Stanisław Brzozowski

FILOZOFIA ROMANTYZMU POLSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I CHARAKTER DZIEJOWY ROMANTYZMU POLSKIEGO

II WARUNKI POWSTANIA

III POSZCZEGÓLNE ZADANIA I DROGI

IV ROMANTYZM POLSKI I FILOZOFIA NIEMIECKA

V TRAGEDIA I CHRYSTUS

VI KOŚCIÓŁ

FILOZOFIA ROMANTYZMU POLSKIEGO

Zagadnienia sztuki i twórczości w walce o światopogląd

Stanisław Brzozowski

Pamięci Stanisława Szczepanowskiego

Romantyzm polski filozofię swoją posiada, gdyż jest wypływem — w części bezwiednym, w części, w ostatnim i szczytowym swym okresie, pełną samowiedzę swą posiadającym — jednolitego i określonego w zasadniczych przynajmniej swych rysach światopoglądu.

Wydobycie i wyłuszczenie światopoglądu tego jest głównym zadaniem niniejszej pracy.

Charakter wydawnictwa, do którego jest przeznaczona oraz rozmiary, w jakich zamknięta być ma, zmuszają mnie do pewnego, uznawanego zresztą przeze mnie i z innych względów za celowe, ograniczenia.

Oto zrzekam się całego historyczno krytycznego aparatu. Całą uwagę swą skupiam na podaniu treści samej tego, co za światopogląd romantyków naszych — posługuję się tu wciąż utartym terminem — uważam.

Uznaję to za słuszne i uzasadnione z tego jeszcze względu, że światopogląd ten z tego punktu widzenia prawdy rozważany dziś nie bywa nigdy.

Wierzę zaś, że mamy w nim istotnie prawdziwe objawienie, przez naród nasz dla ludzkości zdobyte — objawienie o istocie i przeznaczeniach człowieka.

Zdaję sobie sprawę z całej odpowiedzialności, jaką

przyjmuję, wypisując na wstępie pracy to wielkie i straszliwe słowo: prawda.

Nie mniemanie, nie pogląd, lecz prawda, rzecz obowiązująca, jedyna, trwała zdobycz ducha ludzkiego, która utracona być nie może. Jeśli bowiem ustąpi, to tylko przed nowym rozjaśnieniem prawdy, które nie zniesie jej, lecz dopełni.

Dzieje romantyzmu polskiego, dzieje całej twórczej myśli polskiej tego okresu, szczególniej lat 1830—1848, są właściwie dojrzewaniem, samouświadomieniem się stopniowym prawdy.

Wysiłki ludzi pozornie odległych od siebie uzupełniają się i jednoczą. Mamy tu do czynienia z jednym z najwspanialszych objawów łączności duchowej epoki.

Nie będę w stanie poczynić tu wszelkich zestawień, do jakich przedmiot sam roztwiera pole.

Poza nawiasem pozostawić muszę twórczość myślową takiego Hoene-Wrońskiego — na przykład.

Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Towiański, Cieszkowski, Norwid, taka jest, sit venia verbo, duchowa topografia opracowanego tu obszaru.

Wydaje mi się, że w tych granicach zamknąć się da zasadnicza synteza myślowej i duchowej treści romantyzmu polskiego.

Rozumiem, że rozszerzenie tych granic pozwoliłoby mi niejeden punkt pogłębić, niejedno zagadnienie pograniczne ukazać.

Tu jednak idzie mi o wyznaczenie poziomu, o upodstawowanie fundamentu. Zupełna zarówno pod względem historyczno psychologicznym, jak i filozoficzno treściowym synteza polskiego romantyzmu jest przedsięwzięciem ponad miarę sił pojedynczego człowieka.

