Jadwiga Papi

GABRYELA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

GABRYELA

powieść dla dorastającej młodzieży

Papi Jadwiga

I.

U STRYJENKI.

Dwór państwa Feliksów Żmichowskich w Rzeczycy, na Podlasiu, otaczał sad rozległy; wokół sadu biegł płot chróściany; w płocie tym była furtka, zbita z desek.

Dzień chylił się ku spoczynkowi. Czerwcowe słońce wielkie, okrągłe, niby olbrzymia kula ognista, staczało się zwolna za zieloną łąkę, za szumiące zbożem złocistem pola, rozciągające się obszerną równiną naprzeciw dworu.

Tą furtką wybiegły na łąkę dwie dziewczynki: jedna sześcioletnia — panienka ze dworu, w sukience perkalikowej, jasnej, w trzewikach popielatych prunelowych, w białych pończochach i białym kapeluszu; druga — córka kmiecia ze wsi, sierota, wzięta do posługi do dworu, w wełniaku ciemnym, w grubej koszuli, bosa, z warkoczami od słońca wypłowiałymi, które cienką koroną otaczały jej głowę.

Wybiegły, przystanęły, potem ujęły się za ręce i poczuły iść szybkim krokiem w stronę, gdzie poza drogą, której dotykała łąka, widać było czarny, milczący i posępny bór.

— Czyś ty prawdę mówiła, Kasiu? czy ty mnie nie zwodzisz? — odezwała się naraz panienka ze dworu, podniósłszy na towarzyszkę duże oczy, koloru morza, o źrenicach szerokich.

— Prawdę powiedziałam, Narcyzko, prawdą najświętszą — odpowiedziała z siłą Kasia — toć babka opowiadała mi o tej złej Niemkini, a co mówi nasza stara babka, to wszystko prawda. Ho-ho, o czem ona nie wie, czego nie słyszała...

— I ta przepaść jest jeszcze w naszym lesie?

— A gdzieżby się podziała?

— I ten czarny ptak kracze tam zawsze?

— Usłyszy go Narcyzka niedługo.

— Jakże jam ciekawa!

To powiedziawszy, dziewczynka przyśpieszyła kroku. I szła znowu jakiś czas w milczeniu, by niebawem zadać to samo pytanie, a Kasia zawsze, cierpliwie to samo odpowiadała.

Nareszcie dotarły do lasu; rzadki był zrazu; zaraz na początku wznosiło się w nim wzgórze, chwastami porosłe i dzikimi krzewami; tu i owdzie kwiatek przeglądał i wabił do siebie dzieci; Kasia na to wzgórze wprowadziła panienkę.

— Ot i przepaść, niech Narcyzka się nachyli, by kości obaczyć, rzekła, palcem w dół wskazując.

Maleńka posłuchała jej rady: wymowne oczy dziecka rozszerzyły się wyrazem przerażenia.

— Widzę — szepnęła głosem wzruszonym — bieleją na spodzie, więc to kości sierotek?

— A nie co innego — odparta z przekonaniem Kasia.

Dziewczynka cofnęła się po chwili, poważnem spojrzeniem obiegła okolicę wzgórza, na którem stała; u stóp jej była przepaść wyrwista, gąszczą leśną otoczona; miejscowość ta miała charakter groźny; łatwo było tutaj uwierzyć w najprzerażliwszą opowieść.

— Powtórz mi tę baśń — odezwaia się proszącym tonem.

— To nie baśń, to prawda — odparła z urazą Kasia.

I poczęła opowiadać z przejęciem.

— Kiedy Prusaki zabrali naszą Warszawę, a było to pono w 1795 roku, to niejeden Niemiec, chciwy na chleb i grosz, rzucił swoją ziemię, a do nas się przeniósł.

Tu pod tym lasem miał wtedy chatę i gruntu kawał Jakób Maniak, którego bieda dręczyła, a miał aż czworo dzieci i chorowitą żonę. Pewnego dnia zakołatało niego Prusak, Fryderyk Man — tak się nazywa! — i powiedział:

"Odprzedaj mi połowę swej ziemi, a bieda ucieknie od ciebie, zapłacę dobrze."

Dał się skusić Jakób: sprzedał połowę ojcowizny; Niemiec chatę zbudował i szkodził ustawicznie sąsiadowi; gryzła się Jakóbowa, aż w końcu umarła.

Niemiec miał piękną córkę, Dorotę, zdrową, pracowitą i porządną, ale złą okrutnie; dla Jakóba była ona zawsze jednak słodka: wstępowała często do jego chaty, by osierocone dzieci umyć i uczesać; Jakób wdzięczny był jej bardzo; pewnego ranka rzekł do niej:

"Co masz trudzić się z obcymi, zostań moją żoną, a matką dzieci cię nazwą."

Dorota się zgodziła i Niemiec ślub córce wyprawił; sam niedługo umarł, sprzedana ziemia wróciła pod rządy Jakóba, ucieszył się; lecz sieroty nie cieszyły, bo Dorota nie matką im była, ale macochą.

Dzieci, jak dzieci, to swawoliły głośno, to płakały, albo psociły, to jeść wołały; trzeba było zrywać się dla nich o świcie i napracować nieraz aż do późnej nocki. Najstarsza córuchna cztery latka miała dopiero, najmłodsze jeszcze nie chodziło; sprzykrzyły się sieroty Niemkini, i to prędko...

Było to coś w pół roku po ślubie. Jakób spał, jak kamień, po pracy; noc była czarna, nów panował, tylko gwiazdy mrugały na niebie; blady księżyc, który mroki rozwidnia, nie towarzyszył im; jednoroczny Jaś czegoś się skarżył ustawicznie; może czuł śmierć, po sobie krążącą, kwilił więc ze strachu. Dorotę okrutna pasya zdjąła, bo spać nie mogła.

"Oj, uciszę ja cię, uciszę na wieki" — mruknęła naraz.

I wstała cicho, podeszła do koszyka, w którym niemowlę sypiało, na ręce je wzięła, otuliła je chustą i wyszła z izby cichaczem; do lasu pobiegła, nikogo nie spotkała — mieszkała tak blizko — ku przepaści się zwróciła i kwilącego Jaśka wrzuciła do niej; jęk głuchy się rozległ, potem cisza nastała. Umilkło biedactwo, bo matuś rodzona przybiegła do niego, zabrała duszyczkę synaczka i przed tronem Boga złożyła.

— A skądże te kostki w przepaści? — zapytała Narcyzka.

— Toć dusza nie ma ani ciała, ani kości — odparła z powagą Kasia — toć i w katechizmie tak stoi napisane, więc ciało i kości zostały w pieczarze: ciało w proch się zamieniło, zmieszało z ziemią, a potem niezabudką i konwalijką zakwitło, kostki do dziś bieleją.

— A cóż Jakób? — badała dalej Narcyzka.

— Mężowi powiedziała Dorota, że ktoś skradł z chaty niemowlę, gdy ona poszła doić krówkę. Jakób lamentował, bo chłopca okrutnie kochał; poszedł do wróżki jednej, ta powiedziała mu, ze cygany były we wsi i skradły chłopaczka; kazał ich ścigać, nie znaleźli żadnego; poszedł do drugiej: powiedziała mu, że dusza matki zabrała niemowlę ze sobą, by z czyśćca do nieba ją powiodło, otarł więc łzy i poweselał.

Coś w rok potem znikło dwoje dzieci z chaty Jakóba: bliźniaczki, chłopiec i dziewczyna — ciągnęła dalej Kasia — teraz Jakób skrzyczał Dorotę, że nie pilnuje, bo nie miłuje; że truje chyba i grzebie w tajemnicy, by się pozbyć trudu.

Dorota w płacz.

"Tak mi płacisz za nocki niedospane, spracowane ręce" — rzekła.

Zawstydził się Jakób i przestał żonę oczerniać; ludzie mu powiedzieli, że cygany przez wieś przechodzili, że we wsi sąsiedniej skradli dwoje, to pewno i jego skradli; uwierzy).

— A czy skradli cygany te dwoje? — zapytała Narcyzka.

— Oj nie, panieneczko — odparła Kasia — ludzie bajali, jak bają często... Zła macocha sierotki zawiodła do lasu i w przepaść cisnęła, by nie objadały jej synaczka, bo niebo jej dało własnego. I tych duszyczki zabrała matuś zaraz do nieba, a Bóg je w aniołków przeistoczył i pięknie przystroił. Raz tylko jęknęły i ucichły na zawsze, bo im dobrze u Boga, ale Dorota odtąd spokój utraciła, bo, gdy z górki schodziła, usłyszała straszny chichot i zdało się jej, że to szatany się śmiały, więc dreszcz ją przeszedł, a chichot ten zawsze powtarzał się potem w chacie, jak tylko Jakóba w domu nic było; więc coraz większy niepokój przejmował Dorotę i coraz smętniejsza była jej twarz i coraz częściej złościła się to na męża, to na pasierbicę, a czasami i na własnego syneczka.

Pewnego razu, a był to wieczór, Jakób z kosą pracował jeszcze na własnej łące, Baśka, najstarsza jego córuchna, kołysała brata przyrodniego Na burzę się miało, więc parno było; dziewczynę zdjęła senność, przechyliła nadto kołyskę i dzieciak wypadł na ziemię z krzykiem. Dorota prała w kuchni jego sukienkę na niedzielę, usłyszała krzyk.

"Darmozjadzie ty jeden!" — wrzasnęła, ujrzawszy, co się stało — "tak to pilnujesz mi syna".

I pięść w górę podniosła, pięść niemiecką, ciężką, jak miot, i spuściła na głowę przestraszonej Basi.

Dziewczyna nie krzyknęła, nie podniosła rąk, by się bronić, skuliła się i raz padł na samo ciemię, Basia tylko zachwiała się i padła na ziemię. Dorota uciszyła syna, włożyła go do kołyski, potem zwróciła się dopiero do pasierbicy.

"Wstawaj, próżniaku" — rzekła, kopiąc ją.

Ale Basia się nie ruszyła.

Złą macochę zdjął strach, pochyliła się do jej piersi, ucho przyłożyła, serce milczało w piersiach dziewczyny.

"Nie żyje!" — krzyknęła.

Porwała ją z ziemi, uciekła z nią do lasu i do przepaści rzuciła.

"Ot i wszystkich się pozbyłam" — rzekła, schodząc ze wzgórza.

Wtem zerwał się wicher z wyciem, chichotem, zatrząsł sosnami boru, począł szarpać suknie na

Dorocie, nareszcie uniósł ją wysoko ponad szczyty sosen, ponad wyrwistą przepaść, pod chmury.

Z chmur wybiegły czarne szatany z radosnem wołaniem:

"Tyś już nasza, nasza, nasza! czarnym ptakiem cię uczynimy i służyć nam będziesz, dopóki cię kto nie zabije."

W tej samej chwili dał się słyszeć łopot skrzydeł, czarny ptak zleciał z poblizkiej sosny z głośnem krakaniem i siadł nad przepaścią; była to najpospolitsza wrona, lecz Narcyzce się zdało, że inna od wszystkich i z widocznem przerażeniem na nią patrzała.

— Nie zastawszy żony w domu i córki, Jakób poszedł do lasu i począł je nawoływać, bo syn kwilił znowu — ciągnęła dalej Kasia — hukając, doszedł aż do wzgórza, tani na sośnie zobaczył trupa żony wiszącego i usłyszał krakanie czarnego ptaka, czyli duszy potępionej Doroty.

Nad przepaścią krążył teraz biały gołąb i gruchał żałośnie.

— Chodźmy stąd, tutaj tak smutno — szepnęła Narcyzka.

— Czy ciekawa powieść? — spytała Kasia, kierując się ku dolinie.

— Bardzo, powtórzysz mi ją jeszcze kiedy — tonem proźby odpowiedziała Narcyzka.

Poczęły się spuszczać ze wzgórza; naraz usłyszały szelest.

— Ktoś idzie — szepnęły obie.

Las mrok zalegał, trudno było dojrzeć kto; dziewczynki przystanęły i wytężyły wzrok; po chwili Narcyzka zawołała radośnie:

— Stryjek!

Z pomiędzy pni sosen wysunęła się postać męska, silna, typ szlachcica polskiego, o twarzy pełnej, ogorzałej; miał on na sobie czamarę, buty grube po kolana, rogatywkę na głowie.

— A ty co robisz tutaj? — spytał, patrząc z łagodnym uśmiechem na biegnącą ku niemu bratankę.

— Przyszłam tutaj z Kasią, by zobaczyć przepaść sierotek — odparła dziewczynka.

— I nie bałaś się? toć straszne rzeczy opowiadają o tej przepaści.

— Ja się niczego nie boję. Pan Feliks Żmichowski z niedowierzaniem poruszył głową.

— Niczego? — powtórzył.

— Mnie maleńką matka pobłogosławiła, powiedziała: "Boże, chroń to dziecko od złego" — rzekła Narcyzka głosem lekko wzruszonym.

Stryj spojrzał na nią z rozrzewnieniem.

— Tak, tak — potwierdził — pamiętam ten dzień: kazała nam przynieść ciebie do łóżka: miałaś wówczas zaledwie trzy dni...

— Więc się niczego nie boisz? — zapytał znowu — nie zdaje mi się, żeby tak było.

A weszli już na łąkę; Kasia szła za nimi i słuchała rozmowy.

— Niczego — odparła stanowczo dziewczynka.

— Więc wyobraź sobie laką chwilę: stoimy pod lasem obozem, jest noc ciemna, czarna, ale gwiaździsta, śpią wszyscy! wtem wpada do obozu jeden z żołnierzy, na zwiady wysłany, i krzyczy.

"Nieprzyjaciel się zbliża, dziesięć razy jest liczniejszy od nas".

Wódz się zrywa z pościeli.

"Dzieci, na koń!" — woła.

Formuje się hufiec, z dwu oddziałów złożony, jedni mają szable, drudzy kosy; jednymi dowodzi wódz w czamarze i konfederatce, drugimi w siermiędze i czapce baraniej... Pędzimy naprzeciw nieprzyjaciela; wiemy, że każdy z nas będzie musiał dziesięciu odeprzeć, nie wahamy się wszakże, i wróg się zjawia.

— I pokonaliście go — konay za stryja Narcyzka.

— Tom musiał już opowiadać Ci tę przygodę Racławicką — przerywa jej stryj — no, a ty nie bałabyś się, nie uciekłabyś z pola bitwy.

— Jakże uciecbym mogła, gdybym służyła pod Tadeuszem Kościuszką — odparła Narcyzka.

— Opowiem ci inną chwilę, w której walczyłem także, lecz już nie pod panem Tadeuszem.

To powiedziawszy, pan Feliks chrząknął głośno i począł znowu opowiadać:

— Dotarliśmy do Moskwy. Napoleon postanowił zdobyć starą stolicę; mrozy, śniegi, głód nie odstraszyły go, nie zatrzymały perswazye i złe wróżby wodzów; dotarł tam, gdzie chciał, wszedł do Moskwy; po długim, pełnym trudu pochodzie spoczął wygodnie w pałacu w Kremlinie; wojsko rozbiło namioty na błoniach, pod miastem, wśród zasp śnieżnych.

Cisza zaległa, śpią wszyscy twardo, wtem rozlega się wołanie czat:

"Gore! gore!"

Ten i ów się budzi, wybiega z namiotu na pole lub z domu na ulicę; spoglądają w górę: łuna świeci na niebie, a łuna ta wokół miasto otacza...

Ktoś miasto podpalił, kto? nie było wiadome zrazu nikomu; to tylko widzieliśmy, iż pożar szerzy się ze wszystkich stron, że otacza nas morze ogniste, które zdaje sit; nas chcieć pochłonąć.

Napoleon wydał rozkaz, by zgasić pożar; pobiegliśmy wszyscy, lecz próżne były naszę usiłowania, gdy w jednem miejscu przytłumiliśmy płomienie, w innem wybuchały z większą jeszcze siłą, w końcu rozległy się wołania:

"Kremlin się pali!"

Pędzę do cesarza, opowiadam mu wszystko; zrozumiał wreszcie, że nieprzyjaciel, nie czując się na siłach obronić stolicę, użył pono podstępu i płomieniami postanowił wypłoszyć ze swego gniazda nieproszonego gościa.

Z takim wrogiem walczyć nie mógł Napoleon, opuścił więc miasto, późno jednak trochę: już ulice płonęły; gorejące belki groziły, że spadną nam na głowy; płomienie, które pięły się po ścianach domów, zwracały ku nam ogniste swoje paszcze, jakby pochłonąć nas chciały; parzył nas gorący oddech tych potworów; dym dusił nas; niejednokrotnie doznawałem zawrotu głowy; lecz ból piekący, jaki sprawiały żarzące węgle, po których stąpaliśmy, przyprowadzał do przytomności. 3 bez popłochu wydobyliśmy się z Moskwy... A ty potrafiłabyś nie wybiegać naprzód, nic krzyczeć ze strachu, nie wpadać w płomienie nieprzytomna, jak głupia ćma?

Dziewczynka podniosła główkę.

— Potrafiłabym — odparła. — Nie bałabym się nic a nic, toć prowadzi! was Napoleon Bonaparte... Ja kocham stryja, pana Tadeusza Kościuszkę i generała Bonaparte; albożeś nie nauczył mnie ich kochać?

Pan Feliks pochylił się ku niej z pocałunkiem.

— A gdy kogo kochamy, to mu wierzymy, wszak prawda? — rzekł.

— Tak — odparła uroczyście dziewczynka.

— Oj ty, gorąca główko — rzekł pan Żmichowski, gładząc jej włosy.

— Wcale nie gorąca — odpowiedziała, dotykając czoła.

— Ale gorące są twoje myśli; od tych myśli rozgorzało serduszko twoje i umiesz kochać szczerze, prawdziwie, ogniście.

— To mateńka moja włożyła mi te myśli gorące do głowy, bym szczęśliwa była; stryjenka mówi, że, kto może kochać wiele i gorąco, ten jest bogaty i szczęśliwy. Matki czuwają nad sierotami, i moja czuwa nademną, nauczyła mię kochać Boga, ojczyznę, rodzinę, dobrych i wielkich ludzi... Mateńka moja wszędzie chodzi za mną, by mi się co złego nie stało, i teraz pewno jest przy mnie i czuwa, żeby z lasu wilk nie wypadł albo zbój z nożem.

Dotarli właśnie do furtki. Narcyza pierwsza wbiegła do sadu; na ganku bielonego dworku powitała ją stryjenka.

— A gdzieżeś to panna tak długo bałamuciła? — zapytała łagodnie.

— Z lasu wracamy — odparł stryj, który wysunął się zaraz za dziewczynką z krzewów bzu dzikiego — toczyliśmy bardzo poważną rozmowę.

— To łajać nie będę; chodźcież zaraz na wieczerzę, bo już późno — odparła pani Żmichowska — kwaśne mleko i kartofle czekać nie lubią. Prócz posiłku dla ciała mam też coś i dla duszy: listy z Mężenina: do Narcyzy od Kornelki, która bawi tam obecnie, do nas obojga od pana brata, otworzyłam więc.

— Od ojca! — wykrzyknęła dziewczynka, podnosząc ożywione spojrzenie na stryjenkę.

— Cóż pisze brat? — pytał pan Feliks.

— Zapowiada nam swoje odwiedziny — odparła pani Żmichowska — sądzę, iż powitamy ich jutro.

Narcyzka klasnęła w dłonie.

— Zobaczę ojca, pochylę się do jego kolan, uścisną siostrunię, o, jakżem szczęśliwa! — zaśpiewała.

— I Januszka także — dodała stryjenka.

Radość odebrała apetyt dziewczynce, a potem i sen; nic nie jadła przy wieczerzy, w nocy budziła się co chwila.

Nazajutrz zerwała się o piątej rano z łóżka, ubrała pośpiesznie i, pobiegłszy do stryjenki, która codzień o czwartej wstawała, prosić ją poczęła, by pozwoliła jej iść naprzeciw ojca z Kasią,

Znalazła panią Żmichowską w oborze, która podała jej kubek ciepłego, pieniącego się jeszcze mleka i powiedziała:

— Wypij co do kropli, to pozwolę. Dziewczynka z ochotą spełniła jej życzenie a potem razem z Kasią zwróciła się ku gościńcowi, pod lasem ciągnącemu.

— Mam prośbę do twojej siostry, Petroneli — odezwała się naraz do towarzyszki — mój brat Janusz lubi bajki, przyjdę dziś do was po wieczerzy do izby czeladniej, niech Petronelka przypomni sobie którą z najciekawszych baśni.

— Dobrze, panienko — odparta Kasia. Dotarły niebawem do lasu. siadły na stogu i wzrok ku gościńcowi zwróciły.

— Dobrze mi u niej, ale tęskno za  wami — odparła dziewczynka.

W oczach pana Żmichowskiego Izy zaświeciły, jedna spadła na główkę dziewczynki.

— Sierotka — szepnął.

Lecz natychmiast zapanował nad wzruszeniem.

— Nie bądź niewdzięczną — odezwał się surowo — obetrzyj łzy, a gdy przed dwór zajedziemy, podziękuj stryjence; na jej zaproszenie przyjechałem.

Narcyza otarła oczy,

— Złota, święta stryjenka — rzekła - ja ją bardzo kocham... i stryjka Feliksa także.

Teraz Komelka upomniała się o swoje prawa, posadziła Narcyzkę obok siebie.

— Czy wiesz, siostrzyczko, że może będziemy mieszkały razem — rzekła, obejmując ją ramieniem.

— Więc ty na dłużej przyjeżdżasz do Rzeczycy? — spytała Narcyza, patrząc z rozradowaniem na nią.

— Ty mieszkać może będziesz w Warszawie, razem ze mną u wojenki Józefowej — odpowiedziała Kornelka, pytająco na ojca podnosząc spojrzenie.

— Masz już lat sześć, duża z siebie dziewczyna, pora zacząć się uczyć poważnie — dodał pan Żmichowski.

— Wujenka przenosi się do Warszawy dla nauki chłopców — odezwała się znowu Kornelka — będę uczyła ciebie i Marylkę, abym nie była ciężarem; za to wujenka obiecała, że będę brała jej kosztem lekcye polskiego i fraucuskiego, muzyki i tańca od najpierwszych nauczycieli warszawskich.

— Cóż ty już umiesz? — zapytał naraz pan Żmichowski młodszą córkę.

Narcyza zarumieniła się zrazu, lecz zaraz potem odpowiedziała:

— Umiem czytać i pisać, znam cały Stary Testament i całą historyę Polski.

— Opowiedz mi, co chcesz, z historyi polskiej — rzekł pan Żmichowski.

Narcyzka z wielkiem ożywieniem opowiedziała dzieje życia królowej Jadwigi.

— Dobrze, bardzo dobrze — pochwalił ją kilkakrotnie ojciec — jak widzę, pamięci ci i wymowy Bóg nie odmówił; to cenne dary, dużo można z tą pomocą zrobić w życiu; powiedz mi, czem chciałabyś być z czasem, co robić dla ludzi, dla ziemi swojej.

— Pisać piękne wiersze i powieści — odparła dziewczynka.

— Ho! ho! wysoko sięgasz, to niebezpieczne często — odparł pan Żmichowski — by być poetką, trzeba otrzymać od Boga dar kosztowny, który talentem się zowie.

Kolasa zatrzymała się właśnie, z ganku dobiegły wołania:

— Witamy! witamy!

I pani Żmichowska schodzić poczęła ze wschodów z wyciągniętemi do gości ramionami; rozległy się głośne pocałunki, poczem z gwarem wesołym weszli wszyscy do sieni, tam zostawili płaszcze podróżne oraz kapelusze i przeszli do jadalni, gdzie gościnna gospodyni przygotowała śniadanie dla podróżnych.

Głodni byli, z ochotą więc zabrali się do wędliny, wybornie przyrządzonej, do świeżo upieczonych bułek, masła i sera oraz mleka. Jedząc, gawędzili wszakże.

Pan Feliks opowiadał, jak świetne są urodzaje w tym roku, brat udzielił mu wiadomości o stolicy, z której powracał właśnie: bawił tam dla kuracyi parę tygodni.

Narcyza słuchała obu w milczeniu, poważnie naraz odezwała się:

— W Warszawie kiedyś rządzili Prusacy, to Są bardzo źli ludzie.

Uśmiechnął się do niej stryj.

— Jak widzę, waćpanna zaczyna się zajmować polityką — rzekł.

I potoczyła się rozmowa o sprawach krajowych.

— Pan komisarz Nowosilcow coraz despotyczniej rządzi u nas — rzekł pan Żmichowski. — W. książe ulega jego podszeptom, Zajączek nie śmie oporu stawiać.

— Pewno aresztowań nie brak? — odparł pan Feliks.

Pan Żmichowski tylko głową wstrząsnął.

— Słyszeliście o Związku patryotyczno-narodowym? — zapytał.

— Niedokładnie — otrzymał odpowiedź. Ciągnął więc dalej:

— Nasze związki tajemne młodzieży, jak wiecie, miały jedynie dawniej na celu oświatę ludową lub ułatwienie kształcenia się młodzieży. Związek Promienistych, którego przywódcą jest Tomasz Zan, przyjaciel Mickiewicza, był jednym z czynniejszych iakich związków i dużo dobrego robił; ale odkąd pan Nowosilcow począł rządzić u nas wszechwładnie, a słaby Zajączek na wszystko pozwalał, odtąd pracująca spokojnie młodzież posądzona została o spiski polityczne i prześladowana niewinnie.

Oburzeni poczęli wistocie spiskować: przyjechał do Warszawy z Poznańsktego Jan Umiński, byty jenerał wojsk Księstwa Warszawskiego, a jednocześnie mistrz wolnych mularzy i namówi] naszych do utworzenia nowego związku.

Schodzili się i radzili tajemnie na Bielanach, tam założyli związek pod nazwą: "Towarzystwa patryotyczno-narodowego", kierownictwo tego związku objął major czwartego pułku liniowego, Łukasiński.

Niestety, rozsiani hojnością Nowosilcowa szpiedzy w Warszawie odkryli to towarzystwo:

Łukasiński, podpułkownik Dobrogojski i porucznik

Dobrzycki pod sąd oddani zostali; wszystkich trzech pozbawiono szlachectwa i na wygnanie skazano: Łukasiński, przykuty do taczek, został zesłany do kopalni.

Z oczu Narcyzki potoczyły się łzy. Spostrzegła to stryjenka.

— Pobiegnijcie, dzieci, do ogrodu — rzekła — pan brat zechce może trochę odpocząć — dodała, pokazując starszym wzrokiem dziewczynkę.

Wszyscy zwrócili na maleńką spojrzenia, Kornelka objęła ją ramieniem.

— Poprowadź mię, siostrzyczko, do swego ogródka — rzekła. — Pisałaś, żeś go sama zasiała, że kwiateczki rozwinęły się prześlicznie.

Lecz dziewczynka nie miała ochoty oddalić się.

— Wistocie, jestem zmęczony — rzekł pan Żmichowski, wstając od stołu.

Chciał dalej bez świadków nieletnich porozmawiać z bratem o tem, co się w kraju dziać zaczyna.

Narcyza podała siostrze rękę i przeszły dzieci do sadu; w głębi rosło kilka drzew wiśniowych, które cień dawały, pod drzewami stała nizka ławeczka, przed nią stoliczek, wokół były rabaty ze stokrotkami, ostróżką i nogietkami był to ogródek Narcyzy.

Kornelka z bratem zasiedli na ławce, Narcyza dostała się na kolana siostry.

— Jak tu ślicznie, jaka dobra jest dla ciebie stryjenka! — rzekła do niej Kornelka.

Lecz twarzyczka maleńkiej nie rozjaśniła się; przytuliła do jej serca główkę, jak do matczynego, i patrzała smutnym wzrokiem w przestrzeń; naraz podniosła się jednak żywo, położyła dłoń na ramieniu brata.

— Gdy będziemy mieszkali u wujenki — odezwała się z uśmiechem — a do Warszawy przyjedzie cesarz Aleksander, to pójdziemy we dwoje do niego, padniemy przed nim na kolana i poprosimy go, by kazał uwolnić od taczek majora Łukasińskiego; to strasznie tak być przykutym, jak Burek stryjka na łańcuchu do swej budy. Ja mu zawsze sama kłódkę otwierani, ach, jak on się cieszy wtedy, jak mnie liże, jak szczeka radośnie, a cóż dopiero człowiek!.. Jabym ugryzła tego, coby mnie przykuć chciał.

Z oczu dziewczynki wybiegi przy tych słowach posępny błysk.

Kornelka uściskała ją.

— Moja ty entuzyastko — szepnęła, całując ją w czoło.

— Co to entuzyastka? — spytała Narcyza.

— Taka, która gorąco odczuwa wszystkich dole. i niedolę, kocha wszystkich całem sercem.

— O tak, jestem entuzyastką — potwierdziła dziewczynka — lecz czy to tylko prawda, że ja pojadę z wami do Warszawy?

— Ojciec nigdy nie żartuje — odparła Kornelka — powiedział: "Czas, żeby Narcyza rozpoczęła porządnie naukę, majątku wam nie zostawi?, muszę więc przygotować was wszystkie do pracy". Wujenka to usłyszała i zaproponowała, by ojciec przywiózł ciebie do niej razem ze mną. By nie być ciężarem wujostwu, podjęłam się uczyć ich pieszczochę; Marylka jest w twoim wieku, będę was obie uczyć razem; sama mam brać lekcye muzyki, literatury polskiej — no i francuskiego, bo bez tego języka nie odważyć się pannie wejść do salonu warszawskiego.

Rozbłysły oczy Narcyzy, z główki jej pierzchły smutne myśli, już zapomniała o Łukasińskim; główka jej jedynie Warszawą była zajęta.

— Będzie nam dobrze razem, siostrzyczko — rzekła. I zarzuciła ramiona wokoło szyi Kornelki, uściskała ją serdecznie.

— Będę twoją mateczką — odparła Konelka, płacąc czułym pocałunkiem gorący uścisk.

Lecz stówa te wywarły dziwne wrażenie na dziewczynce, posmutniała znowu.

— Nie, Kornelko, mateczką nigdy ciebie nie nazwę — odpowiedziała, zsuwając zwolna ramię z szyi siostry. — Ja mam swoją rodzoną matkę i tej nie porzucę. Przychodzi ona do mnie każdego wieczora, staje przy mojem łóżeczku i patrzy na mnie z miłością... A jaka ona śliczna, Konelko! Koronę ma na głowie, ze złotych włosów uplecioną, suknię białą, jak anioł Boży, oczy jej świeca, niby gwiazdy... Patrzy na mnie z miłością, potem podnosi w górę oczy i mówi: "Boże, chroń to dziecko od złego". A głos jej to najśliczniejszy śpiew! Czy wiesz, siostrzyczko, że ja prawie każdego wieczora zasypiam przytym cudnym śpiewie i niczego się wiedy nie boję, choć sama jestem w pokoju... Nic gniewaj się, ja ciebie bardzo kocham, ale mateczką nie nazwę nigdy, bo mam swoją własna, śliczną mateczkę, która nie opuściła mnie, choć ją do ciasnej trumny włożyli, i każdego wieczora zstępuje z nieba do swej córuchny... Wczoraj też była i powiedziała mi:

"Nie wykołysałam ciebie, dziecino, jak siostry twoje i braci; nie wykarmiłam własną pracą, lecz za to uprosiłam u Boga dla ciebie dar królewski, którym tylko wybrane swoje Pan obdarza; dar ten zowie się talentem: ty będziesz, dziecino, poetką".

— Czy ty nie dosnułaś sobie sama tego snu po rozmowie z ojcem? — spytała Kornelia.

Narcyza podniosła na nią zdziwione spojrzenie.

— Nie rozumiem ciebie, siostrzyczko — odparła — mnie doprawdy się zdaje, że tak śniłam... Jabym tak chciała umieć piosnki śpiewać i baśni opowiadać; nieraz modlę się o to do Boga, a jak mama stanie przy mojem łóżeczku, to zawsze prawie mówię do niej:

"Mateńko! naucz mnie piosnki pisać".

— Ha, może ty będziesz poetką, bo mnie to nigdy się nie śnią i nie zdają takie dziwne rzeczy — odezwał się Januszek.

— Nic mnie nie pytasz o Wikcie, o Horkę, o Wandę, Lilkę, Erazma? — zapytała naraz Kornelka, którą niepokoiło to rozmarzone dziecko i chciała inny zwrot nadać rozmowie.

— Opowiedz coś o nich — prosiła Narcyzka.

— Zobaczysz ich wszystkich wkrótce, bo wszystkie ptaki, jak nas nazywa ojciec, mają zamiar na lato przylecieć na Podlasie; jedne spoczną w Rzeczycy, drugie w Mężeninie. Wikcia i Horka będą, ojcu naprzemian gospodarowały, ale pewnie Wikcia nie długo, bo się zaręczyła z panem Liniewiczem, sąsiadem Rzeczycy; zastąpi ją potem Wanda, która będzie się jeszcze rok uczyła na pensyi.

— Czemu nie Lila? — spytała Narcyza.

— Bo ta przyjęła miejsce nauczycielki w Warszawie i jest bardzo z niego zadowolona — odparła

Kornelka. — Każda z nas przysłała ci przeze mnie podarek — ciągnęła dalej — Wikcia książkę do nabożeństwa, Horka krzyżyk koralowy, Lila do krzyżyka złoty łańcuszek, Wanda wstążkę błękitną do warkoczy.

— Ja was wszystkie bardzo kochani, i braci także, i ojca, i stryjostwo, i wujostwo — odparła dziewczynka — i Marylkę cioci Józi, i Andzię, i Antosię, siostry cioteczne; kogo ja nie kocham... Moje serduszko jest takie duże, chyba jak świat cały. Kocham Boga, ojczyznę, złote stonko, zielone łąki, wonne kwiatuszki, ptaszki wesołe, ludzi mądrych i odważnych, Napoleona Bonapartego, Tadeusza Kościuszkę.

— Chodźmy się przejść troszkę — rzekła Kornelja, widząc, że dziecko rozmarzać się znowu zaczyna.

— Chodźmy do lasu, pokażę wam Przepaść Doroty, czyli grób pasierbów złej macochy, i duszę jej, w czarnego ptaka zamienioną! — wykrzyknęła dziewczynka.

Kornelka westchnęła.

— Czy ja będę umiała uczyć to niezwykłe dziecko? — pomyślała.

Poszli razem, Narcyzka przez drogę opowiadała z wielkiem ożywieniem powieść o złej Dorocie.

— Ona doprawdy będzie poetką — odezwał się naraz Januszek.

— Nie przewracaj dziecku w głowie — złajała go Kornelia.

— Alboż to co złego być poetą? — spytała dziewczynka.

— Ale ile jest temu, kto marzy o tem, czego dosięgnąć nie może — odparła trochę szorstko starsza siostra. — Spróbuj chcieć gwiazdkę z nieba, nie dostaniesz jej wszakże!

— Wiem o tem, ja też po gwiazdkę nie sięgam.

— I poetą niełatwo zostać: trzeba najprzód mieć talent, potem uczyć się długo pilnie, przeczytać wiele mądrych książek, wiele zrozumieć, wiele ukochać.

— I ja kocham bardzo wiele — przerwała siostrze Narcyza — uczyć się będę pilnie, czytać z ochotą najmądrzejsze książki, a gdy je przeczytam, to i rozumieć będę wiele.

Na czas wróciły dzieci do domu: właśnie dzwon, zawieszony na topoli, rosnącej wpośród dziedzińca, oznajmiał godzinę obiadową.

Zastały starszych zebranych w jadalni; na czole pana Feliksa przybyło brózd kilka, powieki pani Żmichowskiej były lekko zaczerwienione,. lecz one tego nie spostrzegły. Jamiszek począł opowiadać ojcu o przepaści, z której wracali.

— Wstydź się takie brednie powtarzać; za duży już jesteś, by wierzyć w baśnie — rzekł pan Żmichowski.

— W każdem podaniu jest wątek prawdy — odparł z powagą chłopiec.

— Być może, iż w naszym lesie popełniona została kiedyś zbrodnia, lecz kiedy i jaka nie wiedzieć — wmieszał się do rozmowy pan Feliks — zapewnić cię wszakże mogę, chłopcze, że kościół w Rzeczycy nie pozostawiłby w pieczarze kości dzieci, że kazałby je pochować uczciwie w ziemi poświęconej na cmentarzu miejscowym. Pieczara, o której wistocie krąży podobno jakieś podanie, jest dziś grobem zarażonego bydła. Gdy które stworzenie zachoruje w oborze mojej na chorobę zaraźliwą, a wyleczone być nie może, sam pilnuję, by je zarżnięto i wrzucono w ową pieczarę, a polem wapnem zasypano.

Narcyzka spojrzała z wymówką na stryja.

— Ale dawniej zła macocha rzuciła tam dwoje pasierbów, a nawet czworo — rzekła stanowczym głosem.

Stryj rośmiał się.

— Kochasz się w baśniach, to wiadoma rzecz — odparł — wyrośniesz z nich z czasem.

Dziewczynka pochyliła się do brata.

— Wieczorem pójdziemy do prządek, usłyszysz jeszcze straszniejsze baśni — szepnęła.

— Zupa stygnie — odezwała się pani Żmichowska.

I siedli wszyscy do obiadu.

W domu państwa Żmichowskich staropolskie zwyczaje były jeszcze bardzo ściśle zachowywane: czeladź we dworze była liczna; wieczorem w rozwidnionej płonącem i polanami na kominie izbie zasiadała dziedziczka z dziewczętami dworskiemi i rozdzielała im ten; kołowrotki warczały, nić się snuta, pani Zmichowska czytywała głośno

Żywoty Świętych lub powieści z "Pielgrzyma z Dobromiła."

Lubiła te wieczory Narcyza; siadłszy u nóg stryjenki, pilnie słuchała czytania; lecz bardziej jeszcze lubiła, gdy pani Żmichowska pozwoliła której z wymowniejszych dziewcząt baśń opowiedzieć lub zdolniejszej śpiewaczce piosneczkę zanucić.

Po obiedzie pan Żmichowski kazał zaprządz do wozu drabiniastego i powiózł dzieci na grzyby do lasu.

Wiosenna to była pora, grzybów było w bród, przyniosły spory zapas stryjence do spiżarni.

Po wieczerzy Narcyzka uprosiła stryjenkę, by pozwoliła jej poprowadzić brata i siostrę do prządek.

— Trochę to już późno, ale gościom należy się ustępstwo czynić — odparła pani Żmichowska.

Panowie radzi byli, że dzieci nic będą im przeszkadzały... mieli jeszcze tyle do powiedzenia sobie.

— Tam Narcyzka przynajmniej się nie zapłacze — rzekł pan Feliks.

Dziewczynka weszła pierwsza do izby czeladnej.

— Ulinko! — rzekła do jednej z dorodniejszych dziewcząt — mam gości, zaśpiewaj coś bardzo ładnego.

Ulina się zaśmiała, z pod koralowych warg dziewczyny błysnął sznur białych, zdrowych zę-

bów, spójrzała wesoło na Januszka, który z całą powagą zasiadł na ławie, przy kominie stojącej, obok sióstr, i śpiewać zaczęła:

"Jak dzień po dniu w polu świta, 1)

Tak dzień po dniu raniuteczko

Jasio swoją Kasię wita

Na dzień dobry pioseneczką:

— Kasiu moja! Kasiu miła,

Jutrzenka już zaświeciła,

Twoją naprzód zorzę grzędę,

Dla ciebie pracować będę;

Oj, dla ciebie to z ochotą!

Oj, dla ciebie, Kasiu droga,

Choćby mi się całe ciało

Krwawym potem oblać miało!

Będę jeszcze chwalił Boga,

Będę go chwalił na niebie,

Że dal pracować dla ciebie.

Śpij, Kasieńku, śpij, kochanie,

Tobie jeszcze wstawać wcześnie:

Ja ci śpiewam, by śpiewanie,

Przypomniało Jasia we śnie.

Śpij spokojnie, jak w niedzielę...

Matula cię nie wyłaje;

Ja za ciebie rano wstaję,

Ja za. ciebie zagon spielę...

Nie chcę krówki, nie chcę chaty,

O, nie chcę żadnej zapłaty.

O skarby świata nie stoję, Tylko ty, dziewcze, bądź moje".

— Śliczna pieśń, ów Jaś jest bardzo dobry, lecz ja wolałabym baśni posłuchać, baśni tak strasznej, żeby mi się na głowie włosy zjeżyły — odezwa! się naraz Janusz.

— Petronela taką opowie, to siostra moja — rzekła Ulina.

— Nie chwał za prędko, bo panicz przerwie baśń w połowie, jak twoją piosenkę — odezwała się któraś z dziewcząt.

Januszek zawstydził się. — Myślałem, że piosnka już skończona. Ulinko, śpiewaj dalej — rzekł.

— Uleciała piosenka, nie powróci już — hardo odparła Ulina.

— Opowiadaj więc, Petronelko — proszącym głosem odezwała się Narcyzka.

— Chyba że dla panienki — odezwała się Petranela, zatrzymując wrzeciono.

I podniósłszy spojrzenie na dziewczynkę, najprzód chrząknęła, potem zrazu cichszym, następnie coraz jaśniejszym głosem opowiadać poczęła 2):

"Ubogi starzec miał córkę jedynaczkę, prześliczną dziewczynę, kochał ją, pieścił, psuł, jakgdyby sobie w chacie jaką królewnę wychowywał, a nie przyszłą na zgrzybiałe lala wyrękę.

Dziewczyna myślała tylko o tańcach i strojach; czasami po dni kilka pacierza nie mówiła, a jeśli kiedy spójrzała w niebo, to chyba myśląc sobie:

— Żebym to ja mieć mogła taką błękitną sukienkę, jak niebo; takie śliczne srebrne trzewiczki, jak chmurki; taką złotą koronę, jak słonce; tyle dyamentów, ile gwiazd błyska w pogodnej nocy zimowej, i tyle pereł, ile kropel rosy w wieczór letni opada.

Juści pewno ojciec dałby był sobie krwi utoczyć, żeby dziewczyna te wszystkie zbytki miała, ale biedak przy ciężkiej pracy ledwo się za kilkanaście lat zebrał na kupienie sznura korali. Dziewczynie też nudno było i tęskno w ojczystej chałupie.

Aż razu jednego w lecie poszła sobie na pole nazbierać chabra i innych kwiateczków; zbierała długo, długo, fartuch napełniła cały i w obu rękach ma jeszcze co trzymać. Wtem od białego gościńca coś Zatętniało na drodze, ciekawa dziewczyna pobiegła co prędzej, ale aż stanęła, jak wryta, na niespodziany widok.

Była to przepyszna, złocista kolasa, za nią mnogi orszak konnych rycerzy, a z karocy wyglądała głowa mężczyzny tak pięknego, jak ona była piękna.

Gdy się oboje spostrzegli, to już nie mogli i nie chcieli patrzeć gdzieindziej. Książę, bo to

byt bogaty i możny książe ten prześliczny chłopiec, kazał stanąć, zawołał dziewczyny i rzekł:

Piękna jesteś, dziewczę moje,

Jako anioł w niebie.

Pojedź ze mną, perły, stroje,

Wszystko dam za ciebie.

"A ona też z radości, bez myśli odpowiedziała:

— Oj, pojadę, pojadę, mój śliczny panie, będę twoją.

Książe, wyciągnął do niej ręce i posadził obok siebie, a ona, wsiadając, baczyła tylko, żeby pięknych kwiatuszków nie uszkodzić sobie. Dopiero kiedy konie ruszyły, zawołała:

— Stańmy! stańmy! niech ja tylko na chwilkę do chaty powrócę.

Księciu na myśl przyszło, iż piękna dziewczyna ma w chacie ojca i matkę, z którymi pożegnaćby się chciała, więc zaśpiewał;

Wpierw nim wrócisz do twej chaty,

Pojmę cię za żonę.

Jedwabne ci sprawię szaty

I złotą koronę.

A ona znowu jemu:

Stańmy! stańmy! niech ja tylko na chwilęwrócę, bo ostawiłam w skrzyni mój piękny sznur korali.

"Książe, widząc, że ona tylko tego żałuje, śmiać się zaczął i pocieszał ją, że nie tylko da jej tyle sznurów korali, ile sama zechce, lecz tyle nawet dyamentów, ile ma kwiatów ze sobą,

"Ona też, chcąc się dowiedzieć, ile to będzie, zaczęła liczyć kwiateczki i przeliczone ciskała po jednemu za sobą i liczyła bardzo długo, a konie biegły przez wsie i miasta, przez pola i bory, bo książę był z dalekiego kraju.

"Tymczasem biedny ojciec czeka do wieczora, córki niema, przez noc całą chodzi niespokojny; pyta sąsiadów, woła po lesie; córki jak niema, tak niema; nakoniec dowiaduje się, że ją widzieli, jak w zbożach chaber zbierała. Idzie, kędy rosło najwięcej, płacze, chodzi na wszystkie strony i spostrzega wreszcie, jakby kto umyślnie kwiatami ścieżkę wysypał.

— Otóż to — myśli sobie — pewnie mi jedynaczkę moją zbójcy uwieźli, a ona dla poznaki te chabry po drodze ciskała.

I szedł za nimi, a ciągle płakał, że za każdym, wyrzuconym kwiatkiem, jemu łza jedna na siwą brodę spadała.

Ani gorące słońce południa, ani zimna rosa nocy jego drogi nie wstrzymała... Głód, niewywczas, zmęczenie, wszystko znosił, myśląc tylko o córce swojej, a kiedy mu na ślad kwiateczków brakło, to pytał przechodniów:

— Nie widzieliście wy mojej córki, mojej pięknej córki; białe, jak lilia, ramiona, jak pogoda, niby krucze pióra, włosy są jej czarne, niby szklana wiśnia, są jej usteczka.

"A ludzie mówili wtedy, ze to pewno ta dziewczyna, co z bogatym panem w złocistej karecie jechała, i poczciwy staruszek nie wiedział już, co myśleć sobie, i tylko ciągle szedł dalej.

Aż jednego wieczora przyszedł on pod jakiś piękny pałac; światła błyszczały przez wszystkie okna, i muzyka brzmiała ze wszystkich pokoi. Starzec, przeziębły, głodny, oparł się o ścianę i płakał.

Dochodziły jego uszu wesołe okrzyki i taneczników skoki, on słuchał i o córce myślał tylko.

Wtem wśród tysiąca głosów jeden śmiechem się odezwał... Biedny starzec ledwo ze na ziemię nie upadł; to był głos jego córki... odzyskując nagie dawne siły, pomimo sług, co go wstrzymać chcieli, wbiega do sali, a nie może mówić, tylko:

— Moja córka! moja córka!

Obiedwie ręce do księżny wyciągnął. A tę księżnę to chyba rodzony ojciec mógł tylko poznać, tak była wystrojona, tak dumną stała się panią z ubogiej dziewczyny. Jak tylko zobaczyła starca w łachmanach, ledwie jej krew z twarzy nie wytrysła.

— Kto mi tu wpuścił tego żebraka! hej, zaraz wypędzić! — krzyknęła na służbę.

I służący, pochwyciwszy biednego starca, wyrzucili go na dwór, ale już wyrzucili trupa, bo, jak usłyszał, że go własne dziecko się zaparto, nieszczęśliwy ojciec żyć przestał.

A tymczasem niegodna córka weseliła się w najlepsze, i tak jej było dobrze na tym świecie, że nawet nie wspomniała o tym drogim...

Uciechy po uciechach, dnie po dniach jej biegły, aż też przyszedł Dzień Zaduszny,

Zrana jakoś, kiedy w dzwony uderzono, jej zrobiło się zimno i przykro na duszy; kiedy niekiedy niby coś szeptało do jej ucha:

— Idź się modlić za duszę ojcowską.

Ale ona nie zważała na to, chciała innym sposobem smutkowi zaradzić.

Poprosiła księcia, żeby sutą wydał ucztę.

Tak się też stało: przybyli goście, znowu zabrzmiała muzyka, zaiskrzyło tysiące świec jarzących, a piękna księżna co najpiękniejsze rzeczy ponakładata na siebie.

Suknię wzięła błękitną, jak niebo; trzewiczki srebrne, jak chmury; koronę złotą, jak słońce, a na koronie, na sukni, na trzewikach tyle było dyamentów, ile kwiateczków rzuciła za sobą, ile łez wylał jej ojciec; a na ręku i na szyi tyle miała kosztownych pereł, ile rosy w letni wieczór spada, ile kroków zrobił, szukając, jej biedny starzec, ile uśmiechów od jego zgonu przebiegło po jej twarzy.

Oj, bawiła się tez, tańczyła wesoło, jakgdyby nigdy grzech na jej sumieniu nie zaciężył...

Zegar bił na ścianie godziny: dziesiątą, jedenastą, nikt nie myślał o czasie, iż nakoniec i dwunastą uderzył...

Nagle, jakgdyby wszystkich piorun pozabijał, krzyknęli i ucichli...

Och! bo tez było czego z przestrachu oniemieć...

Z ostatnim dźwiękiem zegara same drzwi się rozwarły, i wszedł do sali szkielet, na którym kawałki przegniłego ciała wisiały.

— "Moja córko! moja córko! — zawołał grobowym głosem.

I stanął przed księżną.

Księżna zbladła, jak trup, chciała coś powiedzieć, ale głosu zbrakło; chciała się cofnąć, wszystkie członki skamieniały,

"Wtedy widmo zbliżyło się do niej, a za każdym krokiem kość jego nogi dzwoniła o marmurową posadzkę.

— Zapłać mi Izy moje! — rzekł ponuro. W tejże chwili wszystkie dyamenty, z osad wypadłszy, kroplami wody stoczyły się na ziemie, a było ich tyle, tle gwiazd w noc zimową na niebie jaśnieje, ile kwiatków rzuciła za sobą, ile fez wyiął jej ojciec.

Potem w milczeniu szkielet wziął długimi piszczelami białe ramię księżnej, odpiął perły, i upadla jedna ręka, wziął drugie, odpiął perły, i upadła druga ręka.

Potem aż mu coś straszliwie przez otwory oczów zabłyszczał, zgrzytnął zębami, jak do uścisku, objął szyję córki, odpiął perły i spadła piękna głowa, niby kawał ołowiu, i tylko złota korona kulnęła się daleko po podłodze.

"Potem wszystkie świece zgasły, buchnął ogień z pod ruin, a o księciu, księżnie i o zamku nikt już z żyjących nie słyszał, bo tak zawsze Pan Bóg złe dzieci karze."

Petronela umilkła, powiodła wokół wzrokiem tryumfu i spotkała utkwione w siebie źrenice dziecka: w oczach Narcyzy palił się zachwyt.

— Czy straszna baśń? — zapytała ją. Dziewczynka westchnęła.

— Jaka szkoda, że już skończone! — szepnęła.

— Gdybym był królem, uczyniłbym cię nadwornym bajarzem — odezwał się Janusz.

Przęśniczki się rozśmiały.

— Ulinko, zaśpiewaj jeszcze jaką pieśń — odezwała się Kornela — ja pieśni wolę.

— Chórem zanucimy, panienko — odparła dziewczyna.

— Dobrze, chórem — pochwycił Janusz. I pierwszy zaśpiewał:

"Naród polski sławny, mężny, śmiały!

Zawtórowały mu przęśniczki:

A młodzież nasza dzielna, w polu zwycięstw chwały,

Huk armat, szczęk pałaszy

Brodaczów wnet odstraszy.

— Hej, bracia w imię Boże,

— Bóg nam dopomoże.

Nieraz Polak walczył, płoszył, gromił.

Ale na obce nigdy on się nie łakomił;

Poniszczyć wrogów roty

To polskich synów cnoty.

Hej, bracia, w imię Boże,

Bóg nam dopomoże.

...........................................

— Wesołe ty życie pędzisz u stryjenki — rzekł Janusz do siostry, gdy wyszli z izby czeladniej — jak ptak, żyjesz na swobodzie; duszyczkę twoją karmią tutaj jeno baśniami i pieśniami.

— Uczę się jeszcze katechizmu i historyi, szyć i pończochę robić — odparła Narcyza — lecz najlepiej lubię słuchać prządek. Od rana do nocy, od nocy do rana słuchałabym ich baśni.

1) Z powieści Gabryeli "Prządki".

2) Z powieści "Prządki".

II.

ROK 1830.

Lat kilka upłynęło od Od powyżej opisanych wypadków. Narcyza mieszkała teraz w Warszawie, na pensyi pani Wilczyńskiej, gdzie przygotowywała się do zawodu nauczycielskiego. Przełożona, nauczycielki i koleżanki pokochały ją bardzo, gdyż zdolna była wielce i pilna również, a serce miała gorące dla każdej sprawy szlachetnej.

Był to 29 listopad 1830 roku, uczennice pani Wilczyńskiej były tego dnia mocno zaniepokojone, na niebie gorzała bowiem krwawa łuna, służące powiedziały im, że na Solcu pali się browar, a jedna dodała z miną tajemniczą:

— Podpalili.

— Kto podpali!?

— Za co?

— Dlaczego?

Poczęły ją badać dziewczynki, lecz ona żadnej powiedzieć nie chciała.

— Pani zabroniła — rzekła i uciekła do kuchni. To bardziej jeszcze podnieciło ich ciekawość: Leonka Hołoskówna, przyjaciółka Narcyzki, pobiegła za nią.

— Józefko, powiedz! — błagała. Dziewczyna wszakże ciągle jedno powtarzała:

— Pani nie pozwoliła. W końcu dodała:

— Jakbym powiedziała, przestraszyłyby się panienki, zaczęłyby płakać, i pani złajałaby mnie.

Z tem powróciła Leonka do koleżanek, zmartwiły się wszystkie.

A łuna rozlewała się coraz szerzej po niebie, z przedpokoju dochodził ciągle głos dzwonka; coraz któraś z pensyonarek ubywała, bo przychodzili po córki ojcowie lub matki i minio dnia powszedniego zabierali je do domu.

Nauczycielki miały spojrzenia niespokojne widocznie, szeptały ciągle z sobą tajemniczo; lecz, gdy która z uczennic zapytała:

— Czy się co stało w mieście? — odpowiadały:

— Nic nie wiemy.

Coraz więcej czuły się zgnębione tem wszystkiem; najdzielniej się trzymała Narcyza: stała w oknie milcząca i patrzała na łunę rozpostartą.

— Czyś nie ciekawa, co ten ogień znaczy? — zapytała ją naraz Leonka.

— Nie mogę być ciekawą, kiedy wiem, co znaczy — odparła z powagą.

— Wiesz? — powtórzyła ze zdziwieniem Leonka.

Narcyza spojrzała na nią jakby z wyższością.

— Dziwię się, że ty nie wiesz — odparta — wszakże byłaś ze mną w niedzielę u Kornelki; musiałaś słyszeć, co mówił Karol o dwudziestym dziewiątym.

Leonka rękaw czoło się uderzyła.

— O, głowa do pozłoty! — wykrzyknęła. Poczem zwróciła się do Narcyzki, w spojrzeniu jej malowało się współczucie.

— Nie boisz się o braci? — zapytała. Narcyzka zmarszczyła czoło.

— Pojadę z nimi — odparła stanowczo.

W tej chwili dobiegł z przedpokoju silniejszy od poprzedniego dźwięk dzwonka, poczem niebawem weszła do klasy jedna z nauczycielek.

— Pan Erazm czeka na ciebie, Narcyzko, w gabinecie — rzekła.

Dziewczynka zarumieniła się, potem zbladła i wybiegła z klasy.

— O, jakżem wyczekiwała niecierpliwie jednego z was! — zawołała, zarzuciwszy bratu na szyję ramiona i gorącą główkę przycisnęła do jego piersi, poczem płakać zaczęła.

— Powinnaś była być pewną, że przyjedziemy — odparł Erazm, głaszcząc jej włosy — otrzyj łzy, usiądź obok mnie, opowiem ci wiele ciekawych rzeczy, a czasu nie mam do stracenia, śpieszę się, przyszedłem cię pożegnać.

Narcyza przestała raptem płakać, oderwała główkę od jego piersi.

— Jakto, nie zabierzesz mnie ze sobą; mam zostać w takiej chwili tutaj? — zapytała głosem wzruszonym.

— Tutaj bezpieczniej, ulica oddalona, przytem zakład naukowy, opieka będzie nad nim rozciągnioną — rzekł Erazm.

— Ach! czyż mam myśleć dziś o sobie — z wymówką powiedziaia dziewczynka — chcę wiedzieć, co się dzieje w mieście, co innym grozi, a tutaj wszystko kryją przed nami.

— Przyszedłem ci powiedzieć i pożegnać cię.

— Pojadę z tobą.

Przelotny uśmiech ukazał się na ustach Erazma; pogłaskał znowu główkę siostry, ktora westchnąwszy, siadła właśnie koło niego.

— Nie kapryś — szepną!. — Biegiem, jak do starszej panny, chciałem podzielić się z nią tem, co mnie cieszy — dodał głośno i poważnie — tymczasem moja rozumna panienka w dzieciaka się dziś przeistoczyła. Wprawdzie masz lat dopiero dziesięć; ale zawsze dawałaś rai dowody, ze wprawdzie nie ciałem, afe duszą i sercem nad lata wybiegłaś.

Narcyza zarumieniła się i czoło zmarszczyła.

— Opowiadaj, słucham — rzekła.

— Jak umówione było, 29 rozpoczęliśmy — odezwał się Erazm głosem wzruszonym. — Młodzież cywilna poszła do Belwederu, uczniowie szkoły podchorążych na Solec, lam mają obledz koszary, część ma iść do Łazienek i czekać na moście Sobieskiego powrotu tych, co poszli do do Belwederu; tam dążę właśnie, mamy iść do arsenału; pożegnaj mnie, siostrzyczko, i daj krzyżyk; jutro wyjeżdżam z Januszem do Mężenina po radę i błogosławieństwo ojca, wątpię, czy będę mógł raz jeszcze tutaj przyjść.

Narcyza zdjęła z szyi własny krzyżyk i włożyła go na brata.

— Będę się modłiła za ciebie gorąco — szepnęła.Łzy zadrżały na jej rzęsach, lecz otarła je szybko.

— Powiedz Januszowi, by przyszedł pożegnać się ze mną — dodała jeszcze ciszej.

— Przyjdzie niezawodnie — odparł Erazm, garnąc ją do siebie.

— Więc nie mogę pojechać z tobą? — zapytała, W głosie jej usłyszat łkanie, pocałował ją w czoło.

— Nie — rzekł stanowczo.

Potem cieplej, serdeczniej dodał, ująwszy jej rączkę.

— Za krzyżyk dziękuję, bądź odważna, przypomnij sobie dawne Polki.

Podniosła się na palce, by go raz jeszcze pocałować.

— Pisz często, będę odważna — zdławionym wyszeptała głosem.

I rozstali się.

On, łzy ocierając, zbiegał ze schodów, ona ukryła się w sypialni, tam oczy przemyła zimną woda" poczem poszlą poważna do klasy; powtórzyła koleżankom, co Erazm jej opowiedział.

— Uklęknijmy, panienki, i zaśpiewajmy: "Matko, nie opuszczaj nas" — rzekła.

Usłuchały ją wszystkie, przeszły do kaplicy, uklękły na stopniach i, ręce złożywszy, śpiewać poczęły.

Wtem drzwi kaplicy się otworzyły, na progu ukazała się przełożona, na jej twarzy odmalowało się wzruszenie, postąpiła dalej, uklękła za dziewczynkami, i chór zabrzmiał silniej.

Gdy pieśń skończyły, ucałowała każdą serdecznie.

— Tak, w modlitwie szukajcie siły — rzekła — widzę, że już wiecie i że odważne jesteście; od tej chwili każdą wieścią dzielić się z wami będę.

— Dziękujemy pani — odparły. Wieczorem, gdy dziewczynki siedziały przy wieczerzy, służący dał znać, iż przyszedł pan Jan Żmichowski i prosi, by siostra wyszła do niego.

Narcyza pobiegła natychmiast.

Janusz otworzył ramiona, podniósł dziewczynkę w górę i rzekł:

— Ciesz się, mała! wołaj: "wiwat!"

— Otworzyliśmy wszystkie klatki i cele, wszystkie ptaki uleciały!

Narcyza gorącym pocałunkiem zapłaciła mu te słowa.

— Kocham cię bardzo — szepnęła — opowiadaj więcej.

I usiedli jedno przy drugim, ona z płonącem; oczyma słuchała, on z uśmiechem, swobodnie, jakgdyby opowiadał o zabawie.

— Arsenał już opróżniony; usunęliśmy tych, co nam przeszkadzali, daliśmy im paszport na tamten świat; rozstawiliśmy w mieście straże; na placach płoną ogniska, przy których nasze czaty czuwają.

— A jutro co robić będziecie? — spytała Narcyza, patrząc mu badawczo w oczy,

— Jutro jedni radzić będą tutaj nad przyszłością, inni pojadą na prowincye budzić śpiących, a gdy się zbudzą wszyscy, będzie wojsko.

— I ty pójdziesz na wojnę?

— Pójdę, a jakże.

— Gdybym stanęła przed tobą wtedy i powiela: "Weź mnie z sobą", cobyś odpowiedział?

— Że miałbym wiernego giermka. Narcyzy oczy bardziej jeszcze zapłonęły.

— Pamiętaj, coś rzeki — odparta poważnie.

On rozśmiał się wesoło, bawił się jej uczuciami, gdyż bawić się lubi!; lękał się, że będzie płakała, szedł do niej z obawą, spotkała go miła niespodzianka.

Ta powaga w dziecku, to pytanie odegnało od niego smutną myśl, że może ona go już nie zobaczy może to ich ostatnie pożegnanie, 'wpadł w wesoły humor i począł jej barwnie malować obóz, siebie, jako wodza, ją, jako giermka; nic liczył się z wrażeniem, jakie wywołuje, był rad, że oczy jej błyszczą, że twarzyczka płonie, śmiał się, ona coraz mocniej wzruszona była.

Wejście pani Wilczyńskiej spłoszyło im słowa z ust; weszła taka surowa, powstał zmieszany; sądził, że ma mu za złe, iż bawi się sercem siostry, lecz ona nie słyszała, co mówił, o czem innem myślała.

— Podobno smierć sieliście aa ulicach — odezwała się tonem wymówki. — Źle zaczynacie: nie wzywacie błogosławieństwa Bożego, ale je płoszycie... Słyszałam o jenerale Haukem, Trębickim, Nowickim...

Janusz pochylił czoło.

— Czemuż z nami iść nie chcieli?

— Zostawcie swobodę przekonania każdemu, tą Chrystusową zasadą rządzili się wasi ojcowie.

— Powtórzę innym słowa pani — rzeki Janusz. Ona podała mu rękę.

— Niech Bóg was wspiera! — szepnęła głosem wzruszonym.

Złożył na jej dłoni pocałunek, pełen szacunku, zwrócił się do siostry, uściskał ją.

— Jadę jutro do Mężenina — rzekł — cóż mara powiedzieć ojcu, Horce, Wandzi, Hyacyntowi, stryjostwu? — zapytał.

— Ucałuj ich ode mnie — rzekła głośno. Poczem zawisła mu na szyi.

— O giermku nie wspominaj — szepnęła mu do ucha.

On rozśmiał się.

— Do widzenia, towarzyszu — odparł równie cicho, żartem; do serca jej nie zajrzał, a w sercu dziecka ogień gorzał.

Inny był stosunek Narcyzy z młodszym bratem, bardziej koleżeński... Kochała ich obu, lecz Erazma prawie, jak ojca, Janusza, jak towarzysza zabaw dziecinnych...

Nastały teraz dni bardzo poważne dla Warszawy: wszelkie zabawy, jak bale, rauty, gry towarzyskie, przerwane zostały...

Schodzili się w prywatnych domach znajomi, krewni, odwiedzali się wzajemnie, lecz zebranym upływał czas na rozmowie.

Pani Wilczyńska każdego wieczora zbierała u siebie przed herbatą starsze i poważniejsze pensyonarki i dzieliła się z niemi wieśćmi, jakie ją z miasta dobiegały.

Narcyza, chociaż w niedzieli; nie bywała teraz u Kornelki, obecnie pani Glogierowej, wiedziała jednakże, na co się w kraju zanosi, co w sercach braci kwitnie,

Adam Jerzy Czartoryski, syn księżny Izabelli, u której była na obiedzie w Puławach, namówił panów, by zwołać sejm nadzwyczajny. Daią 18-go

grudnia zjechali panowie oraz posłowie do Warszawy i przeprowadzili ogromne zmiany: władzę najwyższą powierzyli w kraju byłemu jenerałowi legii nadwiślańskiej, Józefowi Chłopicki emu, z tytułem dyktatora.

Narcyzka całą noc po tej wieści spać nie mogła.

— Ach ! gdyby pójść jutro do Kornelki! — mówiła sama do siebie — szwagierek pewno wie owiele więcej. Chciałabym też wiedzieć, co Janusz robi, gdzie jest.Życzenia jej spełniły się: nazajutrz rano odwiedziła ją Kornelka, poprosiła przełożoną, aby pozwoliła siostrę zabrać do siebie i zatrzymać do następnego południa.

Pani Wilczyńska oporu nie stawiała.

— Pójdziesz dziś z nami do teatru — rzekła pani Kornelia na ulicy do siostry — mają urządzić przedstawienie na cześć dyktatora.

Kornelja przygotowała dla siostry białą suknię i szarfę kolorową piękną: czerwoną, w kwiaty szafirowe haftowaną. Dziewczynka zasiadła w loży pomiędzy siostrami, Glogierowa i Lila również ustroiły się w barwy narodowe.

Narcyza rozglądała się ciekawie po lożach, była olśniona przepychem strojów: ze wszystkich lóż bil oślepiający blask klejnotów, we wszystkich powiewały trójkolorowe barwy; z niepokojem pytała siebie, co tez ujrzy na scenie. Wreszcie podniosła się kurtyna: grano tego dnia dramat historyczny Niemcewicza, "Kazimierz Wielki".

Teraz cała uwaga dziewczynki skupiła się na scenie: z przejęciem wielkiem biła oklaski aktorowi, który rolę króla odgrywał i wygłaszał piękne zdania; wzruszona zwracała od czasu do czasu pełne wdzięczności spojrzenie na Kornelkę i mówiła:

— Jakaś ty dobra, żeś mię wzięła ze sobą!

Po skończonem przedstawieniu na chwilę cisza zaległa na scenie; do loży państwa Glogierów przyszło tymczasem kilku panów i rozmawiać poczęli, lecz Narcyza nie słuchała, o czem mówią; wzroku i myśli od kurtyny nie odrywała; wiedziała, że publiczność czeka jeszcze jedna niespodzianka.

Wreszcie podniosła się kurtyna: na scenie stała grupa szwoleżerów, jeden w pośrodku trzymał czerwony sztandar, biały ptak na tem polu krwawem skrzydła roztaczał.

- Marsz! marsz, Dąbrowski! Z ziemi włoskiej do Polski!"

Zabrzmiała pieśń.

Publiczność zawtórowała: zadrżały ściany teatru od tysiąca głosów; wszyscy powstali z szacunkiem, tak w lożach, jak i w krzesłach.

Naraz na dole powstał ruch. Patrzy zdziwiona Narcyzka: panowie wynoszą krzesła, pieśń już ucichła, muzyka zmieniła tony, brzmi huczny mazur; na sceną wybiegły tancerki, szwoleżerowie podali im ręce, biją hołubca, biegną para za parą.

— I my tańczyć chcemy! — woła publiczność.

Panowie i panie podają ręce i w opróżnionej,ż krzeseł sali zaczynają tańczyć.

Rozmarzona tym wieczorem, wróciła nazajutrz Narcyza na pensyę: lekcye, których w klasie słuchała, nie przyniosły jej pożytku, bo nic nie słyszała. Całe poobiedzie opowiadała koleżankom o wrażeniach, jakich doznała. Coraz inne ją otaczały, nauczycielki nie gromiły dzieci; wiedziały, że łajanie byłoby dziś próżne; razem z uczennicami słuchały wzruszone wymownego opowiadania i razem wykrzykiwały:

— Jakaś ty szczęśliwa, żeś była na tem przedstawieniu.

Gdy dziewczynki położyły się do łóżek, Narcyzka jeszcze coraz to coś sobie przypominała z wczorajszego wieczoru i zaczynała opowiadać; lecz panna Zofia, opiekunka młodszych, na to się już nie zgadzała; zgasiła lampę i zawołała:

— Spać!

Nareszcie cisza nastała, dało się słyszeć nawet chrapanie, opuściła więc sypialnię.

Zwykle o dziesiątej wieczorem zbierały się u przełożonej nauczycielki, by porozmawiać o sprawach bieżących; taka rozmowa przeciągała się nieraz do północy.

I tym razem już po dwunastej wracała panna Zofia ze stoczkiem zapalonym w ręku do swojej sypialni.

Szła na palcach, by śpiących dzieci nie obudzić: cisza panowała wszędzie; dotarta wreszcie do siebie, otworzyła drzwi ostrożnie, lecz na progu zatrzymała się: na twarzy jej odmalowało się zdziwienie.

— Zemdlała chyba — szepnęła. I śpiesznie postąpiła dalej.

Obok łóżka Narcyzki, które puste było, leżała na posadzce w koszuli jakaś postać.

Panna Zofia przyklękła, postawiła zapalony stoczek na stoliku.

— Narcyzko, co tobie? — zapytała,

Dziewczynka nic nie odpowiedziała.

Nauczycielka poczęła rozcierać jej skronie; Narcyza otworzyła teraz oczy, zerwała się i wskoczyła do łóżka.

— Myślałam, żeś zemdlała, a tyś widocznie spadła tylko z łóżka, nie obudziwszy się tym wypadkiem — rzekła panna Zofia — dobry masz sen.

I roześmiała się głośno.

Pobudziły się inne, posiadały na łóżkach, patrzą zaspanemi oczyma na rozweseloną nauczycielkę, na koleżankę widocznie zmieszaną.

— Co się stało? — pytają.

— Nic ważnego, śpijcie! — odparła trochę szorstko Narcyzka.

Owinęła się w kołdrę i odwróciła do ściany.

— Spadła z łóżka, znalazłam ją leżącą na podłodze — objaśniła uczennicom panna Zofia.— Spadła z łóżka, no proszę, to twardysen — odezwała się Leonka Holoskówna. Obie rozśmiały się.

W głosach wszystkich trzech dźwięczała ironia. Panna Zofia nie odczuła fałszywego dźwięku, poczęła się rozbierać, niebawem zgasiła świecę. Nazajutrz, gdy dziewczynki zebrały się w umywalni, Leonka przysunęła się do Narcyzki. — Ty nie spadłaś z łóżka, wszak prawda? — zapytała. — Dlaczego się pytasz, gdy sama ci powiedziałam, com postanowiła? — odpowiedziała równie cicho dziewczynka. — Będę się morzyła głodem, będę sypiała na podłodze, będę dźwigała ciężary, muszę się przekonać, czy wytrwam w obozie — dodała stanowczym łonem. — Więc na seryo chcesz iść z bratem? — Janusz obiecał, że mię weźmie. — A ty mnie. — Pamiętam o tem. Ucałowały się serdecznie.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Szybko biegły po sobie wypadki. Łuna na niebie była zapowiedzią innego pożaru, który każdego dnia robił postępy, rozlewał się po całym kraju, ogarniał miasta i wsie.

Życie garstki dziewczynek, które mimo tych wypadków pozostały na pensyi, pozornie zmianom nie uległo: odbywały się w dalszym ciągu lekcye, lecz bardzo często, zamiast nową wykładać lub zadaną kazać wydawać, nauczyciel czy nauczycielka opowiadali, co nowego zaszło w kraju, o czem mówią najwięcej w mieście... Narcyza wiedziała więc, że Chłopicki budzi coraz większe niezadowolenie swem niejasnem postępowaniem, że działa nie energicznie, zamiast czynić przygotowania do wojny, pisze i odbiera tajemnicze listy.

Dnia jednego, gdy pierwszokiasistki przepowiadały z zapałem gramatykę, pewne będąc, że na katedrze ukażą się lada chwila pani Wilczyńska, która dawała im języka polskiego, weszła do klasy panna Zofia i rzekła:

— Przejdźcie panienki ze mną do klasy guwernantek, posłuchacie panny Tańskiej, która będzie mówiła dziś do was wszystkich.

Dziewczynki klasnęły w ręce, Narcyzka uśmiechnęła się także, lecz słabiej od innych. Od pewnego czasu dziewczynka bardzo pobladła, niepokoiło to przełożoną, ktora poleciła czuwać nad nią troskliwie pannie Zofii.

Panna Zofia po kilku dniach takiego czuwania przyszła raz do pani Wilczyńskiej i powiedziała: — Podobno odkryłam przyczynę bladości naszej małej, mam nadzieję, że obejdziemy się bez pomocy lekarza — dodała z uśmiechem.

— Cztery moję uczennice obecne wypadki bartizo rozegzaltowały: sypiają na gołej posadzce, morzą się głodem, zadają sobie różne umartwienia, postanowiły bowiem iść do obozu, gdy wojna wybuchnie, i zawczasu się hartują.

Pani Wilczyńska zmarszczyła czoło.

— Skądże pani wie o tem? — zapytała tonem niezadowolenia.

— Malwina Gajewska przyznała się — odparła panna Zofia. — Raz, wracając od pani, zobaczyłam, że Narcyzka leży na podłodze; sądziłam, że spadła, obudziłam ją i kazałam wejść do łóżka. Nie opowiedziałam pani o tem zdarzeniu, gdyż uważałam je za nieznaczący wypadek. Lecz, gdy pani poleciła mi obserwować dziewczynkę, co noc odtąd zapalałam świecę kilka razy i przekonałam się, że nie był to prosty wypadek, lecz że Narcyza oraz trzy jej koleżanki każdej nocy schodzą z łóżek i śpią na twardej podłodze. Wszystkie moje badania i prośby, by zaprzestała szkodzić swemu zdrowiu, Narcyza zbywała milczeniem; Gajewska przyznała się odrazu z płaczem do zamiarów awanturniczych i powiedziała, że to Narcyza usnuła ten cały projekt, ze ona już żałowała, lecz nie wiedziała, jak się wycofać.

— Proszę nie zdradzać, że wiem o tem wszystkiem — odezwała się pani Wilczyńska — jutro o godzinie pierwszej przyprowadzi pani swoje uczennice do klasy guwernantek, poproszę panny Tańskiej, by coś stosownego im powiedziała. Narcyzę można tylko dobrem i rozumnem słowem przekonać, nigdy groźbą.

Z takiego to powodu panna Zofia kazała przejść uczennicom do klasy guwernantek. Dumne, iż zasiądą w ławkach najstarszych uczennic zakładu, weszły z hałasem. Starsze panny były niezadowolone z rozporządzenia przełożonej.

— Czego tutaj chcecie? — zapytało kilka szorstko.

— A sio, kurczęta! — zawołały weselsze. Narcyzka, ktora szła przodem, spojrzała na nie z godnością.

— Spełniamy rozkaz przełożonej — odparła poważnie — panna Tańska przemówi dziś do nas wszystkich.

— Wiele zrozumiecie! — odparło kilka z ironią.

— Nic na tem nic stracicie — odparła Narcyza. I zajęła miejsce w pierwszej ławce, które wskazała jej panna Zofia.

W przyległym pokoju dały się słyszeć kroki, starsze poznały zbliżającą się pannę Tańską, powstały wszystkie.

Młodsze toż samo uczyniły.

Klementyna weszła na katedrę, obiegła wzrokiem uczennice i zatrzymała spojrzenie na Narcyzie.

— Siądźcie — odezwała się, nie odrywając oczu od małej. A gdy usiadły wszystkie, rzekła do niej: — Pobladła twoja twarzyczka bardzo, dziewczynko, posmutniało wejrzenie; odczuwasz, jak widzę, cierpienia ogólne bardzo silnie.

Narcyza się zarumieniła i badawcze spojrzenie zwróciła na mówiącą. Coś jej szeptało, że panna Tańska wie o jej postępkach.

Tymczasem panna Tariska, podniósłszy teraz spojrzenie na wszystkie uczennice, tak mówiła dalej. 1)

— "Czułość jest siostrą dobroci i nierozdzielną jej towarzyszką nazwać ją nawet można. Kto prawdziwie dobry, ten i czułym być musi... Mieć lży dla smutku, radość dla rozkoszy, dzielić cudze cierpienia, cieszyć się z przyjaciół powodzenia tyle, co z własnego, w ich szczęściu swoje znajdować, największe czynić ofiary dla ich pomyślności, słowem, umieć kochać — to są własności tego uczucia.

"Czułość wydoskonala to, co dobroć zaczęła, nowego dodaje blasku sprawom; równie jak dobroć, zdaje się być jakiegoś instynktu skutkiem, jakoż" nigdy zastanowienia nie jest dzieleni, napełnia serce bez naszej wiedzy, kieruje nami, a my o tem nie wiemy.

"Często nad opowiadaniem pięknego czynu, na widok nędzy, na słowo, malujące cnotliwe uczucia, już ją zdradzi łza w oku, słodki uśmiech lub lekkie westchnienie, kiedy jeszcze nie wiemy, że wznieconą w nas została".

Narcyza zapomniała o żalu, jaki miała do panny Zofii, o swoich podejrzeniach, smutne jej źrenice zaczęły się rozwidniać, okazywała wyraźnie coraz żywsze zajęcie się słowami panny Tańskiej. Klementynie sprawiało to wielkie zadowolenie, mimowoli coraz częściej ku niej zwracała spojrzenie:

"Lecz nie będę się tutaj rozwodziła nad powabami i wdziękami czułości, nie chwalenie jej jest celem dzisiejszej mojej lekcyi — odezwała się panna Tańska silniejszym głosem — lecz raczej jej ganienie...

"Czułość tak jest wrodzoną kobietom, że w nich uskramiać ją, a nie podniecać potrzeba.

Czułość jest wszystkich naszych błędów przyczyną.

Czułość zbyteczna truje nam często najpomyślniejsze chwile życia, napełnia serce i głowę niebezpiecznem!, nie do ziszczenia marzeniami; popycha do czynów, które szkodzą naszemu zdrowiu; czyni nas często nieszczęśliwemi, choć niema słusznego do tego powodu, niewdzięcznerni i niesprawiedliwemi, bo rozsądek bierzemy za nieczułość, a sprawiedliwe rzeczy widzenie za okrutną obojętność".

Rumieńce silniej wystąpiły na twarzyczkę Narcyzki, sposępniała znowu, ostatnie słowa panny Tańskiej obudziły napowrót w jej sercu podejrzenie, podniosła teraz na pannę Zofię badawcze spojrzenie, źrenice ich spotkały się: nauczycielka pytała:

— Czyż ci nie mówiłam prawie to samo?

Uczennica odpowiedziała:

— Mam żal do pani.

Tymczasem Klementyna ciągnęła dalej:

"Tem niebezpieczniejszem jest to uczucie, że pod pozorem cnoty do serca naszego się wkrada, pewnym wdziękiem nas łudząc. Wiek, doświadczenie otworzą nam w końcu oczy i tym wszystkim marom raz słodkim, drugi raz przykrym rzeczywisty tylko i zapóźiiy żal zostanie.

"Zaklinam was, dziewczynki, żebyście się strzegły fałszywej i zgubnej czułości; łączcie uczucie z  rozsądkiem, a nie popełnicie w życiu błędów".

Narcyza zmarszczyła czoło, wzrok jej, skierowany na pannę Tańską hardy, wyzywający, wyraźnie mówił:

— Nie przekonałaś mnie.

Zrozumiała tę milczącą mowę Klementyna, lecz nie przerwała swojej pogawędki.

Tyle o czułości" — ciągnęła dalej — a teraz parę słów dorzucę o przesadzie.

"Między zarzutami, jakie czynią kobietom, prócz fałszywej czułości, nie prowadzonej rozsądkiem, jest inna jeszcze wada niebezpieczna, którą ledwie, że nie w każdej widzę, której powodem brak rozsądku. Tą wadą jest przesada.

Przesada zwykle w małych zaczyna się rzeczach, potem do większych przechodzi i staje się śmiesznością.

"Przesada jest przeciwna naturalności i szczerości, rodzi się z chęci zwrócenia na siebie uwagi,

"Jedna śmieje się, choć nie ma z czego, bo słyszała, ze wesołość się podoba; druga udaje smętną, by zwrócić na siebie uwagę; inna przedstawia się. jako słaba, lękająca się wszystkiego istota, więc krzyczy na widok myszy, kota, na głos grzmotu it. d.; druga, przeciwnie, bohaterów naśladuje: dosiada konia nieokiełznanego i naraża zdrowie na szwank; w mróz ubiera się lekko i zaziębia się; głodem się morzy, by pokazać swoją wytrwałość, i pozbawia się zdrowia, które jest skarbem naszym".

Długo jeszcze mówiła w ten sposób panna Tańska, a twarzyczka Narcyzy coraz posępniejszą się stawała; nic uszło to uwagi mówiącej, zszedłszy więc z katedry, zbliżyła się do niej.

— Czy przekonałam cię? — spytała łagodnie.

— Nie — odparła dziewczynka — ja chcę kochać drugich, o sobie zapomnieć.

— Ależ kochaj, tego przecież wam nie odradzałam — rzekła Klementyna.

— Ale ja chcę kochać bez rozsądku — odezwała się Narcyza — chcę tak kochać, że, gdyby kto powiedział mi: jeśli kochasz, to daj wyjąć sobie serce, żebym uczyniła to zaraz.

— I postąpiłabyś wistocie bez rozsądku — spokojnie odpowiedziała panna Tańska — bo wtedy kochać wiecejbyś nie mogła.

Narcyza zmieszała sit;, chciała odejść, lecz panna Tańska położyła dłoń na jej ramieniu i dodała:

— Bóg dał nam rozum i serce, a żalem rozum i serce w sobie pielęgnować należy; tytko rozum i serce połączone tworzą człowieka; sam rozum to egoista, samo serce to często szaleniec...

Teraz sama się oddaliła. Narcyzka, spuściwszy czoło, wróciła smutna do swojej klasy. Wieczorem panna Zofia rzekła do niej:

— Raz jeszcze cię proszę: bądź rozsądną i nie szkodź swemu zdrowiu, a także i mojemu; takie codzienne czuwanie i wstawanie kilka razy w nocy męczy mnie.

— Może pani nie zadawać sobie dziś trudu zapalać świecę, nie zobaczy mnie pani więcej na podłodze w swojej sypialni — odparła ironicznie dziewczynka.

Panna Zofia wiedziała, ze Narcyzka dotrzymuje zawsze słowa, mimo to zapaliła w nocy świecę, lecz nie było dziewczynki na podłodze.

Nie zaprzestała ona jednakże swoich prób nierozsądnych: każdej nocy wychodziła na palcach z sypialni, przechodziła do klasy, kładła się na twardej ławce i tam sypiała, głodziła się dalej i ciężary dźwigała.

Był to grudzień, dziewczynka miała jechać do ojca na święta; roiła, iż będzie tam boso brnąć po śniegu, a może uda się jej której nocy przespać na śniegu; tymczasem na pensyi przychodziły jej coraz inne pomysły do głowy: czasami oprócz kawałka chleba i wody nic przez cały dzień w usta nie brała.

Coraz bardziej też bladła i szczuplała, nakoniec kasłać zaczęta, a jednego ranka obudziła się z gorączką.

Pani Wilczyńska wezwała natychmiast Glogierową, ta zabrała siostrę do siebie; po kilku dniach objawiła się odra.

O spędzeniu świąt w Mężeninie nie można było teraz roić, Kornelka zaprosiła ojca, siostry i braci do siebie. Dogadzało to wszystkim,

Pan Żmichowski ciekaw był przebudzonej Warszawy, Erazm i Janusz radzi byli, że raz ieszcze pożegnają się z tymi, których nie spodziewali się już tak prędko zobaczyć, Hortensya była narzeczoną, miała zająć się wyprawą.

Choroba Narcyzy trwała dwa tygodnie, na wigilię doktór pozwolił jej wstać i zasiąść nawet do wieczerzy, lecz zakazał wychodzić z domu; cała więc rodzina zebrała się u Glogierów na tę uroczystość, nawet Skimborowiczowie, którym Kornelka. lękając się wysypki, dzieci chwilowo powierzyła.

Nikogo z najbliższych nie brakło Narcyzie przy wieczerzy; łamali się wszyscy wesoło opłatkiem, z nadzieją mówili o przyszłości, po wieczerzy młodzież chórem zaśpiewała niedawno utworzoną pieśń:

"W całej Polsce i w Warszawie

Brzmią radością wszystkie kąty,

W uroczystej swej zabawie

Czczą dzień dwudziesty dziewiąty.

Wesoły kraj, szczęsny kraj,

Nad nami listopad, jak maj".

Potem śpiewali chórem kolędy, ale Narcyza nic poweselała.

Na Trzy Króle Skimborowiczowie zaprosili całą rodzinę państwa Żmichowskich do siebie; Narcyzie już wolno było wychodzić, poszła więc iakże.

Prócz rodziny nie brakło tego dnia i obcych; w obszernym saloniku toczyła się ożywiona rozmowa, dziewczynka usiadła obok Erazma i pilnie słuchała. Dowiedziała się wielu ciekawych rzeczy, o których nie mówiono przy niej podczas jej choroby, że większość w kraju żądała obalenia dyktatury Chłopickiego, że miano przyśpieszyć zwołanie sejmu.

Prosto od Skimborowiczów miała powrócić na pensyę, Erazm podjął się ją odprowadzić. Idąc ulicą, rozmawiali z ożywieniem.

— Mam do ciebie prośbę — odezwa! się naraz Erazm.

— Prośbę? — powtórzyła tonem zdziwionym — przecież masz prawo kazać.

— Nie, proszę cię tylko — rzekł Erazm — cię, żebyś szanowała zdrowie; chorzy to ciężary społeczeństwa; przecież nie chciałabyś na tę nazwę zasłużyć,

Narcyza się zarumieniła.

— Wiem, co masz na myśli — odparła — doprawdy nic myślałam, że sobie zaszkodzę, chciałam się zahartować.

— Lecz przekonałaś się, że sobie zaszkodziłaś, nie próbuj przeto więcej głodzić się, nie wysypiać i dźwigać ciężary — rzekł surowo Erazm — mam przekonanie, że odra cię zwyciężyła, dlatego żeś osłabiła swój organizm; gdybyś była silna, nic byłabyś się poddała zarazkowi.

Nie zaraz odpowiedziała dziewczynka; dopiero po chwili podniosła na brata błagalne spojrzenie i szepnęła:

— Ja też mam do ciebie prośbę: nie przypominaj, mi nigdy tego, coś w tej chwili mi przypomniał; jam już dosyć przecierpiała: panna Zofia tak nas wyśmiała wobec całej klasy; nie wiem, czy kiedy pozbędę się do niej żalu... Nie wiem, kto opowiedział o wszystkiem po całej pensyi; wszystkie starsze dokuczały mi, dopóki się nie rozchorowałam: nazwały mię "niedoszłą bohaterką".

— Widzisz, jak to trzeba uważnie postępować, by na pośmiewisko się nie wystawić — odezwał się Erazm.

Dotarli właśnie do pensyi, pochylił się więc do niej i ucałował serdecznie.

Ona zarzuciła mu ręce na szyję.

— Chcę być rozsądną — szepnęła.

Dzień miał się ku schyłkowi, lecz jeszcze nie zapalono lamp w klasach, Narcyzka siedziała więc przy oknie z trzema koleżankami bezczynna.

Rozmawiały o wypadkach bieżących; dziewczynka spędziła ostatnią niedziele u Skimborowiczów, tam dowiedziała się o wiciu ważnych rzeczach i dzieliła się wiadomościami z przyjaciółkami.

— Chłopicki złożył w ręce sejmu władzę dyktatorską — mówiła z powagą kobiety trzydziestoletniej — panowie byli z tego bardzo radzi; zaraz na drugi dzień marszałek sejmu, Władysław Ostrowski, przemówił do zebranych panów, aby głównym wodzem wybrali księcia Michała Radziwiłła; sejm zgodził się.

— Będzie więc wojna? — spytała wzruszonym głosem Leonka.

— Będzie napewno — odparła Narcyzka — ojciec już pobłogosławił obu moich braci. Hyacynt teraz nie pójdzie, później może.

— A ty pójdziesz? — zapytała trzecia z  dziewczynek.

— Erazm przekonał mię w niedzielę, że my, kobiety, tutaj będziemy potrzebne — odparła, spuściwszy oczy, Narcyza.

— Zmienna jesteś — odezwały się dwie z ironią.

Leonka stanęła w obronie przyjaciółki.

— Dziećmi jesteśmy, starsi mogą nas przekonać — rzekła.

— Bronisz jej, bo t tobie tchórz zajrzał do duszy — rzekły tamte.

Narcyzka poczerwieniała. Dźwięki dzwonka przerwały tę rozmowę, do klasy weszła panna Zofia.

— Narcyzo, panowie Żmichowscy chcą się z tobą zobaczyć — rzekła.

Dziewczynka pobiegła do braci, zawisła najprzód Januszowi na szyi, potem do Erazma się przygarnęła.

— Czyście się przyszli pożegnać? — zapytała.

— Tak, siostrzyczko — odparł Erazm. Siedli we troje na małej kanapce, Narcyza w pośrodku, ramionami otoczyła ich szyje i słuchała uważnie, co starszy mówi.

— Przyszły wieści, iż nieprzyjaciel już zbliża się — opowiadał Erazm — 150, 000 ludzi, 400 armat na nas ciągnie, trzeba wezwać Boga na pomoc. Wódz doświadczony ich prowadzi, my wszyscy nowicyusze; módl się codzień za nami rano i wieczór, siostrzyczko.

— Będę się modliła — odparła cichutko, potem raptem głosem mocno wzruszonym dodała:

— Gdybyś wiedział, ile cierpię nad tem, żem ci przyrzekła, iż będę rozsądna, ulitowałbyś się z pewnością.

Z oczu jej spadały łzy. Janusz rozśmiał się.

— A to egzaltowana głowa — rzekł — szczęściem, że masz na nią wpływ; gotowaby jakie głupstwo zrobić.

Narcyzka spojrzała na niego z wymówką; Erazm przygarnął ją do siebie.

— Ona mi wierzy i spokojny jestem, że codzień będzie rozsądniejsza — rzeki.

— Kiedy Warszawę opuścicie? — spytała Narcyzka, chcąc nadać inny zwrot rozmowie.

— Jutro — odparł Erazm — podążymy najprzód na Pragę; główne siły mają się zebrać między Pragą a Siedlcami. My służymy w korpusie jenerała Dwernickiego; ogromnie podoba rai się nasz wódz; w każdem jego spojrzeniu, w każdem słowie czuć serce, rozum i wolę niezłomną; jestem pewien, iż powiedzie nas do zwycięstwa.

— Niech Bóg czuwa nad wami! — szepnęła Narcyzka.

Erazm schylił czoło.

Proste słowa, ustami dziecka powiedziane, wzruszyły go, uczuł łzy, nabiegające mu do oczu, więc powstał.

— Módl się, siostrzyczko, za nami — rzeki — ucz się pilnie, byś na rozumną kobietę wyrosła; w godzinach, wolnych od nauki, przygotowuj szarpie i bandaże, a gdy do tutejszych szpitali przybędą ranni, odwiedzaj ich i za oszczędzony grosz kupuj im przysmaczki; chory, jak dziecko, lubi słodycze.

Narcyzka łkać zaczęta.

— Zobaczymy się niedługo, siostrzyczko, wrócimy w wieńcach bohaterów — rzeki do niej Janusz — kwiatami zaścielesz nam ulicę.

— Takbym chciała iść z wami! — powtarzała dziewczynka.

— Inaczej żegnały Spartanki braci, nie odejmowały łzami hartu i spokoju ich sercom, gdy szli walczyć — odezwał się za nimi głos obcy.

Do gabinetu weszła Klementyna Tańska.

— Pozwólcie, panowie, ze, choć wam obca, uścisnę wam dziś dłoń i powiem: "bądźcie odważni".

To powiedziawszy, wyciągnęła do obu rękę. Narcyza przestała płakać, otarła łzy i czoło hardo podniosła.

— Im nikt nie może odwagi odebrać, obaj są dzielni — rzekła — i ja potrafię być odważną: ani jedna Iza nic spadnie więcej z moich oczu.

Klementyna mimowoli uśmiechnęła się.

— Teraz odważną można cię nazwać — odparła.

— Polecam pani Narcyzkę — odezwał się Erazm, ściskając z wdzięcznością jej rękę.

— Bądź pan spokojny o siostrę, kochamy ją tutaj wszyscy — rzekła.

Narcyza odprowadziła braci aż na schody, chciała raz jeszcze uściskać ich bez świadków, Gdy znikli jej z oczu, pobiegła do sypialni i tam żal swój ukryła przed oczami wszystkich.

Pani Wilczyńska przyszła do niej dopiero późnym wieczorem, gdy dzwonek na wieczerzę wzywał; ujęła ją za rękę i do swego pokoju zaprowadziła.

— Tutaj nikt nie będzie ci przeszkadzał — rzekła.

Dobra ta kobieta rozumiała, że w podobnej chwili najlepszem lekarstwem samotność. Zajrzała parę razy do dziewczynki, ale nie rozmawiała z nią: przyniosła jej raz herbaty, potem owoców, pocałowała i odchodziła.

Dziewczynka nie plakała, siedziała, zapatrzona w gwiaździste niebo.

— Może się modli, może za braćmi biegnie myślą, niech sobie... — myślała.

I do niej przyszli z pożegnaniem, i ona tym i owym daią krzyżyk; coraz dzwonek oznajmiał kogoś nowego, coraz ktoś pokrzepiony wychodził od niej, o Narcyzie nie zapominała wszakże.

O dziesiątej kazała zanieść jej pościel do swego pokoju i namówiła ją, by się położyła.

— Może będziesz jutro czuła potrzebę dłużej pospać, tutaj nikt ciebie nie obudzi — rzekła, całując ją na dobranoc.

Spokojna, że sen złagodzi ból serca dziewczynki, przestała ją teraz odwiedzać. Przyszła dopiero o dwunastej, gdy sama położyć się zamierzała; zbliżając się do drzwi, spostrzegła przez szparę światło płonące.

— Biedactwo, spać nie może — szepnęła sama do siebie.

Otworzyła ostrożnie drzwi, weszła.

— Co ty robisz? — spytała zdziwiona. Narcyza boso, w koszuli siedziała przy jej biurku i coś pisała.

Pióro wypadło z rąk dziewczynki, pani Wilczyńska przystąpiła bliżej.

— List do braci piszesz? — spytała łagodnie. Dziewczynka spuściła oczy.

— Tak bardzo było mi smutno, że spróbowałam swój smutek opisać — szepnęła — teraz mi lepiej.

— Czy mogę przeczytać? — spytała pani Wilczyńska.

Narcyzka podała jej nieśmiało papier. Pani Wilczyńska siadła w fotelu, ona u jej nóg na taborecie, twarzyczkę ukryła na jej kolanach.

Niema braci,

Ojczyzna powołała,

Ale Polska jut zyskała.

Poczęła czytać przełożona...

Sama nie wiem, w którą stronę

Braterskie posłać życzenie;

Pierzchają myśli strwożone.

Łzy ciśnie ciężkie wspomnienie.

Ale wiem, gdzie mieszka sława,

Wiem, jak jej mowa jest miła;

Wiem, co wraz z orężem

Braciom powierzyła...

Lecz co z tych dwojga wybierać?

Jest to siostry i Polki pytanie:

Dobrze Jest sławą łzy sobie ocierać;

Jednakże, by wybierać.

Nie jestem ja w stanie 2).

Pani Wilczyńska pochyliła się z pieszczotą do dziewczynki.

— Ślicznie napisałaś — rzekła — jutro przepiszesz i poślesz braciom do obozu; zrobisz im tem wielką przyjemność.

Narcyzka schwyciła obie jej ręce i, do ust przycisnąwszy, okrywać poczęła w milczeniu pocałunkami. Gorące łzy, które płynęły z jej oczu, i gorętsze jeszcze pocałunki świadczyły, jak jest podniecona.

Przestraszyła się pani Wilczyńska.

— Połóż się spać, dziecko, staraj się usnąć — rzekła. — Zmęczona jesteś, i ja także potrzebuję odpoczynku.

— Położę się, lecz niech mi pani na jedno pytanie odpowie — odparła dziewczynka tonem prośby.

— Więc pytaj.

— Czy będę kiedyś poetką?

Pani Wilczyńska położyła dłoń na jej rozpalonej głowie.

— Czy będziesz poetką? — powtórzyła z zamyśleniem. — Masz talent, ten wierszyk świadczy, iż Bóg tchnął w ciebie ową piękną, świętą iskrę, którą wybranych tylko obdarza; ale tę iskrę niejeden obdarzony zagasił, zmarnował... Jeśli utoniesz w zbyt drobnych zabiegach, upodobaniach i troskach, to zgaśnie w twej duszy ta iskra; jeśli zdrowie zmarnujesz, zblednie i ona; jeśli kochać i wierzyć przestaniesz, odbiegnie cię.

— Przestać kochać! o nigdy! nigdy! — zawołała Narcyza — chcę kochać wszystko i wszystkich, od Boga aż do najdrobniejszego robaczka i kwiatuszka; od słońca, co świeci ziemi, aż do listeczka, który ją stroi; od Europy aż do Afryki; chcę kochać wszystkich ludzi, wszystkie narody!... Pani Wilczyńska przycisnęła jej głowkę do siebie.

— Jeszcze w inny sposób można zmarnować talent, nie tylko brakiem miłości — dodała — Bóg na to w ducha człowieka rzuca tę Bożą iskrę, by światło rozpościerał na ziemi, szlachetne uczucia budził w sercach bliźnich; gdy sercem ukochamy, co niegodne kochania, wtedy, zamiast światła, mroki rozpościeramy na ziemi; zamiast dobrych uczuć niecimy w sercach ludzkich złe; wtedy także marnujemy powierzony nam skarb.

Narcyza słuchała pilnie; po chwili złożyła tkliwy pocałunek na ręku przełożonej i, podniósłszy  na nią już pogodne spojrzenie, rzekła:

— Jak to dobrze się stało, ze pani moje wiersze przeczytała; poślę je jeszcze Erazmowi, i on pewno przyśle mi dobrą radę w odpowiedzi.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Nie brakło wieści mieszkańcom Warszawy od tych, którzy na bój poszli: coraz to ktoś otrzymywał list od brata, męża, przyjaciela, a gdy otrzymał, śpieszył dzielić się z innymi otrzymaną wieścią.

Minął już styczeń, łuty dobiegał do końca, była to sobota, wszystkie uczennice na pensyi pani Wilczyńskiej zebrane były w najobszerniejszej sali, w tak zwanej klasie guwernantek, otaczały długi stół, stojący w części, którą zajmowały wstępnoklasistki, i skubały szarpie. Pani Wilczyńska czytała im Klementyny Tanskiej "Dziennik Franciszki Krasińskiej".

Słuchały z zajęciem.

Wtem ukazał się służący.

— Proszę pani, są listy z poczty — rzekł.

— Przynieś mi je — odparła.

Służący oddalił się, niebawem powrócił: jeden był do panny Zofii, nieobecnej na pensyi; drugi do Narcyzy.

— Od Erazma! — wykrzyknęła dziewczynka. I rozerwała kopertę.

— Dn. 14 lutego z pod Stoczka. Przeczytała głośno.

Potem cicho przebiegać list zaczęła.

— Głośno, głośno czytaj! — zawołały dziewczynki.

Narcyza podniosła zarumienioną twarzyczkę.

— Jak on ładnie pisze! — rzekła z dumą. Poczem głosem mocno wzruszonym, zrazu cicho, stopniowo coraz głośniej zaczęła czytać "Noc, śpią wszyscy, ja tylko czuwam i rozmawiam z moją maleńką: pragnę jej opisać nasz obóz; alem ja nie poeta; niech maleńka wybaczy, gdy pióro będzie nieudolne... Niech chęć starczy za uczynek. Doprawdy, szczerze pragnę tak napisać, by bujna wyobraźnia mojej siostrzyczki przedstawiła sobie nas obu i nas wszystkich tak wyraźnie, jakbym nie list, lecz obraz jej posłał.

"Powtarzam więc: noc panuje w tej chwili; na niebie rozpostarła czarny, złotemi gwiazdami wyhaftowany płaszcz, na ziemi biały, zasiany drobniutkimi brylantami... Co tu bogactwa, zdaje mi się, żem dostał się do bajecznej Golgondy,

"Śnieg skrzepł od mrozu, błyszczy więc ziemia, błyszczą rozbite pod Stoczkiem nasze namioty, błyszczy broń, w kozły ustawiona między namiotami, i działa, otaczające nasz obóz. Mnie jednak nie jest zimno, bo namiot nasz grubo wysłać kazałem mchem, a ściany płócienne przykryte są wojłokiem.

"Nie jest mi zimno, i głód nie dokucza ani pragnienie, zacny nasz jenerał dba, byśmy syci byli, mówi:

— Głodny bić się nie będzie, lada tchórz obali takiego.

"I trzy razy dziennie pożywiać się nam każe. Janusz i dwu jeszcze, którzy razem z nami jeden namiot zajmują, chrapią głośno, ja rozmawiam z maleńką. Zdaje mi się, że siedzimy obok siebie, ona główkę pełną marzeń oparła na mojem ramieniu, ja jej opowiadam o sobie, i dobrze mi w tej chwili, bo czuję cię, dziecino, tuż przy swojem sercu; bo dokoła nas tak cicho, że mi nic nie przeszkadza rozmawiać z tobą, na skrzydłach tęsknoty lecieć do ciebie, maleńka; o, jakże ja cię kocham, siostrzyczko!"

Głos Narcyzy zadrżał, na jej rzęsach ukazała się łza, starła ją wszakże szybko, czytała dalej:

"Słyszę głos czat w tej chwili, trzeba będzie przerwać naszą rozmowę, pewno wódz krzyknie:

— Na koń!

"I polecimy na bój... Do widzenia, siostrzyczko.

"Omyliłem się. To przyjaciel nadciągnął. Pan Stanisław Źeromski, dziedzic sąsiedniej wsi, przybył do nas i przyprowadził ze sobą oddział piechoty, utworzony z własnych kmieci. Sam im sprawi! mundury; obiecał, że, ktory zasłuży się więcej od innych, tego zwolni z pańszczyzny i ziemię mu podaruje. Żonom i dzieciom wszystkich kazał płacić miesięcznie potrzebną na ich utrzymanie sumę pieniądzy. Chłopi ze łzami opowiadali nam o tem wszystkiem, a myśmy z wdzięcznością ściskali dłonie Żeromskiemu, bo nas jest mało, za szczupłe nasze hufce... Gdyby tak wszyscy postąpili, nie byłyby za szczupłe.

"Nowy sygnał leci, teraz to już chyba nieprzyjaciel, słyszą:

— Na koń, dzieci!

"Dwernickiego głos, westchnij za mną, siostrzyczko".

Narcyza wyciągnęła rękę z listem do pani Wilczyńskiej.

— Dalej nie mogę — szepnęła.

— Siądź przy mnie, patrzaj w list, ja czytać będę — odparła przełożona.

Narcyza zmieniła miejsce, płonące źrenice na ustach pani Wilczyńskiej zawiesiła, tamta spokojniejszym głosem poczęła czytać.

"Żyję, maleńka, nawet mnie nie drasnęli, i Janusz zdrów zupełnie, kule się nas widocznie bały: latały, syczały, jak węże nad naszemi głowami, straszyły, ale żadna żądłem nas nie tknęła. A gorące było spotkanie.

"Zrazu nieprzyjaciel brał przewagę, lecz Dwernicki nic dał się... Szkoda, że on głównym wodzem nie jest, toby dowodził...

"Pędził zawsze w pierwszym szeregu, szabla jego drogę nam wskazywała; on ginął w tłoku, ale szabla świeciła, jak drogoskaz.

"Dziwna jakaś przemiana w człowieku zachodzi podczas bitwy; krew ludzka bryzgała mi w oczy, koń mój przeskakiwał przez rannych, którzy ratunku wzywali, a ja miałem wtedy w piersi jedno tylko uczucie: odeprzeć napastników, powalić ich jak najwięcej; litość uciekła z niego serca, obcą mi się stała I pewno wszystkim, i dlatego zwyciężyliśmy.

Uciekali pokonani w nieładzie, w popłochu najwyższym, z krzykiem rozpaczy i trwogi.

W pobliżu był staw, szklista powłoka go przykrywała, kilku, chcąc skrócić sobie drogę, tam się zwróciło; wtem huk się rozległ, to lód pękł, wzmogły się krzyki rozpaczy:

— Toną! toną! — ten i ów woła.

Wówczas drgnęło mi serce, uczułem, żem nie przestał być człowiekiem.

Teraz cisza znowu mnie otacza, lecz mąci ją od czasu do czasu jęk, dochodzący z lazaretu, i chrapanie towarzyszy. Ale i jam zmęczony; o świcie mamy ruszyć w drogę. Dwernicki otrzymał wieści, że nieprzyjaciel, stojący w Lubelskiem, przekracza Wisłę, tam chce pośpieszyć... Trzeba spocząć także. Do widzenia, siostrzyczko najdroższa; niech Bóg czuwa nad tobą, a ty módl się za nami.

Całuję cię za siebie i za Janusza.

"Za wierszyk obaj dziękujemy, ucieszył nas bardzo. Ucz się i bądź zawsze dobra, wzbogacaj serce i główkę, a błogosławić będą kiedyś twe imię bracia i siostry nie tylko rodzeni, ale wszyscy, kraj cały".

1) Z. Pamiątki po dobrej matce".

2) Wiersz, napisany przez Gabryelę, gdy miała lat 12,

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej