Andrzej Niemojewski

FAMILIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT I.

AKT II.

AKT III.

AKT IV.

AKT V.

FAMILIA

Dramat w 5 aktach

Niemojewski Andrzej

OSOBY.

SKIBA, chłop siedmdziesięcioletni, wdowiec.

MIKOŁAJ, jego syn.

MIKOŁAJOWA.

WALEK, syn Mikołajów, wyrostek.

ZOSIA, córka Mikołajów, lat 14.

JAN GRZEBIEŃ, zięć Skiby.

KATARZYNA GRZEBIENIOWA.

GRZEGORZYK, syn Grzebieniów, lat 10.

KUBA, brat Skiby.

FILIPINA, jego żona.

KUBRAK, parobek.

WÓJT.

ARENDARZ.

Chłopi, baby, parobcy, dziewczyny, dzieci.

Rzecz współczesna, rozgrywa się na wsi.

AKT I.

(Karczma, lawy i stół, po lewej szynkwas, za nim drzwi a po obu stronach okna otwarte z widokiem na drogę i pola. Słychać brzęk kos, niekiedy śpiewy. Padają blaski słońca chylącego się już na zachód. — Arendarz nuci stojąc za szynkwasem i notując kredą. Wchodzi Skiba.)

SKIBA.

Pochwalony.

ARENDARZ.

Pan Bóg.

SKIBA.

Gorzałki. (Arendarz się nie rusza.) Gorzałki! — Cóżeś żydzie, ogłuchł?!

ARENDARZ.

Zaraz, zaraz. Naco taki krzyk? (Nalewa.)

SKIBA.

Coby ci dwa razy nie trzeba było gadać. (Siada.)

ARENDARZ.

Arendarzowi nigdy nie trzeba dwa razy gadać, jak mu się raz płaci. (Stawia przed Skibą półkwaterek. )

SKIBA.

Co? (Wstaje.) Co? Może ci Skiba już płacić nie może? Co? Co?

ARENDARZ.

Jakto: nie może płacić ?! Kto mówi, że nie może płacić?! Stary Skiba i nie może płacić?! Co to za gadanie!

SKIBA.

Ano. (Siada.)

ARENDARZ.

Strasznieście, mój Skiba, dumni. Ajejjejejej! Wybyście powinni być ślachcicem a ślachcic gospodarzem. Jabym na tem lepiej wyszedł.

SKIBA.

Ano. (Pije.)

ARENDARZ.

A i wam, Skiba, byłoby z tem lepiej. Bo jak prosty chłop ma w sobie taką hardość, to naprzeciw niego nie śmie iść żaden przyjaciel, a za nim idą wszyscy nieprzyjaciele gęsiego długim sznurem. Co on się sztarbnie, to mu coś z kieszeni wyleci, a oni chap ! Chłopa na to nie stać długo.

SKIBA.

Ano.

ARENDARZ.

Ano. (Pauza.)

SKIBA.

Gorzałki!

ARENDARZ.

Jak??

SKIBA.

Cóż ślepie wytrzeszczasz? Ruszaj do pioruna siarczystego! (Arendarz biegnie i przynosi) Już się dziwujesz, żydzie, że ludzie piją gorzałkę?

ARENDARZ.

Ja się dziwuję, że stary Skiba pije gorzałkę, nie że ludzie piją gorzałkę!

SKIBA.

Ano.

ARENDARZ.

Pewnie Skiba znowu pokłócił się z córką i zięciem? (Pauza.) Pewnie Skiba ma dużo zmartwienia? (Pauza.) Skiba?

SKIBA.

Co?

ARENDARZ.

Na świecie jest dużo zmartwienia.

SKIBA.

Ano.

ARENDARZ.

Jak tylko Skiba wszedł, oho, zaram sobie pomyślał: źle! — I zaram sobie powiedział: stary Skiba dobry, jeno ma dużo zmartwienia.

SKIBA.

Dajcie no, arendarzu, gorzałki.

ARENDARZ.

I teżem sobie powiedział: Skiba będzie dzisiaj na zgryz piuł. (Idzie po gorzałkę. ) Tak, tak! Jak Pan Bóg da dobre dzieci, aj, aj, to wtedy niema jak mieć dzieci! Ale jak Pan Bóg da przypadkiem złe dzieci, to ino Pana Boga prosić o prędką śmierć. (Stawia wódkę.) Skiba? — Skiba? — Wie Skiba co? — (Trąca go.) Niech Skiba tak nie myśli. To nie dobrze. U nas stoi napisane, co jak człowiek zagniewany myśli, to nieszczęście siada na progu jego domu.

SKIBA.

Nie trafiłoby do mojego domu.

ARENDARZ.

Aj, aj, aj, aj, jaki Skiba jest! Skibie usiadła bolączka na języku i za Skibę gada. To tak całkiem źle, to nawet paskudnie.

SKIBA.

Ano bo tak. Nie trafiłoby do mojego domu. Nie wiedziałoby, czy iść tu naprzeciwko obok wójta, czy do klitki pod las.

ARENDARZ.

Onoby wstało z progu, gdzie teraz Skiba mieszka i poszłoby do zagrody tu obok, gdzie siedzi Kaśka z tym głupim Jaśkiem. Onoby wiedziało jak iść!

SKIBA.

Tfu... Wiedziałoby... A możeby i wiedziało... Kto je tam wie!... Tfu, do dyabła!... Dobre dzieci... Żeby tam pierwszy jasny piorun trzasł!... Wiedziałoby... Żeby wiedziało, toby może i poszło... Dobre dzieci... Abo to się teraz rodzi co porządnego?... Tfu!

ARENDARZ.

No, no, no, no. Nienajlepsze, poco mają być najlepsze? Kto ma najlepsze? Nikt nie ma najlepsze.

Ale tak średnio dobre, a to jeszcze nie całkiem złe, żeby zaraz pierwszy jasny piorun... jeszcze kiedy taki skwarny dzień! To są pracowite dzieci, pierwsi z całej wsi tną żyto. Aż przyjemnie słuchać, jak za oknem kosy dzwonią.

SKIBA.

Tfu...

ARENDARZ.

Skiba tfu... a Skiba sobie sam winien.

SKIBA.

Com winien?

ARENDARZ.

Że teraz Skiba ma dużo zmartwienia.

SKIBA.

Wiesz ty, żydzie, gdzie mądrość posiali! Idź lepiej modlić się do księżyca!... Eh, ty, ty, ty !... Sam sobie winien!... Jak coś weźmiesz na swój starozakonny rozum, to aż bebechy bolą... Tfu, do licha!... Bodajeś z tem gadaniem: sam. sobie winien!

ARENDARZ.

Bo sam sobie winien. Kiedy przed pięciu laty nieboszczka umarła, Skibie markotno buło a ja gadam: to nic! Skiba mnie nie słuchał i jest.

SKIBA.

Co jest?

ARENDARZ.

Paskudztwo jest! Poco Skiba zięciowi i córce puszczał w dzierżawę grunt i chałupę? Poco Skiba oddał im szkapy? Poco Skiba brał od nich dwa tysiące na kaucyę? Poco Skiba pożyczył te pieniądze bratu na postawienie chałupy? Poco Skiba darował zięciowi i córce wszystkie raty, jak do nóg padli? Najpierw płacić, potem do nóg padać!

SKIBA.

Bom chciał... Bom chciał... A tobie co?!... Nieboszczkę Pan Bóg zabrał, co ja będę robił z tak dużem gospodarstwem! Puszczę w dzierżawę zięciowi i tylo. Pierwszy rok nie płaciuł, bo było mokro... moja wina, że było mokro... Drugi rok nie płaciuł, bo padła zaraza na ziemniaki... moja wina... Trzeci rok nie zapłaciuł nic, bo padła im szkapa... Co to ja poganin, żebym nie miał zmiłowania dla własnych dzieci, abo się z niemi po sądach włóczył?!... Tfu, głupi jesteś... Moja wina!... Czwarty rok nic, piąty rok nic... Rozwiązać kontrakt... Ano rozwiązać! Nie płacicie, fora ze dwora!

ARENDARZ.

A skąd teraz oddać te dwa tysiące? Kuba nie ma z czego zwrócić, a zięć i córka chcą. swoje dwa tysiące i koniec!

SKIBA.

Jakie dwa tysiące?

ARENDARZ.

Kaucyi.

SKIBA.

Przecież mi nic przez wszystkie lata nie płacili!

ARENDARZ.

Ale im Skiba to darował!

SKIBA.

Ano.

ARENDARZ.

To teraz trzeba oddać dwa tysiące, to oni ustąpią z gruntu i chałupy.

SKIBA.

Jakie dwa tysiące?

ARENDARZ.

Co oni Skibie nie darowali.

SKIBA.

Kiedy mi nic przez wszystkie lata nie płacili!

ARENDARZ.

Ale im Skiba to darował!

SKIBA.

Nie wolno mi? Co?

ARENDARZ.

Skibie wolno wszystko! Skibie wolno nawet ostatnią koszulę zdjąć z siebie i oddać temu głupiemu Jaśkowi, żeby miał!

SKIBA.

Ano.

ARENDARZ.

Tylko trza oddać teraz dwa tysiące, co to poszło na chałupę dla Kuby.

SKIBA.

Też ty, żydzie, nic zrozumieć nie możesz!

ARENDARZ.

Oni mają za sobą prawo!

SKIBA.

A ja sumienie! (Uderza się w pierś.) Czy rozumiesz? Sumienie! Mówię: sumienie — do kroćset tysięcy dyabłów rogatych!

ARENDARZ.

Jak Skiba ma sumienie za sobą, to Skiba ma dosyć!

SKIBA.

Ma się wiedzieć, parchu, że dosyć!... Tfu, jak to oni wykręcają podszewką na wierzch!... Kitas majdas i już ma prawo za sobą!... Nie płaciuł, bo szła flaga przez calusieńką wiosnę. Ni orać, ni siać, ni nic. Z czegóż będą płacili? Na drugi rok padła zaraza na ziemniaki. Kaśka mnie za nogi objęła... Tfu, abo mi to nie córka?!

GŁOS WÓJTA.

Arendarzu, arendarzu!

ARENDARZ.

Idę, panie wójcie, idę! (Biegnie do drzwi i kłania się wielokrotnie z progu.)

SKIBA.

Może nie padła zaraza?... Samem z niemi chodziuł... przecie wiem, co to zaraza... Żeby cię zaraza ! (Marmocze dalej.)

ARENDARZ (w drzwiach)

Weksel dla pana wójta? — Na jaką sumę?  Dobrze, mam na taką sumę. — Może pan wójt wstąpi na chwilkę? — Zaraz poszukam na taką sumę... Mam dobre nalewke, może pan wójt pokosztuje? — Musi być na taką sumę. (Idzie do szynkwasu i szuka w szufladzie. Wchodzi wójt. Jest to surdutowiec trochę otyły, łysawy, wzrok pełen sprytu, choć nieco lisi.)

WÓJT.

Pokój temu domowi. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus.

ARENDARZ.

Niech będzie pochwalony Pan Bóg. Zaraz musi być na taką sumę. Doskonałe nalewkę. Rok stoi. Najpierw panu wójtowi naleję, dobrze? (Dobywa gąsior.)

WÓJT.

Co tam wasze nalewki! U mnie arendarz skosztuje, to dopiero miu-miu proszę się kłaniać i dać buzi! Takiej nalewki świat nie widział! — To Skiba pod ścianą siedzi? Jak się macie, Skiba.

SKIBA (mrukliwie).

Ta z pomocą boską...

WÓJT.

Ej, już Skiba coś do karczmy zagląda! Na stare latka, na stare latka!

ARENDARZ (patrząc pod światło).

Złoto nie nalewka! (Podaje wójtowi.)

WÓJT (także patrząc pod światło).

Niby kolor ma. (Przykłada do ust.) Niech będzie pochwalony. (Pije haustem.) Dobra... wcale dobra... Eh, niech arendarza!... Bardzo dobra! Nie zełgał arendarz! Superbe, jak mówi pan sędzia. Moja też taka będzie. — A co to Skiba ciągle użera się z dziećmi? Fe, Skiba. Do wójta, wójt rozsądzi i basta.

SKIBA.

Wola boska.

WÓJT.

O, zaraz wola boska. A ludzka, to nie łaska? Jasiek niby trochę przygłupi, ale dobrze gospodaruje. Kaśka dyabulec, ale potrafi grosze zbierać do kupy. Błogosławił Pan Bóg takiemi dziećmi!

SKIBA.

Ano.

WÓJT.

Nikomu się tak nie powodzi, jak Grzebieniowi. (Zwrócony do okna.) O, proszę patrzyć! Pierwsi tną żyto! A jakie żyto! Można się w niem schować! Kto tu ma takie żyto! A pamiętacie, jak to kiedyś padła zaraza na ziemniaki? U wszystkich padła, u nich tylko nie. Ej, Jasiek, jak Boga kocham, to szczęśliwus!

SKIBA.

U niego też była zaraza.

WÓJT.

Śmiejcie się z tego, Skiba. Jaka tam zaraza! Może na pierwszym zagonie z brzega. Zaraz to wykopali, nać na ogień, krzyżyk na resztę, a jesienią pieniążki do garnka. Chciałby wójcio mieć co roku taką zarazę! (Biorąc weksel, do arendarza.) Ile się należy?

ARENDARZ.

Pan wójt lepiej wie, niż ja.

WÓJT.

To zapiszcie tam, panie arendarzu. Ciężkie czasy, ciężkie czasy!

ARENDARZ (protekcyonalnie).

Już zapisane. (Nie rusza się.)

WÓJT.

Żeby nie tacy arendarze, dawnoby człeka dyabli wzięli!

ARENDARZ.

Pan wójt też o mnie będzie pamiętał... bo to akurat o te kontrabande...

WÓJT.

No, no, kruk krukowi oka nie wykole... Właśnie jutro jadę do miasteczka, to się tam obgada, co potrzeba. Może się arendarz zabierze?

ARENDARZ.

Żeby nie buło kramu.

WÓJT.

Pęka głowa od tych interesów... Trudna rada... Było Pan Bóg nie opuścił! — Tak, tak, Skiba. Starzy jesteście, powinniście mieć rozum. Co to dzieci napastować! Jak źle, to do wójcia, wójcio rozsądzi po bożemu... po bożemu... Pokój temu domowi. Niech będzie pochwalony! (Wychodzi.)

ARENDARZ.

Pan Bóg prowadzi... Padam do nóg... (Wyprowadza wójta.)

SKIBA (sam).

Dzieci napastować! (Śmieje się.) Nie napastuj, Skiba, dzieci!... Miej rozum, Skiba, nie dręcz dzieci! (Śmieje się.) Żeby cię też, stary Skiba, jaki ty nieludzki człowiek!

GRZEGORZYK (ukazując się w oknie).

Dziadek, dziadek! (Skiba milczy.) Dziadek, matka kazali powiedzieć, coby dziadek przyszli narąbać drew na wieczerzę. Jeno chutko! (Skiba milczy.) Czy dziadek nie słyszą? Drew narąbać!

SKIBA.

Ano zaraz.

GRZEGORZYK.

Matka kazali pędzić, coby dziadek nie próżnowali, jeno szli rąbać. Dziadek, bo się matka będą gniewali!

SKIBA.

Ja ci się tu pogniewam !

GRZEGORZYK.

To niech dziadek idą chutko ! (Znika w oknie.)

(Wchodzą arendarz i Kubrak.)

KUBRAK (nucąc).

Gorzały, gorzałusi, bo ci w gardle jakoś dusi, daj no żydku daj, aj waj, daj no daj! (Opiera kosę o ścianę, czapkę kładzie na szynkwas.) Gorzały, gorzałusi...

ARENDARZ.

Jeno naprzód płacić!

KUBRAK (nucąc).

Kto kocha Kasinię, ten ma nockę Jadną, węzełek odwinie, węzełek odwinie, grosze kupką spadną! (Wytrząsa z kieszeni pieniądze.)

ARENDARZ (nalewając).

Co to za Kasia? Ej, parobczaku, nie łaź do nieswoich!

KUBRAK (nucąc).

Swoja czy nieswoja, byle buzi dała i nie była skąpa i nie była skąpa... (Mówi.) Hohohohoho! Stary Skiba medytują ! (Bierze półkwaterek.) Niech Pan Bóg dopomoże! (Pije.) Trrrmm... tfu... tak. (Stawia półkwaterek, ociera usta rękawem od koszuli i mówi tonem epicznym.) Pszczoła zbierała przez całe lato miód do ula, aby było dużo. Nastała jesień. Przyszedł tedy człowiek i powiada jej: zabieraj się. Ona bzzzyk. Tedy on ul podkadziuł, pszczółka bęc, a on miód zabrał jak co swojego i śmieje się. — Do was, Skiba! (Pije.)

SKIBA.

Głupiś!

KUBRAK.

Eh, tu kto inny głupi, co ja mam być głupi! Śmiech, Skiba! Pocoście się dali z ula wykurzyć? Zaśpiewam wam jeszcze... » O moja córuś idę ci, masz mnie tu żywić do śmierci. A moja córuś i poszła i kamień z beczki wyniosła. A naści ojcze utop się, kiedyś nie umiał rządzić się! (1) (Wybucha śmiechem.)

SKIBA (zrywając się).

Ty... psie... kundlu... parobasie!... Co ty mi tu będziesz wyśpiewywał?! Ruszaj mi z drogi! Widzicie no fonfra!... Truteń, gałgan, kiep, hultaj, tfu, tfu, tfu!

KATARZYNA (ukazując się w oknie).

Czy to po ojca jak po księdza furmankę trzeba posyłać? Poco ojciec nie przyszli, kiedy Grzegorzyk wołał, co? Po karczmach będą się ojciec wycierali? Jeno wstyd porządnym dzieciom! Jak mój z pola przyjdzie, to co mu w gębę wetknę!

KUBRAK (podchodząc do okna nuci).

Oj Kasiniu, Kasinieczko dobra buzia i łóżeczko, dobra nasza i pierzyna — a najlepsza Katarzyna!

KATARZYNA (szeptem).

Trzymałbyś gębę przy ludziach! (Głośno.) No, słyszeli ojciec?

SKIBA.

Toć zaraz... (Wchodzi Jasiek Grzebień z kosą i kilku chłopów).

JASIEK.

Arendarzu, wódki dla wszystkich, co mi dobrze robili. A gdzie się podział Kubrak?

KUBRAK.

Tum ja.

JASIEK.

I jemu wódki. On najochotniejszy.

KATARZYNA.

O rety, Jasiek, już wracasz! A skaranie boskie z tym starym!

JASIEK.

Cicho, Kaśka. Co ci stary zrobił?

KATARZYNA.

Już się zaczyna po karczmach włóczyć! Drew nie narąbał, wieczerza nie nastawiona, skaranie boskie z takim dziadem! No, czy ojciec idzie, czy ojciec nie idzie? Czy też ja mam po ojca iść?

CHŁOP 1.

To ci staremu głowę myje!

CHŁOP 2.

Ona mocna w pysku!

CHŁOP 3.

Niech się ta sądzą między sobą, co nam do tego! Pijmy, pij Jasiek!

JASIEK.

Kiedy Kaśka coś krzyczy...

KATARZYNA.

Jak ojciec tacy, to niech ojciec oddadzą nam nasze pieniądze, nie chcemy gruntu, nie chcemy chałupy, zabierajcie sobie ojciec zdrów! A jak nie oddajecie, to służcie przynajmniej, róbcie przynajmniej, nie krzywdźcie córki rodzonej, bo Pana Boga na niebie obrażacie!

JASIEK.

E ty Kaśka, nie gadaj no wiele. Abo ty masz jaką krzywdę od starego? Nie narąbał drew, niech ta!

KUBRAK (nucąc).

Kiedy Kasia Kasia mądra, niech Jasienek będzie głupi, dadzą sobie radę radę, nikt ze skóry ich nie złupi! (Chłopi wybuchają śmiechem.)

CHŁOP 1.

Nie mieszaj się, Jasiek, niech się ta córka z ojcem rozprawia!

CHŁOP 2.

Pij do nas! Niech będzie pochwalony (Piją.)

JASIEK.

Kubrak, gałgan jesteś, ale pij!

KUBRAK.

Sto lat zdrowia i każdemu mądrej żony!

CHŁOP 1.

Tobie pierwszemu!

KUBRAK.

Bóg zapłać. Ja dam sobie i tak radę!

JASIEK.

A jak ty sobie radę dasz?

KUBRAK.

Abo to inni żon nie mają? (Chłopi wybuchają ponownie śmiechem.) Twoje zdrowie, Jasiek!

JASIEK.

Ano niech będzie. Wódki, arendarzu! (Arendarz stawia, oni piją.)

SKIBA.

Jasiek, Kaśka, słuchajcie!

KATARZYNA.

A toć słucham!

JASIEK.

Co, ojciec?

SKIBA.

Tak dalej być nie może!

KATARZYNA.

Mówiłam wam raz poraz, ojciec, że nie może być! Bo co ma być? Zgryz ma być? Wymyślanie ma być? Krzywda ma być? Bo już nie wiem, co ma innego być!

SKIBA.

Oddacie mi grunt i chałupę.

KATARZYNA.

Kiedy?? Najpierw wyłóżcie na stół pieniądze!

SKIBA.

Wyście mi jeszcze winni.

JASIEK.

Toć ojciec nam wszystko dawniejsze darowali!

ARENDARZ.

Widzicie, Skiba...

SKIBA.

Moja chałupa, mój grunt. Jak się nie chcecie wynosić, to macie mi płacić.

KATARZYNA.

Co płacić? Przecie ojciec rozwiązali kontrakt! Z czego będziemy płacić? My siedzieć nie chcemy, my tylko mamy straty!

SKIBA.

To się wynoście!

KATARZYNA.

A nasze dwa tysiące?

SKIBA.

Niceście mi nie płacili!

JASIEK.

To nam ojciec darowali!

SKIBA.

A chcecie dwóch tysięcy?

KATARZYNA.

Bo one nie nasze??

ARENDARZ.

Widzicie, Skiba...

SKIBA.

To co ja zrobię?

KUBRAK (nucąc).

A naści ojcze utop się, kiedyś nie umiał rządzić się! (Śmiech śród chłopów.)

KATARZYNA.

Co z głupim gadać! Idźcie ojciec do sądu!

JASIEK.

Niech ojciec idą do sądu !

SKIBA.

Do sądu?? A jak to padła wam szkapa, to czemuście wy do sądu nie poszli, żeby wam dał na drugą? A jak zaraza padła na ziemniaki, czemuście nie poszli do sądu, no? A jak to był mokry rok, czemuście sądowi nie padli do nóg jeno mnie? Hę? Pocoście to wtedy nie szli do tego waszego sądu, hę, co?... Wy zatracone gadziny, wy podłe, podłe, podłe, podłe, podłe... Co stary ojciec! Zdechnij prędzej, jużeś niepotrzebny! Dałeś grunt ojciec, wzięliśwa, dałeś chałupę ojciec, wzięliśwa, darowałeś wszystko coś miał... Czegóż jeszcze żyjesz? Abo to mało ziemi na cmentarzu, że ci się chce tego gruntu, co? Bodaj się ta chałupa na wasze głowy zawaliła! Bodaj się len grunt pod wami otworzył i was pochłonął! Bodaj niedola moja kamieniem na was zaciężyła, psie dusze, gniazdo robacze, wyrodki! (Coraz ciszej) Wy podłe plemię, podłe, podłe, podłe, podłe... (Pauza.)

KATARZYNA (rozkazująco) .

Ojciec!... Drew narąbać na wieczerzę! (Stary drgnął, cofnął się, popatrzył, potem bierze czapkę i rusza ku drzwiom ze schyloną głową.)

ARENDARZ (podchodząc do Skiby).

A za trzy półkwaterki?

SKIBA (wyjmuje trzęsącemi się rękami pieniądze, odlicza i wychodzi).

JASIEK.

Już tych drew to ja pójdę narąbać! Arendarzu, tu wasze pieniądze za wszystkie półkwaterki. Zgoda?

ARENDARZ.

Niech będzie zgoda.

CHŁOPI.

Bóg zapłać, Jasiek! — Bóg zapłać! — Pochwalony, pochwalony!

ARENDARZ.

Pan Bóg prowadzi.

CHŁOP 1

Źle jak ojciec wyklina.

JASIEK.

Ostańcie arendarzu z Bogiem. (Wszyscy zabierają kosy i wychodzą odprowadzeni przez arendarza, który wysuwa się za nimi. Pozostają tylko Kubrak i Katarzyna w oknie. Pauza.)

KUBRAK.

Kasiniu...

KATARZYNA.

Czemu gęby nie pilnujesz przy ludziach?

KUBRAK.

Kasiniu, nie spuszczaj dziś burka z powroza...

KATARZYNA (śmiejąc się) .

Jakiś ty to!

KUBRAK (nucąc) .

Oj Kasiniu tyś jedyna, człek charuje oj Kasieńko, wyjdźże do mnie przez okienko, Jaś już chrapie, dana dyna ! (Przysuwa się do niej.)

KATARZYNA.

Co ty tak ciągle śpiewasz?

KUBRAK (nucąc).

Mamże płakać, co mi po tem? Lepiej śmiać się, bo śmiech złotem! A że tego złota mało, rade rade dyna dyna, zawszeć będzie się śpiewało, rade rade dyna dyna, tak już w Piśmie Świętem stało...

KATARZYNA.

Szelma jesteś, ale siarczysty!

KUBRAK.

Daj się pocałować! (Wyciąga do niej ręce.)

KATARZYNA.

Idź!

KUBRAK.

No to choć trochę uściskać!

KATARZYNA.

Cóż ci z tego przyjdzie?!

KUBRAK (obejmując ją).

Poczciwy Jasiek, że tak chrapie! Wiesz, jak on tak czasem chrapie, to ja sobie myslę: Panie Boże, wszystkim nam z tem dobrze! Jemu dobrze, mnie dobrze, tobie dobrze... Nie spuścisz dziś burka, prawda? Byłabyś szelma, jakbyś to zrobiła! Burek zaraz za nogi łapie. Ja ci mówię, że jeszcze mi się żadna tak nie udała, jak ty! Niejedna mnie lubiła i w biedzie ratowała, ale żadna nie była tak poczciwa jak ty, Kasiu!

KATARZYNA.

Puszczaj mnie, muszę iść wieczerzę Jaśkowi nastawiać.

KUBRAK.

Jaś też poczciwy, poczeka! Jeszcze cię tylko pocałuję! (Wchodzi arendarz.)

KATARZYNA (szeptem) .

Ty... arendarz!... Nie spuszczę burka, jeno przyjdź wczas! (Znika w oknie, Kubrak odsuwa się od okna nucąc.)

ARENDARZ.

Ty źle skończysz, parobczaku!

KUBRAK.

Aby od jednego razu! Co tam! Byle nie markocić! (Bierze czapkę i kosę. Nuci.) Raz się lęgnie sikoreczka, to się cieszyć chce troszeczka, śpiewa sobie jak parobek, co to nie dba o dorobek! (W drzwiach spotyka się ze Skibą, który wchodzi szybko i siada wzburzony za stołem, dobywając z zanadrza papiery.)

ARENDARZ (z złośliwym uśmiechem).

Jużeście drew narąbali, Skiba?

KUBRAK (nucąc).

A naści ojcze utop się, kiedyś nie umiał rządzić się... (Mówi) Ostańcie z Bogiem mądry Skiba! (Wychodzi.)

ARENDARZ (podchodząc do Skiby).

Co wam, gospodarzu?

SKIBA.

Czytaj to.

ARENDARZ.

Kiedy już ciemno.

SKIBA.

To stań se przy oknie. To także przeczytaj. (Podaje dwa papiery.)

ARENDARZ (u okna).

Tak... to jest kontrakt. (Czyta.)

SKIBA.

Mów, co tam stoi. A z drugiego mów też co tam stoi.

ARENDARZ.

To jest rozwiązanie tamtego kontraktu.

SKIBA.

Ty masz rozum i na tem się znasz. Za kim prawo? Mów sumiennie. Ja ci, żydzie, wierzę, boś ty nie całkiem taki jak wszystkie żydy. Co tam stoi napisane? Za kim prawo? (Arendarz czyta półgłosem.) Za kim prawo? No?

ARENDARZ.

Przecie muszę najpierw przeczytać. (Czyta. Skiba usiłuje być cierpliwym, ale zżyma się i zaciska pięści.)

SKIBA.

Czytaj, czytaj! (Śmieje się.) To nie tak: kitas majdas, oho!... No, co?

ARENDARZ.

Pomału... (Mruczy) Jeżeli którakolwiek ze stron tu wymienionych... Kontrakt ten został napisany w dwóch jednobrzmiących... (mruczy dalej.)

SKIBA.

A co? A co?

ARENDARZ (odkładając powoli papiery).

Nu tak, tak.

SKIBA.

Za kim prawo? Co? (Arendarz milczy, Skiba coraz niecierpliwiej) Za kim prawo? Za kim prawo? (Błagalnie) Za kim prawo, arendarzu?

ARENDARZ.

Będziecie się prawowali?

SKIBA.

Za kim prawo, słyszysz? (Gwałtownie.) Za kim prawo ??

ARENDARZ.

Lepiej się nie prawujcie.

SKIBA.

Ty łotrze z nimi trzymasz! (Chwyta go za pierś.)

ARENDARZ (spokojnie).

Wy Skiba powaryowali. (Skiba go puszcza i siada w poczuciu bezsilności.)

SKIBA.

Wiec nic nie mówisz?

ARENDARZ.

Co ja mam mówić?!

SKIBA.

Za kim się sąd opowie?

ARENDARZ.

Może za wami... Może nie za wami.

SKIBA.

A ty za kim byś dał prawo?

ARENDARZ.

Ja za wami. Ale ja nie sąd.

SKIBA.

A gdyby tak po uczciwości sądzić, to za kim prawo?

ARENDARZ.

Za wami. Ale tak po uczciwości to przecie nie można sądzić.

SKIBA.

Nie można? To co jest sąd?

ARENDARZ.

Co wy wygadujecie, Skiba!

SKIBA.

Co jest sąd, jak nie da prawa? (Zrywa się.) Co jest sąd, gadaj zaraz! Co jest sąd, co jest sąd!

ARENDARZ (usuwając się).

Co jest sąd? Tu jest nieszczęście, nie sąd!

SKIBA.

Ja tu wam dam inny sąd! Ha, tak? Drwa wam będę, rąbał? Pomiatać będziecie starym? Co? Dałem wam wszystko i jeszcze mam się wam wysługiwać, a wy na mnie pluć? Tak... A toście sobie ładny porządek na świecie wymyślili! Ja wam dam sąd, dam wam sąd, który powie, za kim prawo! (Biegnie do okna.) Hej, bej, stój, stójcie! Kuba, Mikołaj! (Kuba do karczmy.)

KUBA.

Nie zakłuli cię jeszcze bracie?

SKIBA.

Ale kłują!

MIKOŁAJ.

O pomstę do Boga woła!

SKIBA.

Zajdźcie no po wieczerzy do mnie pod las.

KUBA.

Ładnieś się stary rządził!

MIKOŁAJ.

Jednym wszystko, drugim nic!

KUBA.

Nie uczyniłeś sprawiedliwości i popadłeś pod klątwę bożą. Przeżegnaj się i zrób porządek.

ARENDARZ.

Wy, Kuba, na brata nie wygadujcie, bo on wam pieniędzy pożyczył na wystawienie chałupy. A Mikołajowi dał osobne gospodarstwo.

MIKOŁAJ.

Ty, żydzie, nie mieszaj się w nieswoje rzeczy.

KUBA.

To może wedle waszego zakonu brat brata niema wspierać?

ARENDARZ.

Ja się do waszego zakonu nie mieszam.

KUBA.

Dobrze robisz, tylko rób tak dalej!

MIKOŁAJ.

Co do was, stryju, to źle nie powiedział. Ojciec was niepotrzebnie wspomagali, bo z naszą krzywdą.

KUBA.

Jaka ci krzywda Mikołajku? Przeżegnaj się i powiedz: Panie Boże odpuść! Ej, Mikołajku, zawszem cię lubił, a ty mi się tak za to wywdzięczasz! Co ja temu winien, że Grzebieniowie tak podeszli brata i was? Co ja temu winien? Czy ja to chwalę? Fe... Toć mówię do brata: zrób z niemi porządek!

SKIBA.

Oho, ja tu zrobię porządek! Będzie jasno od tego porządku ! Kiedy od prawa ciemno, to ja zrobię, żeby było jasno!

KUBA.

Tyś ojciec swoim dzieciom, za tobą, bracie, prawo i sumienie!

SKIBA (do arendarza).

A widzisz żydzie? (Do Mikołaja i Kuby) Przyjdźcie no dziś po wieczerzy do mnie pod las. Przyjdźcie cała familia, z kobietami! Pozamykajcie chałupy. Ty Mikołaj weź najlepiej i dzieci z sobą. Calusieńka familia ! Co tam sądy, jest jeszcze familia, jeszcze stary Skiba dzięki Bogu nie sam na świecie, jeszcze stoi za nim jak mur familia!

MIKOŁAJ.

Kiedy ojciec tak po nijakiemu rozdzielili.

SKIBA.

Rozdzielę inaczej!

KUBA.

A Bóg pobłogosławi.

SKIBA.

Nie będziecie się więcej boczyli na starego Skibę, oho! Zrobię porządek, jak mi Bóg miły! Drwa mi kazali rąbać!

KUBA.

Tak, tak...

SKIBA.

Przyjdźcie no tylko cala familia, kto żyw!

KUBA.

Tak po nocy? Lepiej jutro.

SKIBA.

Zaraz, zaraz, dziś, nic z jutra! Dość mi nadokuczali! Ty mi, bracie, pomagaj jakom i ja ci pomagał!

KUBA.

Ano trudna rada, to się tam zalezie. Ostań z Bogiem, bracie!

MIKOŁAJ.

Ostańcie z Bogiem, ojciec.

SKIBA.

Niech was Bóg prowadzi. (Kuba i Mikołaj wychodzą.) Daj no gorzałki, żydzie, a duchem! Będzie jasno, cha, cha, cha, cha, cha! (Chowa papiery w zanadrze.) Ja wam dam kontrakty... papiery... tfu! (Dobywa znowu papiery.) Te papierzyska palą jak ogień. (Mnie papiery.) Jakie to podłe to pisanie... jakie podłe! Całe sumienie w dzieciach można piórkiem zapaskudzić! (Rzuca o ziemię.) Podłe!... Gorzałki!

ARENDARZ.

Nie pijcie więcej. Skiba!

SKIBA.

Przyślesz mi garniec gorzałki... ale zaraz... albo czekaj... półtora garnca... Lepiej półtora. (Płaci.) Masz tu. Najlepiej odrazu. (Pije duszkiem i ciska półkwaterek o podłogę) Będzie jasno, rozwidni się we łbach jak w siedmiu kościołach! (Ujmuje się obu rękami za głowę.) Mroczy się... i coś gra... dudni Jak w młynie... Żydzie, przysyłaj mi zaraz gorzałę...

Gra we łbie!... Trzymaj się, Skiba, żebyś się przed czasem nie rozleciał jak stare pudło! (Wychodzi pospiesznie. Arendarz ogląda się za nim badawczo i puka palcem w czoło.)

ARENDARZ (sam).

Co ty chcesz zrobić, Skiba? — Co ten Skiba chce zrobić? — Ma być jasno? — Jak to ma być jasno? — (Podchodzi do szynkwasu, otwiera drzwi w głąb i woła) Sure, hetne! Szykmal dwa garnce gorzałke dem alten Skiba, herste? (Do siebie.) To zacięte chłopy te Skiby. (Woła.) Dwa garnce... dem alten Skiba... sulst im szyken... Nu dwa garnce, co się dziwić? (Do siebie.) Może wójtowi dać znać? Hm, oni coś szykują... Ale wójt jedzie do miasta...

KATARZYNA (wchodząc).

Arendarzu, co tu ojciec gadał?

ARENDARZ.

Nu, co miał gadać? Gadał jak się to gada.

KATARZYNA.

Będzie się prawował?

ARENDARZ.

Abo mnie to Skiba mówi, czy się będzie prawował? Sure, ich gaj com wójt, herste?

KATARZYNA.

Co tam trajkoczesz po żydowsku! Gadaj, co stary chce zrobić?

ARENDARZ.

Mnie się Grzebieniowa pyta?

KATARZYNA.

Przecież on nie dostanie znikąd dwóch tysięcy ?

ARENDARZ.

Bo ja wiem...

KATARZYNA.

Ej, żydzie, już ja widzę, że ty mu chcesz pożyczyć! Tyś z nami powinien trzymać, słyszysz?

ARENDARZ.

Sure, kim hir, ich gaj! (Kubrak wsuwa głowę przez drzwi.)

KUBRAK (nucąc).

Ej Kasiniu Kasimeczko toć już nocka niedaleczko, a ty gdzie, a ty gdzie?

ARENDARZ (do Katarzyny).

Ten parobczak, co tak ładnie śpiewa, może wyśpiewa Grzebieniowej, skąd stary Skiba weźmie dwa tysiące! (Wychodzi.)

KONIEC AKTU PIERWSZEGO.

(1) Z pieśni ludowej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej