Stanisław Brzozowski

FRYDERYK NIETZSCHE

Konwersja: Nexto Digital Services

FRYDERYK NIETZSCHE

Stanisław Brzozowski

Franciszkowi Fiszerowi

Rozmawiano o filozofii, rozmawiano tak, jak mogą to dziś czynić tylko ci ludzie, którym nic prócz myśli nie pozostało. W jednym z południowych sanatoriów zgromadził przypadek grupkę ludzi młodych, z różnych stron świata pochodzących i mających wspólnym tylko wielkie zamiłowanie myśli abstrakcyjnej, w nieustannym sam na sam z chorobą i bliskością  śmierci wytworzone. Były to wszystko możliwości powstrzymane w rozwoju. Był tam i rzeźbiarz, któremu lekarze raz na zawsze zakazali mieć do czynienia z dłutem i marmurem lub wilgotną gliną; był i trybun ludowy, któremu chrypka nakazywała przeżywać swoje wielkie mowy wśród ciszy nocnych rozmyślań, i aktorka, którą gruźlica spędziła ze sceny. Bywała ona Ofelią i Joanną d'Arc, i Gretchen, nie schodząc z wystawionego na słońce leżaka. Był i po prostu młody człowiek, Niemiec o jasnych włosach i niebieskich rozmarzonych oczach, którego nakaz lekarski odrywał od rodziców i wysyłał w osamotnienie Afryki południowej. Gotował się on teraz do tej podróży właśnie. Był wreszcie Polak, członek narodu zawieszonego pomiędzy tym, czego już nie ma, a jutrem, które dopiero ma być. Dla nich wszystkich życie i jego formy istniało jako coś utraconego czy nie odzyskanego jeszcze, a więc jako coś, na co spogląda się z zewnątrz i jakby z góry, a że nie spodziewali się do niego wrócić, więc byli w myśli odważni i bezinteresowni.

Zresztą  świeciło południowe słońce i błyszczało morze, chciało się więc mieć myśl każdą tak jasną i wyraźną, jak jasno zarysowywały się przed oczyma wszelkie kształty.

Wydawało się rzeczą niemożliwą kłamać przed sobą z obawy, wstydu czy jakichkolwiek innych względów wobec tej przyrody, która zdała się być  „łaknącą widzenia", jak ją nazywa Plotyn.

Mówiono o filozofii: tym bowiem, którzy sami nie żyją  — nie pozostaje nic prócz zgłębiania życia.

Być może nawet, że tylko oni je zgłębiają. Artysta tworzy; rzeźbiarz bez rąk jest już po „tamtej stronie" wszystkich swych posągów. I, obejmując je wzrokiem, ma tę nie zmąconość, która mu pozwala— o ile nie jest roztkliwiającym się nad sobą dzieckiem — patrzeć oko w oko sztuce i zapytać: i cóż?

Tak patrzyli oni w oczy całej treści znanego im życia, a myśl chorych i skazanych na bezczynność, bywa lotna. To, co by trzeba przeżywać czynem całe lata, objąć można okiem myśli w ciągu jednej chwili.

A ileż takich chwil mieści milczenie nocy!

Rozmawiano o tym wszystkim i z wolna skupiała się myśl i rozmowa na tym, którego całe życie było namiętną sam na sam rozmową z ciszą i ze wszystkimi głosami bijącego serca.

Nad morzem wznosił się szczyt górski, nad którym rozpościerała się błękitna, słoneczna, południowa cisza. Gdyby zasiadł na nim olimpijski aeropag bogów, rządzących przez piękno, nie zdziwiłby się z obecnych nikt. Byłoby to jak gdyby eksperymentalne stwierdzenie hellenizmu.

Taka jedna chwila uczy więcej o Grecji niż dziesięć lat filologicznych studiów. Wywodził przecież Burckhardt mit z potrzeby natychmiastowej słonecznej jasności.

Co wiesz, co czujesz, masz widzieć. Sam dla siebie, jak byś był pierwszym i ostatnim okiem.

Lecz wczoraj i jutro: świat innych ludzi z inną wiedzą i z innym czuciem. Jakże poprzestać na tym, czego wczoraj jeszcze nie było - a jutro może nie będzie!

Ale słońce i morze mówiło: my i wy jesteśmy! I trzeba było siebie i myśl każdą widzieć, nie zwalając z barków swych troski o rozwikłanie zagadnień i wątpień na wygodnego wykonawcę wszystkich zaniedbań naszych - przyszłość. 

Rozmawiano więc nie tyle o tym, czym człowiek będzie, lecz czym jest, choć o tym nie wie.

Włoch, rzeźbiarz, na imię miał PAOLO, kończył swój odwieczny hymn na cześć rzeźby. Ona jedna, mówił, nie obiecuje nic więcej ponad to, czym jest, a więc uczy szczerości. Muzyka gdzieś porywa, niesie, przyrzeka, nęci, straszy, skarży się; malarstwo roztwiera nie kończące się perspektywy, przynajmniej zawsze może to uczynić. Poezja tym bardziej; dla tych sztuk wszystko, co jest przez nie dane, może się stać czym innym, a więc nieostatecznym, nie obowiązującym do końca. Jest w nich zawsze coś ponad obecność, a więc obecności właściwej nie ma. Tylko rzeźba mówi: jestem, czym jestem. Tu trzeba być i za każdą chwilę przyjmować pełną odpowiedzialność. Każda chwila, każdy moment musi być skończony. Każdemu chce się powiedzieć  „verweile doch, du bist so schön". Dopiero wtedy, gdy już mu nic żadna przyszłość ani odjąć, ani dodać nie może, istnieje on dla rzeźbiarza. Jest to jedyna sztuka ludzka: tamte inne mają w sobie coś nieobliczalnego, coś niezależnego od treści, którą dają: są dla kogoś, mają w sobie jakieś  „gdyby"... „Gdybym nie był tym, czym jestem" — jest ich duszą. Są romantyczne, są chrześcijańskie. Z ludzkiego punktu widzenia jestem garbaty, ale... I wnet tęsknota unosi w kraj, gdzie garb nie jest garbem, tworzy sobie Boga, dla którego nasza ułomność jest pięknem... Bóg to jest ktoś, co widzi nas ta kimi, jakimi byśmy być chcieli. Jest to oko, które czyni nas pięknymi. Dla rzeźby jednak nie istnieje inne. Zawiera się cała w słowie: jest. Wejść na ten szczyt i czuć, że się ma prawo na nim stać, bo się nie może wyobrazić nic innego, co by miało prawo tak stać w słońcu: oto rzeźba. Oznacza ona, że tylko j a, tylko człowiek, tylko oko ludzkie rozstrzyga o tym, co ma stać na szczycie. Nikt inny nie przyzna mi tego prawa, jeżeli nie przyznam go sobie ja. Jestem i muszę być sam dla siebie.

Aktorka, którą los jakby dla spotęgowania ironii obdarzył imieniem Duse: ELEONORA, zwyczajem swoim zapatrzona w słoneczną jasność nieba, snuła dalej te myśli. - Jeden jest tylko sprawdzian piękna: kiedy nie żal już zginąć, a raczej właśnie kiedy najbardziej żal, bo wtedy ma się już wszystko i nic sobie dodać nie można.  

W takiej chwili najbardziej, najpełniej można kochać siebie i kochać tylko to, czym się jest; więc gdy się ginie, nic się już nie traci. Największy żal zguby i konieczność zguby. Miłość pełna, która pędzi do otchłani i ciągnie w nią, aby się utwierdzić. Nie... aby czuć po prostu, że już dalej nic, a więc, że już jest wszystko; i ten jeden moment: „już" zawiera kres i jego radość, i straszliwy smutek; smutek, który zachwyt rodzi, zachwytem się pogłębia i znów rodzi go w sobie promienniejszym, i znów powstaje z promienności tej bardziej niezgłębiony — i to jest tragedia. Niczego już nie mogę pragnąć; więc ginę; ginę, a zatem miałem wszystko, miałem i tracę, a gdybym nie tracił, znaczyłoby, żem nie miał.

KAZIMIERZ

Polak, który wszystkie ścieżki dialektyki zmierzył, zanim zrozumiał, że próżnia jest bezgranicznym przestworzem twórczości własnej, ludzkiej, a nie odpływem sił, które znów wrócą, streścił ten w kopułę słoneczną ponad głowami wznoszący się dialog. Streścił i zamknął, pomniejszając go na razie. — Gdyby Nietzsche pisał swoje pierwsze dzieło po raz drugi, nazwałby je może: Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Skulptur, narodziny tragedii z ducha rzeźby.

GERHARDT

przymknął swoje smutne, dwudziestoletnie, roztęsknione oczy. Żal mu było muzyki, czuł, że jest w niej coś, jak gdyby odpowiedź stamtąd, gdzie się spada, gdy się już nie ma czego spodziewać ani czego żądać dla siebie.

KAZIMIERZ

Właśnie gdy się  żąda odpowiedzi, znaczy to, że się jej w sobie nie miało, że się nie było wszystkim. Muzyka to śpiew matki nad grobem kołyską dziecka, to wieczne pragnienie, by stać się dzieckiem, a więc czuć coś ponad sobą, muzyka, to Lorelei wabiąca, a więc znów to samo: Das Ewig-Weibliche zieht uns hinan. To miękkie ramiona, roztwierające się w tragicznej otchłani; to matczyne łzy, pocałunki, pieszczoty rzewne jak pożegnanie w ciemnościach, to pamięć, która pozostała i płacze; to przeszłość i przyszłość, wspominanie i tęsknota, żal i żądza, wszystko - tylko nie obecność, nie kres wiecznie trwający przez to, że utracony; a utracony, bo już całkowity; nie moment, który własnym pięknem wyrzucił siebie poza czas. Muzyka jest w czasie, jest i tu, i tam, i wszędzie; muzyka to nicość, która się nad sobą samą lituje. Oto niekonsekwencja Schopenhauera. Moja Lorelei - Lorelei-Nirwana. Eolowa harfa, która brzmi w nicości i nęci, i wabi: nie bądź, nie bądź sobą, nie bądź niczym, wspominaj, tęsknij, płacz. 

GERHARDT

Dlaczego nazywasz to niekonsekwencją? Jeżeli tak jest, jak mówisz, muzyka powinna była być drogą Schopenhauerowi; odciągała od chęci życia, od potwierdzenia życia, prowadziła do spokoju, jaki się rodzi z jego zaprzeczenia.

KAZIMIERZ

Więc może źle się wyraziłem, mówiąc: niekonsekwencja, powinienem był powiedzieć raczej: nierzetelność. Schopenhauer powinien był gardzić muzyką jako pociechą. Nicość, zaprzeczenie życia nie potrzebuje, aby po nim płakano. Nirwana nie powinna być uwodzicielką, która hipnotyzuje. To był romantyzm Schopenhauera — brak odwagi. Miał on dwie twarze: szyderczą i litościwą, zbuntowaną i rozmarzoną  — był zawsze wytężeniem przeciw czemuś lub litością nad czymś, nie był sam.

GERHARDT

A jednak o nim Nietzsche powiedział: nie był on nikomu poddany.

KAZIMIERZ

Tym był on dla Nietzschego, nie dla siebie. Schopenhauer pustkę, jaka powstawała przez zaprzeczenie świata poza człowiekiem, zapełnił szyderstwem lub litością. Nietzsche umiał pochylać się nad krawędzią. Dla Nietzschego Schopenhauer był mistrzem samotności, ale sam nie umiał być samotnym szczerze. Mówił: nieprawdą jest, że jest świat poza wami, który przez was wyrasta, nie ma nic; z gniewem zwracał się przeciwko Kantowi, Heglowi, kwestionował rzetelność zapłaty, obiecanej człowiekowi, a następnie roztkliwiał się i płakał, litował się. Był cały zawieszony pomiędzy „nie mogę w nic uwierzyć poza sobą" i „nie mogę  żyć sam"; był romantykiem bez wiary, elegistą materializmu. Miał trzeźwość nie pozwalającą mu łudzić się, ale brakło mu męstwa pozwalającego obejść się bez złudzenia: gdyby nie szyderstwo, nienawiść i litość  - nie mógłby żyć, potrzebował on innych, aby istnieć; jego filozofia była inwektywą, psalmem, nigdy samotną i pogodną mową myśli wystarczającej sobie.

Potrzebował on czuć się przenikliwszym, nie szczęśliwszym i śmielszym od innych; był człowiekiem nie umiejącym się z sobą rozstać myślowo; gdzie on się kończył, tam zaczynała się pustka i wieczny żal.

MAKSYMILIAN

Polityk, skazany na izolację, zainteresował się teraz rozmową. Słuchał on obojętnie rozpraw o muzyce i rzeźbie, teraz jednak ożywił się; widocznie wyczuł jakiś związek pomiędzy treścią rozmowy, a swymi upodobaniami, tym gorętszymi, że były stłumione. — Dziwi mnie, że ignorujecie prawdziwe, choć nieco zaniedbane przez oficjalnych historyków filozofii, związki i powinowactwa w rozwoju nowoczesnej myśli. To Feuerbach był myślicielem czyniącym zadość tym wymaganiom, jakie stawia Kazimierz Schopenhauerowi. Pamiętacie może, jak pozytywnym umiał on uczynić odczucie utraty wiary w nieśmiertelność. Pisał prawdziwe hymny na cześć  śmiertelności człowieka. Życie stało się dla niego prawdziwym życiem, prawdziwą rzeczywistością, odkąd przestało być tylko drogą prowadzącą w coś, co jest poza nim. Cała przyroda stała się piękniejszą, słoneczniejszą, bogatszą w jego oczach. Zarazem zaś zrozumiał on, że w tej chwili zaczyna się  świadomie samowładza człowieka, od tej chwili człowiek czuje, że jest sam tylko za swoje losy odpowiedzialny, że będzie tym, czym się sam uczyni, musi więc świadomie i celowo rządzić sam sobą. Nie dość było to zrozumieć. Jest to rodzaj poznania zyskujący stwierdzenie dopiero przez urzeczywistnienie czynne. Pomiędzy tymi, którzy od razu stali się  „feuerbachowcami", był także twórca praktycznej, czynnej metody urzeczywistnienia tej samowładzy, ten, który zrozumiał, że wyzwolenie człowieka może być dziełem tylko społecznej organizacji, a więc dziełem celowej pracy i walki grup społecznych. Karol Marks uczynił filozofię  życiem, wyprowadził z niej ostateczny wniosek, uczynił rzeczywistością kantowskie pojęcie samowładzy praktycznego rozumu. Całe pokolenia ludzkie żyją już tą filozofią. Socjaliści polscy w jej imieniu, nie opierając się na niczym innym prócz rozumu, przekonania o samowładnych, nieograniczonych prawach człowieka, wypowiedzieli walkę przemocy obcych i spodleniu swoich i nie tylko zrzekli się wiary w opatrzność, lecz ośmielili się stać się opatrznością swojego ludu, opatrznością nie zdającą przed żadną mocą pozaludzką rachuby i od żądnej mocy pozaludzkiej nie oczekującą nagrody.  

KAZIMIERZ

Sądzę, że teraz ty nazbyt upraszczasz sprawę. Stosunki są bardziej złożone. Myślę, że można uznać niemal za zasadę ogólną, że ukazanie się wybitnego myśliciela, nie kontynuującego rozpoczętej pracy filozofów dotychczasowych, lecz przeciwstawiającego się im, wskazuje na to, że przez tych filozofów pewne zagadnienia zostały zaniedbane. Stosuje się to do Schopenhauera, stosuje się jeszcze bardziej do Nietzchego.

MAKSYMILIAN

W tak ogólnej formie wyrażone twierdzenie nie mówi nic.

KAZIMIERZ

Zgadzam się na to i chętnie dam bliższe wyjaśnienia. Przede wszystkim zwróć uwagę na pewien paradoks. Feuerbach i Marks z jednej strony reprezentują materializm, Schopenhauer z drugiej idealizm; nieprawdaż? Tak się przynajmniej przedstawia to na pierwszy rzut oka. Tymczasem rzecz dziwna — materialiści to propagują czyn, tworzą filozofię niezmordowanej działalności i pracy, idealista tymczasem głosi zrzeczenie się czynu, zaprzeczenie życia. Wynik niezmiernie ciekawy: w imię niesamodzielności człowieka mówi się o jego wyzwoleniu, z drugiej zaś strony zaprzecza się samodzielnemu znaczeniu świata zewnętrznego, stwierdza się, że jądro natury tkwi „w sercu człowieka", jedynie po to, aby na tej podstawie oprzeć filozofię i etykę samounicestwienia.

MAKSYMILIAN

Zestawienia są ciekawe, cóż z nich jednak wyprowadzasz?

KAZIMIERZ

Prowadzą one do zrozumienia tej gmatwaniny filozoficznej, jaka powstaje w myśli nowoczesnej wskutek niezrozumienia właściwych podstawowych założeń, do których krytyczna myśl prowadzi w sposób nieunikniony i nieubłagany.

MAKSYMILIAN

Znowu „zurück zum Kant". 

KAZIMIERZ

Bynajmniej, nie potrzebujemy wracać do nikogo, wystarczy myśleć za siebie. Tylko myśleć konsekwentnie i nie cofać się przed wynikami logicznymi. Zgodzisz się, że wszelkie pojęcie o świecie — wszystko jedno, jaką formę przybiera, czy teologiczno metafizyczną, czy też materialistyczną lub dynamiczno matematyczną  — może być zawsze tylko zsumowaniem wyników dotychczasowych doświadczeń ludzkości, doświadczeń wszelkiego rodzaju, zarówno dotyczących przyrody, jak i ludzkości samej i jej życia. Słowem, że wszelkie pojęcie o świecie może być tylko wynikiem dokonanej pracy ludzkości, streszczeniem tego, co ludzkość dotychczas zdobyła. Czy chcesz, abym ci dowodził szczegółowo zasady, że „nic nie ma w myśli, czego nie było w zmysłach" i że nic nie ma w zmysłach, czego nie było w dziejach, co by nie było uwarunkowane przez zakres stosunków czynnych istoty żywej do świata?

MAKSYMILIAN

Nie. Znam mniej więcej tę argumentację.

KAZIMIERZ

Pięknie. Otóż jeżeli tak, to czy jest możliwą rzeczą wysnuć zasady dalszego rozszerzenia działalności ludzkiej, czy jest możliwą rzeczą zrozumieć twórczość, jej istotę na podstawie jakiegokolwiek pojęcia o świecie?

MAKSYMILIAN

Już zapominasz, że te pojęcia, o ile mają jakąkolwiek wartość, nie mogą być, ot tak sobie, dowolnymi urojeniami, lecz że wyrosły one, jak się sam wyrażasz, z czynnych stosunków danej żywej istoty, że więc działalność nie oparta na takich pojęciach będzie całkowicie zawieszona w powietrzu, nie będzie w ogóle żadną działalnością, lecz marzeniem, snem o potędze - rojeniem ściętej głowy.

KAZIMIERZ

Cieszysz się przedwcześnie. Myślmy konsekwentnie. Dane pojęcie o świecie jest wynikiem dotychczas zdobytych, osiągniętych stosunków czynnych żywej istoty: mogą to być stosunki już urzeczywistnione, zrealizowane, lub też takie, które istnieją w formie niezupełnej, jako myśl. Mniejsza o to: w każdym razie, pojęcie o świecie obejmuje tylko to, co dotychczasowa twórczość osiągnęła chociażby w formie myśli tylko. Z tego wynika, że z wszelkiego pojęcia o świecie można wysnuć tylko to, co przez twórczość już jest w pewnej mierze, chociażby tylko jako myśl, osiągnięte; można wysnuć tylko realizację twórczości już istniejącej, znanej, nigdy zaś twórczość samą.

Ponieważ pomiędzy pojęciem o świecie, tj. twórczością znaną jako myśl, a rzeczywistością życia istnieje zawsze olbrzymi przedział na niekorzyść tej ostatniej — więc już z samego pojęcia o świecie, istniejącego w głowach najbardziej rozwiniętych, można zawsze wy snuć dużo konsekwencji praktycznych, polegających na realizowaniu twórczości znanej, pomyślanej. Szczególnie zaś stosuje się to do naszej doby i do materializmu. Dzięki aż nazbyt dobrze ci znanemu biegowi historycznego rozwoju ludzkości, myśl ludzka rozwijała się w warstwach oderwanych od pracy, a więc realne zdobycze ludzkie dzięki temu pojęciu o świecie u warstw „myślących" były nieskończenie węższe i ciaśniejsze od tego zasobu doświadczenia i czynnej władzy nad przyrodą, jakim ludzkość rozporządzała. Zasób ten rozstrzygał. o najważniejszych sprawach i zadowoleniu najistotniejszych potrzeb ludzkości. Myśl humanistycznych filozofów traktowała tę dziedzinę wiedzy z góry. Była to wiedza o przyrodzie, o materii. Lecz cóż to jest materia? Jest to zbiorowość poznanych i opanowanych przez człowieka stosunków czynnych do świata zewnętrznego, jest to suma i wynik jego potęgi w świecie, jego władzy nad nim. Wie człowiek o materii zawsze więcej lub mniej, zależnie od tego, czy więcej lub mniej może w świecie poza sobą dokonać. Filozofia humanistyczna, opierając się na pojęciach o świecie oddartych od pracy, mówiąc o ludzkości i jej samodzielności wobec świata, mówiła o darmozjadztwie kleru, feudałów, ich dworaków, a w ich liczbie literatów oraz filozofów. Realna niezależność człowieka uwarunkowana była przez rozwój pracy, przez jej wyniki, teoretycznie zsumowane i streszczone w pojęciu o materii i prawach, jakim jest ona podległa. Gdy teraz myśl materialistów wyprowadza z tych pojęć zasady działania ludzkiego, to łudzi się, jeśli przypuszcza, że jest w swych wywodach głosicielką nakazów jakiejś pozaludzkiej przyrody; materializm wyprowadza tylko konsekwencje z zaniedbanych przez świadomość ludzką, przede wszystkim przez myśl filozoficzną, sfer działania ludzkiego. Mówiąc o materii, człowiek uświadamia sobie tylko to, czym jest, co stworzył, co zdziałał: mówi więc tylko o sobie. Materializm nowoczesny od początku był i być nie przestał buntem pracy przeciw feudalizmowi w myśleniu. Rozumiem jego powstanie i konieczność. Pomimo to jednak, a raczej właśnie dlatego nie mogę uznać w nim światopoglądu ludzkości wyzwolonej. Wyzwala się tu dopiero dokonane już, a uciemiężone przez przestarzałe formy - dzieło ludzkości, nie ona sama, nie jej twórczość. 

MAKSYMILIAN

Twórczość?! Wybacz, że zadam ci pytanie, być może naiwne, ale nie jestem zawodowym filozofem. Doznaję wrażenia, że pojmujesz tę twórczość jako jakiś absolutny początek, jako powstawanie czegoś bezwzględnie nowego, czegoś, co nie da się wyprowadzić z żadnego pojęcia — więc jest jakby poza przyczynowe.

KAZIMIERZ

Nie „jakby", lecz istotnie to, co ma przyczynę, nie jest już twórczością. Przyczynę! Zrozumiej, co to znaczy z punktu widzenia krytycznej teorii poznania. Mieć przyczynę znaczy to: w ten lub inny sposób być zaliczonym do jakiejś kategorii rzeczy znanych, a więc już stworzonych. Twórczość, gdy już przestaje być twórczością, a staje się dziełem dokonanym choćby w myśli tylko, wchodzi w systemat zjawisk powiązanych przez związek przyczynowości, systemat obejmujący cały świat stosunków już osiągniętych, prac już dokonanych lub pomyślanych. Ale w istocie ona to, twórczość, która wydźwignęła to wszystko, dźwiga także to wszystko, jest poza tym wszystkim, ona -  źródło wszelkiej prawdy, dobra, piękna, rzeczywistości, a sama poza dobrem, poza prawdą, poza rzeczywistością.

Koniec wersji demonstracyjnej.