I CHARAKTER DZIEJOWY ROMANTYZMU POLSKIEGO

Romantyzm polski nie jest odbiciem czy echem jakiegoś zachodnioeuropejskiego prądu kulturalno literackiego. Poglądów wyprowadzających dzieła sztuki i literatury z wpływu innych dzieł i żyć każących literaturze i twórczości jakimś upiornym życiem, z książek tylko czerpiącym swą treść, zbijać tu nie mam czasu ni ochoty. W zastosowaniu do romantyzmu polskiego wystarcza przekazać je śmieszności. Romantyzm polski był wypływem zmiany, ruchu, przeistoczenia, jakie zaszły w duszy polskiego społeczeństwa na początku ubiegłego stulecia. Zrozumieć romantyzm to znaczy zrozumieć tę zmianę, ten ruch, to przeistoczenie. Zrozumiawszy zaś te wewnętrzne, psychiczne korzenie romantyzmu, pojąć możemy, dlaczego w pierwszych okresach swojego rozwoju nawiązywał on swoje wysiłki do tego lub innego nazwiska wsławionego na Zachodzie. Wtedy dopiero będziemy mogli mówić, czym był dla romantyzmu naszego Byron, a czym Goethe. Dość zresztą zdać sobie sprawę z całej różnorodności dusz i dzieł obejmowanych tym jednym mianem: romantyzmu, aby zrozumieć, jak płytkimi, nic nie mówiącymi są szablony historyczno literackich, nie konfrontowanych z konkretną, bezpośrednią treścią duchową definicyj. Novalis obok Gautiera, Fryderyk Schlegel przy Wiktorze Hugo lub nasz Mickiewcz przy Mussecie! Nasz romantyzm zresztą po roku 1831 zrywał coraz bardziej związki powierzchowne, nawet ze zjawiskami literacko artystycznymi współczesnej sobie Europy kulturalnej, szedł coraz bardziej w głąb siebie samego, urastał w czystość duchową i majestat, wymagające dla niego zgoła innych kulturalno historycznych perspektyw i oświetleń. Coraz bardziej, gdy wnika się w jego postępową ewolucję ku głębinom, spostrzega się, że ma się do czynienia z czymś sięgającym poza jeden wiek, z czymś jak gdyby starszym, a i młodszym jednocześnie od tych dzieł i twórców Zachodu, których względnie można, bez zrobienia im wielkiej krzywdy, traktować na tle dat urodzenia ich i śmierci. Rodzili się oni w określonym świecie i pomimo wszystko przyjmowali przeważną część zastanych stosunków. Nasi poeci, jeżeli nie świadomą myślą to duchem, patrzyli w te otchłanie, w których znikają wieki, w których cała teraźniejszość jest czymś tymczasowym pomiędzy przeszłością i przyszłością. A taką teraźniejszością tymczasową stawała się dla nich cała historyczna, w ciągu dwu wieków ukształtowana i rozwinięta w pewien charakterystyczny sposób Europa. Dla tego rytmu ducha, jakim żyli romantycy nasi, takie okresy nie stanowiły czegoś niecofnionego, mieli oni w sobie moc pozwalającą wierzyć, że ludzkość zdoła nawet ten bezmiar pracy przezwyciężyć, że nawet w tym bezmiarze wysiłków nie wyczerpała się, nie wypowiedziała. Jesteśmy współczesnymi tych ludzi, z którymi pracę ducha prowadzimy; romantyzm nasz wskutek tego bardziej niż Byrona, Novalisa, Hoffmana etc. współczesnym jest Sofoklesa, Ajschylosa, mędrców jońskich, Buddy, Chrystusa. Rzec można w szczególności, że Chrystus dla romantyków naszych jest zjawiskiem wczorajszym, dzisiejszym nawet, nieustannie obecnym. Kto zresztą pojmuje prawdziwe znaczenie Chrystusa, ten zrozumie, że można być wobec Niego w takim tylko stosunku lub nie jest się w żadnym. Chrześcijaństwo prawdziwe jest to życie Chrystusa w ludzkości, a więc nieustanne objawianie się, wykwitanie, rozbłyskanie Jego istotnej treści. Żywot Słowa w ludzkości jest nieustannym odsłanianiem się jego znaczenia. Gdyby było inaczej, gdyby Słowo było już treścią przez ludzkość posiadaną, określoną, ludzkość spełniłaby swe bytowe zadanie; dalszy bieg dziejów byłby bezużyteczny, niemożliwy. Cóż jest Słowo? W stosunku do Boga jest nieustannie rodzącą się i nieskończenie radosną Jego wiedzą o sobie. W stosunku do ludzkości jest poznaniem siebie w tej wiedzy. Kto nie poznaje się w Słowie, poznaje się w mrocznej otchłani tworzenia przez Słowo nie prześwietlonego, poznaje się w mocy Boga nie rozumiejąc jej, bo w Słowie nie uczestnicząc; poznaje się w przeznaczeniu i Gniewie Bożym. Stąd ustanawia się jedyny, bezwzględny punkt widzenia podziałów historycznych — punkt widzenia Słowa, życia jego w ludzkości. Słowo żyje w ludzkości przed Chrystusem, jak i po Chrystusie, tylko inaczej w każdym z tych dwóch okresów. Ludzkość przed Chrystusem to usiłowania zrozumienia siebie w sobie. Egipt pojmuje pracę pokoleń, które przemijają, ale widzi tylko to przemijanie i straż nad życiem powierza śmierci. Śmierć jest właściwą wychowawczynią Egipcjan, władczynią ich najwyższą. Wychowuje ich dla życia, gdyż przez nią rośnie wszystko, co Egipt wytwarza, ale sam Egipt nie wie o tym: z życia rozumie tylko śmierć. Indie pojmują wielką moc, jaka jest w samowładzy człowieka nad sobą. Jest przecież tylko ât-man-tchnienie, dusza ludzka. Wszystko inne wydaje się. Pojmują moc przezwyciężenia życia, ale tylko właśnie przez przezwyciężenie wiary w nie. A Grecja pojmuje samostwierdzenie ludzkiego ja, jest cała rozkwitem jednego słowa: jestem, rozsłonecznieniem jego; ale poza krawędzią indywiduum rozpoczyna się otchłań mroczna, niezmierzona. Wyspiarzami są, dziećmi morza. Wiedzą, że radość każda, wszelkie szczęście, wszelkie życie w nim tonie. Są poetami wybrzeża. Czym jest tragedia, jak nie cyplem stromym, w morze wysuniętym, z którego nie ma już innej ucieczki, jak tylko w głębiny. A Rzym pojmuje wiązanie, spój, siłę, organizację. Jest budowniczy. Jest cały państwem, niczym więcej. A wreszcie Żydzi są cali, na przeciągu całych dziejów swych, świadomością do obłędnego przerażenia natężoną, iż, kto jest narzędziem, orężem Prawdy, zwycięża. Są nieustanną tęsknotą, aby być taką wiecznie zwycięską bronią w ręku Tego, który Jest. Żyją wiarą, że jest tylko Prawda. Ale nie znają jej, a czują jej grozę. Czują coś wielkiego poza sobą, co gna ich jak znojny wicher pustyni, ale nie umieją nazwać imienia Tego, który nimi włada, a kto by twarz Jego ujrzał, umiera. I całe dzieje ich są gorączką, obłędem prawdy nieznanej. Są przekonani, że póki nie oparte jest życie człowieka na Prawdzie, jest jak gmach budowany na piasku. Są więc wiecznym strachem sprzeniewierzenia się prawdzie, rozpaczą, iż jest utracona, tęsknotą odzyskania. Zrozumiejmy, czym jest życie narodu, który przez pokolenia całe żyje wiedzą, że jest tylko Prawda, że od posłuszeństwa jej zależy całe jego życie, a prawdy tej nie zna lub nakazy jej wydają mu się zbyt okrutne. Zrozumiejmy to w całym natężeniu rozpaczy, pragnienia szczęścia, dumy, a pojmiemy, czym jest naród żydowski. W stosunku do wszystkich innych narodów starożytności jest znakiem zapytania.

Gdy człowiek uczynił wszystko dla śmierci, nic dla siebie — wszystko uczynił.

Gdy wyrwał się sile życia, jego wielorakim omamom, gdy siebie w sobie ujął — jest wszechwładny. Gdy z siebie wszystko wydobył, gdy siebie wzniósł do wszystkich kresów wiedzą, pięknem, mocą — przeznaczenie niech o reszcie rozstrzyga.

Jest tylko Państwo — miasto wieczne! Żyj dla niego.

W stosunku do tego wszystkiego są Żydzi pytaniem, azali jest w tym prawda. Jeżeli nie, zmiecie was Pan jako dym i proch. Ludu Izraela! Prawdzie bądź posłuszny, prawdzie pozostań wierny, bądź tylko tęsknotą prawdy, jej pragnieniem, gotowością posłuszeństwa jej trwaj przez wieki, a wyniesie cię Pan.

Taki jest obraz — niepełny. Bo poza nim Chiny, Babilon, cała galeria ludów nieznanych. A wszystko to jest, jest poza Słowem, a ma być w Słowie. Zrozumiejmy to. Narody starożytności w swojej twórczości kulturalno historycznej doszły do rozumienia wartości i znaczenia pojedynczych stron życia ludzkiego. Ale tajemnicą, zagadką pozostawało samo życie. Ważną rzeczą jest państwo, mocna i trwała budowa społeczna. Rozwój kultury, rozwój życia nie da się bez niej pomyśleć. Ale po co życie samo?

To samo w Grecji. Indywidualność ludzka źródłem jest wszelkiego piękna i dobra. Ale dla kogo piękno to i dobro? Dla samej indywidualności. Ale w takim razie, na czymże opiera się ona sama? I rozbrzmiewa głos tragedii greckiej, łącząc się z mądrością pierwszych filozofów: indywidualność jest winą. Tylko rozwijając siebie, tworzy człowiek rzeczy wartościowe, tylko życie do najwyższego napięcia doprowadzone, wyżyte, ma wartość. Ale ono też prowadzi do zetknięcia z tą krainą, gdzie się indywidualność kończy, gdzie się kończy cały znany świat Greka, a zaczyna niezbadane i wiecznie chłonące: Los, Przeznaczenie, Ananke. I tylko w platonizmie rozbrzmiewa już inny, nie grecki, światło z mroku wywieść usiłujący ton. Tam, gdzie dla Greka zaczyna się mrok, tam właśnie roztacza i ugruntowuje Platon państwo idei.

Gdy to pozostawić na stronie, styka się mądrość Greków z nauką proroków Izraela o żarliwym i gniewnym Bogu. Póki człowiek nie wie, czym jest Bóg, widzi tylko znikanie, przekształcanie się wszystkiego, do czego usiłuje się przywiązać, na czym oprzeć. Niezrozumiana twórczość Boża jest gniewem i płomieniem, bo wszystko chłonie. Ażeby zrozumieć, dokąd wiedzie, trzeba zrozumieć, czym jest, żyć w Słowie.

Jakub Boehme, studiowany przez naszego Mickiewicza, potęgą jasnowidzenia odsłonił przed nami tę konieczność, w myśl której twórczość Boża przez Słowo nie prześwietlona staje się gniewem Bożym. Bo gniew Boży, to tylko Bóg nie zrozumiany sam w sobie. Bóg jest nieskończoną radością, gdyż nieustannie rodzi Słowo, tj. radosną wiedzę o sobie, i rodzi Ducha Świętego z Siebie i Słowa, który radosnym światłem tym przenika wszystkie głębie twórczości Bożej, która jest wieczna, bez początku i końca, i głąb nieskończonej otchłani wznosi ku Słowu. Ale kto nie uczestniczy w Słowie i nie uczestniczy w pełnym radości życiu Ducha Świętego, temu pozostaje jako jedyna dziedzina — otchłań twórczości Bożej. Bo poza Bogiem nie może być nic, co jest, inaczej bowiem by nie było. W Bogu bowiem żyjemy i tworzymy. I wszystko życie jest z Niego. Ale, kto nie żyje w Słowie i radości.— żyje w Gniewie. Bo gniew Boży to jest twórczość Boża przez Słowo nie rozświetlona. Wszystko więc, co  jest, ma być w Słowie — w Słowie, Duchu Świętym ma się narodzić, by żyć w swobodzie i radości. Wszystko, bo wszystko jest z Boga; i Bóg jest we wszystkim i we wszystkim rodzi Słowo. Cała więc nieskończoność gniewu Bożego stać się ma nieskończonością miłości.

I to zwiastować zstąpił na ziemię Chrystus. To jest właściwa myśl Chrystusowa. Wszystko ma się narodzić na nowo w Słowie.

Ludzkość przedchrystusowa rozwijała wszystko cenne, co miała w sobie. I miała w tym słuszność. Bo we wszystkim jest Bóg, czyli doskonałość, czyli absolutna wartość.

Ale samej siebie jako swobody Ludzkość przedchrystusowa nie pojmowała.

Ludzkość pochrystusowa miała za zadanie uczynić całą treść ludzkiego życia swobodną, to jest w prawo swoje wierzącą, zadaniem jej jest więc samą siebie odrodzić w Słowie. Świat konieczności ma zaprzeczyć i świat swobody porodzić z siebie, i ten świat ma być równie nieskończony, jak pierwszy. Bo Bóg w całej nieskończoności swej rodzi z siebie Słowo, a poza Bogiem nie ma nic, więc jak wielkim jest mroczne Królestwo Gniewu Bożego, tak wielką jest dziedzina, którą zdobyć mamy dla Słowa i Królestwem uczynić Chwały Bożej.

Pierwotnie jednak chrześcijaństwo zostało pojęte czysto zaprzecznie. I takie w zasadzie trwa po dziś dzień.

Zrozumiało ono słowa: „Królestwo moje nie z tego jest świata", ale nie zrozumiało: „Bądź wola Twoja, jako w Niebie, tak i na Ziemi".

Świat ma być tylko zaprzeczony.

Świecki — znaczy żyjący poza Słowem, poza ciałem widomym Słowa — Kościołem, a znaczyć ma: mający być odrodzony w Słowie. Świat cały ma się stać ciałem Słowa, ma się stać Kościołem.

Kościół jest niewzruszony, bo jest oparty na Słowie, ale dla człowieka Kościół ma się rozrastać, bo rozrastać się ma w człowieku samo Słowo, bo to jest żywot owego ziarna gorczycznego, które cieniem swym okryć ma ziemię.

Ale gdy Kościół wyklął, wyrzekł się świata, świat nie mógł wyrzec się siebie, bo miał w sobie Boga i w sobie miał Słowo porodzić; ale wyrzekł się Kościoła, zbłądził, bo nie ten jest Kościół, który jest, ale ten, który z siebie rodzimy, a rodzimy go, żyjąc w Swobodzie i Słowie.

Świat wyrzekł się swobody.

Próbuje żyć państwem, jak Rzym, ale już w to nie wierzy.

Próbuje żyć życiem nieodrodzonym, jak Grecja, ale już w to nie wierzy.

Próbuje żyć zaprzeczeniem, jak Indie, ale już w to nie wierzy.

I gdy patrzę w świat, widzę pokłębienie idei, które ideami nie są, bo nie wierzą w siebie, bo już o Słowie wiedziały i zrozpaczyły o Nim.

I widzę Kościół, który rozumie, że Słowo jest śmierć, ale nie rozumie, że śmierć jest po to, aby było życie.

I poza tym nic.

Rozterka, mrok, zwątpienie, siła brutalna, szał, szlachetność w siebie nie wierząca.

Ludzie nie są w stanie żyć prawdą i szaleją — bo Prawda od Prawdy oderwana jest nonsensem, bo jeżeli nie jest Słowem — jest złudzeniem.

Nie są w stanie żyć pięknem, bo poza Słowem i jego blaskiem piękna nie ma, i świat, który zwątpił, pożyczać już tylko może od świata, który do Słowa jeszcze nie doszedł.

Ludzkość wielokrotnie próbowała i próbuje w jednostkach i państwach żyć, jakby Chrystus nie był jeszcze przyszedł, stać się Grekami, Rzymianami lub Hindusami. I jest w tym tchnienie prawdy, bo nie zaginąć mają Rzym, Grecja, Indie, lecz w Chrystusie, w Słowie się odrodzić. Bo kto myśli, że może wiary dochować Synowi, nie dochowując jej Ojcu, myli się, bo wszędzie, gdzie jest Ojciec, jest i Syn, i nie masz Syna bez Ojca. A wszędzie, gdzie życie było, było z Boga, bo w Nim wszystko żyje, oddycha i tworzy.

I nie widzę na całym widnokręgu Ducha pełnego zrozumienia tej prawdy, nigdzie prócz tego jednego miejsca: Romantyzm Polski. Poza nim są tylko przybliżenia, podpadające zwątpieniu, ginące prędzej czy później w rozczarowaniu. Romantyzm polski nie poblakł. Świeci tym samym czystym blaskiem, co i w godzinie narodzin. My tylko przestaliśmy patrzeć w tę stronę. A gdy popatrzym — nie widzimy. Bo oko, które nie jest słoneczne, nie pozna słońca.

Boże! Dajże nam serce czyste!

Takie jest stanowisko dziejowe Romantyzmu: jest on manifestacją Słowa. Nie wyczerpuje go, bo Słowo jest wieczne i nieograniczony Jego żywot, lecz wprowadza w dziedziny, gdzie dotąd żyło tylko zaprzeczenie Słowa lub bezwiedza o Nim, a więc Gniew Boży, mrok, martwota i smutek.

Jest więc Romantyzm Polski rozdziałem w żywocie ziemskim i ludzkim odwiecznej Światłości.

II WARUNKI POWSTANIA

Gdy zawiązki późniejszego romantyzmu polskiego w życiu niemal wcześniej niż w literaturze objawiać się zaczęły, Jan Śniadecki trafnie uczuł nowość i odrębność duchową tych pierwszych zapoczątkowań. Mylił się jednak w jednym: w tym mianowicie, że zbyt wielkie znaczenie przypisywał w tych pierwszych objawach przemiany w duszy polskiej czysto umysłowym czynnikom. Tomaszowi Zanowi i fi lareckiej gromadce niepotrzebne były teorie poznawcze, filozoficzne argumenty na korzyść idealizmu; niepotrzebne jej były subtelne analizy, by wierzyć w ducha i serce wbrew wszystkim zmysłom i logice faktów ustalonych. Nie potrzebowali dowiadywać się od Kanta o prymacie praktycznego rozumu ci, których całe wyznanie wiary streszczało i streszczać musiało się w słowach: „Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy". W rodowodzie polskiego romantyzmu legioniści i Kościuszko zajmują to same stanowisko, jakie w romantyzmie niemieckim przypada Kantowi, Fichtemu, Schleglowi. Szczytem w romantyzmie niemieckim był szczery i głęboki w całej swej naiwności, szczery przynajmniej w pierwszym okresie — pozagrobowy stosunek Novalisa do jego narzeczonej. Wyżej w swych manifestacjach życiowych romantyzm niemiecki (jeżeli pozostawić na stronie Fichtego, który swą bohatersko patriotyczną działalnością nie wywarł zresztą na romantyków żadnego poważniejszego wpływu) nie wzniósł się nigdy. Romantyzm polski pierwsze swe manifesty spisywał lancami po wszystkich polach napoleońskich bitew, męczeństwem szkolnej młodzieży wileńskiej, spiskami warszawskimi. W Niemczech romantycy próbowali w najlepszym razie żyć według teorii idealizmu filozoficznego. W Polsce idealizm powstawał jako próba zrozumienia życia, zrozumienia czynów dokonanych. Romantyzm polski nie był idealizmem we właściwym znaczeniu. Był on świadomością bohaterstwa, ale bohaterstwo to nie było czczą marą czysto myślową, lecz najkonkretniejszą oczywistością. Nie zrozumie się romantyzmu polskiego, jeżeli się jego głęboko, szczerze życiowego charakteru nie zrozumie; od początku nie chodziło tu o nic wymyślonego, o coś, co człowiek najpierw pojmie, wykombinuję, a nawet zachwyceniem duchowym ujrzy. Romantyzm polski, za jednym wyjątkiem większego znaczenia, za wyjątkiem Z. Krasińskiego mianowicie, był tylko świadomością życia i niczym więcej. Życie samo w swej niezbłaganej, okrutnej szarości przetwarzało tych ludzi, brało na torturę serca ich i myśl — a twórczość ich była tylko naturalnym, niewymuszonym gestem, była wprost wysiłkiem zachowania wśród najokrutniejszego ucisku ducha i serca, gdy już nie tylko stopom brakło punktu oparcia, lecz i myślom, uczuciom nie stawało powietrza, czystości, wiary w siebie. U Adama Mickiewicza, który jest typem zasadniczym romantyzmu polskiego, występuje to szczególniej wyraźnie.

Logika rozwoju romantyzmu polskiego, skoro tylko zrozumie się jego założenia — jest niezmiernie prosta. Jest on aktem wiary w ducha narodu, samoutwierdzeniem w duchu narodu, któremu zbrakło oczywistości fizycznej.

Patriotyzm ludzi tego typu, co Jan Śniadecki, ogólniej mówiąc, ludzi z epoki reform i odrodzenia narodowego za Stanisława Augusta i Księstwa Warszawskiego, przyjmował za podstawę stan rzeczy istniejący i dążył do lepszej przyszłości w drodze wyzyskiwania wszystkich tych środków i zasobów żywotnych, jakie w narodzie odnajdywał. Odznaczał się trzeźwością, krzepkością, wielką jasnością myśli. Nie przyjmował w rachubę jednej tylko rzeczy: oto, że moc żywotna narodu nie całkiem jest zawisła od warunków czysto zewnętrznych, że to, co zginęło wskutek niewiary w siebie, zwątpienia o sobie, odzyskać tę wiarę musi, odzyskać źródło wiary żywej. Spór pomiędzy romantykami i klasykami był w swych najgłębszych, nie uświadomionych jasno uwarstwowieniach duchowych czymś więcej niż zderzeniem dwóch odmiennych kierunków literackich. Zasada: „miej serce i patrzaj w serce", występowała jako podstawa świadomości i historiozofii narodowej. Rozum, by widzieć drogę, musi widzieć choćby okruch rzeczywistości; ale oto bywają epoki, gdy ta rzeczywistość znika do szczętu, do ostatniego ułamka; bywają momenty, gdy tą rzeczywistością jedyną staje się wiara w głębi serca zamknięta, wbrew oczywistości rozumu podtrzymywana. Nie stworzy rozum ani nawet zrozumieć nie zdoła: „miej serce i patrzaj w serce". Nie z rozumu i nie z wyrozumienia szła moc wewnętrzna Kościuszki, legionistów, moc, która podtrzymywała romantyków, a przede wszystkim tego pośród nich, który był filarem stropu — Mickiewicza oraz tego męża niepożytej wiary, który, gdy sam filar ten chwiał się, wsparł go, męża cichej, a niewymownej w dziejach ducha polskiego zasługi — Andrzeja Towiańskiego.

Był czas, gdy z narodu pozostał poćwiartowany, w kajdany zakuty trup i te niby pokutne duchy po wszystkich zakątkach Europy wśród niesnasek, zwątpienia, goryczy tułające się zastępy emigracyjne. W takich warunkach rodziła się polska poezja romantyzmu, w takich warunkach doszedł naród nasz do swej ostatecznej, nieprzemijającej samowiedzy.

Gdy pozostał tylko proch stratowanych pobojowisk, gdy usta skuła śmierć, gdy dusze przygniotła niewola, a pomiędzy krajem a garstką naród reprezentujących rozpostarło się wygnanie, czym żyć? A przede wszystkim, na czym oprzeć wiarę w prawo do życia?

Żyć, bo żyje się jakoś, żyć z konieczności, z musu, ale przecież w sercu gra potrzeba życia, bohaterstwa, walki. Żyć można tylko żyjąc narodem, stoma pokoleniami poza sobą, nieskończonością rozwoju i przyszłości przed sobą.

Ale przecież stratowano, wyrównano ślad po tym wszystkim, co było.

Rozum nie ma się czego chwycić, na czym oprzeć swej dźwigni archimedesowej. Twórczość ducha na tym właśnie polega, że tworzyć trzeba tam, gdzie nie ma pod stopami oparcia. Z próżni wywieść wszystko.

Na istnieniu — na fakcie istnienia oprzeć się nie można. Narodu — nie ma! A ma być.

Ma być! Teraz naród ma poznać i stwierdzić prawo swe do bytu, ma z faktu stać się ideą i to przeobrażenie ma się dokonać w ludzkiej piersi jednego pokolenia. I to jest romantyzm polski.

Polska ma być!

Lecz czym jest Polska?

To, co ma być, musi być święte, musi mieć samo w sobie nieskończone prawo do bytu w czystości swojej, bo człowiek, gdy wiary szuka w czystości tylko, w świętość uwierzyć może. Zwątpić muszą ci nieszczęśni o Polsce, jeżeli nie odnajdą jej — szukając czystości własnej. Więc — by ocaleć, zrozumieć Polska musi, po co istniała. Historia jej ze ślepej twórczości, z rozpętania sił siebie nie rozumiejących, stać się ma objawieniem światła. Naród musi odrodzić się w Słowie. Dla Polski tak została postawiona kwestia, jak dla pojedynczych jednostek stawiana była. By ocaleć, musisz uwierzyć w siebie. Uwierzyć w siebie znaczy: w Bogu doskonałości Najwyższej się ugruntować, znaczy: w Bogu życie ukochać, znaczy: poznać się i odrodzić w Słowie, które jest Boga wieczną miłością ku sobie.

I na innej drodze do tego dochodzimy rezultatu.

Co pozostało wygnańcowi Mickiewiczowi?

Słowo, które pisał. Słowo, które mówił.

Ale co jest słowo? Dźwięk pusty, co przemija, jeżeli nie jest wyrazem i sumieniem prawdy.

Jakiej prawdy?

Prawda jest miejsce zjednoczenia ludzi.

W czymże mogły zjednoczyć się znękane, rozbite dusze polskie?

By móc żyć, by móc pisać, musiał Mickiewicz zrozumieć  — czym Polska żyła i dlaczego żyć ma, musiał zrozumieć Polskę jako Słowo i z tego Słowa czerpać całą moc.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III POSZCZEGÓLNE ZADANIA I DROGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV ROMANTYZM POLSKI I FILOZOFIA NIEMIECKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V TRAGEDIA I CHRYSTUS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI KOŚCIÓŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej