Alfred de Musset

FANTAZJO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I

Scena I

Scena II

Scena III

AKT II

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

FANTAZJO

Alfred de Musset

Tłum. Tadeusz Żeleński Boy

OSOBY:

KRÓL BAWARSKI.

KSIĄŻĘ MANTUAŃSKI.

MARINONI, jego adiutant.

RUTTEN, sekretarz króla.

FANTAZJO,

SPARK,

HARTMAN,

FACJO,

OFICEROWIE, PAZIOWIE, etc.

ELŻBIETA, córka króla bawarskiego.

OCHMISTRZYNI ELŻBIETY.

Rzecz dzieje się w Monachium.

AKT I

Scena I

Na dworze.
Król, w otoczeniu dworzan; Rutten.

KRÓL.

Moi przyjaciele, oznajmiłem wam już dawno zrękowiny mej drogiej Elżbiety z księciem mantuańskim. Obecnie zwiastuję wam przybycie księcia; dziś wieczór może, najpóźniej jutro znajdzie się w pałacu. Niech ten dzień stanie się dla wszystkich świętem; niech się otworzą bramy więzień, niech lud spędzi noc na zabawie. Rutten, gdzie córka?

(Dworzanie oddalają się).

RUTTEN.

Miłościwy panie, jest w parku z ochmistrzynią.

KRÓL.

Czemum jej dzisiaj nie widział jeszcze? Smutna jest czy rada z małżeństwa, które się sposobi?

RUTTEN.

Miałem wrażenie, że twarz królewny przesłania melancholia. Któraż dziewczyna nie zaduma się w wilię ślubu? Śmierć Johana zmartwiła ją.

KRÓL.

Przypuszczasz? Śmierć mego trefnisia dworskiego błazna, garbusa, wpół ślepego!

RUTTEN.

Królewna lubiła go.

KRÓL.

Powiedz mi, Rutten, tyś widział księcia; co to za "człowiek? Ach! oddaję mu, co mam najdroższego, a nie znam go.

RUTTEN.

Tak krótko bawiłem w Mantui...

KRÓL.

Mów szczerze, Jakimiż oczami zdołam oglądać prawdę, jeśli nie twoimi?

RUTTEN.

W istocie, panie, nie umiałbym nic powiedzieć o umyśle i charakterze szlachetnego księcia.

KRÓL.

Więc tak? Wahasz się, ty, dworak! Ilomaż chwalbami rozbrzmiewałaby już ta komnata, ilomaż przenośniami i porównaniami, gdyby książę, który jutro będzie moim zięciem, wydał ci się godny tego tytułu! Czyżbym się omylił, przyjacielu? czyżbym uczynił zły wybór?

RUTTEN.

Panie, książę uchodzi za najlepszego z monarchów.

KRÓL.

Polityka to nić pajęcza, w której szamoce się wiele okaleczałych muszek; nie poświęcę szczęścia córki dla interesu.

(Wychodzą).

Scena II

Ulica.
Spark, Hartman i Facjo, piją siedząc koło stołu.

HARTMAN.

Hop! hop! dziś wesele księżniczki: pijmy, palmy lulki i starajmy się robić dużo zgiełku.

FACJO.

Nieźle byłoby wmieszać się w tłum, który przewala się po ulicach, i zgasić parę lampionów na głowach zacnych mieszczuchów.

SPARK.

Dajże pokój! palmyż spokojnie,

HARTMAN.

Nic nie będę robił spokojnie; choćbym się miał zmienić w serce ze spiżu i zadyndać w kościelnym dzwonie, muszę, muszę hałasić w dzień tak uroczysty. Gdzie, u diaska, Fantazjo?

SPARK.

Czekajmy nań, nie podejmujmy nic bez niego.

FACJO.

Bal odnajdzie nas, gdy zechce. Pewno zalewa się w jakiej norze. Dalej, bracia, ostatni haust.

(Podnosi szklanką).

OFICER wchodząc.

Panowie, proszę, byście zechcieli oddalić się nieco, jeśli nie chcecie, aby wam przeszkadzano w zabawie.

HARTMAN.

Czemuż to, kapitanie?

OFICER.

Królewna znajduje się w tej chwili na tarasie; pojmujecie, że nie przystoi, aby krzyki dochodziły do niej.

(Wychodzi).

FACJO.

To nie do zniesienia!

SPARK.

Cóż nam zależy, czy będziemy się śmiali tutaj, czy gdzie indziej?

HARTMAN.

Kto nam ręczy, że gdzie indziej pozwolą nam się śmiać? Zobaczycie, że z każdego brukowego kamienia wyskoczy taki pajac w zielonym surducie prosząc nas, byśmy się poszli śmiać na księżycu.

(Wchodzi Marinoni, otulony w płaszcz).

SPARK.

Królewna nie splamiła się nigdy despotyzmem.

Niech ją Bóg chroni! Jeśli nie chce, aby się śmiano, widać jest smutna albo śpiewaj zostawmy ją w spokoju.

FACJO.

Hoho! widzicie tego jegomościa w płaszczu, wyraźnie wietrzy za jaką nowiną. Frant ma ochotę nas zaczepić.

MARINONI podchodząc.

Jestem tu obcy, panowie; z jakiej okazji ta zabawa?

SPARK.

Księżniczka Elżbieta wychodzi za mąż.

MARINONI.

A, tak! To piękna kobieta, jak sądzę?

HARTMAN.

Rzekłeś; jak i pan piękny mężczyzna.

MARINONI.

Ukochana przez lud, śmiem przypuszczać; bo zdaje mi się, że wszędzie iluminują.

HARTMAN.

Nie mylisz się, zacny cudzoziemcze; te zapalone lampiony, jak to roztropnie zauważyłeś, są nie czym innym niż iluminacją.

MARINONI.

Mówiąc tak, chciałem spytać, czy księżniczka jest przyczyną tej radości?

HARTMAN.

Jedyną, wspaniały krasomówco. Moglibyśmy się wszyscy pożenić, a nie byłoby cienia. radości w tym niewdzięcznym mieście.

MARINONI.

Szczęśliwa księżniczka, która potrafi zdobyć miłość ludu!

HARTMAN.

Zapalone lampiony nie stanowią szczęścia ludu, drogi barbarzyńco. To nie przeszkadza księżniczce być kapryśną jak młoda pasterka.

MARINONI.

Powiedziałeś: kapryśną?

HARTMAN.

Powiedziałem, drogi nieznajomy, użyłem tego słowa.

(Marinom kłania się i wychodzi).

FACJO.

Kiż licha czepia się ten włoski makaroniarz?

Patrzcie, już się przysiadł do innej gromadki. Czuć go szpiegiem na milę,

SPARK.

Nadchodzi Fantazjo.

HARTMAN.

Co jemu? Kiwa się na nogach jak rajca trybunału.

Albo się grubo mylę, albo jakaś chimera dojrzewa w jego mózgownicy.

FACJO.

I cóż, kamracie, cóż spłodzimy tego wieczora?

FANTAZJO wchodząc.

Wszystko, co chcecie, z wyjątkiem nowego romansu.

FACJO.

Mówiłem, że trzeba by się wmieszać w gawiedź i zabawić się trochę.

FANTAZJO.

Grunt, aby skąd wydostać tekturowe nosy i strzelające żabki.

HARTMAN.

Ściskać dziewczęta, ciągnąć łyków za harcaby i tłuc latarnie. Dalej, chodźmy, żywo!

FANTAZJO.

Był raz król perski...

HARTMAN.

Chodźże, Fantazjo.

FANTAZJO.

Nie, nie idę.

HARTMAN.

Czemu?

FANTAZJO.

Dajcie mi szklaneczkę tego...

(Pije).

HARTMAN.

Masz istny maj na policzkach.

FANTAZJO.

W istocie; a styczeń w sercu. Głowa moja

jest jak stary kominek bez ognia: sam wiatr i popiół. Uff!

(Siada).

Jak mnie to nudzi, że wszyscy się bawią! Chciałbym, aby to wielkie niebo, tak ciężkie, było olbrzymią włóczkową szlafmycą, aby nakryło po uszy to głupie miasto i jego głupich mieszkańców. No, dalej, powiedzcie mi, jeśli łaska, jaki zużyty kalambur, coś mocno wyświechtanego.

HARTMAN.

Czemu?

FANTAZJO.

Abym się uśmiał. Nie śmieję się już z tego, co ktoś wymyśli, może uśmieję się z tego, co znam.

HARTMAN.

Jesteś nieco mizantrop, skłonny do melancholii.

FANTAZJO.

Wcale nie; po prostu idę od mojej kochanki.

FACJO.

Zatem, tak czy nie; jesteś z nami?

FANTAZJO.

Jestem z wami, jeśli wy jesteście ze mną; zostańmy tutaj gawędząc o tym i owym i przyglądając się swoim nowym ubraniom,

FACJO.

Nie, na honor. Jeśli ciebie nuży stać, mnie znowuż nuży siedzieć; trzeba mi szaleć na świeżym powietrzu.

FANTAZJO.

Nie potrafię szaleć. Idę palić fajkę pod kasztanami, z dzielnym Sparkiem, który mi dotrzyma towarzystwa. Prawda, Spark?

SPARK.

Jak zechcesz.

HARTMAN.

Do widzenia zatem. Idziemy oglądać uroczystość.

(Hartman i Facjo odchodzą. — Fantazjo siada ze Sparkiem).

FANTAZJO.

Jaki fen zachód słońca sfuszerowany! Natura jest dziś niżej krytyki. Spójrz tylko na tę dolinę, na kilka mizernych chmurek, które wspinają się na tę górę. Rysowałem takie krajobrazy, kiedy miałem dwanaście lat, na okładce książek szkolnych.

SPARK.

Pyszny tytoń! wyśmienite piwo!

FANTAZJO.

Muszę cię bardzo nudzić, Spark?

SPARK.

Nie, czemu?

FANTAZJO.

Bo ty mnie nudzisz straszliwie. Czy cię nie mierzi oglądać co dnia tę samą facjatę? Kiż licha Hartman i Facjo poszli szukać na tej zabawie?

SPARK.

To chwaty, którym niesposób usiedzieć w miejscu.

FANTAZJO.

Cóż za cudowna rzecz, „Tysiąc i jedna Noc".

O Spark, drogi Spark, gdybyś mógł przenieść mnie do Chin. Gdybym mógł tylko wyjść ze swej skóry na godzinę albo dwie! Gdybym mógł być tym jegomością, który nas mija!

SPARK.

To dość trudne.

FANTAZJO.

Ten pan, który nas mija, jest uroczy; patrz: te jedwabne pluderki! Te czerwone kwiatki na kamizelce!

Breloki trzęsą mu się na brzuchu, a poły fraka wachlują mu łydki. Jestem pewien, że ten człowiek ma w głowie tysiąc myśli, które mi są obce; jego treść należy tylko do niego. Niestety! wszystko, co ludzie mówią, podobne jest do siebie; myśli ich są prawie zawsze jedne i te same; ale w głębi tych samotnych automatów, ile zaułków, ile sekretnych przegródek!

Każdy nosi w sobie cały świat, świat nieznany, który rodzi się i umiera w milczeniu! Cóż za samotnie, wszystkie te ciała ludzkie!

SPARK.

Pijże, próżniaku, miast sobie dręczyć mózgownicę.

FANTAZJO.

Jedna tylko rzecz zabawiła mnie od trzech dni: to, że wierzyciele uzyskali wyrok na mnie i że jeśli wrócę do domu, zjawi się czterech drabów, którzy mnie chwycą za kołnierz.

SPARK.

Bardzo wesołe, w istocie. Gdzie będziesz dziś spał?

FANTAZJO.

U pierwszej lepszej. Wyobraź sobie, jutro sprzedają moje meble. Kupimy może to i owo, nieprawdaż?

SPARK.

Nie masz pieniędzy, Henryku? Chcesz moją sakiewkę?

FANTAZJO.

Głuptasie! Gdybym nie miał pieniędzy, nie miałbym długów. Mam ochotę wziąć sobie kochankę, baletniczkę z opery.

SPARK.

Zanudzisz się na śmierć,

FANTAZJO.

Wcale nie; wyobraźnia moja zapełni się piruetami i trzewiczkami z białego atłasu; będę miał miejsce na balkonie od pierwszego stycznia do św. Sylwestra i będę nucił we śnie klarnetowe sola, nim umrę z przejedzenia poziomkami w objęciach ukochanej. Uważasz jedną rzecz, Spark? my nie mamy zawodu; nie uprawiamy żadnej profesji.

SPARK.

To cię tak zasmuca?

FANTAZJO.

Nie znałem melancholicznego mistrza fechtunku.

SPARK.

Robisz wrażenie człowieka przesyconego wszystkim.

FANTAZJO.

Och! aby się wszystkim przesycić, mój drogi, trzeba wielu rzeczy pokosztować.

SPARK.

A więc?

FANTAZJO.

Więc cóż? Czegoż mam się chwycić? Spójrz na to stare, zadymione miasto; nie ma placu, ulicy, zaułka, gdziebym się nie wałęsał trzydzieści razy; nie ma kawałka bruku, po którym bym nie włóczył tych zdeptanych obcasów; nie ma domu, gdziebym nie znał imienia dziewczyny lub starej baby, której głupia fizys wiekuiście rysuje się w oknie; nie mógłbym zrobić kroku, aby nie stąpać po swoich wczorajszych krokach; otóż, przyjacielu, to miasto jest niczym w porównaniu z moim własnym mózgiem. Wszystkie jego zaułki są mi stokroć lepiej znane; wszystkie ulice, wszystkie wyboje mej wyobraźni bardziej zużytej zdeptałem sto razy częściej we wszystkich kierunkach ten stary, skołatany mózg, ja, jedyny jego mieszkaniec! Zapijałem się w nim we wszystkich szynkowniach; jeździłem po nim jak samowładny król w złocistej karocy; dreptałem jak poczciwy mieszczuch na spokojnym mule; a teraz nie śmiem nawet wejść tam jak złodziej, ze ślepą latarką w dłoni.

SPARK.

Nie rozumiem tego ustawnego zaprzątania się sobą. Ja, kiedy palę, myśl moja staje się obłokiem dymu; kiedy piję, staje się winem hiszpańskim lub flandryjskim piwem; kiedy całuję rękę kochanki, myśl moja wchodzi przez koniuszek jej wysmukłych palców, aby się rozlać po całym jej ciele milionem prądów elektrycznych; dość mi zapachu kwiatu, aby mnie rozerwać, a ze wszystkiego, co zawiera bezmiar przyrody, najlichszy przedmiot wystarczy, aby mnie zmienić w pszczołę i kazać mi bujać wciąż z nową rozkoszą.

FANTAZJO.

Nazwijmy po imieniu: jesteś zdolny łowić ryby na wędkę.

SPARK.

Jeśli mnie to bawi, jestem zdolny do wszystkiego.

FANTAZJO.

Nawet ukąsić księżyc?

SPARK.

To by mnie nie bawiło,

FANTAZJO.

Haha! skąd wiesz? Chwycić księżyc zębami to rzecz nie do pogardzenia. Chodźmy grać w ruletkę,

SPARK.

Nie, doprawdy.

FANTAZJO.

Czemu?

STARK.

Bobyśmy przegrali to, co mamy.

FANTAZJO.

Och, Boże! co tobie się roi? Sam nie wiesz, co wymyślić. Wszystko widzisz w czarnych kolorach, nieszczęśliwy?

„Bobyśmy przegrali!"... Nie masz tedy w sercu wiary ani nadziei? Jesteś przerażającym niedowiarkiem, zdolnym wysuszyć mi serce i rozczarować mnie do wszystkiego, mnie, którym jest pełen wigoru i młodości?

(Zaczyna tańczyć).

SPARK.

W istocie, bywają chwile, w których nie przysiągłbym, czyś ty nie oszalał,

FANTAZJO wciąż tańcząc.

Dajcie mi dzwon! szklany dzwon!

STARK.

Na co ci dzwon?

FANTAZJO.

Czyż Jean-Paul nie powiedział, że człowiek pochłonięty wielką myślą jest jak nurek pod swoim dzwonem wśród bezkresnego oceanu? Nie mam dzwonu, Spark, nie mam dzwonu i tańczę jak Chrystus po bezkresnym oceanie.

SPARK.

Zostań dziennikarzem albo literatem, Henryku; to jeszcze najskuteczniejszy sposób, aby rozbroić mizantropię i stępić wyobraźnię.

FANTAZJO.

Och! chciałbym się palić do homara w majonezie, do gryzetki, do kolekcji minerałów! Spark! spróbujmy zbudować dom dla nas dwóch,

SPARK.

Czemu ty nie spisujesz wszystkiego, co ci się marzy? Byłby wcale ładny zbiorek.

FANTAZJO.

Sonet wart więcej od poematu, a szklanka wina więcej od sonetu.

(Pije).

SPARK.

Czemu nie podróżujesz? Jedź do Włoch.

FANTAZJO.

Byłem.

SPARK.

I cóż? Nie podoba ci się?

FANTAZJO.

Pełno much dużych jak chrząszcze kłują człowieka całą noc.

SPARK.

Jedź do Francji.

FANTAZJO.

Nie ma w Paryżu dobrego reńskiego wina.

SPARK.

Do Anglii.

FANTAZJO.

Jestem tam. Alboż Anglicy mają ojczyznę?

Wolę już widzieć ich tutaj niż u nich.

SPARK.

Jedźże tedy do diabła]

FANTAZJO.

Och! gdyby był diabeł w niebie! Gdyby istniało piekło, jakże palnąłbym sobie w łeb, aby zobaczyć to wszystko! Cóż za mizerna rzecz człowiek! Nie móc nawet wyskoczyć oknem, aby sobie nie połamać nóg! Musieć rzępolić dziesięć lat na skrzypcach, aby się stać znośnym grajkiem!

Uczyć się, aby być malarzem, aby być masztalerzem!

Uczyć się, aby usmażyć omlet! Wiesz, Spark, bierze mnie czasem ochota siąść na parapecie, patrzeć na płynącą rzekę i zacząć rachować raz, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem, i tak dalej aż do śmierci.

STARK.

To, co powiadasz, pobudziłoby wielu ludzi do śmiechu, mnie zaś przyprawia o drżenie: to historia całego wieku.

Wieczność to wielkie gniazdo, z którego wszystkie wieki, jak młode orlęta, wylatują kolejno, aby przebiec niebo i zniknąć; i nasz wiek znalazł się na krawędzi gniazd, ale podcięto mu skrzydła: czeka śmierci spoglądając w przestrzeń, w którą nie może się rzucić.

FANTAZJO śpiewa:

Nazywasz mnie swym życiem, nazwij mnie duszą swoją, Dusza jest wieczna, życie trwa tylko dzień...

Czy znasz cudowniejszą piosenkę, Spark? To portugalska romanca. Nigdy nie przyszła mi na myśl, abym wraz nie poczuł chęci pokochania kogoś,

SPARK.

Kogo, na przykład?

FANTAZJO.

Kogo? nie wiem; jakiejś ładnej dziewczyny, pulchnej jak kobiety Mierisa, czegoś łagodnego jak wietrzyk zachodni, bladego jak promień księżyca; czegoś pełnego zadumy jak te posługaczki z gospody na flamandzkich obrazach, podające kielich podróżnemu w szerokich butach, wyprostowanenm w siodle na dużym białym koniu. Cóż za piękna rzecz to „strzemienne"! Młoda kobieta na progu, w izbie widać płonący ogień, wieczerza narządzona, dzieci śpią; cały pokój cichego i kontemplacyjnego życia po jednej stronie obrazu! A tam jeździec, zdyszany jeszcze, ale krzepko siedzący w siodle; zrobił dwadzieścia mil, a czeka go jeszcze trzydzieści; łyk wódki i — w drogę! Noc głęboka, czas chmurny, las niebezpieczny; dobra kobieta ściga go przez minutę oczami, po czym, wracając do ognia, rzuca tę wzniosłą jałmużnę ubogiego: „Niech go Bóg strzeże!"

SPARK.

Gdybyś się zakochał, Henryku, byłbyś najszczęśliwszym z ludzi.

FANTAZJO.

Miłość już nie istnieje, mój drogi. Religia, jej mamka, ma wymiona obwisłe jak stara sakiewka, na której dnie znajduje się miedziany szeląg. Miłość to hostia, którą trzeba złamać we dwoje u. stóp ołtarza i spożyć wspólnie w pocałunku; nie ma już ołtarza, nie ma już miłości. Niech żyje natura! Jest jeszcze  wino.

(Pije).

SPARK.

Upijesz się.

FANTAZJO.

Upiję się; rzekłeś.

SPARK.

Już nieco późno.

FANTAZJO.

Co nazywasz późno? Południe, czy to późno?

Północ, czy to wcześnie? Odkąd liczysz dzień? Dajmy temu pokój, Spark, proszę. Pijmy, gadajmy, analizujmy, bredźmy politykujmy; roztrząsajmy kombinacje polityczne; łapmy chrząszcze, które krążą dokoła tej świecy, i pakujmy je do kieszeni. Wiesz, że armaty parowe to wcale ładna zdobycz filantropii?

SPARK.

Jak to rozumiesz?

FANTAZJO.

Był raz król, bardzo mądry, bardzo mądry, bardzo, bardzo szczęśliwy...

SPARK.

Cóż dalej?

FANTAZJO.

Jedyna rzecz, której brakło mu do szczęścia, to dzieci. Kazał odprawiać publiczne modły we wszystkich meczetach.

SPARK.

Do czego ty zmierzasz?

FANTAZJO.

Myślę o swoich ukochanych „Tysiącu i jednej Nocy".

W ten sposób zaczynają się wszystkie. Wiesz, Spark, pijany jestem. Muszę coś zrobić. Tra la, tra la! Dalej, wstawajmy!

(Przechodzi pogrzeb).

Hop, hop! dobrzy ludzie, kogo wy tam grzebiecie? To nie jest chwila do przyzwoitego grzebania.

TRAGARZE.

Grzebiemy Johana.

FANTAZJO.

Johan umarł? Błazen królewski? Któż zajął jego miejsce? Minister sprawiedliwości?

TRAGARZE.

Miejsce jest wolne; może je pan zająć, jeśli masz ochotę.

(Wychodzą).

SPARK.

Sumiennieś zarobił na tę bezczelną odpowiedź.

Cóż za pomysł zatrzymywać przechodniów!

FANTAZJO.

Nie ma w tym nic bezczelnego. Ten człowiek udzielił mi przyjacielskiej rady, której natychmiast usłucham.

SPARK.

Zostaniesz dworskim błaznem?

FANTAZJO.

Jeszcze tej nocy, jeśli mnie zechcą. Skoro nie mogę spać w domu, chcę sobie wyprawić widowisko z królewskiej komedii, jaka rozegra się jutro, i to z loży samego króla.

SPARK.

Jakiś ty mądry! Poznają cię; lokaje wyrzucą cię za drzwi; czyż nie jesteś chrześniakiem nieboszczki królowej?

FANTAZJO.

Jakiś ty głupi! Przyprawię sobie garb, nasadzę rudą perukę Johana, i nikt mnie nie pozna, choćby mnie obsiadło trzy tuziny chrzestnych ojców.

(Puka do sklepu).

Hej, dobry człowieku, otwórz, o ileś nie wyszedł z domu, ty, twoja żona i twoje pieski.

KRAWIEC otwierając.

Co rozkaże Wasza Dostojność?

FANTAZJO.

Jesteś krawcem dworskim?

KRAWIEC.

Do usług.

FANTAZJO.

Czy to u ciebie ubierał się Johan?

KRAWIEC.

Tak, panie.

FANTAZJO.

Znałeś go? Wiesz, z której strony miał garb, jak podczesywał wąsy i jaką perukę nosił?

KRAWIEC.

Hehe! pan żartuje.

FANTAZJO.

Człowieku, nie żartuję; chodź do pokoiku za sklepem i jeśli nie chcesz aby cię otruto jutro ranną kawą, milcz jak grób o wszystkim, co się tu będzie działo.

(Wychodzi z krawcem, Spark idzie za nim).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej