, Trojana, Ezechiasza, Konstantyna Wielkiego, Wilhelma, dobrego króla Sycylii i Rifeusza "najzacniejszego z Trojan", jak powiada Maron.

W pośrodku Saturn a, ostatniej z planet, błyszczy złota drabina, której szczeble powstały z dusz roziskrzonych, jak dusza kardynała Piotra Damian, który karcił zgorszenie dostojników Kościoła; lub mnicha św. Benedykta, który piętnował zepsucie życia klasztornego.

Po za sferą tych siedmiu planet, Beatrice przenosi wieszcza w znak Bliźniąt, który świecił jej narodzinom; od czasu do czasu, zanim wraz z nią ku górze się wzniesie, spogląda Dante przez siedm niebios, które przebyli, dół, w głębie — na mizerny punkcik, blado świecący w otchłani: to Ziemia.

Nakoniec dosięgli regionu o nieznanym blasku. Śród miliona świateł rozjaśniających przestrzeń, promienieje słońce, w którego środku przebywa Jezus. Pod jego promieniami rozkwita w świetlanym ogrodzie — mistyczna róża, w której mieszka Dziewica, w otoczeniu błogosławionych dusz, śpiewających hymny. Na wezwanie Beatriczy, dusze te jasnością upromienione wirują naokoło niej i Danta. Spośród złotego ognia, który je otacza, trzy z tych dusz rozpytują Dantego, święty Piotr o wiarę, święty Jakób o nadzieję, święty Jan o miłosierdzie; zaś Adam odkrywa mu i objawia tajemnice ziemskiego raju. Po raz drugi słyszeć się daje głos świętego Piotra, straszny i gromki, potępiający nadużycia i zepsucia rzymskiego dworu. Gdy głos jego zamilkł, wszystkie dusze błogosławione, w ten głos zasłuchane, ulatują do Empireum.

Wnet i Dante nieznaną siłą zostaje do Empireum przeniesiony. Jest to dziewiąte niebo. Wszystkie inne w niem się zawierają i odeń ruch i blask otrzymują; rano zaś ono otrzymuje ruch i blask — od kręgu światła i miłości, który ze wszech stron je otacza, a który jest Duszą Boską, powszechnym motorem sfer niebiańskich. Empireum w centrze swojem płonie jasnością, której ludzkie oko wytrzymać nie zdoła, punkt promienisty, naokoło którego z nierówną prędkością krąży dziewięć kół współśrodkowych (koncentrycznych). Ten punkt — to Miłość Boża; te dziewięć kół — to chóry Serafinów, Cherubinów, Tronów, Panowań, Cnot, Potęg, Księstw, Archaniołów, Aniołów; chór najbliższy promienistego punktu — jest najszybszy w ruchu i najgorętszy w miłości.

Ponad Empireum jest krąg dziesiąty, gdzie faluje rzeka oślepiającego blasku; wytryskają z niej iskry, które wlewają sie w nadbrzeżne kwiaty — jak rubiny w złoto. Dante wypija kilka kropel wody cudownej rzeki — i natychmiast w kwiatach poznaje dusze ludzkie, w iskrach aniołów. I poeta dalej w górę się unosi — i widzi nieskończoność' światła wyłonionego z promienia samego Boga, a w olbrzymim kręgu, w którym światło to się zawiera, widzi rozłożone koncentrycznie jak listki rozwiniętej róży — trony niebieskiego dworu. Tam — w niezliczonej ilości zapatrzone w światło niebieskie z wnętrza wychodzące — krążą powrócone z ziemi dusze błogosławione; ponad tą promienistą stolicą Boga — rozkwita Róża niebios, miejsce lotu niezliczonej armii aniołów o twarzy płomienistej, o złotych skrzydłach i śnieżnem ciele. Zachwycony i upojony tą kontemplacyą, Dante zwraca się do Beatriczy, chcąc ją zapytać o te zjawiska; ale już nie znajduje przy sobie cudownej przewodniczki; ona uśmiecha się doń ze swego tronu świetlanego, dokąd powróciła zasiąść w gronie błogosławionych. Posłała mu nowego przewodnika, starca promieniejącego chwałą, św. Bernarda, który mu pokazuje Maryę, siedzącą w tryumfie na szczycie pierwszego kręgu Róży, zaś u jej stóp świętych Starego i Nowego Testamentu. Na jego prośby Dziewica pozwala poecie kontenplować źródło szczęśliwości wiekuistej, Essencyę bożą. Widzenie to tak oślepia wieszcza, że nie jest zdolny oddać go słowami.

* Kochajcie sprawiedliwość, wy, którzy ziemię sądzicie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. POEMATA O ROLANDZIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. ARIOSTO 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ORLANDO FURIOSO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. TORĄUATO TASSO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JEROZOLIMA WYZWOLONA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA PORTUGALSKA.

LUIZ CAMOENS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OS LUSIADAS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA ANGIELSKA.

JOHN MILTON.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RAJ UTRACONY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA NIEMIECKA.

KLOPSTOCK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

M E S S Y A D A.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA FRANCUSKA

NOWOCZESNA. VOLTAIRE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HENRYADA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA CZESKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wyjątki z epopei czeskiej

Zabój, Sławój, Ludiek.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SĄD LIBUSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RÓŻA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SKOWRONEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA SERBSKA.

LAZARICA I KRÓLEWICZ MARKO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Kosowska dziewczyna.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Wyjątki z "Królewicza Marka":

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Marko królewicz i dwunastu Arabów.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA RUSSKA.

I. BYLINY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. SŁOWO O PUŁKU IGORA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYPRAWA IGORA NA POŁOWCÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA POLSKA.

I. UWAGI WSTĘPNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. WACŁAW POTOCKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJNA CHOCIMSKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. ADAM MICKIEWICZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. JULIUSZ SŁOWACKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPOPEJA W XIX WIEKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej