Sadok Baracz

GAWATH JAKÓB

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TARTAKÓW.

Kościół.

GAWATH JAKÓB

szkic bibliogrficzny

Barącz Sadok

Oto przesuwa się postać człowieka pracy, bez powagi antenatów, bez środków zamożności, jedyną ufność w bozkiéj pokładającego pomocy, który niezwykłą pilnością, staranném zamiłowaniem nauk dobił się stanowiska w świecie, by wzorowém zaparciem się siebie samego służyć ludzkości.

Gawath Jakób, którego téż Gawatem i Gawatowicem piszą, urodził się we Lwowie 1598 roku. Początkowe nauki ukończywszy w rodzinném mieście, a nie mając zasobów utrzymania, znalazł przytułek przy guwernerze młodych Sieniawskich w Brzeżanach, z którymi udał się do Krakowa w celu dalszego kształcenia się, gdzie téź w roku 1615 pod Mikołajem Wysockim, dziekaném Akademiji, stopień Bakałarza Filozofiji i sztuk wyzwolonych pozyskał.(1) Poprzestając na tym tytule, o dalszą promocyją nie starał się już więcéj, zwłaszcza gdy oddany zupełnie służbie bożéj, dnia 14 Maja 1622 roku otrzymał święcenia kapłańskie.

Zajęty tedy pracą duchowną, zbawienia dusz ludzkich pilnował, ku czemu stósowną nauką, prawdziwą pobożnością, i wzorowemi swémi obyczajami drogę sobie torował najprzód w kaplicy Sieniawskich, a potém przy kościele parafijalnym w Brzeżanach. To téż zacna ta rodzina Sieniawskich, zachowując w miłéj pamięci jego trudy i usługi duchowne, przy nadarzonéj sposobności wynadgrodziła go probostwem w Wyżnianach; zkąd po kilkunastu latach przeniósł się do Lwowa, gdzie téż obywatelskiemi zajaśniał cnotami, dając rzeczywiste dowody tkliwéj a czynnéj miłości ojczyzny.

W roku bowiem 1655 ważyły się losy na ziemi polskiéj. Biédna Polska, jak wątła łódka bez sternika, puszczona na pastwę burzliwego morza, z niemałą trwogą zaguby swéj wyczekiwała. Złośliwi nieprzyjaciele wałem ją otoczyli i ostateczną zagładę między sobą ukartowali. Król skołatany tylu przeciwnościami na Ślązku przytułku i schronienia szukał. Nieubłagany Karól Gustaw na czele tłumów z Pomeraniji szwedzkiéj wtargnął do Wielkiéj Polski, mieczem i ogniem prawa swe dyktując. Chciwi łupu Moskale Litwę rabowali, a mściwy Bogdan Chmielnicki wspólnie z wojskiem moskiewsko-ruskiém, prócz licznego bardzo motłochu, dnia 25 Września stanął pod murami Lwowa i oblężenie miasta wokoło rozpoczął.

Garstka walecznych obywateli skłoniła się do traktatów, które szły bardzo opornie, przez co cały miesiąc trwały przemoc, groźby, dręczenia i cięższy dla wszystkich głód uciskał miasto, ale zniesiono mężnie to wszystko przy dzielności Krzysztofa Grodzickiego, rządzcy wojennego, i wytrwałości załogi wojskowéj i obywateli. Nareszcie dla dobra publicznego zdecydowali się iść do obozu nieprzyjacielskiego: Arseni Żeliborski Władyka lwowski, Jakób Gawath kanonik lwowski, Piotr Ożga podkomorzy, Marcin Anczowski, Jakób Doleżyński Radni lwowscy, i dwóch OO. Jezuitów. Jakoż dnia 16 Października po nabożeństwie odprawioném w cerkwi św. Jerzego udali się do taboru Chmielnickiego, gdzie bardzo uprzejmie przyjęci zostali. Ówcześni historycy twierdzą, że to poważne poselstwo dziwnie wpłynęło na zmiękczenie rozsrożonego umysłu Chmielnickiego, z natury niezmiernie chwiejnego, ulegającego podszeptom magnatów, który skupiał obok siebie sprzymierzeńców, ale im nie ufał; wywierał osobistą zemstę na Polakach, ale okrutnie bał się tych Polaków; przeto poprzestając na małym okupie, dnia 8 Listopada ruszył się z wojskiem swojém z pode Lwowa.

Poczém za ocalenie miasta publiczne po kościołach składano modły.(2)

Jak widzimy ks. Gawath dobrowolnie podjął się niebardzo miłego poselstwa, bo dalekim będąc od ohydnego sobkostwa, poczuwał się do obowiązków dla ojczyzny. Ale i chwała boża miała w nim godnego przedstawiciela. W r. 1670 obdarzył kościół katedralny szczerozłotym kielichem, na którym dukaty były wprawione.(3) Przetrwał téż wielką próbę, którą Bóg w roku 1672 na całą Polskę zesłał. Porta otomańska korzystając z niezgody między królem i magnatami, domagała się wielkich ofiar od Polaków, które to żądanie ogromną potęgą wojskową popierać postanowiła. Jakoż wkroczyli Turcy na Podole i zdobyli dnia 29 Sierpnia Kamieniec Podolski, jedyną twierdzę, która Ruś i Polskę zasłaniała, a trwoga we Lwowie do wysokiego wzniosła się stopnia.

Wszyscy, tak duchowni jak świeccy, z miasta uciekali; nawet rękodzielnicy w ucieczce nie byli opieszali, tak że ledwie trzecia część mieszkańców miasta pozostała, a to biedniejsza klasa tylko, albo téż ludzie złożeni słabością. Dnia 20 Września ukazały się do koła dymy i ognie płonące, a z wysokiego zamku dano znak wystrzałem działowym o zbliżeniu się nieprzyjaciela. Ks. Gawath nie miał skoków zajęczych, nie uciekał ze Lwowa, a dźwigając cały prawie ciężar spraw kościelnych na swoich barkach, pokrzepiał pozostałych zdrową radą i męztwem swéj odwagi. Przewodniczył publicznemu nabożeństwu, usilnie krzątał się około wydobycia złota i srebra na okup nienasyconemu pogaństwu; nocy nawet nie dosypiał i spieszył na ratusz, by zasilić zrozpaczonych radnych potęgą wiary i rozumu. Dnia 1 Października udał się do obozu tureckiego w towarzystwie Jana Gąsiorkiewicza radnego, Wojciecha Kupińskiego ławnika, Gabryela Bernatowicza radnego ormijańskiego i Sebastyana Szwarcewicza, gdzie układał się z Turkami o warunki okupu. Zabolał nad twardością serc bisurmańskich, gdyż żądali 80,000 dukatów, i łzami zalany wrócił do miasta.(4)

Piastując pod ów czas urząd Surrogata, napisał w ojczystym języku sprawozdanie tego oblężenia i wysiał takowe do Krakowa Arcybiskupowi Korycińskiemu, ktore późniéj kanonik Józefowicz wcielił do swéj Kroniki miasta Lwowa, dodając wszakże, iż lubo było niedokładne, jednak z powodu nieposzlakowanéj wiary kapłana tego na poszanowanie zasługiwało.

Resztę żywota pracowitego spędził w domowém zaciszu na modlitwie i bogomyślności, o którego zgonie Józefowicz w swéj Kronice miasta Lwowa, str. 396, następującą podał wiadomość: W tymże roku 1679 umarł mąż znany z wielu prac i wielkich zasług w kościele naszym i w całéj archidyecezyji szanowany kapłan, Jakób Gawath, przełożony bractwa Bożego Ciała, z nauk i pobożności bardzo sławny, którego rocznicę śmierci nasz kościół za zapis 1,000 złp. i za procent od tego przypadający 70 złp., dotychczas obchodzi. Aby jednakże utrwalić lepiéj pamięć jego u potomności, z wizerunku jego, bardzo trafionego, który jest w sali kapitulnéj, napis wyryty tu dołączam treści następującéj: „Jakób Gawat, kanonik i bractwa Bożego Ciała w kościele metropolitalnym lwowskim przełożony, urodził się 1598 dnia 17 Marca, został kapłanem roku 1622 dnia 14 Maja. Po skończonym roku pięćdziesiątym swego kapłaństwa odprawił solenne prymicye przed ołtarzem i w domu trzeciego dnia po Zielonych Świętach roku 1672, wypełniwszy w tym roku pod czas oblężenia miasta przez Turków obowiązek zarządcy kościoła i nielicznego duchowieństwa, gdyż większa część jego z bojaźni gdziebądź pouciekała, umarł r. 1679 dnia 7 Czerwca. Niech z Bogiem odpoczywa!"

Drukiem ogłosił swoje prace, po części rymotwórcze:

1) Kazanie, które na pogrzebie szlachetnéj pani jejmości p. Elżbiety Ważyńskiéj dnia 4 Stycznia zmarłéj a 18 tegoż miesiąca w kościele Wyżniańskim roku pańskiego 1629 pochowanéj, miał Ks. Jakób Gawath Leopolita pleban wyżniański za dozwoleniem urzędu duchownego, we Lwowie w drukarni Jana Szeligi J. Mści X. Arcybiskupa drukarza, in 4-to kart. nieliczb. 26. Na odwrocie herb Neczuja z wierszami polskiémi. Dedykacya Elżbiecie Dzierzkównie Moszyńskiéj z dnia 4 Kwietnia 1629 z Wvżnian. Lubo to kazanie wzorem wymowy polskiéj nie jest, jednakowoż dostarczyć może dość zajmujących myśli, jak np. na trzeciéj kartce zapytuje się: „Ale co za przyczyna takiéj bojaźni śmierci, mógłby się kto pytać? Politycy mogą dać tę racyą; iż śmierć człowieka w latach swych zakochanego, w urodzie swéj rozkosznego, w delicyach swych rozpieszczonego, w dostatkach swych rozprzątnionego znosi, w niwecz tak obraca, jako kto piękny dzban turecki o opokę uderzy, że się na drobne kąski rozpierzchnie, a one malowania jego, ozdoby jego, piękność jego na nic się więcéj nie przyda." Dalej przywodzi rozmowę żołnierzy nad zwłokami Aleksandra Wielkiego: „Discurowali o tém nie bez bojaźni śmierci oni żołnierze Aleksandra Wielkiego, gdy go srogą śmierci potęgą z majestatu swego obalonego, z państwa, z żywota złupionego obstąpili. Jeden rzecze: Wczoraj Aleksander był królem wielkim, a dziś jest sprośnym trupem. Drugi rzecze: Wczoraj Aleksander był panem i monarchą całego świata, a dziś trzy łokcie ziemi na pogrzeb jego się nagotowało. Rzecze inny: Wczoraj Aleksander tak mądrze o rzeczach discurował, a dziś wszystkie koncepty jego zagasły. Inny rzecze: Wczoraj Aleksandra wszystek się świat bał, a dziś nikt się go nie boi. Rzecze inszy: Wczoraj Aleksander tak wiele miał sług, hetmanów, poddanych, żołnierstwa, a dziś go wszyscy odstąpili." Dalej wyłuszcza cnoty niebożczki. Przy końcu umieścił „Tren albo żałosnych bratańców pana Michała i niegdyś sławnéj pamięci pana Marcina Moszyńskich, zmarłéj jejmości pani Elżbiety Ważyńskiéj rodzonych dziateczek, studentów lwowskich, ostatnie nad grobem ciotki swojéj pożegnanie." Wiersze bardzo liche; każdy z osobna z tych synów przemawia. Ostatni Michał Moszyński:

Żegnamy cię ostatnie ciotko nasza wdzięczna,

Z którą nas rozłączyła sroga śmierć, zła, niecna,

Niechże cię, zacna pani z matki twój Gołaski,

Bóg wszechmocny dziś przyjmie do niebieskiéj łaski.

2) Szkoła cierpliwości, 1640 roku in 4-to. Jurzyński, Dikcyonarz poetów polskich, tom I. str. 84 powiada, że to dzieło napisane jest wierszem średnim, ale mową wyborną.

3) Rosocoronetum Marianum, seu varia pro varietate temporum Rosaria et coronas Deipara Virginis ergo adornanda, nec non adoranda complectens, cum septemdiali penso atque parvis pronominibus Jesus et Maria et de conceptione Virginis Immaculatae officiolis, authore et collectore Jacobo Gawath Artium et Philosophia Baccalaureo Parocho Wyznaniensi Cracovise typis Stanislai Bertutovic 1642 in 12mo. Dedykacya najprzód Matce Najświętszej, a na drugiéj kartce Aleksandrowi Trzebińskiemu nominato Episcopo Premisliensi datum in Wyżniany 7 Idus Junii 1642. Jest to zbiór różnych modlitw i hymnów troskliwie zebranych na cześć i chwałę, Matki Najświętszéj. Przy końcu dodane są odpusty; dla czcicielów Maryi. Na kartce 2 7 jest bardzo niezgrabna rycina, wyobrażająca Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny. Całe dzieło obejmuje 376 kartek nieliczbowanych, w którém Polacy bardzo się lubowali, gdyż nam przekazali zaledwie kilka egzemplarzy i to niekompletnych.

4) Zwierciadło duchownéj łaski, to jest objawienia świętéj Mechtyldzie uczynione, z łacińskiego tłómaczył 1645, in 4-to.

5) Usługa codzienna większa przeczystéj Bogarodzicy Panny Maryi przez rozpamiętywanie świąt rozrządzona, na polskie przez ks. Jakóba Gawatha przełożona. Lwów, w drukarni Collegium Societatis Jesu, u Seba tyana Nowogórskiego 1647 in 8-vo minori, str. 510. Dedykacyja Katarzynie z Sztemberku Kostczance Sieniawskiéj, podczaszyny koronnéj, kartek 8. W téj dedykacyji ciekawe o sobie podaje szczegóły:

Toż pobudziło i mnie, z sług przebłogosławionéj Bogarodzicy Panny w ojczyźnie naszej najpodlejszego, którym z dzieciństwa prawie ze wszystkiéj się duszy na jéj usługi oddał i wszystkiem rozumu, dowcipu i języka mego nieudoluości na pomnożenie chwały jéj świętéj jak największe ofiarował, i którym téż niedawno ku téjże jéj chwale książeczkę łacińską wydał, abym i tę drugą starożytnego nabożeństwa ku przebłogosławionéj Pannie w rozpamiętywaniu świąt jéj chwalebnych przez dni tygodniowe z trafunku do rąk mych przypadłą, nowém rozporządzeniem i niemałéj odmienności i łacińskiego na polski język przetłumaczył.

Dalej przyznając się do ubogiego pochodzenia swego: „Od mego tedy mówię czasu, kiedy się jeszcze (Mikołaja podczaszego i Prokopa chorążego bracia Sieniawscy) oni młodzi naukami bawili, niejakie pomieszkanie przy jednym z jich inspektorów mając, chleba i dobroczynności pani Sieniawskiéj zażywać począwszy, potem i kapłanem zostawszy, przez lat kilka przy zamkowym pierwéj, a potem farnym Brzeżańskim kościołach, zażywałem i naostatek dotąd w rezydencyji mojéj przy kościele Wyzniańskim od lat prawie dwudziestu pewny doroczny dziesięcinny dochód z majętności Sieniawskich : Podjarkowa, Podsomowa i Hermanowa hojnie zażywam." Wspomina téż o kościele Buszczeckim z cudownym obrazem Maryji. W przedmowie do Czytelnika, kartek 4 zajmującéj, powiada, że książkę tę otrzymał od żołnierza lutra o czci Najświętszej Panny najmniéj myślącego, a może naśmiewającego się, temi słowy: Daruję ci książkę luterską Jest to nabożeństwo tygodniowe, składające się z świąt Matki Bozkiéj, w kształcie pacierzy kapłańskich ułożone. Psalmy i wiérsze poczynają się od pierwszej litery: Maryja. Na każdy dzień oznaczone jest nabożeństwo. W Niedzielę o Niepokalaném poczęciu. W Poniedziałek o Narodzeniu We Wtorek o Ofiarowaniu. W Środę o Zwiastowaniu. W Czwartek o Nawiedzeniu. W Piątek o Oczyszczeniu. W Sobotę o Wniebowzięciu. Wierszowanie bardzo nieudałe, z powodu może formy anagramatycznéj, która budowę wiérszy niezmiernie utrudza. Trzeba być geniuszem, żeby na podstawie krępującéj wolność myśli coś wzniosłego wybudować, ku czemu wszakże poczciwemu Gawathowi brakło talentu, który on pracą i dobremi chęciami zastąpić usiłował. Dla przekonania się przytaczam jeden ustęp z dnia sobotniego téj poezyji niepoetycznéj:

Miła gdy zorza powstaje

A dzienne światło podaje

Do Ciebie, Panno wzbudzeni

I téż ze snu otrząśnieni

Abyś nas pod swą obronę

Wziąwszy, spędziła na stronę

Wszystkie grzechów śliskości

Wołamy z ziemskiéj niskości.

Racz téż odprosić co złego

W nas było czasu nocnego,

Niech zginie wszelka z nas wina

Co twego zelżyła Syna

I niech nam rozświtnie mile

Dzień przyszłéj po śmierci chwile

Żebyśmy wiecznéj ujść nocy

Mogli z Twéj Panno pomocy.

A to daj Ojcze łaskawy

Coś z Synem Bóg wiecznie prawy

W Ducha świętego jedności

Przy czci z panieńskiéj godności. Amen.

Otóż tedy każdej strofy początkowa litera wyraża Imię Marya. Karpiński w sto lat późniéj z tegoż samego tematu: „Jam lucis orto sydere" prześliczny wiersz ułożył: „Kiedy ranne wstają zorze." „Usługa codzienna" wydana już po raz drugi przez M. Słupskiego u Franciszkanów w roku 1691. Po raz trzeci wydano podobnież we Wilnie u OO. Jezuitów.

6) Poseł Boskiéj łaskawości, albo wielkich łask duchownych przedziwnéj pannie i zakonnicy reguły Benedykta śtego Gertrudzie św., bogomyślnością wielce sławnéj obwieszczenia, wszelkiego stanu ludziom do gorętszej się w miłości bożej zaprawy bardzo pożyteczne, pięcią części téj książki opisane przez W. X. Jakóba Gawatha, w archidyjecezyji lwowskiéj plebana Wyżniańskiego, z łacińskiego na polski język przetłumaczone we Lwowie w drukarni Collegium Societatis Jesu, u Sebastyana Nowogórskiego roku Pańskiego 1648 in 4-to str. 579. Regestru kartek 4. Dedykacyji kartek 3. Na odwrocie tytułu approbatio Leopoli die 16 Novembris 1647. W dedykacyji Dorocie z Żurowa Daniłowiczównie ksieni i pannom zakonnym reguły św. Benedykta powiada: „Przeszłą niedawno pracą moją w przełożeniu z łacińskiego na polskie pism pobożnych albo bozkiego objawienia cudownéj panny Mechtyldy i regułą i profesyją i przełożeństwem Sióstr wszmść przewiel. ksieni i wszmść. M. M. panny wdzięcznie przyjętą pobudzony, chętniem się i téj drugiéj podjął." Zdaje się, że za staraninem tejże ksieni było to dzieło drukowane, które zawiera żywot św. Gertrudy z dodaniem obroku duchownego. Tłómaczone w stylu wieku siedemnastego, wolne wprawdzie od makaronizmów, ale zawikłane i niejasne tłómaczenie. Po raz drugi wydano pod napisem: „Gertruda święta poseł bozkiéj łaskawości, albo łask reguły św. Benedykta św. Gertrudzie obwieszczenia z łacińskiego przez Jakóba Gawatha. Ignacemu Massalskiemu dedykowała Anna Wołłowiczówna 1763 Wilno, Scholar. Piarum.

7) Supplement dwom traktacikom o kalendarzu starym omylnym i niepewnym. Lwów 1665. — Dzieła ks. Gawatha niezmiernie rzadkie, zaledwie po wielkich bibliotekach z niemi zdybać się można, a co najgorsza, że nie ma potrzeby przedruku onych.

(1) Muczkowski, Statuta nec non liber promotionum Philosophorum Cracovisæ 1849, pag. 277: Jacobus Gawatowic, Leopolicnsis, plebanus Wyznianensis, promotus ad Baccalaureatum 1615.

(2) Józefowicz, Kronika miasta Lwowa, wydana we Lwowie 1854 r., od stronnicy 195 do 320 przytacza Kochowskiego. Zubrzycki, Kronika miasta Lwowa, wydana we Lwowie 1844, od str. 338 do 376 pisze Gawat i przytacza dwie współczesne relacyje tego oblężenia.

(3) Catalogus rerum ecclesia Metropolitana Leopoliensis. Rękopism in folio łacińskiéj Kapituły lwowskiéj.

(4) Żubrzycki, Kronika miasta Lwowa 1844, str. 425, dokładnie opisuje oblężenie Lwowa przez Turków. Józefowicz, Kronika miasta Lwowa 1854 od str. 404 do 326.

TARTAKÓW.

Skreślił
ks. Sadok Barącz.

Zapiski historyczne.

Na urodzajnéj płaszczyznie o milę od Sokala, nad stawem, rozległym, zarosłym zieloną trzciną, wznosi się, zielonemi ogrodami umajone, miasteczko Tartaków. Początki onego, lubo nie sięgają odległéj przeszłości, są jednak niewyjaśnione. Około r. 1587 wynurza się z téj pomroki dziejowéj zacna rodzina z Trzciany, herbu Rawicz Trzcińskich, dziedziców Tartakowa, którzy świątynie budowali i dostatecznie one wyposażali. Od nich przechodzi majątek w dom Potockich, herbu Pilawa, pod których zarządem Tartaków do najwyższego przyszedł rozkwitu, przez wskrzeszenie ruchu przemysłowego, do którego przyczyniło się wielce uzyskanie przywileju następującego:

Jan III, z Bożej łaski Król Polski, Wielki Xiążę Litwy, Rusi, Prus, Mazowsza, Żmudzi, Łotwy, Kijowa, Wołynia, Podola, Podlasia, Smoleńska, Siewierza i Czernichowa. Oznajmiamy niniejszém pismem, wszem w ogóle i w szczególności, do których to należy: iż porządek Królestwa naszego i znakomite wielmożnego Szczęsnego. Kazimierza z Potoka na Podhajcach, Wojewody krakowskiego, a krasnostawskiego, sokalskiego, ropczyckiego, tłumackiego, łuckiego Starosty i Hetmana zasługi, których Nam i Najjaśniejszym

Poprzednikom naszym w różnych okolicznościach podczas boju i spokoju dopełnił, na względzie mając, najsłuszniejszą być sądziliśmy, aby powodując się skłonnością królewskiego serca naszego, przychylić się do sprawiedliwéj i pożytkowi ludności przygodnéj prośby jego, wniesionéj do nas w celu przyzwolenia i ustanowienia jarmarków i targów w miasteczku dziedziczném pomienionego wielmożnego Wojewody krakowskiego, Tartaków zwaném, w Województwie i powiecie bełzkim położoném, łaskawie przychylić się i jarmark ustanowić, jakoż w przerzeczoném miasteczku Tartakowie w Województwie i powiecie bełzkim leżącém, a wyż wyrażonego wielmożnego Wojewody krakowskiego dziedziczném, doz walamy i ustanawiamy niniejszym listem z zupełności władzy naszej królewskiéj doroczne jarmarki: pierwszy na uroczystość Podniesienia św. Krzyża, według kalendarza obrz. greckiego; drugi na świętego Jana Chrzciciela obrz. greckiego; trzeci na święto Narodzenia Najświętszej Maryji Panny; czwarty na święto Trzech Królów, obrz. greckiego. Tym jarmarkom tartakowskim takie samo prawo, znaczenie i bezpieczeństwo, Jakie jarmarkom sokalskim przysłuża, przydajemy, naznaczając dwa tygodnie na odbywanie każdego, targ zaś co Piątek w tygodniu ustanawiamy, dozwalając wszystkim w ogóle i każdemu z osobna, jakiegokolwiek stanu, powołania, lub rodu, by był w przerzeczonem miasteczku Tartakowie na ogólnych zgromadzeniach jarmarcznych i w dnie targowe od Nas wyznaczone, towary sukienne i jedwabne wysokiéj i nizkiéj ceny, jakąbądź nazwą oznaczone, kupować i przedawać, także ugody i kupna o bydło i zboża różnego nasienia i ziarna zawierać, o czém wszystkich, do których to należy, uwiadamiając, rozkazujemy, aby nietylko wszyscy w ogóle i szczególności województwa belzkiego, ale i innych województw mieszkańcy wyż wyrażone jarmarki i targi za prawdziwe i prawne mieli i uznawali, jako z władzy Naszej Królewskiéj nadane i ustanowione. Nareszcie obwieszczany, iż jarmarki i targi te uprawnionemi i wieczyście nienaruszalnemi być mają. Na świadectwo czego niniejsze własną ręką podpisawszy, pieczęcią koronną uważnić poruczyliśmy. Dano w Warszawie dnia 9 miesiąca Lipca roku Pańskiego 1685, królestwa zaś Naszego w 12tym roku.Jan Król. (1)

Pod osłoną tego przywileju wybudowano ratusz obszerny z wieżą smukłą, z któréj głośny zégar wydzwaniał godziny daleko na płaskiéj okolicy słyszane. Miasto tedy wymurowanemi wśród rynku sklepami wciąż ciągnącemi się, a w ulice podzielonemi, facyatami w koło rynku izbami i sklepami w rynku i po ulicach dla kupców: Moskalów, Tatarów, Turków, Niemców, Francuzów wymurowanemi ozdobne było. Przepyszny ten bazar ożywiony był handlem na wielkie rozmiary. Ku czemu bezpieczeństwo dawał zamek obszerny i niepospolicie warowny, jak to poświadczają znaczne bardzo ślady dawnych murów i fos głębokich. Pokoje mieszkalne ozdobione pięknemi malowaniami alfresco, i obiciami kosztownemi otworem stały dla zjazdu niezliczonych panów i obywatelów ze wszystkich prowincyji polskich, osobliwie w dzień imienin wojewodziny Anny Potockiéj. Gościnność staropolska nie tylko ciało żywiła, ale i ducha korzystnie pokrzepiała, bo w zamku był doborny księgozbiór, tudzież obrazy nie małéj wartości, mianowicie obrazy Lampiego i Bacciarellego, malarza nadwornego króla Stanisława Augusta.(2) Dawane były widowiska sceniczne opery włoskiéj, którym śpiew i muzyka włoska towarzyszyła.

Powiadają téż, że prócz rękodzieł swojskich, żydzi założyli tu drukarnią, o której Bandtkie w historyji drukarń T. II. str. 153 następującą podał wiadomość: Tartaków, dziedziczne miasteczko książąt Radziwiłłów, niedaleko Żółkwi. Książę N. N. Radziwiłł, krajczy W. X. Litewskiego, pozwolił tu żydom założyć drukarnią nową, aby ten przemysł od Żółkwi tu obrócić. Ale r. 1754 kazał tę drukarnią książę zamknąć i darował ją Jezuitom, którzy go namówili do tego wtenczas, kiedy chorował, wystawili mu bowiem, że inaczej nie ozdrowieje. Bandtkie podając tę wiadomość, odwołuje się na list Brodowskiego do Hoffmana z Białego stoku d. 21 Maja r. 1754. Ale książęta Radziwiłły nie byli dziedzicami Tartakowa. Ktoś złośliwą podsunął wiadomość, że książę cudzą własność darował Jezuitom. Pytałem się o to. Powiedziano mi, że drukarni nie pamiętają, ale słyszeli o fabryce wyrobów sukiennych, a w kościele pokazują sprzęty kościelne misternéj roboty wykonane przez złotników miejscowych. Był téż tu zakład naukowy pod nazwą: „Kolonija szkólna". Musieli to być dojrzalsi wyrostki, kiedy dawali polskie widowiska sceniczne.

Od roku 1772 miasto upadać zaczęło. Mieszczanie, lubo zajmowali się handlem, wszelako nie był to już ani cień dawniejszego życia handlowego. Dnia 18 Sierpnia 1780 r. przed południem wszczęty ogień na końcu miasta w dwóch godzinach 130 domów w perzynę obrócił.

Ciekawe zestawienie statystyczne z lat późniejszych przedstawia rzetelny obraz miasteczka: Miasteczko Tartaków leży między Sokalem i granicą wołyńską w Żołkiewskiem, nad nieznaczną rzeczułką, uchodzącą do Bugu, stanowiąc z przyległą wsią tegoż nazwiska i przysiołkiem Tartakowice gminę podatkową, która w r. 1820 liczyła 227 domostw nie piętrowych, mianowicie 1 dom o 30 -35, 1 o 6—7, 3 domy o 4—5 a 222 domów o 1—3 mieszkalniach. W przeciągu czasu od 1821 do końca 1850 roku, upadło i rozebrano domostw 39, zgorzało zaś 69, a to w r. 1826 pięć, w następnym roku na dniu 7 Października 38, w r. 1834 trzy, w r. 1837 dwa, w r. 1838 jeden, w r. 1839 siédm, w r. 1844 pięć, w r. 1848 trzy, a w r. 1849 pięć. W miejsce tym sposobem ubyłych powstało nowo wybudowanych 90, a tak pozostało z końcem 1850 tylko 209, z których 206 podlegają opodatkowaniu. Do wolnych od podatku należą : plebanija łacińska ze siedmią, unicka ze czterema, szpital z dwiema mieszkalniami. Między opodatkowanemi znajdują się oprócz dworu, który 30 do 35 pokoji obejmuje, tylko dwa domy o 4 do 5 mieszkalniach, w innych liczba mieszkań 3 nie przechodzi. Z tego okazuje się, że ta osada nietylko dawną znaczność straciła, ale nawet coraz bardziéj upada.

Obszar, na którym Tartaków pierwotnie był osadzony, dzieli się według księgi gruntowéj z roku 1820 pod względem posiadłości i użytkowania, jak następuje : Dominium obecnie Rosnowski Franciszek Ksawery pola ornego 979 morgów 212 4/6 sążni, ogrodów i łąk 298 morgów 1059 4/6 sążni, pastwisk i krzaków 305 morgów 1436 1/6 sążni, lasów 2639 morgów 388 5/6 sążni, ogółem 4222 morgów 1497 2/6 sążni. Duchowieństwo: pola ornego 85 morgów 655 1/6 sążni, ogrodów i łąk 23 morgów 1317 1/6 sążni, pastwisk i krzaków 3 morgi 1368 sążni, ogółem 113 morgów 140 2/6 sążni. Rustykaliści mieszczanie, przedmieszczanie i poddani, ornego pola 2021 morgów 1592 5/6 sążni, ogrodów i łąk 405 morgów 741 3/6 sążni, pastwisk i krzaków 41 morgów 1433 4/6 sążni, ogółem 2469 morgów 568 sążni. (3)

Prócz tego jeszcze jest przedmieście, zwane „Winnice" pod górką, składające się z kilku domów. Mają tam być ładne piwnice. Obok tych domów jest okopisko żydowskie na górze.

Szkoła dwuklasowa z wykładem polskim. Nadto jest szkoła osobna żeńska w budynku kościelnym. Nauczycielkę ks. kanonik Wierzchowski wspólnie z hrabiną Lanckorońską, dziedziczką miasta opłacają już około lat 10. W krótce może się da przeprowadzić, że będzie szkoła żeńska etatowa. W miejscu jest poczta i urząd gminny. Fundacyja szpitalu i Kasy pożyczkowéj z kapitałem 30,000 Złr. Funduszem tym rządzi Komitet z pięciu członków, w skład którego wchodzą: proboszcz łaciński, proboszcz ruski, obszar dworski, jeden z miasta, a jeden wybrany ze wsi.

(1) Dodatek do "Gazety Lwowskiéj" z r. 1854 str. 68. przytacza przywilej na pergaminie po łacinie pisany, przy którym pieczęci już nie było.

(2) Geografija Ewarysta Andrzeja hr. Kuropatnickiego nowe wydanie Lwów 1858 str. 53. Maciéj Bogusz Stęczyński Okolice Galicyji Lwów 1847 str. 121 podaje ładny rysunek litografowany z opisem Tartakowa,

(3) Dodatek do „Gazety Lwowskiéj" z roku 1854. Numer 17, str. 68. Od Potockich przeszedł Tartaków do Rosnowskich, od tych zaś w dom Lanckorońskich.

Kościół.

Według tradycyji pierwszy kościół był drewniany, a teraźniejszy w r. 1603, w stylu romańskim wymurowany, z dwiema wieżycami na niewielkim wzgórku, otoczony grubym murem, w którym jest 60 framug z wyobrażeniami cudów Matki Najświętszej, co najlepszą jest książką dla ludu, aby wiedział, że w niebie dlań opieka i do nabożeństwa bywa pobudzony. Kościół wewnątrz alfresco malowany przez Stanisława Stroińskiego, sławnego malarza zaczęty, a przez ucznia jego, Tomasza Gertnera w r. 1778 dokończony. Na suficie piękne obrazy Matki Najświętszej i św. Michała. Ściany kościoła zdobiły obrazy włoskiego pędzla.

Dnia 5go Lipca 1794 roku przybył tu sławny jałmużnik, anielskiéj dobroci Kajetan Kicki, sufragan lwowski, z rana. Przyjęty wśród odgłosu armat i dzwonów od duchowieństwa i obywateli. Wprowadzony do kościoła, zastał dla siebie genuflexorium bardzo bogate, lecz tego dla głębokiéj pokory przyjąć nie chciał. Wyszła dla niego Msza święta, po któréj zaprowadzony na plebanią, gdzie humanissime był przyjęty. Po nieszporach zwyczajnych, akt konsekracyji spisał i relikwije świętych Męczenników opieczętował, które do kaplicy, umyślnie na ten akt wystawionéj, wyniesiono procesyjonalnie. A ponieważ wtedy była uroczystość beatyfikacyji Jakóba de Strepa, arcybiskupa lwowskiego, zmarłego 1411 roku, przeto była illuminacyja, piramidy z napisami i muzyka.

Dnia 6go Lipca o godz. 6téj z rana, zaczęła się konsekracyja kościoła pod wezwaniem św. Michała przy licznym odgłosie armat. Po konsekracyji sam sufragan celebrował, podczas której ks. Kociubiński, proboszcz z Waręża, miał kazanie. Po południu jeden z Ojców Bazylianów prawił o Bierzmowaniu, a ks. sufragan na cmentarzu bierzmował. Potém były nieszpory, podczas których sam ks. sufragan wyniósł z kaplicy obraz błogosławionego Jakóba i lokował na ołtarzu Pana Jezusa. Tysiące obrazków rozrzucono między pospólstwo, a kazanie pochwalne na cześć tego błogosławionego miał ks. Kazimierz Adryanowicz, kanonik chełmski i proboszcz Radziechowski. Wieczorem była illuminacyja i litanija włoska z miłemi głosami dyszkantów. Dnia 7go Lipca po nabożeństwie odjechał ks. biskup Kicki (1)

W roku 1889 powierzono malarzowi Teofilowi Kopystyńskiemu odnowienie malowideł kościelnych, z którego to zadania wywiązał się z wielkiém zadowoleniem znawców i zyskał uznanie pisemne gazetami ogłoszone.

W kościele, koło wielkiego ołtarza są dwie tablice marmurowe z napisami:

Pamięci!

I. Ks. Augustyna Kostkiewicza, proboszcza Tartakowskiego, pierwszego najgorliwszego promotora czci cudownego obrazu N. M. P., dobroczyńcy kościoła, szpitalu i szkoły zmarłego 1 Marca 1803 r. wdzięczna potomność poświęca w r. 1865 Fr(anciszek) Ksaw(ery) Rosnowski).

II. Ks. Janowi Kuźmiewiczowi, proboszczowi ur. 30.12 1793, zm. 5. 11. 1858 wdzięczni spadkobiercy. Kościół i Kasa zaliczkowa z funduszem ubogich kapitału 30,000 złr., za staraniem następcy jego ks. Józefa Wierzchowskiego stawiają.

Kościół parafijalny należał dawniéj do dyecezyji chełmskiéj, późniéj przemyskiéj, a od roku 1791 do archidyecezyji lwowskiéj, wcielonych ma 12 wsi: Bobiatyn, Horbków, Komarów z Wolicą, Kopytów, Leszczatów, Łużyce, Perespa, Perwiatycze, Spasów, Switarzów, Szarpańce i Zubków. Dusz przeszło 1700.

Obraz Maryji

Niepokalanego Poczęcia, prześlicznéj roboty, pędzla jakiegoś włoskiego malarza. Kiedy i kto malował obraz? nie wiadomo. To tylko pewna, że zostawał w zamku Tartakowskim, z którego palącego się był wyniesiony i dostał się około roku 1727 ks. Mikołajowi Kucharskiemu, kapelanowi Stanisława Potockiego, wojewody bełzkiege, dziedzica Tartakowa. Kucharski zostawszy proboszczem Tartakowa, obraz ten miał u siebie przez całe swoje życie i nikomu nie chciał odstąpić, lubo mu droższe i piękniejsze obrazy dawano. Po śmierci jego w roku 1764 nastąpionéj, obraz ten wraz z innemi dostał się do kościoła i tam nad chrzcielnicą na pilastrze był zawieszony.

Gdy ks. Kazimierz Galasiński, promotor różańcowy, obligował ks. Augustyna Kostkiewicza, komendarza tegoż kościoła, aby na następującą uroczystość Zwiastowania Matki Najświętszej przystrojił ołtarz, chcąc  zadosyć uczynić temu wezwaniu, ks. Kostkiewicz z sobą wziąwszy Pawła, dziadka kościelnego i organistę dnia 9go Marca 1765 roku, jak tylko weszli do kościoła, natychmiast postrzegli na obrazie Niepokalanego Poczęcia strumienie jasno spływające aż do ramek. Kazali dziadkowi po drabinie wleźć i obaczyć, coby to znaczyło i czy jakowéj wilgoci nie było na obrazie, albo za obrazem? Będący w górze dziadek powiedział, że tylko prochu podostatek, a wilgoci żadnéj nie ma, obraz krwawo płacze i zdjąć go nie śmiał. Przeto sam Komendarz wstąpiwszy na drabinę, z wielką bojaźnią zdjął ten obraz i na dole długo się wszyscy przypatrywali. Nareszcie zamknęli go w skarbcu i powiedzieli, żeby tego nie rozgłaszać. Lecz nazajutrz jeszcze obfitsze krople okazały się i ręczniczek podłożony, krwią był zbroczony. To trwało aż do 14go Marca. Gdy już przestały się ukazywać, ks. Augustyn Kostkiewicz wziął obraz do siebie, celem wysuszenia go od wilgoci. Tam kilka dni na ścianie wisząc, takową okropność i strach w izbie sprawił, że go zaraz w nocy z chłopcem do kościoła wynieść musiał, gdzie nazajutrz dnia 24go Marca jeszcze obfitsze krople krwawe na nim się ukazały, że aż okropnie patrzeć było. Zmyto obraz, niektóre tylko znaki pozostały.

Ale Bóg szacunek jego cudownemi objawił znakami, kiedy często widywana była światłość z nieba spuszczona na kościół, i lud z okolicy gromadnie skupiał się koło niego. Przybywszy wojewodzina Potocka na letnie mieszkanie, obligowała księży, żeby ten obraz dla większego uszanowania na ołtarzu jakim lokowano. Jakoż zadosyć czyniąc woli téj pani, umieszczono na ołtarzu Pana Jezusa. Panna Anna Niedźwiecka, karlica pańska, sprawiła koronę srebrną i księżyc srebrny, ludzie zaś złożyli się na sukienkę srebrną, ramy i inne ozdoby.

W r. 1767 przywieźli człowieka skrępowanego, który rzucał się, wrzeszczał, w oczy pluł. Gdy go do kościoła wnieśli, omal dziada nie zabił, tańczył po kościele, tarzał się, żona gwałtem przywróciła go, żeby krzyżem leżał, sama zaś wołała i płakała, żeby się Matka Najśw. nad nim ulitowała. Po przeczytaniu Ewangeliji i odśpiewaniu litaniji, zdrów powstał, jak gdyby nie chorował. W r. 1768 ks. Kostkiewicz został promotorem Różańca i sprawił wielką uroczystość. W samę wigiliją Niepokalanego Poczęcia, z zamku Tatarkowskiego niesiony był obraz procesyjonalnie przy asystencyji gwardyji i piechoty nadwornéj, duchowieństwa obojga obrządków przy odgłosie armat, z cechami i bractwami i na ołtarzu różańcowym lokowany. Odtąd co roku bywało święto Niepokalanego Poczęcia uroczyście obchodzone przy huku armat, dźwięku muzyki, przy udziale koloniji szkólnéj, która mowy rymowane wygłaszała.

W r. 1770, gdy morowe powietrze szérzyć się poczęło, mieszczanie sprawili wielkie wotum srebrne z wyrażeniem miasta Tartakowa; obraz przez miasto prowadzono, który piastował młody wojewodzic, Stanisław Potocki. Z dniem każdym mnożyły się łaski i cuda, a gdy samemu ks. Kostkiewiczowi w ciężkiéj słabości Matka Najśw. pojawiła się i skutecznie pocieszyła, dał o wszystkiém znać konsystorzowi swemu i dopraszał się o komisyją.

Dnia 17go Czerwa 1776 roku przybyli w skutek delegacyji Jana Kochanowskiego, sufragana i oficyjała generalnego chełmskiego, Jerzy Wydżga, deputat na trybunał koronny, kanonik i dziekan katedralny chełmski, Gabryel Józef Kobylański, dziekan hrubieszowski, proboszcz horodłowski, Michał Rojowski, proboszcz hoszczowski, Kajetan Leszczyński, dziekan sokalski, proboszcz stojanowski, których skarb Tartakowski prawdziwie po pańsku przez cały czas komisyji podejmował. Świadków było sporo, każdy pod przysięgą zeznawał: Jan Turzański, Paweł Stępkowski, Jakób Brzyski, Bazyli Lubaczowski, Agnieszka Piatyńska na własne oczy widzieli krwawe krople na obrazie. Jan Borowski, Stanistaw Szynalski widzieli światłość nad kościołem. Józef Cielkowski z ciężkiéj choroby uleczony, Jana Kondrackiego dziecko konające, ożyło. Wojciecha Sabańskiego żona i dziecię uléczone. Adam Jackowski brata i córkę w ciężkiéj słabości ofiarował. Sebastyjan Kozłowski od bólu w krzyżach i nogach uwolniony. Aniela Nicewiczowa siebie, męża i córkę w chorobach ofiarowała. Katarzyny Wrońskiéj dzieci wśród pożaru ocalały. Katarzyna Bartoszyńska, Franciszka Łukiańska, Barbara Chączyńska, Łucyja Janiszewska, Jędrzej Latopolski, Agnieszka Podpala nie bez skutku dzieci słabe ofiarowali. Magdalena Kapucka, blizka śmierci, ozdrowiała. Maryjanna Jurczułka w ciężkiéj malignie pocieszona. Apolonia Kowalicha na puchlinę wyleczona. Teresa Charczewska, dzieci i bydło wściekłe poleca. Maryjanna Marcowa na łamanie kości pocieszona. Maciéj Wroński poleca syna, którego koń spłoszony z wózkiem uniósł. Franciszek Kicki poleca skutecznie żonę sparaliżowaną i dziecię konające. Podobnież Dionizy Adamowicz żonę konającą. Helena Woniszczucha ciemna w r. 1771 przejrzała. Córka Jana Rogowskiego i Zofija Oleszczucka z wielkiéj choroby uleczeni. Anastazyja Korycka sparaliżowana, ozdrowiała. Jan Łukaszewicz i Anna Kasperska z szaleństwa uwolnieni. Ks. Jan Hałuszyński, paroch Tartakowski, siebie i wszystkich domowników w ciężkich słabościach poleca. Dziécię Magdaleny Rampelt, ze studni martwe wyciągnięte w r 1773 ożyło. Helena Łukasiewicz ciemna, przejrzała. Jan Jaworski sparaliżowane dzieci poleca. Syn Jana Paszkowskiego zmarły, ożył.

Po kilku dniach komisarze cały akt komisyji odesłali konsystorzowi, gdzie wszystko trutynowano. Nareszcie sam Melchior Jan Kochnowski, sufragan chełmski, przybył do Tartakowa. Obraz z ołtarza kazał wyjąć, który rewidował, czy jakową sztuką owe krople krwawe na nim widziane były. Prawdy dochodził, prywatnie ludzi wypytywał się z całéj okolicy o cudach i łaskach, duchownym przy kościele zostającym przysięgę uczynić kazał, jako żadnych sztuk nie używali, ani świadków namawiali, jako własnemi oczyma patrzali i sekretnie nazad do ołtarza włożyć kazał. Dnia 1go

Lutego 1777 roku po raz drugi była komisyja, Jan Kruszyński wójt, Krzysztof Cielkowski, Michał Opolski, Maciéj Derecki, Jędrzéj Latopolski, świadczyli, że na własne oczy krople krwi na obrazie widzieli. Między innémi stawili się: Semen Mielniczuk, Gaspar Kunicki sparaliżowani niegdyś w r. 1776. Syn Wasyla Smiałkowicza zmarły, ożył. Agnieszka Piatyńska na raka w twarzy uzdrowiona. Tomasz Dziękowski 1774 r. widział, jak cały kościół światłością był otoczony. Anna Rembertówna, śrótem postrzelona, ożyła. Zuzanna Ługowska niema, przemówiła. 1776 r. żebrak ciemny przejrzał. Cuda te trutynował malarz, fizyk, medyk i profesorowie akademiji w Zamościu, poczém wyszedł dekret uznawający obraz za cudowny.

Antonius Onuphrias de Okieńcie Okęcki D. et Ap. S. G. Episcopus Chełmensis Coadjutor Posnaniensis et Varsaviensis Ordinis Aquilæ albæ et. S. Stanislai Eques. Universis et singulis Christi fidelibus dioecesis nostriæ signfica mus. Quia nos viso, lectoque suprascripto decreto offtcii nostri consistorialis Chełmensis in causa imaginis beatissimse Virginis Mariæ ecclesæ parochialis Tartakoviensis respectu gratiarum et miraculorum servatis de jure servandis prolato illud cum suis contentis authoritate nostra ordinaria in toto approbamus et publicavi in ecclesia præfata Tartakoviensi parochiali in festivitate Pentecosten proxime sequenti, ac deinceps supradictam imaginem uti gratus et miraculis specialiter deductis fugentem cultu debito, et publico coli, salva tamen approbatione V. Sedis commodiore tempore procuranda in Domino permittimus facultatem que concedimus die 1 Aprilis 1777 Skierbieszoviæ AntoniusEpp.

Z różnych powodów publikacyja dekretu nie mogła być w terminie oznaczonym; przeto odłożono do 8go Czerwca 1777 r.. w którym to czasie sam sufragan Kochnowski przybył do Tartakowa. Obraz Maryji z pałacu prowadzony był przy odgłosie muzyki, huku armat, śpiewie ludu i kompaniji różnych z wotami przybyłych, i przy asystencyji wojska cesarskiego. Były dwie bramy tryjumfalne z piramidami wyrażającemi cuda zdziałane i z napisami.

Gdy obraz złożony został na wielkim ołtarzu, ks. notaryjusz apostolski dekret publikował z ambony przy odgłosie armat, i tłumaczył ludowi. Potém pontificaliter ks. biskup zaczął nieszpory z wystawieniem Najświętszego Sakramentu, po których było kazanie miane przez ks. Martyniana Draczakiewicza, pracowitego i gorliwego Misyjonarza, misyji krystynopolskiéj, bazyliana. Po kazaniu „Salve Regina." Wieczorem była illuminacyja po wszystkich dekoracyjach bram tryjumfalnych, piramid i kościoła przy muzyce i odgłosie armat. Nazajutrz bardzo rano zaczęła się jutrznia, prymaryje i Msze św. po wszystkich ołtarzach. A że kościół i cmentarz objąć ludzi nie mógł, żeby wszyscy mogli mieć wygodę, był rozbity wielki namiot, pod którym ustawiczne odprawiały się msze święte, przy którym rozdawana była łacińskim i ruskim obrządkiem Komunia święta. Około dziesiątéj była solenna wotywa, po której sumę pontificaliter celebrował ks. biskup Kochnowski. Kazanie dobrze opracowane miał ks. Stanisław Piramowicz, proboszcz z Uhrynowa. Około godziny trzeciéj z południa była nauka o bierzmowaniu. Ks. biskup bierzmował pod namiotem. Po tém były solenne nieszpory. Kazanie miał na cmentarzu ksiądz Kornel Brański. dominikanin. Po kazaniu procesyja cum Sanctissimo, Te Deum laudamus i illuminacyja, jak dnia poprzedniego.

Dnia 4go Lipca 1777 roku ludzi czterech o godzinie jedynastéj przed północną słyszeli grające organy Godzinki o Niepokalaném Poczęciu, lubo kościół był zamknięty. W r. 1778 wybudowano kaplicę na cmentarzu, do której statuę św. Jana Nepomucena z wielką uroczystością wprowadzono przy asystencyji licznego duchowieństwa, huku armat, odgłosie muzyki przy exhortach i kazaniach. Jeden z uczniów tartakowskich wygłosił mowę rymowaną. Ułożono téż nową pieśń na cześć tego świętego, którą studenci odśpiewali. Ks. Antoni Okęcki, biskup chełmski, pozwolił w téj kaplicy podczas większego napływu ludzi mszą świętą celebrować i komunikować.*) Na uroczystość św. Michała 1778 roku przybyła kompania bardzo okazała z Sokala, z muzyką, z armatami i z duchowieństwem utriusque ritus. Na przybjcie téj kompaniji było przedstawienie melodramatyczne z wielkiem ukontentowaniem spektatorów. Na uroczystość Wniebowzięcia 1779 r. było wprowadzenie odpustu zupełnego od świętéj stolicy apostolskiéj na lat dziesięć pozwolonego. Przybyły kompanie z Witkowa, Hołojowa, Radziechowa i ze wsi okolicznych.

Ks. Kostkiewicz własnym kosztem wystawił wspaniały wielki ołtarz, rzeźbą, malowaniem i złoceniem ozdobiony. Kupił wielki dzwon i wyprowadził dlań dzwonnicę. Obmurował do koła kościół z framugami. Dodał skarbiec i bibliotekę dla kościoła z kilkuset tomów zafundował. Metryki kościelne rozproszone zebrał, które od roku 1711 poczynają się. W tym nowym ołtarzu postanowił lokować obraz Maryji dnia 8go Września 1779 roku. Szły tedy procesyje z wotami, kompanije ruskie i łacińskie z Sokala z cechami, z Waręża z muzyką OO. Pijarów z Waręża, Zawiszeńska, Rozdzałowska, Peresopska, Tarska, Switarwska, Peratyńka, Laszkowska, Kopytowska, Bobiatyńska i wiele innych. Przyjmowano mowami rymowanemi, exhortami, odgłosem armat. Lecz niestety! wielka powstała burza w przededniu uroczystości z wielką ulewą dészczu, od dziesiątéj z rana, aż do czwartéj po południu trwająca i niezmierną szkodę w dekoracyjach poczyniła. Myślano, że już nic z całéj uroczystości nie będzie; przeto znaczną liczbę kapłanów obrządku ruskiego zaprosili, żeby w celu oddalenia téj burzy litanią do Matki Bozkiéj zaśpiewali. Która gdy się tylko zaczęła, natychmiast burza ustała i jasna pogoda nastąpiła. Zaczém dekoracyje poprawiono, zgoła wszystko do zamierzonego porządku przyszło.

O godzinie tedy piątéj z południa zaczęły się solenne nieszpory przed obrazem cudownym, które ogłosiły huczne armaty gęstym ogniem. Na tych nieszporach miał kazanie ks. Skorecki Bazylian Exjezuita. Po nieszporach był obraz ruszony z swego miejsca przez cztérech księży w dal matykach solennie wyprowadzony z procesyją uroczystą samym zmrokiem. Co tylko z progu kościelnego wyszli z obrazem, natychmiast była exhorta ks. Martyniana Draczakiewicza. Po exhorcie, daléj szła procesyja przy odgłosie armat, muzyce, śpiewaniu nabożném, przy illuminacyji wszystkich bram tryjumfalnych, aż do miejsca, na którém w polu obraz w kaplicy na ten akt wystawionéj był lokowany. Cztery bramy tryjumfalne z piramidami i napisami rymowanemi, za czwartą był plac obszerny, na którym była wystawiona altana ośmiokątna zewnątrz i wewnątrz illuminowana, makatami drogiemi obita, gdzie obraz przy nieustającém nabożeństwie całą noc stał pod paludamentem adamaszkowym. Po uderzeniu każdej godziny na zégarze odzywały się téż armaty. Na świtaniu przy odgłosie armat i muzyki zaczęła się Jutrznia ruska i Msze święte. O godzinie dziewiątéj wyprawiony był lud z duchowieństwem z kościoła w pole po obraz cudowny. Tam po uszykowaniu wszystkich kompaniji, bractw i cechów, ruszony był obraz pięknym porządkiem z kaplicy, w której nocował. Wstrzymało procesyją kazanie w polu ks. Martyniasza Draczakiewicza z wielkim pożytkiem słuchających.

Potym ruszyła procesyja z obrazem, którą przy każdej bramie tryjumfalnéj witano odgłosem armat aż do samego kościoła. Kościół, cmentarz, ulice wszystkie i grobla obszerna, przepełniona ludem, asystencyja wojsk cesarskich porządek utrzymywała. Wprowadzony obraz do kościoła, w ołtarzu wielkim osobliwie adornowanym, został lokowany. Zaraz wyszła suma przez ks. Witusowskiego, oficyjała bełzkiego.

Kazanie było wyborne. Nabożeństwo skończyło się o godzinie drugiéj z południa, po którém pan Swieżawski, starosta pełczyński, zaprosił wszystkich gości na obiad do zamku, gdzie hojnie i uczciwie każdego przyjmował ludzkością staropolską. Nieszpory były o swojim czasie. Kazanie miał ks. Stanisław Piramowicz, proboszcz z Uhrynowa. Po nieszporach illuminacyja, śpiewy i muzyka całą noc. Nazajutrz wotywą solenna przy odgłosie armat, kompanije przez exhordy żegnane były.

Tak tedy obraz malowany olejno na płótnie, do deski przymocowany, przedstawia Matkę Najświętszą w całéj osobie, ręce ma do modlitwy złożone. U nóg pół księżyca i straszny smok we dwoje zwinięty gryzie jabłko. Nad głową Bóg Ojciec rozpościera swe ręce. Cały okryty jest sukienką srebrną tak, że widać tylko piękną malutką twarzyczkę. Obraz objęty jest srébrnemi ramami, do głębi ołtarza mocno przytwierdzonymi. Przestrzeń wolna, wyłożona jest zwierciadłami pięknemi, spojonemi ze sobą i gustownemi rzeźbami ozdobiona. Całą tę przestrzeń zasłania wspaniały obraz większych rozmiarów w złoconych ramach, przedstawiający świętego Michała. Obraz ten olejno malowany na płótnie do deski przymocowany, pochodzić ma z Wilna. Cudowny obraz w ten sposób się odsłania. Święty Michał spuszcza się na dół, przedstawiają się zwierciadła. Następnie rozsuwają się firanki przy odgłosie bębnów i trąb.

Podczas uroczystości wyżej wspomnianych były mowy rymowane i widowiska sceniczne. Wszystkich mów jest ośm. Z tych czwarta najładniejsza maluje współczesne obyczaje. Oto pielgrzyma strudzonego, a w głębokim śnie pogrążonego nawiedza geniusz i pokazuje mu pałace i różne warstwy ludzi, które pielgrzym trafnie bardzo i z niemałém zajęciem wygłasza:
Nie mógłem wcale zrozumieć, czy to pogrzeb, czy wesele.
Jedni bowiem cieszą się i smuci się wiele.
Jedni w zgodzie siedzieli, a drudzy się bili,
Jedni ich pobudzali, drudzy ich bronili.
Tamten się nizko kłania, a z niego żartuje,
Drugi nic nie daruje, wiele obiecuje.
Inny się jak pies łasi, a milczkiem zaś chwyta,
Inny chociaż wié dobrze, a przecież się pyta.
Jedni się ze szczerością drugim oświadczają,
A ledwie bokiem serca z nich nie wydobywają.
Tamten ściska, całuje i na głowę chwali,
Za oczyma zaś ledwie ogniem go nie pali.
Dalej ukazuje mu geniusz samych wybranych, o których mówi:
Sam tam był wybór ludu bogato przybrany,
Nie widziałem ubogich, ale same pany
Różnéj płci, różnéj barwy i różnéj téż mody,
Różnego wstroju, gustu i różnéj urody.
Stawam i pilnie patrzę, czém się zabawiają,
Ciekawie słuchać pragnę o czém téż gadają.
Cała więc ich zabawa za pilnością gonić, .
Od dobrych i cnotliwych jak od ognia stronić,
Jednym wjechał świat wielki, jak wóz siana w głowę
Innym rozum zaćmiły ciekawości nowe.
Ten się za honorami ugania troskliwie,
Tamten robi fortunę z ludzką krzywdą chciwie.
Ów wysechł od amorów, bo go Wenus pali
Tego brzydkie pijaństwo ledwie z nóg nie wali,
Innych wszystkich zabawą, tańce, kości, karty,
Niegodziwe dyszkursa i wszeteczne żarty.

Widowisk scenicznych było cztery. Pierwszy melodramat z historyji Pisma świętego o Józefie Patryjarsze we trzech aktach. Rzecz żywo traktowana, pełna wrażeń tkliwych. W pierwszym akcie sprzedanie Józefa Izmaelitom. Drugi akt zawiera intrygi żony Putyfara, która wzgardzoną miłością do rozpaczy przywiedziona śpiewa, płacze, nareszcie straszną zemstę wywiera. Józef w nieszczęściu śpiewa:

Śmierć, czyli życie w jednéj u mnie cenie,

Zginąć niewinnie, to moje pragnienie,

Życie odebrać, lecz cnoty nie mogą

I śmiercią srogą.

W akcie trzecim sama uczuciowość rzewna odgrywa rolę. Józef wyniesiony do godności namiestnika królewskiego, przyznaje się do braci swoich i wita z uniesieniem ojca, który stratę jego tęsknie opłakiwał. Drugie przedstawienie: Komedyja pod tytułem: Kawaler uczciwéj religiji w trzech aktach. Cała akcyja wymierzona przeciwko Masonom. Pełno tu zachcianek komunistycznych. Towarzysz pyta drugiego: A wiesz ty bracie, co Bóg robi w niebie! Wiem, odpowiada. Fortunę daje panom, a nam daje rozum, żebyśmy tę fortunę do siebie przygarnęli. Owóż z téj zasady wychodząc przedmiotem ich zabiegów był Graf polski, trzymający się jeszcze zasad katolicyzmu. Wsadzili na niego Bachusa i Wenerę, wiedząc o tém bardzo dobrze, że ta para bożków każdego zgubić potrafi. Sceny trafnie obmyślane kończą się chwalebnie. Polak szczęśliwie wykrywa haniebne zasadzki i ocala Grafa.

Trzecie przedstawienie, Tragedyja pod tytułem: Tryumf kościoła wojującego przez słabą płeć i dziecinny wiek, czyli męczeństwo Symforozy, Tyburtyny i jéj siedmiu synów, we trzech aktach. Sceny porywające. Matka utrapiona w rękach zbirów zostająca jedynie o to troszczy się, ażali synowie w mękach wytrwają przy wierze Chrystusa. A gdy wszyscy wyznali, że umrą śmiało dla niego, trapi się jeszcze tém, ażali Eugeniusz dzieciak jeszcze wśród bólu nie odstąpi Chrystusa. Ale dziecina pociesza zbolałą matkę, że nie ulęknie się katowni prześladowców. Właśnie w trzecim akcie mordują Eugeniusza w oczach matki. Dziecię zamknęło gębę by nie jęczeć, a biedna matka woła nań: Eugeniuszku, spojrzyj w niebo, oto ci Chrystus drogę zachodzi, niebo otwiera, koronę gotuje.

Czwarte przedstawienie pod tytułem: Emulacyja w przyjaźni we trzech aktach. Rzecz bardzo pospolita. Paulina kieruje intrygami miłosnemi, listy odmienia i odbiera pewnéj pani kochanka, która nic nie wiedząc o tych intrygach, skarży się przed Pauliną i daje jéj w prezencie zegarek złoty. Paulina ją pociesza, mówiąc: Diabli chłopców nie wzięli, przyprowadzę ci jeszcze frysznego kawalera (2).

Ks. Kostkiewicz sam podobno mowy i przedstawienia sceniczne układał. Wydał téż w Zamościu r. 1777 Godzinki z cudów poprzysiężonych o obrazie Tartakowskim. Tudzież w r. 1780 w Zamościu, Nabożeństwo do Matki Bozkiéj dla wygody tych, którzy jéj miejsca święte upodobane i cudami wsławione odwiedzają. Książeczka ta po raz czwarty wydaną została we Lwowie 1851 w 8vo. Zawiera prócz nabożeństwa cztery pieśni polskie, a jednę ruską w obrazie Tartakowskim. Podobnież wydał: Pewna wiadomość obrazu Niepokalanego Poczęcia Maryj i Panny w kościele parafialnym Tartakowskim w Poczajowie u Bazylijanów 1778 roku w 8vo. Na odwrocie tytułu rycina niezła Matki Najświętszej Tartakowskiéj, u dołu herby: Pilawa i Mniszchów, podpis : Adam Goczemsky sculp. Poczajoviel. — Rozpowszechniał obrazki Matki Bozkiéj Tartakowkiéj, które cuda działały. Z litografii Marcina Jabłońskiego we Lwowie wyszły niezłe obrazki. Wotow do Matki Najśw. jest około 300.

Sprawił książkę in folio kartek nieliczb. 84, w której opisał początki obrazu i cuda, których jest 407, przytacza, że obrazki papierowe działały cuda. W r. 1778 Wawrzyniec Lediczyński, ślepy, jeno pocałował obrazek, przejrzał. Dnia 15 Maja 1778 dziécię nieżywe urodzone, gdy obrazek na niém położono, ożyło. 1779 r. ks. Jan Bielewicz, paroch lisiecki rit. graeci przywołany do położnicy szalonéj, gdy chciał modlitwy zwyczajne nad nią czytać, szatan odezwał się że nie ustąpi, chyba w Tartakowie, dokąd położnicę zawieźli i zdrową została. W 1780 gdy cała wieś z cerkwią w Żawałowic zgorzała, za błogosławieństwem obrazka Najśw. Maryji Panny dwór ocalał. W r. 1792 z hrabiów Krasickich Dzierzkowa, chorążyna buska, od lékarzów opuszczona, tu ofiarowana, ozdrowiała. Piotr Skubiński, umarły w r. 1793., ożył. Maciéj Barański z wody martwy wyciągnięty r. 1800, ożył. Toż samo Gaspar Kwarciany, umarły d. 24 Maja t. r., do życia powrócił. Dnia 19 Sierpnia 1805 Maryjanna Szeligowska ze Lwowa od lekarzy opuszczona, tu ozdrawiała.

Fundusze.

Szematyzm Archidiecezyji lwowskiéj co roku błędną wiadomość podaje: Tartaków oppidum Annusercctionis 1587. Fundatator Franciscus Salesius Potocki, Palatinus Bełzensis. Posłaniec Apostolstwa Serca Jezusowego. Kraków 1888 str. 146 apodyktycznie twierdzi, mówiąc: Już roku 1587 fundował tu Franciszek Potocki, wojewoda Bełzki, kościół. Ależ zmiłujcie się! jak można tak maltretować publiczność czytającą? Weźcie do rąk Herbarz Niesieckiego, wszak to był

Jezuita, a przekonacie się, że od roku 1436 aż do 1720 żaden Potocki nie był wojewodą bełzkim. Sądzę, przeto z fundacyji następującéj, że kościół w Tartakowie daleko jest starszy.

Wiekom sławnéj pamięci Zygmunta Trzcińskiego, kasztelana Lubaczewskiego zmarłego, pobożna małżonko społecznie z Adamem Trzcińskim synem swym pozostałym dziedzicem na Tartakowie i innych majętnościach, żarliwi, a bardzo pragnący czci i chwały Pana Boga wszechmogącego i gorącéj miłośnicy służby jego świętéj. Litując się osiérociałego, a prawie od wszech opuszczonego kościoła w majętnościach swojich Tartakowie, którego fundusz, albo oryginał, ani w grodzkim, ani w ziemskich księgach znaleźć się nie mógł, i owszem, ile sprawa i wiadomość od dawnych dziedziców jest, zginął. Z powieści tylko starych ludzi prowentami Plebany kontentowano. Przetoż aby nie ustawała, ale raczej co dzień się rozmnażała chwała Boża w kościele pomienionym, on w prowentach znowu z majętności swéj fundacyję stanowią, dobrowolnie z chęci ofiarują wiecznemi czasy na cześć i na chwałę Panu Bogu wszechmogącemu Najświętszej Pannie Maryji i wszystkim Świętym, skarbiąc sobie w niebie nadzieję odpłaty według pewnéj i nigdy nieodmiennéj obietnicy Pańskiéj. Tudzież mając wzgląd z miłości chrześcijańskiéj na ciała świętych i pobożnych ludzi, które w tym kościele w Panu odpoczywają, osobliwie pana Zygmunta Trzcińskiego, córek i innych powinnych téj familiji, aby za ich dusze i za szczęśliwe powodzenie wszystkich powinnych téj zacnéj familiji, także téż wszystkich panów parafianów, którzyby się i potomki swe pewnemi dziesięcinami, albo jakiem daniem kościołowi temu wiecznie z majętności swych obligowali, ustawiczna modlitwa do Pana Boga była. pełniąc wolę Zbawiciela swego, który rozkazał dać to, co jest cesarskiego cesarzowi, a co Bożego Bogu, jako nas pisma starego i nowego zakonu, i prawo przyrodzone i starodawnych pogańskich ludzi chwalebne prawa i zwyczaje uczą, którzy i po dziś dzień bogomódlcom swojim z majętności własnych dochodów hojnie udzielają i żywnością opatrują, gdyż słuszna według Apostoła świętego : Kto ołtarzowi służy, żeby żył z ołtarza, bowiem jeżeli wiernym sługom od majętności dziateczek swojich oddając wiecznością udzielają Panowie, jakoż nie łuszniéj tym, którzy duszom naszym służą, i o wieczne odpocznienie ich pracują, i my udzielać i potomki nasze obligować mamy, pewnie wiedząc, iż to, co z obligacyji czynieni, większą jest naszą i potomków naszych u Pana Boga zasługą, gdyż i mąż żonie, żona mężowi, zakonnicy Panu Bogu i starszym swojim obietnic i ślubów swojich obligacyją, albo przysięgą chętnie potwierdzają.

Którego opatrzności porzucając się Katarzyna z Łuźczowa Trzcińska, kasztelanka lubaczowska, społecznie z Adadamem Trzcińskim synem swojim i ichmościami, którzy są i będą parafiany i temu kościołowi swému Tartakowskiemu i sługom jego, mianowicie X. Wojciechowi z Górki, na ten czas plebanowi, potym sukcesorom każdy według możności z majętności swych dobrowolnie, z chęci wiecznemi czasy fundują i ofiarują. A najprzód Adam Trzciński za dozwoleniem pani matki swéj Katarzyny Trzcińskiéj, kasztelanki lubaczowskiéj, funduje dziesięcinę snopową zupełnie sprawiedliwie z każdego zboża sianego na polach w trzech folwarkach, to jest: tartakowskim, świtarżewskim i spasowskim. Do tego p. Adam Trzciński funduje w Tartakowie poddanych czterech, pociężnych dwóch ; z których jeden na imię Ihnat między Zabłockim, a między Schabem; tegoż to Ihnata rola, między Majem, a między Kobylińskim, tamże i sianożęci. Drugi na imię Iwan między Juśkiem, a między Majeni. Rola jego między Majem, a między Iwasoskiéj, tamże téż i sianożęci. Zagrodników dwóch: jeden na imię Juśko między Iwanem, a łąką plebańską ku Tartakowi. Rola jego między sianożęcią plebańską, a między Chwedkiem, tamże sianożęci. Drugi na imię Chwedko, a między Donisem, a między ogrodem plebańskim. Rola jego podle Juśka i sianożęci plebańskiéj, tamże i sianożęci. Grunta plebaniji od drogi, aż do stawu plebańskiego, który się poczyna u grobli przeciwko dworzyszcza starego wójta, aż do grobelki od kościoła ku dworu.

Roli do plebaniji na trzy ręki, albo we trzech polach. Pierwsze pole, na Strzelcu podle Jawoniowskiéj, a podle obszaru pańskiego pod zapustem, a druga stronę droga do Kopytowa dzieli. Drugie pole, półmiarek Iwanizkowski, leży od gościńca Sokalskiego, aż do Dąbrowy, między miedzami z jednéj strony, miedza Majowa, z drugiéj strony Zabłockowicza, do tego pola jest łąka pod starą rzéką tamże. W témże polu Ostrowek i łąka z dawna należąca do kościoła, która leży między Ostrowem pańskim, a Ostrowkiem kościelnym kątem weszła. A dla lepszego porządku kościoła, na wychowanie szkoły, naznacza i daje pani Lubaczowska z panem Trzcińskim, synem swoim i sukcessorowie ichmościów powinni będą dać ks. plebanowi: mąki żytnéj korcy 4, miary sokalskiéj na każdy rok, to jest po korcu na kwartał. Pozwala téż jéjmość we młynach swojich mlewo bez żadnéj czerhy i miary. Drewna opał w gajach wszelaką potrzebę, za wiadomością pańską i poddanym jego, jako i swojim. Dom téż, który ganek ma do kaplicy kościelnéj dla potrzeby i nabożeństwa swego zbudowany po śmierci swéj wiecznemi czasy jéjmość pani Lubaczowska kościołowi temuż i Plebanom daje i daruje. To wszystko kościołowi fundując wiecznemi czasy, nic sobie, ani potomkom, z mianowanych rzeczy nie zostawując, ale owszem siebie i potomki sukcessory swe, gdzieby funduszowi na każdy rok doskonale dosyć nie czynili pod przepadkiem 300 grzywien polskich, w każdej po groszy 48 licząc. Za co takich téż p. Adam Trzciński i parafijanie po księdzu Plebanie i sukcessorach jego chcą powinności. Naprzód, aby sam przy kościele mieszkał i Wikarego ustawicznego miał, bo gdzieby inną drugą plebaniją, albo beneficium curatum ad residentiam obligans przyjął, tém samém miejsce traci, i wolno będzie Kollatorowi, którym tylko p. Adam Trzciński i sukcessorowie jego, dziedzic onego własny jest, onego do ks. Biskupa loci ordinarium pozwać, o prywacyą prosić i innego podać. Przetoż któryby plebaniją spuszczał, albo rezygnował na przyszłego plebana, powinien będzie pole według zwyczaju zasiać i prowentów część pewną według prawa pospolitego de Anno gratiae sukcesorowi zostawić, z których każdy sukcessor ks. Wikarego z żywnością i zapłatą, także i Bakałarza i Kantora kontentować ma, służbę bożą tym porządkiem odprawując. W Sobotę każdą nieszpor śpiewany. Salve Regina, albo Antyfonę pro tempore. W Niedzielę Jutrznią śpiewaną, jeden Nocturn, Te Deum laudamus, W Poniedziałek msza święta czytana pro defunctis, we Wtorek msza także. We Środę msza święta śpiewana za żywe fundatory i jéj farniliji i wszystkie paratijany pro peccatis. We Czwartek msza św. czytana. W Piątek msza św. o Męce Pańskiéj Humiliavit. W Sobotę msza św. czytana jako inne według pacierzy kapłańskich, albo tego nabożeństwa. O winie i wosku zawiadując. W święta zacne uroczyste: Jutrznię, mszą, św. i nieszpory według zwyczaju, a w powszednie dni Salve Regina i Collecta, albo Antyfony według czasu, a to za nieszpory. Będzie téż powinien ks. Pleban i sukcessorowie jego w kaplicy Switarzowskiéj służbę mszy świętéj sam przez się, albo Wikarego odprawiać, natenczas kiedy pani Lubaczewska, albo sukcessor jéjmości dziedziczny tam mieszkać i potrzebować tego będzie. Na co wszystko p. Adam Trzciński i p. Katarzyna z Łużczów Trzcińska, kasztelanka Lubaczowska, ks. Pleban za się i za sukcessory swe mocno się obligują. A dla lepszej wiary i pewności własnych rąk swych pismem i pieczęciami wiecznie warują. Działo się, dnia 22 Listopada 1603 roku. Katarzyna z Łużczów Trzcińska, Adam Trzciński. **)

Prawo patronatu sukcessorowie li tylko męzkiéj płci wykonywać mogli. Na utrzymanie lampy w kościele przed Najświętszym złożyli się Stefan Sokołowski, Katarzyna Wiśniowska, Feliciana Borowska, Anna Kobielska i Stanisław Potocki różnemi czasy złożeniem 6000 złp. Równie téż pomnożono fundusz kościoła zapisem następującym: In nomine Domini Jesu Christi. Ad perpetuam rei memoriam Anno Virginis partus 1732 mensis Martii 11. Ja Stanisław na Złotym Potoku, Tartakowie, Brahitowie, Strusowie, Mohylowie, Tulczynie, Humaniu, Bukaczowcach Potocki, Wojewoda Bełzki, Rubieszowski, Opalenski etc. Starosta. Chcąc jak największą augere chwałę bozką, utrzymać świątnicy jego, przez którychby mogła, jako największa promowować się chwała Imienia Bozkiego i Matki Jego Najświętszéj spoinie z bozkiemi Świętymi. Więc z dawnego umysłu mego dodaję i pozwalam z dóbr mojich dziedzicznych Bozkiemu i memu z łaski jego podległemu prawu, to jest z folwarków mojich: z Bobiatyna, Perespy i Wolicy dziesięcinę wytyczną każdego zboża i obszarów mojich do kościoła Tartakowskiego. Osobliwie teraz ks. Mikołajowi Józefowi Kucharskiemu, nowemu teraz plebanowi i successoribus perpetuis temporibus po nim następującym na zawsze, w czém sukcessorów mojich immutabili voto wiecznemi czasy obliguję. A to tém: Pleban teraźniejszy i po nim na zawsze następujący Kościoła tego sukcessorowie: najprzód aby Wikarego służnego, godnego, w cnotach świętych przykładnego zawsze trzymał. Dając onemu victum et amictum, lub salarium laboribus ejus adaequatum dawał. Aby ks. Pleban z Wikaryjuszem swojim i jego sukcessorowie naprzód, aby mszy świętéj raz w tydzień publice pro anima fundatoris odprawował i wszelkiéj chwały bozkiéj w tymże kościele juxta usitatam praxim pomnażał i promowował. Osobliwie zaś dla oświecenia i nauczenia wiary świętéj katolickiéj, aby diebus dominicis osobliwie podczas postu świętego per Catechismum młodzież i innych nieumiejących nauczał i do wiary świętéj przywodził i wszelkie obrządki kościoła tego należycie utrzymował. Co to wszystko z sukcesorami swemi strzymać deklaruję, i ten skrypt takiéj mieć chcę wagi, jakoby aktami grodzkiemi był zatwierdzony w Grodzie deklaruję. Jeżeliby sam ks. Pleban roborował, tedy to pro rato et quovis foro firma et judicio trzymać deklaruję i sukcessorowie moji powinni. Na co się przy pieczęci mojéj ręką własną podpisuję. Działo się w zamku Tartakowskim A. D. 1732 die 11 Martii. Stanisław Potocki W. B.

Tenże sam Wojewoda Bełzki zapisał 1732 r. fer. 5 post Dom. Judica 4004 Reńskich, każdy po groszy 30 rachując, celem odprawienia dwóch mszy świętych w tygodniu. Zaopatrzył téż skarbiec w bogate kapy i ornaty z materyji tureckiéj złotem i jedwabiem haftowane.

Potém zrobiono fundusz na Altarystę następującym zapisem: Uczyniło się pewne i na niwczym nieodmienne postanowienie od pana Stanisława Władysława na Złotym Potoku i Tartakowie Potockiego, Łowczego W. X. Lit., Hrubieszowskiego etc. Starosty z wielebnym księdzem Lidelewiczem, proboszczem szpitalnym Hrubieszowskim w ten niżéj opisany sposób. Iż p. Łowczy W. X. Lit., bona intentione (ductus, ażeby tém obszerniéj chwała boża w kościele Tartakowskim kwitnąc szerzyła się, wydziela grunt z ogrodem niedaleko kościoła, a prawie wpodle plebańskiego nazwany Lewka Zakimczuka, na którym i domek pro commoditate pomienionego ks. Lidelewicza do pomieszkania pobudować zleca, o to obligando, aby co tydzień przed obrazem Matki Bozkiéj w kościele Tartakowskim przy mszy pomienionéj ks. Lidelewicz odprawiał jednę pro anima Szczęsnego z Potoka na Podhajcach Potockiego, Kasztelana krakowskiego Hetmana wielk. koron., ojca jego; drugą pio anima pani Krystyny z Lubomirza Potockiéj, hrabiny na Wisniczu i Jarosławiu, Kasztelanowéj krakowskiéj, Hetmanowéj wielk. koron. matki swojéj; trzecią na intencyją tegoż pana Łowczego W. X. Lit. recommendando salutem et gressus felices życia jego majestatowi bozkiemu, et post sera fata pro anima pana Łowczego W. X. Lit. obligando et successores suos, aby haec intentio in perpetuum, póki kościoła Tartakowskiego stawać będzie, immutabiliter effectuata była Temuż ks. Lideliwiczowi na salarium annuale pro vestitu ze skarbu swego pozwala i zapisuje zł. 200, z gumna Tartakowskiego ad victum na chleb żyta miary sokalskiéj korcy 4, pszenicy korzec, jęczmienia korcy 3, hreczki korcy 2, grochu ćwierci 2, wieprza chudca do ukarmienia, masła faskę, sera kopę, soli beczkę. Co wszystko punktualnie wydawać panów administratorów swojich obliguję i przykazuję pomienionemu ks. proboszczowi Hrubieszowskiemu, a teraźniejszemu altaryście Tartakowskiemu, a po długiem życiu swojém ex obligatione et successores suos stringit, które to postanowienie, ex pia intentione promanatum, dla większego bezpieczeństwa i waloru authoritate prześwietnego Imienia swego stwierdza, ręką własną podpisując się. Działo się w Tartakowie die 21 Februarii 1736 i od tego czasu rok enumerare hujus intentionis Kr. Lidelewiczowi powinien. Łąki zaś na Kosarzów trzech w sianożęciach pańskich udzielać naznacza i owsa korzec. Wino i światło, kiedy potrzeba, za daniem sobie znać do zamku zlecam panom Administratorom mojim, aby ze skarbu mego na to spendowali. We młynach Tartakowskich wolnego miewa téj ordynaryji panowie Administratorowie moji zbraniać nie mają pomienionemu ks. Lidelewiczowi, ani na to arendarze quaerulari powinni. Stanisław Potocki ***)

Roku 1736 infra octavam Corporis Christi skradziono Monstrancyją srebrną, Kielich, dwie Korony i Krzyż srebrny.

W kościele odprawiano nabożeństwo w roku 1770 i następnych latach: W Soboty nieszpory śpiewane. W niedzielę Jutrznia z jednym Nocturnem. Nabożeństwo do Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryji Panny. Potém Różaniec. Po Różańcu msza czytana przez promotora różańcowego. Po mszy nauka i Katechezacya. Poczém odmawiano z ludem Akty wiary, nadzieji i miłości. Po tyra Asperges, processya i suma. Po południu Różaniec o najsłodszém Imieniu Jezus i Nieszpory śpiewane. W święta uroczyste po Credo było Kazanie.

(1) Additament Rękopism in fol. kart. nieliczb. 98 własność kościoła w Tartakowie zawiera wielce ciekawe wiadomości.

(2) Additament Rękopism Tartakowski. Ks, Kostkiewicz zamyślał sprawić koronacyją tego obrazu; układał w tym celu napisy rymowane na bramach i piramidach wystawić się mających.

*) Additament Rękopism Tartakowski: Antonius etc. Nos itaque huicce petitioni uti justa et devotioni populi consulenti anauentes tam pro celebrandis missa sacrificiis sine expositione SSmi, quam pro administratione Eucharistia in dicta capella... cum id major numerus populi exiget... plenam damus... facultatem.

**) Erectio seu fundatio ecclesiae parochialis Tartakoviensis sub titulo S. Michaelis Archangeli in fol. Rękop. kościoła: Georgius Zamojski Ep. Chełmens. Quomodo Ao. 1604 Catharina de Łuczow Trzcińska provisionem pra fatae ecclesiae noviter constructae... successoribus sexus yirilis jus patronatus perpetuo adjudicamus. Gdyby rzeczywiście była fundacyja w roku 1587 zrobiona, to by się starych ludzi o to nie pytali. Fundacyja zatém o wielo jest starszą.

***) Erectio seu fundatio Rękopism Tartakowski wspomina téż o zapisie 4200 złp. na szpital przez ks Bartłomieja Skrykczowskiego (? sic) plebana Tartakowskiego, znanego z wizyty ks. Biskupa Krzysztofa Szembeka Roku 1771. Rękopisma. nadesłał mi do użytku zacny ks. Antoni Lang, za co mu serdeczne składam podziękowanie.

Koniec wersji demonstracyjnej.