Władysław Łoziński

GALICIANA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

HOMMAGIUM.

PIERWSI URZĘDNICY NIEMIECCY.

JOZEFINIZM.

ANONIM.

PRZYPISKI.

GALICIANA

kilka obrazków z pierwszych lat historyi galicyjskiej

Władysław Łoziński

Pierwsze lata porozbiorowe niemal zupełnie nieznane są dzisiejszemu pokoleniu. Historya pisana prowadzi czerwoną nić swej opowieści o ostatnich wypadkach publicznych w Polsce do wielkiej katastrofy upadku i tu ją urywa, zasłaniając oczy przed widokiem opłakanych losów, które po straszliwem rozbiciu przechodzić musiała każda z trzech części rozszarpanej ziemi ojczystej. Najwięcej jeszcze mamy wiadomości o tych ziemiach, które otrzymały później nazwę Królestwa Kongresowego, najmniej zaś a prawie nic nie wiemy o pierwszych kolejach porozbiorowych Galicyi.

W żadnem z dzieł naszych historycznych, traktujących o ostatnich latach XVIII stulecia, w żadnem z tych nawet które specyalnie zajmują się dziejami porozbiorowemi, nie znajdujemy dokładnego, na szczegółach opartego skreślenia stanu Galicyi w najpierwszych latach jej "rewindykacyjnego" istnienia.

Nieoszacowany materyał do smutnej a chaotycznej historyi tej prowincyi zawierała w sobie tradycyjną opowieść naszych dziadów, ale niestety wątek jej zaginął już dzisiaj. Owe niesłychanie charakterystyczne i ciekawe podania z pierwszych chwil gospodarstwa niemieckiego w tej części Polski, przez nikogo nieprzechowane w pamięci a nie spisane nigdy, poszły do grobu wraz z świadkami smutnego rozbicia. To, co zostało a przystępnem jest dla ciekawych, składa się z kilku wzmianek pamiętnikowych, z zapisków jakiegoś nudzącego się szlachcica, jak np. pana Ewarysta Kuropatnickiego, Kasztelana Bełzkiego, z drobnych szczegółów rozrzuconych po raptularzach i Silvae rerum, dalej z Pillerowskiego Intelligenzblattu, z olbrzymiego stosu Gesetzsammlungu, a w końcu z nielicznych, szczęśliwym jakimś trafem zachowanych lub skopiowanych aktów ministeryalnych i gubernialnych, które niewiadomą drogą dostały się do niektórych naszych zbiorów publicznych.

Sto lat właśnie mija, odkąd w liczbę prowincyj austryackich weszła pod tytułem Królestw Galicyi i Lodomeryi nasza prowincya, biedna ofiara najrozmaitszych eksperymentów biórokratycznych, o której pisał współczesny jej powstaniu Karpiński:

Po wesołej w Polsce chwili

Jużeśmy prawie wkroczyli

W kraj, gdzie śmiać się zapomniano,

I gdzie płakać zakazano!

W kraj pełny uniwersałów,

Wiecznych prawnych foljałów

I kursoryj, instruktarzów,

Ostrzeżeń i cyrkularzów...

I właśnie po stu latach, z tej tylko pisanej plagi, na którą się zżyma autor sielanek, z tego bezliku biurokratycznych aktów, można wyrobić sobie jakie takie wyobrażenie o początkach galicyjskiej historyi.

Może kto obdarzy nas kiedyś zupełną historyą tej prowincyi polskiej, historyą, która w wysokim stopniu byłaby ciekawą i pouczającą, bo objęłaby obraz ciężkiej walki o byt, o ideję polską, o zachowanie narodowego charakteru przed przeważnym naciskiem najnieprzyjaźniejszych niekiedy wpływów — ja poprzestaję tylko na kilku pomniejszych obrazkach, które dziś właśnie, kiedy doczekaliśmy się smutnej stuletniej rocznicy upadku, nie będą może obojętne dla publiczności.

W Grudniu 1871 r.

Autor.

HOMMAGIUM.

W pierwszych dniach grudnia roku 1773 szlachta Galicji "rewindykowanej", która w owym czasie zaledwie-miała rok istnienia, we wszystkich okolicach kraju dążyła do miast dystryktowych, dokąd zawezwali ją pod wszelkiemi możliwemi rygorami panowie dyrektorowie.

Nie była to niestety podróż wesoła. Nie głośno, butnie i bundziuczno, z gęstą miną i szablą przy pasie, jak tak niedawno jeszcze na ostatnie sejmiki, ale milczkiem, posępnie i z ciężkim frasunkiem w sercu odbywała ją szlachta, wczoraj jeszcze wolna i polska, dziś galicyjska... Nie odbywano też podróży tej z własnej ochoty i dla pięknych oczu Niemca, który się zwał c. k. Districts-Dyrektorem, ale z gorzkiej konieczności.

Na kilka dni przedtem zjawił się w każdym dworze i dworku szlacheckim woźny dystryktowy i wręczał pismo złowrogie, a w piśmie tem odwoływali się Niemcy na tuzin patentów i pół tuzina cyrkularzy, nakazując, aby na dzień oznaczony "pan Polak" stawił się nieochybnie do dystryktu, jeźli mu miła kieszeń i spokój domowy.

Podczas gdy tak biedna szlachta z kwaśną miną wybierała się w drogę, pan Districts-dyrektor nie próżnował także. Nie dość, że Niemczynie palce popuchły od nieskończonej pisaniny, nad którą kilkanaście dni przedtem siedział, ale nadto teraz, w samem oczekiwaniu panów szlachty, nie mało miał do czynienia.

Zjazd był ważny i wymagał nadzwyczajnych przygotowań. Pan Districts-dyrektor kazał się gładziutko ogolić, wypudrował przepysznie perukę i harcop spleciony świąteczną przewiązał wstążeczką, ubrał się w długi frak mundurowy i ćwiczył się dzień cały w układaniu twarzy w najpoważniejsze, najuroczystsze fałdy, jakich kiedykolwiek wymagać mogła die k. k. Amtsmiene.

Tymczasem budynek urzędowy myto zawzięcie, a dwugłowego orła, który nad nim czarne rozpościerał skrzydła, strojono w zieloną choinę. Co więcej, pan Districts-dyrektor po raz pierwszy zmuszonym był wypytywać się pilnie, jakie wina szlachta jego dystryktu pija najchętniej, i jakie potrawy najmilsze są "rewindykowanemu'' polskiemu żołądkowi? Zgoła uroczystość wielka miała się odbyć w stolicy dystryktu.

Uroczystością tą był wybór deputatów do złożenia przysięgi wierności poddańczej, alias "Hommagium" alias "Eid der Unterthans- und Basallen Treue".

Choć jej grzeczne przyjęcie zgotowano i jeść nawet dać miano, wiedziała szlachta, że czeka ją później- smutna bardzo, czynność. Zabór, z początku kordonem tylko upozorowany, później na tytułach korony węgierskiej oparty i pięknie "rewindykacją" ochrzczony, miał teraz otrzymać ostatnią sankcję, bo sankcję samego ludu. Galicja miała składać hołd poddaństwa austrjackim rządom — a to co się właśnie miało odbyć w dystryktowem mieście, było pierwszym aktem całego ceremonjału.

Nie wątpię, że nie będą dziś obojętne szczegóły tego aktu, którym prowincja nasza, mianowana królestwem Galicji i Lodomerji, zniewoloną została złożyć przysięgę wierności nowym rządom. Szczegóły te nie są znane, a są tem ciekawsze, że na urzędowych wyłącznie datach oparte.

Rząd austrjacki zamierzał pierwotnie zaraz po faktycznem zajęciu dzisiejszej Galicji nakazać mieszkańcom jej złożenie przysięgi wierności i poddaństwa. Bezpośrednio po fizycznem objęciu kraju, miało nastąpić objęcie jego moralne. Przeciw temu planowi podniosły się atoli głosy w łonie samego rządu. Złożono komisję i postawiono jej pytanie, czyli nie wypada wymagać przysięgi natychmiast, na które to pytanie odpowiedziano przecząco.

"Pytanie to — mówi "der allerunterthänigste Bericht" de datto 6. Sept. 1772. — pytanie to ma ważne powody za sobą i przeciw sobie. Za sobą ma wiele przykładów, które dowodzą, że przy wielu podobnych sposobnościach hołd połączony był natychmiast z objęciem w posiadanie. Przeciw sobie ma zaś tę ważną wątpliwość, że się tym sposobem poddanych, nie uwolnionych jeszcze od dawnych swych powinności przez poprzedniego monarchę, faktycznie do perjurium zmusza, i że taki przymusowy, krzywoprzysiężny hołd (eine solche gezwungene, meineidige Pflicht) według wszelkiego prawa, żadnego obowiązku sumienia za sobą pociągać nie może, na czem przecież właściwie i głównie skutek przysięgi polega; że zatem tym sposobem popełniałoby się czyn, ważne wątpliwości nastręczający, nie osiągając mimo to celu takiego czynu" (1)

Jeżeli jednak bezpośrednie wymaganie hołdu wierności i poddaństwa wywołało takie skrupuły, pomyślano później o tem, aby odroczenie tego hołdu nie było przeszkodą w faktycznem rozgospodarowaniu się w zabranych ziemiach. "Oprócz tego — rozumuje dalej sprawozdanie cytowane powyżej — nie jest hołd tak samo jak koronacja żadną esencjonalną częścią (kein essentieles Stück) do ugruntowania z jednej strony władzy, z drugiej zaś strony, poddańczej uległości (der unterthänigen Unterwürsigkeit). Hołd taki jest tylko jej symbolem i zewnętrznem potwierdzeniem. Z czego wypływa, że wszystkie acta supremi dominii i udzielnego zwierzchnictwa wykonywane być mogą tak przed hołdem, jak po nim, zatem zdaje się, iż nie istnieje przyczyna, któraby wymagała spiesznego złożenia rzeczonego hommagium." (2)

Rząd przychylił się do tych argumentów, i dla tego też, nie czekając przysięgi wierności, rozgospodarowano się wygodnie w nowej prowincji. Dopiero, gdy władza rządów austryackich faktycznie weszła w życie, gdy p. gubernialrath Koczian zorganizował administracyę i pozaprowadzał dystrykty i kapitanaty, wzięto się do urządzenia hommagium. Z instrukcyi, udzielonej w tym celu dnia 18. listopada 1773 r. dyrektorom dystryktów, (3) i z drukowanych patentów, dadzą się zebrać następujące szczegóły tej czynności:

Na termin hołdowniczej przysięgi oznaczono dla kraju dzień 29. grudnia rok 1773. Akt cały odbywał się klasami. Klas ustanowiono pięć:

1) Kler (regularis i saecularis).

2) Szlachta, mianowicie possessionata.

3) Miasta.

4) Miasteczka i wsie.

5) Gminy żydowskie.

Wszystkie te wyliczone klasy składać miały przysięgę (den Eid der Basallen- und Unterthan-Treue) jednego i tego samego dnia, częścią we Lwowie, częścią po dystryktach. Naprzód już tedy sporządzili dyrektorowie dystryktów dokładne spisy szlachty, duchowieństwa, miast, wsi i kahałów żydowskich. Patent cesarski, wydany w sprawie składania przysięgi, rozrzucono w niezliczonych egzemplarzach po kraju, rozlepiono po miejscach publicznych, głoszono po urzędach i z ambon kościelnych.

Co do duchowieństwa trzymano się następującej reguły: Znakomitsi dygnitarze kościelni, do których liczono arcybiskupów, biskupów, prałatów, dziekanów kapitulnych, opatów, prowincjałów zakonnych i pełnomocników zakonów żeńskich, składali przysięgę wierności za siebie i za wszystkich swoich podwładnych we Lwowie. Biskupi, którzy mieli siedzibę swoją poza granicami Galicji, a których dyecezyą częścią do Galicji należała., byli wolni od obowiązku przysięgi. Za to jednak duchowni galicyjskiej części ich dyecezji składali przysięgę u dyrektora swego dystryktu, i podpisywali ją nadto de individuo in individuum, jak tego instrukcya wymagała.

Ponieważ główną treścią tego wspomnienia jest akt przysięgi, złożonej przez szlachtę, a zatem, aby nie przerywać dalszego toku opowiadania, rzucimy zaraz na tem miejscu kilka szczegółów co do sposobu, w jaki składały hołd wierności i poddaństwa miasta, miasteczka, wsie i kahały żydowskie.

W dzień oznaczony, którym, jak to już wiemy, był dzień 29. grudnia, zbierały się gminy nie w mieście dystryktowem, ale w najbliższem miejscu, ku temu wygodnem. Spędzano tedy całe gminy na oznaczone miejsca, nie czyniąc żadnego wyjątku, gdyż instrukcja wyraźnie opiewała: alle Mitglieder der Gemeinde ohne Ausnahme, ohne auch noch das mindeste Individuum zu übergehen.

Przełożeni gmin miejskich i mandatarjusze przewodniczyli tym zgromadzeniom. Przysięgę poprzedzała przemowa do ludu, w której podnoszono znaczenie aktu i straszliwemi barwami malowano zgubne skutki niewierności. Instrukcya, wydana do dyrektorów dystryktu nakazuje, aby zgromadzonym oświadczono: Die Berbindung des Unterthans gegen seinen Landesfürsten ist eine ohnverbrüchliche und theuere Pflicht, die nicht ohne die größte Beleidigung Gottes, der in der Clausel der Eidesformel zum Zeugen angerufen wird, noch ohne Berletzung der natürlichen Pflichten übertreten werden kann der also dawider handelt, begehet das verabscheuende Laster des Meineides, und verwirket den Berlust Hab' und Gut's, auch nach Umständen seiner Lebens selbstens ....

Gdy w myśl tej formułki przemówiono już do ludu, właściciele wsi sami lub ich mandatarjusze odczytywali rotę przysięgi, a tłum powtarzał, podniósłszy prawą rękę do góry. Dla ormian i żydów koniec roty był odpowiednio zmieniony. Następnie z odbytego aktu spisywał się dokument, który podpisywali właściciele wsi lub ich mandatarjusze, i trzech najstarszych kmieci z gromady. Dokumenta takie odsyłano do Wiednia, damit — jak się wyraża instrukcya — solche zu unvergeßlichen Andenken und Beweis der Pflicht der galizischen Unterthanen ansbehalten werden können.

Powróćmy teraz do odświeżonego, wymytego i przystrojonego świątecznie gmachu dystryktowego, do pana dystryktsdyrektora, opatrzonego w wszystkie widome oznaki swej c. k. godności, i do szlachty, zgromadzonej na wybór deputatów. Pierwotnie rząd zamierzał zwołać wszystką szlachtę osiadłą do Lwowa i tu od niej odebrać przysięgę. Obawiano się jednak nie tylko kosztów, ale i samego zjazdu tylu tysięcy szlachty, pełnej jeszcze animuszu, buty i żalu za utraconą ojczyzną — i dla tego też odstąpiono od tego zamiaru, a akt homagialny odbywał się w ten sposób, że szlachta, zgromadzona po dystryktach, wybierała dwóch deputatów. Ci deputaci dystryktowi zjeżdżali się w cyrkule i z łona swego wybierali znowu sześciu deputatów, którzy już wprost udawali się do Lwowa i tam imieniem Galicji składali przysięgę poddaństwa i wierności.

Przyznać należy Niemcom, że obmyślając całą tę ceremonię, usiłowali uwzględniać zwyczaje a nawet słabostki szlachty. Czynili to głównie w własnym interesie, obawiając się dać powód do zajść burzliwych. Dyrektorowie dystryktów i kapitanowie cyrkułami mieli nakaz traktować tego dnia zgromadzoną szlachtę z najsłodszą grzecznością — a aby nie wywołać waśni sejmikowej między samymiż członkami zjazdu, nie zapomniano nawet o drobnych rzeczach formy. I tak n. p. zakazano dyrektorom dystryktów odbierać od szlachty głosy według abecadłowego porządku imion, zapewne w przewidywaniu, że mogłoby to dać powód do niejednej urazy. Według stopnia dygnitarstw polskich nie wolno było głosować, bo nowy rząd dygnitarstw tych nie uznawał; kazano tedy rozstrzygać losowi. W dwojaki sposób odbywało się tedy głosowanie, albo szlachta wotowała kartkami, albo też każdy szlachcic rzucał kartkę z swem imieniem do urny, a następnie urzędnik dystryktowy wyjmował kartkę po kartce i porządkiem tak wylosowanych imion szlachta głosowała ustnie.

Nim atoli odbył się taki wybór deputatów, miał p. dyrektor mowę do szlachty. W najobszerniejszym pokoju dystryktowego zabudowania umieszczono ławki dla szlachty, a na przeciw ustawiono krzesło dla p. dyrektora.

Gdy się już wszyscy zgromadzili, zasiadał pan districts-dyrektor na krześle in facie totius concursus Nobilium, a za nim stawał pisarz dystryktowy, władający językiem polskim. Pan dyrektor dobywał mowy nadesłanej w tym celu von Oben i siedząc, czytał ją w tekście łacińskim. Mowa ta opiewała jak następuje w dosłownym przekładzie polskim:

"Dzisiejszy wesoły dzień, w którym mam honor i przyjemność, oglądać całą szanowną szlachtę powierzonego memu zarządowi najmiłościwiej dystryktu, daje mi zarazem sposobność, oświadczyć szlachetnemu zgromadzęniu na mocy rozdzielonych i ogłoszonych już w dystrykcie patentów, jako w skutek najmiłościwiej przez Jego ces. Apostolską Mość zarządzonego homagium wszyscy obecni pod Najwyższą opiekę monarszej miłości i troskliwości przyjęci być mają, i jako szlachetne zgromadzenie w celu złożenia hołdu wybrać ma na dniu dzisiejszym z swego łona dwóch deputatów, którzy jako pełnomocnicy na wybory w c. k. urzędzie cyrkularnym w N. N. dnia 9. grudnia ann. curr. stawić się mają, i znowu razem z deputatami reszty dystryktów z pośród siebie sześć osób wybiorą, które za siebie i za wszystkich mieszkańców cyrkułu kondycyi szlacheckiej dnia 29. grudnia przysięgę hołdu i wierności złożyć są obowiązane.

Pocieszający widok Najwyższej c. k. opieki nie pozwala mi wątpić, że szlachetne zgromadzenie skłoni się z równą ochotą jak czcią do wyboru dwóch deputatów z tego dystryktu w celu złożenia hołdu, i że będę w stanie donieść o tej gotowości i uległości Najwyższej Władzy ku Waszej własnej i mojej niemniejszej satysfakcyi."

Gdy p. dyrektor odczytał tę przemowę w języku łacińskim, powtórzył ją pisarz za nim stojący w języku polskim, i nastąpiło zaraz głosowanie. Z dokonanego wyboru spisywał się dokument, który opatrzony podpisami wszystkich zgromadzonych, służył zarazem wybranym deputatom za pełnomocnictwo do ich dalszej misji. Nieco niżej wykażemy, o ile wystawianie podobnych pełnomocnictw posłużyło szlachcie za sposobność do objawienia swych żądań i poczynienia zastrzeżeń — teraz zaś wspomniemy jeszcze krótko o gościnnym epilogu całej, dystryktowej ceremonii.

Epilog ten stanowiła uczta, którą każdy dyrektor dystryktu z nakazu rządowego zgromadzonej szlachcie z funduszów, w tym celu otrzymanych, wyprawić musiał. "Was bey anderen Huldigungsfällen gewöhnlich und anständig ist, läßt sich in einem neu aquirirt und revindizirtem Lande nicht vermeiden" — utrzymywała instrukcya polecając ugoszczenie szlachty.

"Na czem to ugoszczenie ma polegać — mówi dalej instrukcya — nie da się tak dokładnie oznaczyć, ale musi ono być urządzonem w miarę najłaskawiej udzielonej na to sumy (nach Proportion der allergnädigst passirten Geldsumme) i według obyczaju krajowego, a nadto w ten sposób, aby uczta ile możności dobry kształt miała, i ażeby szlachta częścią przez samo Uraczenie, częścią zaś przez przyjazne przyjęcie i szczere zachowanie się c. k. dyrektora zadowoloną się czuła i z ukontentowaniem do domu wracała."

Wiadomo, że szlachta galicyjska utraciwszy wolność i związek z resztą ojczyzny, szukała z początku niejakiej pociechy w dobrem uprzedzeniu o ludzkości rządów austryackich i w szlachetnej opinii, jaką miała cesarzowa Marya Teresa, "pani bogobojna i dobrotliwa." W takich sangwinicznych nadziejach umacniał szlachtę zakordonową przykład Węgier, które pod berłem Habsburgów używały narodowych swobód i politycznej wolności. Spełnienia tych nadziei swoich oczekiwała szlachta polska w Galicji z okazyi homagialnej uroczystości.

Uroczystość ta dawała szlachcie pierwszą sposobność do zjazdów, dotąd najsurowiej wzbronionych, do wyrażenia życzeń, dotąd tylko jednostkowemi głosami objawianych, do wysłania delegatów w końcu, którzy będąc legalną, przez sam rząd uznaną reprezentacyą kraju, mogli być tłumaczami jego żądań. Wprawdzie homagium nie było składane u stóp samego tronu, jak się tego szlachta spodziewała i jak tego wymagała, ale na ręce namiestnika — zawsze jednak pora ta wydała się najstosowniejszą do objawienia życzeń kraju.

Przyznać należy ówczesnej szlachcie galicyjskiej, że wzięła się do tego dzieła z energją, z otwartą śmiałością i słusznem uwzględnieniem potrzeb, jeżeli nie całego kraju, to przynajmniej swego własnego stanu, który wówczas, jak o tem nie należy zapominać, jedynym mógł być i był reprezentantem polskości w Galicji.

W każdym niemal dystrykcie dodawano do aktu wyborów wyraz życzeń, a pełnomocnictwa, wydawane deputatom tak dystryktowym, jak cyrkularnym, zawierały specyfikacyę punktów, których się od nowego rządu domagać byli obowiązani. Było to smutne naśladowanie tak niedawnych jeszcze instrukcyj sejmikowych.

Ale życzenia te wszystkie pozostały niestety życzeniami tylko. Nietylko, że niedoczekały się najmniejszego uwzględnienia, ale niedostały się nawet tam, dokąd je adresowano, do tronu.

Między tronem a szlachtą stał pan gubernator hr. Pergen, człowiek wielce zręczny, umiejący z dyplomatyczną gładkością zapobiegać wszelkim niedogodnym manifestacyom, znający doskonale słabostki ludzkie i zdolny je wyzyskiwać z niepospolitym sprytem. Deputaci przybyli do Lwowa mieli złożyć homagium pod zastrzeżeniem swobód i przywilejów — a skończyło się na tem, że przysięgli poddaństwo na łaskę i niełaskę, idąc za radą hr. Pergena i jego polskich zwolenników aby los szlachty i kraju pozostawić czułej troskliwości samego rządu.

Nie udało nam się wynaleźć, jak sformułowane były żądania szlachty w samym Lwowie, to jest przez deputatów cyrkularnych w stolicy razem zgromadzonych, mamy jednak przed sobą dwa pełnomocnictwa, wydane deputatom, jedno przy wyborze dystryktowym w Bóbrce, drugie przy wyborze cyrkularnym w Stanisławo wie. Z obu tych pełnomocnictw możemy powziąć niejakie wyobrażenie o domaganiach się szlachty przy sposobności hołdowniczej przysięgi. (4)

Szlachta zebrana w dystryktowym mieście Bóbrce, wybrała na delegatów do dalszych wyborów w cyrkule dwóch obywateli: Franciszka hrabiego de Biberstein Trembińskiego, Starostę Potorzyńskiego, i Franciszka hr. Uruskiego, Starostę Guzowskiego. W pełnomocnictwie tem szlachta Bobrecka wyraża sześć żądań. Domaga się najpierw, aby przywileje, których szlachta pod rządami Rzeczypospolitej używała, i nadal zachowane jej były (quatenus Nobilitas in suis antiquis praerogativis, juribus ac pricilegiis immunis conservetur as protegatur), dalej prosi o ogłoszenie praw austryackich, aby wiedziała, czego przestrzegać musi; dalej aby zatrzymano dawne prawa i sposób jurysdykcji, aby bez szkody szlachty uregulowano sprawę dóbr królewskich i aby przy nakładaniu podatków miano wzgląd na nieszczęścia i klęski, których prowincya doznała.

Ważniejszem jest drugie pełnomocnictwo, wydane na wyborach cyrkularnych w Stanisławowie, na których rej wodził p. starosta Hryniowiecki, Ignacy Kościesza Golejewski.

Wybranymi zostali na deputatów do homagium w wymaganej liczbie sześciu następujący: Rafał Skarbek, Starosta Sołotwiński, Augustyn Uliński, regimentarz wojska Rzeczypospolitej, Ignacy Golejewski, starosta Hryniowiecki, Stanisław Oroński, chorąży Czernichowski, Piotr Chrzanowski, generał, i Kajetan Dąbrowski, podwojewodzi halicki.

Między postulatami, dołączonemi do pełnomocnictwa dla deputatów, najważniejszą jest prośba, aby rząd nadał szlachcie te same prawa i przywileje, jakie posiada szlachta węgierska. Szlachta Stanisławowska oparła się tu na samym patencie rewindykacyjnym, który zabór Galicyi usprawiedliwiał prawami korony św. Szczepana.

Postquam placuerit 8. R. et Apostolicae Majestati -mówi akt szlachty stanisławowskiej — hanc nostram provinciam Regno Hungariae adjungere, ut iisdem nos ornet Prwilegiis atque Hungaricis confirmat Praerogativis, Ill. Deputati praecandi honorem habeant... "(5) Punkt ten był zdaje się także główną osią żądań deputatów zgromadzonych we Lwowie, jak to wypływa z wzmianek hr. Pergena, zawartych w sprawozdaniach, której poniżej podajemy.

Szlachta stanisławowska dopominała się nadto na podstawie tych samych węgiersko-rewindykacyjnych argumentów, aby — quoniam gens nostra nunc in Dominio S. C. R. Majest. existens videtur quasi excendere Regnum Hungariae — aby z tego powodu zniesione zostały opłaty cłowe między Węgrami a Galicją. Uprasza także szlachta, aby podatki pozostawione zostały na tej samej stopie, na jakiej je rząd austrjacki zastał w zabranym kraju i aby dawne przywileje i wolności szanowano i zachowano.

Z takiemi mniej więcej żądaniami wyprawić musiały i inne cyrkuły swych deputatów do homagium. Na dniu 29. grudnia zaprzysięgła szlachta galicyjska wierność i poddaństwo rządowi austrjackiemu we Lwowie, tak jak je równocześnie zaprzysięgły wsie, miasteczka i miasta u siebie.

Ciekawym będzie zapewne dla czytelników spis imion tych obywateli, którzy w składaniu przysięgi reprezentowali szlachtę, a więc jak na owe czasy, kraj cały, bo całą jego inteligencję polską. Nie udało nam się zestawić kompletnego spisu deputatów homagialnych, rejestr bowiem, który mieliśmy do dyspozycyi, znacznie był uszkodzonym. Zebraliśmy tylko 25 imion a było ich 42, albowiem z wszystkich siedmiu cyrkułów po sześciu delegatów wybierano.

Oprócz nieznanych autorowi 17tu, składali tedy przysięgę następujący magnaci i szlachcice.

Franciszek Biberstein hr. Trembiński

Franciszek Stadnicki (chorąży podolski),

Stefan Hordyński (podstoli żydaczowski i lwowski sędzia grodzki),

Ignacy Morawski (generał W. Ks. Lit. ),

Andrzej Rzeczycki (starosta rzeczycki),

Franciszek Skorupka Padlawski (?) (podkomorzy lwowski),

Hrabia Józef Ankwicz,

Hr. Morsztyn,

Szembek,

Wykowski,

Szczepanowski,

Hr. Jan Kanty Ankwicz,

Hr. Potocki,

Łętowski,

Hadziewicz,

Taczycki (?),

Rafał Skarbek (starosta sołotwiński),

Augustyn Uliński (regimentarz),

Stanisław Orański (chorąży czernichowski),

Piotr Chrzanowski (generał-adjutant),

Ignacy Golejewski (starosta hryniowiecki),

Kajetan Dąbrowski (podwojewodzi halicki),

Michał Bujno (generał-adjutant Kr. JM.),

Hyacynt Roszyński (skarbnik trocki),

Joachim Pawłowski (podstoli lubaczowski).

Bardzo ciekawym epizodom całej ceremonii homagialnej była ta okoliczność, że nie tylko przysięgali wyżsi panowie, ale że przysięgać musiał hołd i poddaństwo także — sam król Stanisław August!

Do tylu upokorzeń haniebnych, któremi przypłacić musiał niedołęztwo swe i lekkomyślność ostatni król polski, należało i to, że hr. Pergen wymagał koniecznie aby Stanisław August za dobra posiadane w zabranych przez Austryę ziemiach polskich, składał przysięgę wiernopoddańczego hołdu!... Oczywiście nie wymagał p. gubernator przysięgi osobistej, ale uparł się przy tem, aby króla w tej sprawie zastąpił osobny pełnomocnik.

Król mocno się temu opierał i żalił się przed pełnomocnikiem austryackim w Warszawie br. Revizkim, prosząc go, aby pośrednictwem swem oszczędził mu tej upokarzającej przykrości. Bar. Revizki istotnie udawał się do hr. Pergena, który jednakże od wymaganej formalności nie odstąpił, choć ją bardzo złagodził.

"Zapytywałem — pisze hr. Pergen do kanclerza państwa księcia Kaunitza pod datą 24. grudnia 1773 — jak się mam zastosować w sprawie homagium względem Jego Król. Mości, tymczasem dał mi Baron Rewizki do poznania kłopot króla, który nie uważa tego za godne siebie, składać przysięgę wierności. Uważałem tedy za moją powinność, do tego ministra napisać załączone, z ostentacją zredagowane pismo" (auf eine ostensible Art eingerichtetes Schreiben).

List ten hr. Pergena do barona Revizkiego, zredagowany umyślnie tak, aby go król mógł czytać, podajemy w dosłownym przekładzie z francuzkiego języka. Z ciekawego tego listu dowiemy się zarazem, do jakich rozmiarów zredukowana została wymagana formalność wiernopoddańczej przysięgi. (6)

"Dowiaduję się z listu, który miałem zaszczyt odebrać dnia ii. b. m. od W. Pana — pisze hr. Pergen do Revizkiego pod datą 18. grudnia 1773 — o powodach, które Jego król. Mość (Sa Majesté le Moi) przytacza, aby był uwolnionym od homagium. Mogło to łatwo ujść uwagi tego dostojnego monarchy (a cet auguste Prince), że najwięksi Monarchowie nie robią żadnych trudności w składaniu hołdu przez swych pełnomocników i występują nieraz w roli wazalów innego monarchy, daleko mniej udzielnego niż oni sami; Najj. Cesarzowa sama się znajduje w podobnym przypadku. Atoli, przecież się wydaje, że monarcha tak wielki zarówno - przez swą koronę jak przez swe przymioty (un si grand Prince et par sa couronne et par ses qualités) zasługuje na uwzględnienie nawet w wypadku, gdzie chodzi tylko o zapewnienie mu jego praw i spokojności; mniemam, że jego pełnomocnik mógłby tu w każdym razie przybyć z umocowaniem, gdyż do tego czasu, o ile się spodziewam, otrzymam instrykcyę od mego dworu; może nadejdzie dyspenza, czego ja jednak wyobrazić sobie nie mogę, gdyż takie hołdy są w używaniu między Danującymi. Jeżeli dwór mój upierać się będzie, Jego król. Mość może być całkiem spokojną, albowiem monarchowie wiedzą dobrze, co winni sobie i swojej godności, gdyż im wszystkim na tem zależy, aby tej godności nie uchybiano."

"Jeżeli przeciwnie nie otrzymam żadnych instrukcyj, pełnomocnik króla Jego Mości może pozostać (przy uroczystości homagialnej) nieobecnym, a to pod pozorem słabości, aby nie dać publiczności powodu do podejrzeń, że Najj. król znajduje jeszcze trudności w uznaniu przysięgi Galicjan, poddanych Cesarzowej."

"Muszę tu dodać, że komisarze lub ekonomowie muszą w każdym razie nie tylko złożyć przysięgę za swe osoby, ale także zgromadzić wszystkich tych, którzy potrzebni są według patentów Najj. Cesarzowej do podpisania dokumentów przysięgi. Z tej to właśnie przyczyny upraszam W. Pana postarać się o to, aby rządca dóbr Jego król. Mości został bezzwłocznie poinformowanym w tej sprawie, a to z powodu, aby jego poddani nie zostali narażeni na jaką egzekucyę, gdyż to wywołałoby zgorszenie w całej okolicy."

Uporawszy się z tym epizodem "powracamy do szlachty zgromadzonej we Lwowie. Mówiliśmy nieco wyżej, że żądania deputatów nie zostały nawet przed tron zaniesione, tak je gładko i zręcznie usunąć i szlachcie z głowy wybić potrafi|ł gubernator Pergen. Z sprawozdań cyrkularnych i dystryktowych wiedział już naprzód hr. Pergen, z jakiemi żądaniami przybędą do Lwowa hommagialni deputaci. W piśmie do ks. Kaunitza pod datą 24. grudnia wspomina już hr. Pergen o tem następującemi słowy: (7)

"Tymczasowo w sprawie tego aktu (homagium) tyle mam tylko do powiedzenia, że mi jest wiadomo, jako deputaci lwowskiego cyrkułu jako też i bełzkiego instrukcye otrzymali, w których im nakazano, stawić przedemną takie żądania, które z monarchicznemi rządami żadną miarą pogodzić się nie dadzą i dla tego też w kłopot (in Berlegenheit) wprowadzić mogą."

"Pochodzi to jedynie z zakłóconego spokoju umysłów mieszkańców (von der unterbrochenen Gemüthsberuhigung der Inwohner), ale będę się starał tymczasem i nie biorąc przytem publicznie osobistego udziału (ohne dabei zu erscheinen) zniweczyć te zamiary; w każdym zaś razie dam taką odpowiedź, która im odejmie rozpowszechnioną tu od niejakiego czasu nadzieję otrzymania rządów na wzór węgierski (nach dem hungarischen Fuß regieret zu werden) i uzyskania przywilejów tamecznej szlachty, a która (odpowiedź) Jej Ces. Mości wolność działania pozostawi."

Pan gubernator dotrzymał słowa najzupełniej. "Ohne dabei persönlich zu erscheinen," umiał usunąć zręcznie wszystkie żądania, któreby mogły być rządowi niewygodne. — Jak już wspomnieliśmy u góry, hr. Pergen posiadał wiele zręczności, a miał do czynienia z szlachtą, nieznającą się na wartości ładnych słówek i grzecznych perswazyj. Przez zręczne wyzyskanie złych i dobrych stron szlachty, Pergen znalazł wśród niej wielu zwolenników, którzy sami przeprowadzali jego zamiary. Mówimy przez wyzyskanie złych i dobrych stron, gdyż istotnie pod politycznym względem grzeszono u nas jeszcze więcej może zaletami niż wadami charakteru. Takiemi szkodliwemi zaletami bywały dobroduszna pochopność do zaufania, naiwność wrodzona charakteru, nie przypuszczająca w drugim przewrotności, bo sama jej nie znająca, i poczciwy posłuch dla namów, maskowanych dobrem publicznem. Przymioty te pod względem ściśle moralnym są zaletami, ale w polityce, która osobną posiada moralność, i w której błędy są zbrodniami, wiele nam narobiły szkody. Przyznać jednakże należy, że w niemałej mierze pomagała panu gubernatorowi lekkomyślność i próżność niektórych magnatów.

Jak się wyśmienicie wywiązał hr. Pergen z swego zadania, i jak umiał sobie pozyskać stronnictwo między szlachtą, dowodzi najlepiej pismo jego do kanclerza, księcia Kaunitza, z dnia 7. stycznia 1774, pismo niezmierne ciekawe, które rzuca światło na ówczesne społeczeństwo. Dokument ten tak jak go mieliśmy przed sobą, był w kilku miejscach (u dołu każdej karty) nadpsutym, i dla tego też kilka ustępów jest niezupełnych i kilka imion braknie. (8)

Oto dosłowny tekst tego arcyciekawego listu w przekładzie z niemieckiego języka:

"Jaśnie Oświecony, Jaśnie Wielmożny książe i łaskawy Panie! (Durchlauchtig Hochgeborener Reichsfürst, gnädiger Herr).

Donosiłem W. Ks. Mości ostatnią pocztą najposłuszniej o wszystkich okolicznościach, które się przydarzyły przy wręczaniu desideriorum ze strony deputowanych wszystkich cyrkułów i jak sobie postąpiłem, aby wszystkie takie desideria usunąć, któreby Jej Ces. Mości niedogodnemi być mogły; tak, aby pod względem monarchicznego rządu zachowało się swobodne ręce (so daß man in Ansehung eines monarchischen Gouvernement freie Hände habe).

"Dzisiaj czuję się obowiązanym wskazać W. Ks. Mości tych, którzy się szczególnie odznaczyli —... (tu braknie widocznie nazwiska) odznaczył się wszelką możliwą skromnością, a chociaż jest jednym z najbogatszych szlachciców w kordonie i na terytoryum Rzeczypospolitej bardzo znaczne dobra posiada, to przecież zachowywał się z najprzyzwoitszą sumisją (mit der anständigsten Soumission) i wskazywał innym deputowanym skutki, które z podania nierozważnych desidericrum powstaćby musiały, i nadto we wszystkiem tem, czego od niego żądałem, był mi zupełnie powolnym. "Drugim jest pan Trembiński, który zapewne, aby sobie pozyskać prawdziwą zasługę u naszego najwyższego dworu i aby przy sposobności promocyj nie zostać zapomnianym, bardzo się odznaczył i autorem był o statniego krótkiego pisma, podpisanego przez większość. Jakoż istotnie bardzo się trudził (wie er denn in der That sich jehr bearbeitet), aby przeszkodzić, iżby nie zostały podane żadne Ich Cesarskim Mościom niewygodne (ungelegen kömende) Desideria, coby także nie było stosownem. Zasługuje więc on na najwyższe zadowolenie.

Trzecim jest p. Hordyński, tutejszy judex castrensis, który według swego przekonania twierdził, że w żądaniach (desideriis) które punkt za punktem były dyskutowane, i których on był autorem, nie zawiera się nic niewłaściwego, ale że przeciwnie miłem to będzie wiedzieć, czego właściwie żądają, i które to desideria sam wniósł. Zasługuje on za swe dobre zamiary (seiner guten Meinung halber) także na najwyższe uwzględnienie.

Czwartym między deputowanymi jest stary szlachcic, nazwiskiem Skarbek, z bardzo starego domu i bardzo bogaty, szwagier przebywającego w Wiedniu hr. Rzewuskiego, który (Skarbek) swą szczerą, publiczną mową do uspokojenia umysłów się przyczynił.

Piąty, niejaki, pan Anchwicz (Ankwicz), pierwszy deputowany z Wielickiego cyrkułu, który, choć jeszcze młody, ale bardzo jest roztropny, zachował się bardzo skromnie (sehr bescheiden), i także w swych rozmowach wykazywać umiał w bardzo przyzwoity sposób korzyści monarchicznego rządu, jeżeli tenże, tak jak pod naszymi najłaskawszymi monarchami, sprawiedliwość z łagodnością łączy; a zatem i on zasługuje przy tej sposobności na wzgląd Najwyższy.

Szóstym jest niejaki Hadziewicz, brat tego, który nie tylko przy wyborach poselskich w Sandomirskiem województwie się odznaczył, ale także sam jest obecnie posłem w Warszawie. Zasługuje on w każdym razie na najwyższe uwzględnienie (allerhöchste Rücksicht) i napiszę o nim jeszcze z okazyi przyszłej poczty.

Siódmym jest niejaki p. Uliński, z czerwonogrodzkiego dystryktu, nad rzeką Podhorce mieszkający, który całkiem ujęty spotkaniem się z Najjaśniejszym Cesarzem, z wszelką możliwą gorliwością działał.

Jakkolwiek o żadnym z reszty delegatów nic niewłaściwego (etwas unanständiges) przytoczyć bym nie umiał, gdyż wszyscy respectuose się zachowali, to przecież uważałem za obowiązek wymienić przedewszystkiem powyższych.

Oprócz deputowanych odznaczył się hrabia Krajczy Potocki przez to, że nietylko z zaniedbaniem własnych interesów, w największym pośpiechu z Warszawy tu przybył, i osobiście przy złożeniu przysięgi wierności był przytomnym, ale nadto, choć nie był deputowanym, przyczyniał się z szczególną gorliwością do uspokojenia umysłów i przytaczał za przykład siebie samego, że mimo iż los Galicyi został rozstrzygniętym (da doch das Sort von Galizien dermalen decidiret seie), rzeczywiście od swego brata znaczne i w kordonie położone dobra Tarnopol kupił.

Szlachcic ten (Cavalier) przypomniał mi przy tej sposobności uczynioną mu obietnicę, według której miał zostać ces. król. tajnym radcą z upuszczeniem taksy. Ponieważ na tem sobie wielki zaszczyt zakłada, (da er sich nun eine volkomene Gloire hievon mache), więc prosił mnie w załączonej nocie, abym mu wyjednał tę oznakę najwyższej łaski, którą z najuniżeńszem przyjmie podziękowaniem.

Cały kler, tak regularis jak saecularis, zachował się z największą przyzwoitością i uległością, a tutejszy arcybiskup, który sam mszę celebrował i Te Deum odprawiał, odznaczył się szczególnie swem przyzwoitem zachowaniem; ruski biskup i ormiański arcybiskup zasługują także na pochwałę, mianowicie ostatni, który wielką łaską Jego Ces. Mości nadzwyczajnie jest rozczulonym, okazywał swą szczerą dewocyę jak najlepiej.

Tych, którzy się po dystryktach i cyrkułach szczególniej odznaczyli, ukażą w swoim czasie sprawozdania i protokoły naczelników cyrkularnych i dyrektorów dystryktowych.

W każdym innym kraju dziwnie by wyglądało, gdyby się przy takiej sposobności czyniło także wzmiankę o płci żeńskiej (bei einem solchen Falle von dem Geschlecht einige Meldung machen.) W tych królestwach atoli, w których wpływ jej, czy stopniem wdzięków czy innemi jakiemi osobistemi przymiotami, czy rozumem (Geist) używa kredytu, staje się potrzebą i o tem wspominać. (Ustęp ten uszkodzony).

Z tego jedynie stanowiska, czuję się obowiązanym wskazać te damy, które na uwzglęnienie zasługują.

Znana już i tak W. Książęcej Mości z sprawozdań barona Revizkiego hrabina Kossakowska odznaczyła się bardzo według relacyi naczelnika cyrkułu Niedermayera przy wyborze deputatów, chociaż wybór ten nabrał przy tem niejako cechy sejmiku (die Gestalt einer Dietine).

Tutaj odznaczyła się bardzo stara, od kilku lat paraliżem tknięta księżna Kantakuzena, która choć nie mięsza się w sprawy publiczne, u całego polskiego narodu nadzwyczajne zaufanie posiada; a osobliwie tutejszy łaciński arcybiskup, ruski biskup i ormiański arcybiskup, jakoteż całe wyższe duchowieńtwo radzą się jej nawet w najważniejszych sprawach. I przy tej sposobności i od pierwszych chwil mego przybycia do Lwowa była mi ona pomocną, i uwiadamiała mnie o rozmaitych usposobieniach i wyrażeniach tutejszych narodowców (Nationalisten). Przyczyniała się ona do uspokojenia umysłów, które przy zbliżaniu się tego dnia, bardzo się potrwożyły (schüchtern geworden).

Nawet król polski i Warszawskie ministeryum pokłada w tej damie nie małe zaufanie, a ponieważ bardzo gorliwą jest także o dobro tutejszych pod berłem Jej Ces. M. zostających krajów, a zatem, gdy wieść nadeszła że król z pruskim dworem o handel soli się układa i z tego korzyści dla siebie ciągnąć zamyśla, mówiła miotem dodając, że widzi się zniewoloną odradzić to królowi, a gdy ją w tym dobrym zamiarze utwierdziłem, byłem zdziwionym, ujrzawszy wkrótce potem u niej odpowiedź króla w tej sprawie, którą to odpowiedź in originali załączam.

Najdziwniejszą rzeczą jest przytem, że ta kobieta, która gdyby była chciała, w tych rozruchach (in diesen Troublen) zbogacić by się była mogła, z sprzedaży małego starostwa i na bardzo małej stopie żyje, a to tak, że ponieważ dama ta jest godną najwyższej łaski i cała publiczność tem się interesuje, czuję się zniewolonym wnieść, aby jej pensya około 1000 talarów na tutejszą kasę zaasygnowaną została. Znajdując się w najnędzniejszym stanie zdrowia, nie będzie jej prawdopodobnie długo używać, a jest w stanie oddać dobre usługi przy pierwszem urządzeniu kraju i przyczynić się do usunięcia uprzedzeń mieszkańców.

Hrabina Moszyńska, siostra krajczego hr. Potockiego, od pierwszej chwili, kiedy tu do Lwowa przybyła... (tu dwóch wierszy braknie) i przy sposobności składania homagium dała dowody swej przychylności (ihrer Ergebenheit).

Wielką byłoby przyjemnością dla tej damy, gdyby Jej Ces. Mość z własnego Najwyższego popędu nadała jej najłaskawiej order gwiaźzistego krzyża (Stern-Kreuz-Orden). Co do próby (szlacheckiej) nie ma żadnej przeszkody, gdyż żyjąca, rodzona jej siostra, hrabina Cetnerowa, już nim została ozdobioną.

Upraszam W. Książ. Mości, nie brać mi tego za złe, że trochę obszerniej o tych sprawach się rozpisałem; wymaga tego jednak interes służby, aby Jej Ces. Mość uwiadomioną była potajemnie o usposobieniu niektórych rodzajów osób (gewisser Gattungen Personen), zwłaszcza, że wiele niepokoju jest jeszcze w umysłach, który podsycany bywa wybuchłym teraz w Rosji pod Kazaniem rozruchem (ausgebrochenen Tumult), w szczególności... hrabiego Potockiego, podczaszego Litewskiego (Potzaß Lithwaski)... w Trembowli... (wiersze te są uszkodzone i trudno je uzupełnić) o czem już najposłuszniej w kilku sprawozdaniach donosiłem, i zwłaszcza że na niektóre osoby, w ogóle zaś, póki nie skończy się wojna między Portą a Rosją, na największą część baczne trzeba mieć oko."

Homagium zostało złożone, kurjer Morgenheim przywiózł z Wiednia medale wybite na cześć tej uroczystości, (1) Lwów był świadkiem kilku świetnych balów, i na tem się skończył cały ten akt ważny dla Galicji. Najlepiej atoli ze wszystkich wyszedł na tej sprawie p. gubernator hr. Pergen. Nie dość, że tak gładko usunął niewygodne manifestacye, nie dość, że zasłużył się rządowi, ale nadto pozyskał sobie wdzięczność szlachty, która nie tylko złote miała serce ale i złote dukaty. Szlachta, zgromadzona we Lwowie przy składaniu przysięgi, zawotowała p. hr. Pergen hojny upominek. Czy to było spłaceniem długu wdzięczności i zasłużoną już nagrodą, czy tylko antycypacyą na przyszłe względy — dość że szlachta ofiarowała hr. Pergen dar sześciu tysięcy dukatów.

Pieniężny ten upominek ofiarowała szlachta gubernatorowi adresem, który przytaczamy tu w przekładzie z łacińskiego języka:

"Gdy szczęście i powodzenie państw jedynie lub najprzeważniej zawisły od zacności, cnoty i dobrotliwości tych, którym przez Najwyższy Majestat sprawowanie władzy powierzonem zostało, tedy nic pożądańszego, nic szczęśliwszego tym królestwom Galicji i Lodomerji przydarzyć się nie mogło, jak to, że przez najwyższą łaskę i troskliwość o dobro narodu od Najjaśniejszego Cesarstwa nietylko poruczoną Ci została, Jaśnie Oświecony Gubernatorze, namiestnicza władza w tych królestwach, lecz zarazem pierwszy przez przysięgę w liczbę poddanych Najjaśniejszego Cesarstwa nas objąłeś i podstawę naszego szczęścia położyłeś.

Znana nam Twoja w urzędzie gubernatorskim najwyższa i w najmniejszych drobiazgach nawet surowa prawość, w rozkazach dobrotliwość, w wykonawczej władzy łagodność, w wysłuchiwaniu cierpliwość, tak serca nasze Tobie zjednała, iż nic pożądańszego, nic bardziej upragnionego być dla nas nie może, jak że wdzięczne umysły nasze dać ci mogą najwyraźniejsze tego świadectwo. Znaną nam jest atoli dobrze rzeczą, że wartość daru nie na jego wielkości polega, lecz na szczerości serc i umysłów ofiarujących się zasadza.

Racz zatem, Najdostojniejszy Gubernatorze, przyjąć od całej tych królestw szlachty dar sześciu tysięcy dukatów i co niechaj ci będzie większej ceny, dar serc naszych, w oznakę wiecznej wdzięczności, tak słusznie od nas należącej się Tobie. (10)

Dan we Lwowie 30. grudnia 1780."

Znaleźliśmy w zapiskach z owego czasu, że hr. Pergen prosił cesarzową Marję Teresę o pozwolenie przyjęcia tej sumy i istotnie placet otrzymał. Taki był epilog homagialnej uroczystości we Lwowie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIERWSI URZĘDNICY NIEMIECCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JOZEFINIZM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANONIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej