Apolinary Zagórski

GAWĘDY NAUKOWE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

GAWĘDA VII.

GAWĘDA VIII.

GAWĘDA IX.

GAWĘDA X.

GAWĘDA XI.

GAWĘDA XII.

GAWĘDA XIII

GAWĘDA XIV.

GAWĘDA XV.

GAWĘDA XVI.

KOMETA DONATIEGO.

GAWĘDY NAUKOWE

Apolinara Zagórskiego obejmujące wiadomości z nauk przyrodzonych. T. 2

Zagórski Apolinary

Dział XII.

Wiadomości z Zoologii.

GAWĘDA VII.

TREŚĆ.

Termity.— ilość ich gatunków — kiedy i zkąd przywiezione zostały do Europy? — Jak groźnemi są niszczycielami — sposoby umiejętne jakie używają do całkowitego zniszczenia domów, sprzętów, bibliotek, obrazów i t. p.— O zniszczeniu archiwum departamentalnego w Roszelli. — O usiłowaniach naukowych położenia tamy przeciw ich rozszerzeniom i wygubieniu ich. — Walki ich z mrówkami — środki używane do zatrucia ich gniazd — jaką obronę przeciw truciznie stawiają. — O termitach drzewnych — siła budowy ich gniazd — co służy im za cement. — Obyczaje termitów zbadane przez Smeathmana i Jobsona — historya ich wedle źródeł zostawionych przez tych badaczy. — O przemianach termitów — hierarchia ich — podział i rozkład pracy. — O termitach wojowniczych — opis budowy ich miast. — Dalszy ciąg opisu wewnętrznej budowy i urządzenia gniazd termitów. — Pałac królewski — zabudowania dworskie — spichrze składowe — pokoje, służące do wylęgania się gąsienic. — Płodność królowej — opis jej stanu i wielkości, do której dochodzi w zamknięciu pałacowem — wewnętrzne życie dworu królewskiego.— O wylęganiu się jaj — o przemianach z gąsienic na poczwarki, a tych ostatnich na doskonałe owady.— Jak termity używają swobody, którą im nadają skrzydła i wzrok? — wrogowie termitów czyhają na nie i pożerają je — ile ich ocala z powszechnego zniszczenia i co się z niemi nadal staje? — Jaki jest cel przyrody w otaczaniu nadmiarem wrogów istoty zbyt płodne, a obdarzaniem płodnością tych, które są zewsząd zagrożone? — Termity są przysmakiem plemion Indyj i Afryki. — Opisanie szczegółowe obrony termitów przeciw napaściom. — Porównanie wysokości budynków wzniesionych ręką ludzką i gmachów postawionych przez termity. — Zakończenie.

Cywilizacya nie zna jednego ze swych wrogów. Nie mówię ja o tej cywilizacji, która się źródli ze stóp krzyża, której prawa przeszły w obyczaje, a duch słowa ożywczego w krew i soki społeczeństwa; — ale o tej, która cała zawarła się w literze, której miarą stosy ksiąg wychodzących rok rocznie z pod mnogich tłoczni, a która taką przepaścią od życia przedzielona, jak wiedza prawdy od dobrego czynu.

Tego nowego wroga cywilizacyi odkryła nauka, i oznajmiła o jego istnieniu, przestrzegając zarazem, iż go wszelkiemi środkami wytępić potrzeba, a przynajmniej postawić tamę jego rozszerzeniu. Sama się też podjęła znaleść broń przeciw niemu.

Tym nowym Wandalem towarzystwa nie jest wcale żadna horda najezdców, żaden lud dziki, który z jakim Omerem na czele idzie z pochodnią w ręku, podłożyć ogień pod biblioteki i archiwa nasze; pod te spichrze kędy geniusz i prawda, miłość i praca, zarówno jak fałsz, pycha, złość i nienawiść zniosły swe plony, owoce drzewa wiadomości złego i dobrego, — a jest nim poprostu mały, drobny owad, który może nam jednak więcej szkody zrządzić, niż rozpasana złość ludzka, bo większym on od człowieka nawet niszczycielem.

Owady te, zwane termitami oddawna znane w Azyi, Afryce i Ameryce ze swych spustoszeń, tak, iż je Linneusz nazwał klęską obojga Indyj calamitas summa, przeszły od lat kilkudziesięciu do Europy, a mianowicie do Francyi, przyniesione zapewne na którym z powracających ze stron tamtych okrętów. Z dwudziestu czterech dotąd znanych w zoologii gatunków termitów, dwa lub trzy może nawet dostały się w udziale starej naszej cywilizowanej ziemi, a ślady zniszczeń dokonanych w miejscach w których zdołały się rozkrzewić od roku 1780, epoce przywiezienia ich z Saint-Domingo do Roszelli i Rochefort, dają miarę, jak strasznym owad ten stał by się wrogiem cywilizacyi, gdyby mu dopuszczono było rozkrzewić się, i postępować dalej w środek lądu stałego.

Owad ten żyje gromadnie, tak jak mrówki, nawet znany przez wielu podróżnych pod nazwiskiem mrówek białych. Podkopuje się on pod domy mieszkań, wgryza się we wszystkie drewniane materyały budowlane i sprzęty, i zniszczenie z przerażającą postępuje szybkością. Ponieważ obawia się światła, stacza więc wszystek środek nie dotknąwszy powierzchni i w niczem jej nie nadwerężywszy, tak, iż budynek zawala się prawie jednocześnie. Jeżeli termity znajdą dużo zapasów dla nich stosownych w budynku, w którym się rozszerzą, to dla utrwalenia go, wytynkowują ze środka belki, słupy i t. p. części, rodzajem gliny przyrządzonej przez nie; to jest ziemi rozmulonej z klejem który wydają, i który taką moc i spójność nadaje tym cząstkom ziemi, iż widziano nieraz całe słupy drewniane podpierające budynek, zamienione po stoczeniu drzewa, w słupy gliny, puste ze środka a mające jednak moc służenia za podporę tym samym ciężarom, które się opierały na słupach drewnianych. Kiedy termity dobiorą się do wiosek Indyjskich, to w ciągu, kilkunastu tygodni tak z gruntu stoczą wieś całą, iż ta się nagle w gruzy zawala, a co najgłówniejsza, że aż do ostatniej chwili, chyba przypadek da odkryć tego niebezpiecznego wroga, i zwykle nikt się ani domyśla o jego istnieniu, kiedy on już objął w posiadanie cały dom i dobytek. Trudno dać wiarę, jak umiejętnie i roztropnie owady te posuwają dzieło zniszczenia, by się nie zdradzić. Kiedy się dobierają do sprzętów domowych, jak stoły, krzesła, szafy i t. p. zaczynają zwykle niszczyć je ze spodu, wchodzą przez nóżki aż do środka i wydrążają je najzupełniej, nie dotknąwszy się nigdy ich powierzchni. Kiedy zaś są pewne, że ich robotom nikt nie przeszkodzi, to jest gdy opanują domy lub izby nie zamieszkałe, wówczas z całą umiejętnością, i odwagą rozwijają swe zdolności, rzucają arkady, mosty rurowe poziome, stawiają słupy, a to wszystko w celu dobrania się do jakiego materyału niedostępnego, jak naprzykład papierka przyklejonego do słoika, albo jakiej żywności znajdującej się w tychże słoikach i butelkach, lub nakoniec dla przejścia na wyższe piętro domów jeżeli mur stanie na zawadzie ich robotom.

Ciekawym był bardzo wypadek zniszczenia biblioteki i archiwum departamentowego w Rochelli, zdarzony lat temu ze dwadzieścia. Termity dobrały się do tych papierów przez wnętrze pułek drewnianych na których leżały, stoczyły wszystkie książki i papiery, nie dotknąwszy nawet powłoki okładek i ich brzegów, i dopiero dowiedziano się o tym smutnym wypadku, kiedy archiwista chcąc wyjąć potrzebne akta, dotknął się ich, i całe to pruchno runęło razem. Można więc wyobrazić sobie, w coby się obróciły nasze wszystkie biblioteki, gdyby termity rozszerzywszy się w Europie, rozgościły się tu na lat kilka; cofnęlibyśmy się wstecz o niewiem ile wieków, to jest wrócilibyśmy się do tradycyi, do żywego słowa; i z ogólnej toni napomnienia, jedna pieśń tylko przechować by mogła dzieje ludzkich kolei, bo ona jedna tylko ujdzie cało, jak powiada wielki poeta. Ale w cóżby się obróciły nauki, kiedy nie ma pamięci na świecie, któraby ogarnąć była zdolna tę nieskończoną ilość faktów, którą pracownicy naukowi we wszystkich gałęziach rok rocznie gromadzą, i które jedynie druk i pismo dochowują do czasu uporządkowania ich i wyciągnienia z nich jakiego prawa przyrody" przez, który z genijuszów naukowych.

Zajęto się we Francyi wszelkiemi sposobami wytępienia tych szkodliwych owadów. Niektórzy umyślili byli wytępić je mrówkami. Ale skutek nie okazał się zadowalniającym. Walka była zbyt nierówną;, mrówki rzucały się z całą zaciętością na termity, ale wkrótce po uporczywym boju, wszystkie zostały na pobojowisku poprzecinane na. wpół przez termity, w których zrazu okazał się nie wielki ubytek, lecz których jednak większa połowa padła do dnia następnego, zatruta widać jadem mrówczanym, wyrabianym przez mrówki w postaci kwasu, znanego pod nazwą, kwasu mrówczanego.

Kiedy ten środek okazał się na nieszczęście nieużytecznym, umyślono wytępić je jaką trucizną. Próby robione z terpentyną, ługiem i arszenikiem, pomagały w niektórych tylko razach, okazując się nieskutecznenu w innych, a raczej środki które zabijały jedne gatunki, bezmocnemi się okazywały na drugich. Dotąd odkryto jeden tylko powszechny środek przeciw nim, a mianowicie: gaz chlorowy, padają one natychmiast po zanurzeniu weń, i dość jest by powietrze którem oddychają, zawierało w sobie dziesiątą część tego gazu, by je zabić w ciągu pół godziny. Zdawałoby się, że raz odkryty środek tak skuteczny, potrafi je zniszczyć do szczętu, byle tylko został umiejętnie zastosowany. Niezawodnie miało by to miejsce z każdym innym owadem, mniej rozumnym jak termity, ale z niemi rzecz się ma inaczej; umieją one postawić dowcipny system obrony nawet przeciw gazowi. Ponieważ galerye ich gniazd bezprzerwnie się rozszerzają i mają zewsząd komunikacye pomiędzy sobą, należało więc myśleć, że dość będzie ten gaz wpuścić przez jeden otwór by się on rozszedł po tych wszystkich galeryach i doszedł aż do najodleglejszych kryjówek gniazda. Ale przemyślne termity, zagrożone w jednem miejscu, zostawują na pastwę trucizny gazowej te galerye ze znajdującemi się w nich termitami, i z największą szybkością starają się zasklepić wszystkie otwory od nich wiodące do drugich, tak, iż w tym labiryncie galeryj nie podobna prawie nigdy być pewnym, czy istotnie wyniszczyło się je wszystkie, czy tylko zdołano zabić ich część jedną; a robić otwory w tylu miejscach budynku ile by potrzeba ich było zrobić dla zapewnienia się o zupełnej skuteczności użytego środka — niepodobna, bo trzebaby było naruszyć go prawie aż do posad. Probowano wciskać ten gaz z ogromnem ciśnieniem i niezmierną szybkością, lecz skutek nie odpowiedział oczekiwaniom, bardzo nie wiele na tem zyskano.

Termity nie tylko niszczą drzewo ścięte, martwe, jak te z którego się budują domy i wyrabiają sprzęty, umieją one równie szkodliwie niszczyć drzewa i lasy. Wyjadają one z upodobaniem wszystkie młode krzewy i drzewka, jak to się daje widzieć w wielu ogrodach w których się zdołały zagnieździć; a nawet niektóre ich gatunki, gniazda swoje zwykły zakładać w pniach dużych drzew. Przenosząc się z drzewa do drzewa, starają się o ile tylko mogą nie przechodzić po powierzchni ziemi, lecz kopią podziemne galerye, które służą im jako drogi zakryte do coraz szerszego rozkrzewiania się.

Niektóre gatunki termitów zakładają gniazda swoje nie w drzewach, lecz przeciwnie na gałęziach drzew. Obudowują one w okół którą z gałęzi, najostrożniej się z nią obchodząc, rodzajem maleńkich komórek, które lepią z trocin drzewa, sklejając je rozmaitego rodzaju klejami roślinnemi i sokami przez sameż termity wyrabianemi. Grubość tych gniazd wzrasta tak bardzo, iż nieraz dochodzi wielkością wymiarów beczek, używanych do zbierania cukru w tych zwrotnikowych krajach. Pomimo ich wielkości i pozornej niby wątłości, gniazda te są zbudowane z taką siłą, że nawet burzom międzyzwrotnikowym oprzeć się są w stanie. Moc którą termity umieją, nadać swym budowlom należy przypisać własności ich soku, który obficie wyrabiają i który im służy za cement do spajania cząstek drzewa lub ziemi, z których swe gmachy wznoszą, i który im nadaje taką siłę, że jak następnie zobaczymy mówiąc o termitach ziemnych, dzikie bawoły stają na wierzchołkach ich ostrokręgowych gniazd, nie zachwiewając trwałości ich i mocy.

Obyczaje termitów do Europy zaniesionych i w ogóle wszystkich drzewnych, me dość dokładnie znane nam dotąd. Co się zaś tyczy termitów ziemnych, to te dzięki usiłowaniu wielu podróżnych i uczonych, a najbardziej Smeathmana i Jobsona, nic mają już prawie żadnej tajemnicy w swem życiu domowem którejbyśmy dokładnie nie znali. Obyczaje te są tak ciekawe i tak bardzo dziwne, że jeślibyśmy nie mieli tylu zgodnych z sobą świadectw które je stwierdzają, to by można było wątpić o prawdziwości cudownych szczegółów, opowiadanych o nich. Wprawdzie niezmiernie wiele bajek krążyło także o tych termitach, lecz dzięki uczonemu Anglikowi Smeathman, który je badał z całą ścisłością i zawziętością, naukową, i wypadła tych badań ogłosił w Pamiętniku : Some account of the Termites, which are found in Africa and other climates, bajki te ustąpiły prawdzie a niemniej jednak są cudowne.

Termity równie jak wszystkie owady odbywają przemiany; kiedy są jeszcze gąsienicami, mają wielkość dwóch lub trzech linii, tak jak mrówki nasze i są koloru białawego; kiedy są w stanie poczwarek, zwiększają się w dwójnasób i wyrasta im głowa duża z wielkiemi rogowemi szczękami, którym się zaledwo kruszczowe i kamienne materyały oprzeć mogą; gdy przechodzą do trzeciej przemiany, powiększają się jeszcze bardziej, wyrastają im skrzydła i otwierają się oczy, — bo w obudwu poprzednich stanach są ślepemi, — a nakoniec przybierają płeć. Te trzy stany ich odmian stanowią właśnie trzy stopnie hierarchii w ich towarzystwach: pracownic, żołnierzy i królów czyli rodziców. Na pracownice złożony cały ciężar wznoszenia gmachów i miast, zbierania pożywienia, karmienia matki, pielęgnowania jaj, które znosi, jednem słowem, wszystek trud towarzyskiego życia termitów na nich cięży. Obowiązkiem żołnierzy jest tylko dopilnowywać wykonania robót publicznych, zaciągać warty, po wałach i mieście, strzedz je od napaści, a w razie potrzeby i życiem nałożyć w szlachetnej obronie swych swobód. Na oboje królestwo inny znów obowiązek włożony; zamknięci jak niewolnicy w pałacu swoim, mnożą się z niesłychaną szybkością, bo dają życie przeszło osiemdziesięciu tysiącom termitów w ciągu dwudziestu czterech godzin; za to od codziennych trosk życia najzupełniej są swobodni, wszystkie ich potrzeby są zaspokojone jak najobficiej — pracownic bowiem staraniem jest, by nigdy im nie zabrakło na niczem.

Ten gatunek termitów, zwany wojowniczemi, osadza się w rodzaju miast, które sobie budują i dla ostatecznego wzniesienia których potrzeba im roku całego. Umiejętność w zbudowaniu tych siedlisk jest zadziwiającą. Najprzód zaczynają się roboty podziemne a następnie wznosi się po nad ziemią ostrokrąg, dochodzący wysokości dwudziestu stóp, i mający tyleż w średnicy. Ostrokrąg ten jest zlepiony z gliny, służy za ochronną pokrywę wewnętrznemu urządzeniu miasta, a ściany jego przewiercone są niezmierną ilością galeryi wewnętrznych, które jak ulice to miasto otaczają. Ściany tej ostrokręgowej pokrywy mają półtora łokcia grubości; galerye zaś są grubości bardzo różnej, zwiększają się bowiem idąc ku dołowi i najniższa z nich, w ziemi już wykopana, w głębokości trzech łokci ma łokieć średnicy. Służy ona im za rodzaj ścieku, bo by inaczej z łatwością mogły być zalane w czasie ulewnych peryodycznych deszczów zwrotnikowych; kanał ten osusza im więc mieszkania.

Ta kopuła ostrokręgowa przecięta jest w środku, w wysokości jednej trzeciej części gmachu całego, rodzajem wielkiej płaskiej terassy, na którą wychodzą wszystkie otwory galeryi; a dla łatwiejszego przechodu z piętra na piętro, rodzaj wewnętrznych wschodów kręconych, opasuje ze środka całą tę kopułę. Ta przestrzeń próżna, od terassy do wewnętrznego szczytu kopuły, służy do utrzymania równej temperatury we wszystkich wewnętrznych galeryach.

Poniżej terassy, na powierzchni samej ziemi, wznosi się pałac królewski. Jest to długa pół łokciowa komórka sklepiona, o grubych ścianach, przedziurawiona u dołu małemi otworami, dostatecznemi dla przejścia pracownic i żołnierzy, lecz nadto małemi, by król lub królowa mogli się przecisnąć przez nie. Pałac królewski otoczony jest na około małemi komórkami, służącemi na pomieszkanie służebnicom, których ogromna ilość zajęta jest królem i królową, a w towarzystwach termitów, ta ostatnia nieporównanie większą gra rolę. Do obwodów wewnętrznych ścian samej kopuły przypierają duże komory, służące za skład rozmaitego gatunku gumm, z największą pracą zbieranych przez pracownice, również jak soków roślin najdoskonalej wysuszonych. Powyżej pałacu królewskiego, po nad nim i po nad izbami posługaczy dworu, wznosi się jeszcze jedna kopuła, której wierzchołek służy za podstawę pilastrom i kolumnom , wznoszącym się aż do wierzchołka i podpierającym komórki oskorupione gliną, a wewnątrz wysłane drzewern i gummą, w których się wylęgają jaja królewskie, przynoszone tam przez pracownice i najtroskliwiej pielęgnowane przez te ostatnie, aż do czasu wyklucia się ich. Ponieważ wilgotno-ciepła temperatura tych pałaców sprzyja rozwijaniu się grzybów, komórki tych pokoików dziecinnych obrastają niemi i dostarczają pokarmu wylęgającym się gąsienicom, których kształt zupełnie podobny do kształtu pracownic, jedno tylko, że nieco mniejsze i bielsze od tych ostatnich. Ilość tych pokoików dziecinnych jest niezmierna, bo niezmierna też jest płodność królowej, która co sekundę znosi jajo.

W samym środku pałacu królewskiego spoczywa zwykle królowa, która z pięknego skrzydlatego owadu potwornieje w tej niewoli. Brzuch jej wzrasta tak niestosunkowo, że kiedy reszta ciała zachowuje tęż sarnę wielkość co i dawniej, to ten grubieje o dwa tysiące razy więcej, a długość jego dochodzi ćwierci łokcia. Rozumie się, że ta biedna.królowa z miejsca swego ruszyć się na krok nie może, bo nie jest w stanie udźwignąć się, waży bowiem więcej niż trzydzieści tysięcy pracownic, tern bardziej więc skrzydła są dla niej niepotrzebne — i natura też jej je odbiera w tej samej chwili, w której dostępuje zaszczytu wyboru na królowę. Biedny jej małżonek, na którego bardzo nie wiele zważają posługacze królewscy, kształtu swego nie zmienia, lecz smutny obchodzi tylko w koło swoją małżonkę, i po całodziennym takim trudzie odpoczywa gdzieś przy jej boku. Cały rój posługaczy, złożony z pracownic i żołnierzy, z największą troskliwością obchodząc w okół królowej zawsze w jedną stronę, znoszą jej jadło, a zbierają ciągle jaja, które jak mówiłem, co sekunda znosi, i w tej przerażającej płodności swojej trwa jednakowo przez cały ciąg roku.

Kiedy się jaja wyklują w komórkach wspomnianych wyżej, i wykarmią grzybem mikroskopijnym, obrastającym je z wewnątrz, stają się wówczas pracownicami i razem z niemi chodzą na roboty, po żywność, do posług królewskich i tym podobnych zajęć. Kiedy się pracownice zestarzeją, zwlekają z siebie dawne ciało, wyrasta im duża głowa z ząbkowanemi rogowemi szczękami i przemieniają się w żołnierzy. Ten wyższy stopień w hierarchii towarzystwa, daje im prawo odpoczywać po swoich znojach gąsienicznych, i tylko dopilnowując robót pracownic, lub zaciągając warty, doczekują się trzeciej przemiany swojej. Właśnie w epoce deszczów peryodycznych, gdy się te poczwarki zestarzeją, pęka błona skóry ich ciał i wydobywa się z tamtąd ładny skrzydlaty owadek, który ujrzawszy nakoniec światło dzienne po tak długiem ociemnieniu, rojami miryad wylatuje z gniazd swoich. Ale nie długo cieszy się używaniem tej swobody; w godzin kilka skrzydła termitów usychają, pod skwarem słonecznych promieni i one spadają, na ziemię, by się stać pastwą, ogromnej liczby czyhających na nie ptaków i owadów. Zaledwo kilka ich zdoła ochronić się od zniszczenia, jeżeli przypadek poprowadzi w tę stronę, robotnice i żołnierzy, którzy walcząc unoszą je z sobą, a wybrawszy samca i samicę, idą zakładać nowe gniazdo, które nowo obrana królowa stara się wkrótce zaludnić.— Takie jest życie tych zmyślnych owadów i takie są dzieje ich przemian i wygubiań na raz całych pokoleń. Obmyślna przyroda ogranicza bowiem rozszerzenie się istot, które zbyt są, płodne, otaczając je wrogami czyhającemi na nie; inaczej bowiem zawładnęłyby ziemią, kosztem innych istot, któreby wyniszczały w miarę rozpościerania swego władania; ażeby zaś nie zatracić całkiem rodzaju, przyroda obdarzać je zwykła tą bezmierną płodnością, bez której wyginęłyby niechybnie w bardzo krótkim czasie. Równoważyć wynagradzaniem w jednem ujmy, w drugiem jest celem sił przyrody.

Dzicy mieszkańcy Indyj i Afryki czyhają także na termity, jest to jeden z najulubieńszych ich przysmaków. Indyanie zwykli przyspieszać wyjście termitów wykurzaniem ich z gniazd, łapią je wówczas przy wylocie, tłoczą je razem z rozmieszaną mąką i wypiekają z tej mieszaniny pewnego rodzaju ciasta. Mniej przemyślni Afrykanie zbierają tylko te, które spadły w wodę, pala je jak kawę i jedzą garściami ten przysmak.

Kto chce zobaczyć całą zmyślność tych owadów, i ścisłość ich węzła towarzyskiego, musi poświęcić ciekawośći swojej jedno z gniazd termitów i starać się je zwalić wyzywając tem mieszkańców do walki. Jak już mówiłem, skorupa tych kopuł, czyli ściany ich gniazd, niezmiernie są mocne, i pomimo, iż zewsząd wydrążone galeryami, są jednak w stanie utrzymać na swych zakrąglonych wierzchołkach nie tylko ludzi, którzy częstokroć zasadzają się pomiędzy wieżycami i wzgórkami ich gniazd, czyhając na na zwierza dzikiego, lecz nawet dzikie bawoły, które chodzą po nich kiedy stawają na czatach jako straż bezpieczeństwa.. Rozerwać jedną ze sterczących wieżyc ich gniazd, jest niepodobieństwem; łatwiej ją z gruntu obalić, niźli rozłamać w jakiembądź miejscu. Trzeba więc iść do wal-ki z motyką, i należy nie zapomnieć przybrać się stosownie w skórzane odzienie, bo inaczej można wyjść z tych zapasów dolegliwie pokaleczonym i pokrwawionym.

Kiedy się uderzy kilkakrotnie w gniazdo i zrobi wyłom, przybiega co najspieszniej najbliższy żołnierz stojący na placówce, podaje sygnał, i na ten znak zbiegają się żołnierze wysuwając z po za otworu swe głowy i wydając pewien łoskot szczękami, które rozmykają co chwila dla odstraszenia nieprzyjaciela. Jeżeli attak się wznawia, rzucają się wówczas na napastnika z całą zaciętością i poświęceniem, bo nie baczą nigdy na jego siłę, ni na swoją małość i chwytają się ciała i odzienia. Łatwiej je na wpół rozerwać niż zmusić do wypuszczenia zdobyczy i odczepienia się od niej. Po zaciętej walce z tym całym rojem, jeżeli zdołają odstraszyć nieprzyjaciela, lub jeśli on sam zawiesi na czas nieprzyjazne swe kroki, żołnierze powracają do galeryi i na dany znak przez nich, stuknięciem głowy o ścianę robotnicy odpowiadają jednogłośnie pewnego rodzaju sykiem, i zbiegają się natychmiast, trzymając w pyszczkach przyrządzoną ziemię i z największą szybkością starają się zamurować wyłom zrobiony. Wszyscy żołnierze usuwają się podczas tej pracy, zostaje ledwo jeden na tysiąc dla pilnowania robót i wydawania rozkazów i zachęty w pracy. Co dwie lub trzy minut, uderzeniem głowy o ścianę, żołnierze zostawieni na strażach wydają stuknięcie, i za każdym razem odpowiada im gwizd wszystkich pracownie jednocześnie wydany, po którym z większym zapałem jeszcze rzucają się na nowo do roboty. Jeżeli atak się powtórzy, wówczas w mgnieniu oka usuwają się wszystkie pracownice, a żołnierze występują na nowo do walki. Kiedy ci biedni obrońcy swoich domów i własności widzą iż są bardzo zagrożeni, wówczas wydają, stosowne rozkazy by zamuro wywano galerye, tajemne przechody i gotowano się do ostatecznego boju. Rozkazy te wydawane mackami któremi się dotykają, rozchodzą się w mgnieniu oka po najodleglejszych zakątach gniazda, i wykonywają, się z największą, szybkością i posłuszeństwem. Kiedy dzieło zniszczenia wzrasta i galerye zaczynają się zapadać owady te uciekają się do ostatecznego środka w celu ocalenia — nie siebie, bo walczą i giną z największem bohaterstwem — lecz rodziców swoich, a raczej królowej i króla. Znaczna ich część każe się zamurować w komorze królewskiej, zasklepiają wszystkie otwory a następnie zasypują je ziemią, tak że ani pałacu samego, ani okólnych zabudowań rozeznać nie podobna pod gruzem, który tworzy rodzaj nowo usypanej mogiłki. Po najuporniejszej walce, w której bronią bohatersko każdego przechodu, każdej galeryi, każdy cal gniazda swego, cofają się one stopniowo w kierunku królewskiego pałacu i odwrót ten dokonywają niezmiernie umiejętnie. Ale gdy przyjdzie chwila ostatniej walki, kiedy już zabraknie ścian z po za których łatwiejsza obrona, skupiają się one wszystkie na miejscu zasypanego pałacu i tworzą jak gdyby drugą mogiłę żywą zaspą swych ciał. Pod miryadami tych owadów nic rozeznać nie można w pierwszej chwili; lecz kiedy i w tej ostatniej walce zostaną zwyciężeni, to jest gdy się je zdoła na bok odrzucić lub pozabijać, i odgarnie się ziemię pod której zaspą, leży pałac królewski, łatwo jest ostatecznie je pokonać; rozbija się wówczas cały pałac, i pokonawszy jeszcze tysiąc tych termitów, które się zasklepiły by umrzeć razem z matką, bierze się w niewolę królowę. Biedne te owady pokonane, z największą uległością idą jeszcze i w niewoli służyć matce swojej, i całej usilności dokładają, by na niczem jej nie zabrakło w więzieniu, i zdwajają zdaje się starań, by trybu jej życia nie zmienić, i potomstwo zachować, usiłując wedle możności ochronić znoszone przez nią jaja, mieszcząc je w najwygodniejszem na ten cel miejscu.

Naturaliści zwykli porównywać stosunkową wielkość gmachów stawianych przez człowieka, z temi które wznoszą termity, i to porównanie bardzo niekorzystnem jest dla pierwszych. Największy gmach jaki człowiek wzniósł dotąd — są piramidy, a z nich najwyższa piramida, Cheops, ma wysokości 248 stóp francuzkih czyli dziewięćdziesiąt jeden razy przewyższa wysokość średniej miary wzrostu człowieka, Gmachy zaś termitów przechodzą wysokością: tysiąc razy miarę ich wzrostu, a raczej ich długości

Więc owad taki nikły, taki drobny, wznosi gmachy przed któremi duma ludzka korzyć się musi; gromadzi się w towarzystwa, które rządnością, ładem, pracą, i poświęceniem wstydzą, człowieka, Ale któż je uczynił tak doskonałemi budowniczemi? Kto wlał w nich ten instynkt zachowawczy, który je ogrzewa takiem poświęceniem gdy idzie o zachowanie bytu tej, która im życie daje, a tern samem zachowuje rodzaj? kto im dał zmysł tego ładu, tej pracy tego posłuszeństwa — nie przemocy silniejszego, lecz posłuszeństwa wynikłego z przekonania potrzeby uległości, by towarzystwo istnieć i trwać mogło? — Ten, który równie wielkim i mądrym i opatrznym, czy Go podziwiamy w potędze, którą złożył w wolnej woli człowieka, czy instynkcie najdrobniejszego owadka; który równie wszechmocnie dzierży wszechświat w swej prawicy, jak chroni życie najdrobniejszego żyjątka; który świętością imienia swojego napiętnował każde z dzieł swoich; — i który doprawdy nie wiem kiedy bardziej czcią, miłością uwielbieniem serce przepełnia — czy wówczas gdy go podziwiamy w krążeniach miryad światów, — czy gdy duchem ukorzeni, patrzymy na krążenie soków życiowych w wymoczkach, których miryady żyją w jednej wody kropelce.

GAWĘDA VIII.

TREŚĆ.

O możności wtajemniczania się w prawa natury. — Siły rządzące organizmem ziemi. — .0 ile siły organiczne są w stanie wpłynąć na zmianę powierzchni ziemi. — Działaczami natury są zwierzokrzewy. — Koral; historya odkryć; które nad nim dokonano od starożytnych aż do naszych czasów. — Zaliczenie ich do królestwa zwierzęcego. — Budowa anatomiczna polipów. — Sposób tworzenia się polipników. — Kształty Utworów koralowych.— Płodność polipu. — Opis budowli ich przez Virey'a. — Utwory koralowe. — Wyspy koralowe i rafy podwodne. — Te ostatnie są powodem niezliczonych wypadków w żegludze morskiej. — Statystycznych cyfr kilka o ilości okrętów rozbijających się codziennie. — Podział utworów koralowych. — Atolle czyli wyspy koralowe. — Opis ich. — Wrogi polipów. — W jaki sposób powstaje na wyspach koralowych życie roślinne a następnie zwierzęce. — Wymiary utworów koralowych; a mianowicie wysep i ich lagun. — W jaki sposób powstają budowy koralowe, co jest podstawą ich utworów. — O nierównościach dna Oceanu. — Teorya Darwin'a. — Rozmaitość gatunków polipów. — Ławice raf koralowych, opis ich. — Rafy nadbrzeżne. — Teorya Darwin'a powstawania, utworów koralowych, oparta na chwianiu się skorupy ziemskiej. — Wnioski tej teoryi o podnoszeniu się dna jednych stref Oceanu, a zapadaniu się drugich.— Zakończenie.

Dziwnie cudownym świat ten wyszedł z ręki Stwórcy! czy oczy ku niebu wzniesieni, czy czoło ku ziemi schylim, znajdziem: że jako te światy gwiazd, tak i tej ziemi pył, urządzone są zarówno wszechmądrze i opatrznie ku celowi swemu, ku końcowi, dla którego zostały przywołanemi do bytu. Byle tylko umieć patrzeć na ten świat Boży, byle go umieć dostrzegać, a wnet oku naszemu roztajemniczą się cuda, wnet się przed nim zacznie uchylać zasłona tajemnicy, której majestatycznemi zawojami lubi się osłaniać matka Przyroda, jako niegdyś wyrzekł to Pliniusz stary.

Im ciało bardziej od nas odległe, im bardziej się oddala po za doniosłość naszych zmysłów i możność naszych dostrzeżeń, tern ogólniejsze tylko powziąść możemy o niem pojęcie, tak, iż cały zakres naszych dostrzeżeń ogranicza się tylko plonem świadomości o ruchu jego mechanicznym, a co najwięcej o jego stanie fizycznym, w najogólniejszem tego słowa znaczeniu. Cóż bowiem innego zdobyła astronomija po wielowiekowej swej pracy? cóż nieśmiertelną, chwałę jej odkryć stanowi? oto — wtajemniczenie się w budowę wszechświata, ujęcie praw ruchu ciał go składających, i poznanie stanu fizycznego niektórych z nich, bliżej nas leżących i bardziej nam powinowatych.

Przeciwnie się ma z ciałami i istotami zostąjącemi w ściślejszem z nami związku, jak ziemia sama, ciała w skład jej budowy wchodzące, lub jestestw organicznych szeregi, które zamieszkują na jej powierzchni, zapełniając sobą jej powietrznie i lądy i wody. Człowiek tu się znajduje w całkiem odmiennych warunkach, potęga działań jego władniejsza; dostrzega on, rozbiera, doświadcza siły, które zaledwo przez analogiję dopuszczać mógł w nieznanych mu ciałach stellarnych; a tu, rozdzierając łono ziemi, wdziera się w przeszłości jej dzieje, i odsłania je przed zdumionemi słuchaczami, sam bardziej od nich zdumiony ogromem wypadków zdobyczy swoich; chemicznym rozbiorem składu ciał do budowy ziemi wchodzących, przychodzi do możności dowolnego przetwarzania tychże ciał, stawiając je w odmiennych warunkach powinowactw; ujmując coraz bardziej prawa fizycznych sił globu, stara się, upodwładnić je i dowolnie zużyteczniać wedle potrzeb swych i woli. A tak schodząc coraz bardziej z ogółu do szczegółu, z sił warunkujących byt ziemi dochodzi nakoniec do  rozpoznawania jestestw organicznych, w których już bada nawet prawa życia.

Nie przeto jednak, że przedmiot badań bliżej nas leży, możemy zawsze chlubić się głębszą jego znajomością; rozpoznajemy go wprawdzie z różnorodniejszych stron, ogarniamy go wszechstronniej, lecz tajemnica która go otacza, nie wiele więcej uchyla się przed nami; bowiem im głębiej wejrzeć jesteśmy w stanie, tem więcej odkrywamy tajemnic, przed któremi zdumieni cofamy się na chwilę, by z nowym zasobem sił rozumu i wiedzy iść w nowe z niemi zapasy, a po zwycięztwie otrzymanem — jako nagrodę— coraz nowe tylko odsłaniać tajemnice i liczniejsze i trudniejsze coraz.

Kiedy się przypatrujemy bacznie siłom, które władają ziemią naszą,; stanowiąc jej życie zarazem, musiemy je podzielić na mechaniczne, fizyczne, chemiczne i organiczne. Wszystkie one ściśle ze sobą spojone, podpierają się nawzajem, a warunkując, przedstawiają obraz straszliwych walk, które są właśnie wyrazem najdoskonalszej ich harmonii. Gdyby bowiem która z nich działała tylko wyłącznie, to siła ta zostawiona samopas, rozprzęgłaby wkrótce całość budowy. Ze wzajemnej zaś ich walki i wynagradzań się, harmonijna jedność powstaje.

Na pierwszy, rzut oka wydać się może niepodobnem twierdzenie, by siły organicznego świata mogły nawet iść w zapasy z temi olbrzymiemi potęgami ognia i wody, których straszliwe spustoszenia przedstawiają się nam w działaniach wulkanicznych a w ogóle ognia centralnego, i w siłach fali oceanu i zniszczeniach wodnych powodzi. A jednak uznając wyższość tych ostatnich nad pierwszą, znajdujemy, że siły świata organicznego ważną także odgrywają rolę w ogólnym organizmie naszej ziemi, i że działając powolniej od tamtych, niedostrzeżenie całkiem prawie,— przywoławszy jednakże czas ku pomocy, gdy się szereg wieków po nich przesunie, — wychodzą niejednokrotnie zwycięzko z zapasów swoich i odmieniają, kształt powierzchni ziemi, na podobieństwo tamtych sił.

Temi wielkiemi zapaśnikami przyrody w państwie organicznem zwierzęcem, nie są, bynajmniej największe lub najdoskonalsze jego utwory, jakby mniemać należało; przeciwnie, są niemi najdrobniejsze i najniklejsze ze stworzeń, a najniedoskonalsze przytem ze wszystkich znanych: są niemi wymoczki i polipy.

O tych ostatniah mówić obecnie zamierzamy a mianowicie o koralach.

Od wieków podzielono naturę na trzy królestwa: mineralne, roślinne i zwierzęce. Podział ten tak prosty, uderzający zdaje się na pierwszy rzut oka, nie jest tak łatwy dla ścisłego rozgraniczenia, i tam gdzie się królestwa natury stykać zdają, w najniższych szczeblach swojego rozwoju, zdarzało się niejednokrotnie naturalistom wahać się w określeniu naukowem pewnych gatunków jestestw, i zaklassyfikowaniu, do którego mianowicie z trzech królestw należeć miały z prawa budowy swojej. Koral właśnie był jednym z tych węzłów gordyjskich natury, o który przez wiele wieków roztrącała się wiedza uczonych i który kolejno wydzierano sobie, zaliczając go do każdego poszczególnie z królestw natury, widząc w nim raz kamień, to znów roślinę, to zwierzę nakoniec. Starożytni już się w tym względzie rozróżniali. Teofrast miał koral za kamień; Dioskorydes zaś i Pliniusz przeciwnie, mienili go być rośliną morską, kamieniejącą za dotknięciem lub za wynurzeniem z wody. Przytaczam ich słowa: "Koral jest krzewem morskim, który po wyjęciu z wody twardnieje natychmiast w powietrzu;" tak mówi naturalista grecki. Pliniusz zaś utrzymuje to samo z niewielką odmianą: "Koral, powiada on, jest krzewem, który twardnieje i czerwieni się po wydobyciu go z wody; dość jest nawet dotknąć żywy koral by skamieniał." Opierając się na powyższych zdaniach naturaliści późniejsi, wieków średnich, aż do wieku szesnastego, powtarzali tylko zdanie starożytnych, przyjmując jedno z tych dwóch przekonań, lecz nie starając się wcale sprawdzić go ścisłemi dostrzeżeniami, któremi na nieszczęście zbyt gardzili, mniemając że starożytność nie zostawiła im prawie nic do zrobienia w tym względzie.

Dopiero w szesnastym wieku — jakem powiedział — zaczęto zwracać uwagę na koral; niejaki Jan-Baptysta Nikolai przekonał się najprzód osobiście, że koral jest równie twardym w wodzie jak i na powietrzu; a w r. 1613 Ory da la Poitier stwierdził powyższe zdanie, dodając przytem, że gdy się łowi koral świeży (tak się dostrzegacz ten wysławia) wydaje on pewien rodzaj mlecznego płynu. W kilka lat potem naturalista Peiresc utrzymywał: "że płyn ten podobny jest do mleka drzewa figowego i że gałęzie koralu, po wydobyciu go z morza, nabierają, wtedy tylko barwę czerwoną i połysk, gdy się je obedrze ze zwierzchniej kory, która jest miękką i ugina się pod ręką."

Dostrzeżenia te nie wszystkich jednak utwierdzić zdołały w przekonaniu o roślinności korala. Boccone, naturalista włoski, sprawdziwszy wszystkie powyższe dostrzeżenia, stwierdził ich dokładność, lecz zaprzeczył zarazem by koral mógł być rośliną, ponieważ jak powiada on: koral nie ma ani kwiatu, ani liści, ani nasienia, ani korzeni, i że się rozrasta nie przez wewnętrzne rozwijanie się — jak zwykły to czynić rośliny — lecz przez stopniowe tylko nagromadzenie (juxtaposition) cząstek, co bywa tylko cechą kamieni. Boccone sam jeden tylko pozostał przy swojem przekonaniu, wszyscy zaś inni naturaliści uznali koral być krzewem morskim, a gdy olbrzymia powaga wieku XVII, Tournefort, utwierdził ich w tern zdaniu, nikt o tern zdawało się już więcej nie wątpił, że koral ostatecznie z królestwa minaralnego, winien być przeniesiony do królestwa roślin.

Tryumf ten okazał się być zdawało się jeszcze zupełniejszym, gdy uczony Włoch rodem z Bononii, Marsięli, który dla napisania pięknego dzieła swego Historya fizyczna morza, wydanego w roku 1725, zamieszkawszy w Marsylii, (po wydobyciu się z niewoli Tureckiej, w której przez lat kilka zostawał, dostawszy się tam jako jenerał zostający na służbie austryackiej), studyując rośliny i zwierzęta morskie, zrobił znakomite odkrycie w tej gałęzi nauki, dostrzegłszy na koralu kwiaty. Pospieszył on uwiadomić o tern natychmiast księdza Bignon listem napisanym do niego w roku 1706. Powiada on w tym liście, że "zamierzając robić dostrzeżenia nad korą korala, postanowiłem zachować gałęź jego w należytej wilgoci, żeby módz robić spostrzeżenia nad nim, w miejscu, zacisznem i spokojnem; w tym celu wziąłem z sobą dwa szklarnie naczynia, które napełniłem tąż samą wodą, w której je złowiono, i w którą natychmiast zanurzyłem kilka gałęzi korala. Nazajutrz z rana znalazłem te gałęzie okryte całe kwiatem białym, długości półtorej linii, utworzone z białego kielicha, z którego się rozchodziło ośm promieni tejże białości równoodległe jedne od drugich, które tworzyły piękną gwiazdę, podobną z grubości, z barwy i prawie nawet z wielkości do gwoździka," Marsięli opowiada potem o innem dostrzeżeniu robionem nad niemi, a mianowicie, że gdy chcąc bliżej przypatrzyć się tym kwiatom, wynurzył z wody gałęź koralową, kwiaty znikły natychmiast, a gdy ją następnie zanurzył w wodę, znów się pokazały z komórek kory ciała kształtu stożkowatego, których brzegi dzieliły się jakby na płatki korony kwiatu, i przekonał się po wielolicznych dostrzeżeniach, że kwiaty te rozwijały się i powiększały, lub też kurczyły i chowały w komórkę, stostosownie do tego jak je kolejno wnurzał i wynurzał z wody. Marsięli przyrównywał te zjawiska do ruchów spostrzeganych w powszechnie znanej roślinie, zwanej nocną ozdobą, lub do poruszeń czułka kurczącego się za dotknięciem. Po kilku dniach kwiaty korala zwiędły i wydawały wówczas niemiłą woń, podobną do tej, jaką wydaje gnijąca ryba. To odkrycie Marsięliego nabrało wielkiego rozgłosu i kwiaty korala nazwano kwiatami Marsięliego.

Uczeń i przyjaciel zarazem Marsięliego, Peysonel, zajął się w r. 1723 dostrzeżeniami nad koralem, a mianowicie nad ich kwiatami, i w parę lat potem, powtarzając dostrzeżenia swoje na wybrzeżach Barbaryi, — dokąd został wysłany z polecenia Paryzkiej Akademii Nauk — doszedł do zadziwiających wypadków, a mianowicie: że co przypuszczano być kwiatem tej mniemanej rośliny, było w istocie nie czem innem, jak zwierzęciem, podobnem do morskiej pokrzywy. Zwierzę to, powiada on, rozpościera się w wodzie , a zamyka w powietrzu, lub gdy płynami kwaśnemi doleje się wodę naczynia, lub też gdy się go dotknie ręką, co jest wspólne wszystkim w ogóle rybom i miękliwym. Widziałem, powiada Peyssonel, jak się łapy czy nogi tej pokrzywy ruszały, a postawiwszy naczynie z wodą, w którem koral był zanurzony w pobliżu ognia, wszystkie te zwierzątka rozwinęły się. Roztliłem ogień i zagotowałem wodę i zwierzątka te zostały na zewnątrz korala, co się w tenże sam sposób dzieje, gdy się gotują jakiebądź skorupiaki i ślimaki, zarówno ziemskie jak wodne.... Gdy się zwierzątko wydobędzie z komórki, roztwiera ono natychmiast swe nogi i tworzy to, cośmy z Marsiglim brali pierwej za płatki kwiatu korala; kielich tego mniemanego kwiatu, jest właśnie samem ciałem zwierzęcia, wychylonem i wyszłem ze swej komórki." Peyssonel robi jeszcze dwa ważne spostrzeżenia nad samą korą korala, a mianowicie, że jest tak niezbędnie potrzebną, do jego wzrostu, że odarcie z niej wstrzymuje całkiem wzrost i zwiększanie się korala, nie zmieniając przytem jego natury, i że gdy się pociśnie mocno paznokciem tę korę, wnet wszystkie zwierzątka wydobywają się z niej, i zmięszane razem, podobne są do soku zgęstniałego, który wydają gruczoły łojowe skóry.

Dostrzeżenia te wydały się być tak dziwnemi, tak niepodobnemu i tak przeciwnemi ówczesnym pojęciom uczonych o tej gałęzi nauki, że gdy Peyssonel, przez pośrednictwo księdza Bignon przesłał swój pamiętnik uczonemu Reaumurowi, to ten, po długiem wahaniu się, zdecydowawszy się nakoniec sprawozdać o nim na posiedzeniu Akademii, uznał jednak za stosowne nie wyjawiać nazwiska -autora, nie chcąc narażać go na śmieszność. Nawet genijalny Bernard Jussieu odrzucił był wręcz tę nową teoryę młodego naturalisty.

W tym to czasie Reaumur wydał rozprawę o koralach w której, obalając systemat Peyssonela, a chcąc pogodzić obadwa dawniejsze mniemania. o naturze kamiennej i roślinnej korala; robi nowe przypuszczenie: że koral jest w połowie kamieniem, a w połowie rośliną. Kora jest jego częścią żyjącą, roślinną, reszta zaś jest kamieniem.

Peyssonel nie miał się wcale za pokonanego, zanadto był on przekonany o dokładności swych spostrzeżeń, a miał tę niezaprzeczoną wyższość nad swemi przeciwnikami, że dostrzeżenia swe robił nad koralem żywym, wówczas gdy tamci nigdy go w takim nie widzieli stanie, zdanie swe opierali, tylko na domniemaniach i świadectwach pozaocznych.

Oderwany na czas od ulubionych swych zatrudnień, innemi ważnemi pracami obowiązkowemi, któremi jako lekarz miał się zająć — i w jakim to celu został wysłanym do Gwadelupy — Peyssonel nie spuszczał jednak z widoku odkryć swych zrobionych nad zwierzętami korala;, do których przywiązywał wielką wagę, i coraz bardziej się w nich tylko utwierdzał nowemi spostrzeżeniami nad niemi robionemi. Utwierdzał się powiadam tern więcej, bo co prawdziwem było dla korala, stało się — dzięki spostrzeżeniom jego, — równie prawdziwem dla gromady tołpii (Madrepora) i kamieniorośli (Litophyta).

I tołpie i kamieniorośle, zaliczone były dotąd zarówno jak korale, do królestwa mineralnego lub roślinnego, lecz gdy Peyssonel znajdując się na wybrzeżach Barbaryi, zwrócił na nich swą uwagę, przekonał się on łacno, że i one: zarówno jak korale, mają owe mniemane kwiaty, które nie; czem innem są, jak zwierzętami, ukrywającemi się w swych komórkach, a wychylającemi z nich gdy się je zostawi w spokojnej wodzie. Kończastości tych tołpii i kamieniorośli u wierzchołka, naturalista ten dostrzegł być miękkiemi i kleistemi, barwy mniej więcej żółtawej, i wymiarów pięciu lub sześciu, linij w średnicy. Peyssonel nie wątpił i chwili o tem, że to były zwierzęta tejże samej prawie natury jak i zwierzęta korali, będące nadzwyczaj czułemi na wszelką zmianę; dostrzegł w nich zarówno jak i w tamtych czułki, które on zwał jeszcze nogami zwierzęcia, i robił liczne spostrzeżenia nad ich ruchem w czasie karmienia się ich. Nakoniec wniósł, że wszystkie j dostrzeżenia które można zrobić nad jednemi z tych zwierzątek, — czy to korala, czy tołpii, czy kamieniorośli, — dadzą się zupełnie jednakowo (zaledwie może z niewielkiemi odmianami) zastosować do każdego z nich, ponieważ mechanizm ich organizmu jest zupełnie jednaki. (Traité du corail, contenant les nouvelles découvertes qu'on a fait sur le corail, les pores, les madrépores, escharas, lithophytrus, éponges et autres corps et productions que la mer fournit, pour servir a l'histoire naturelle de la mer; par le Sieur de Peyssonnel). Znakomite powyższe odkrycia uczonego Francuza zostały prawie zapomniane, gdy nagle ogłoszenie odkryć Trembley'a nad polipami, zwróciły uwagę na wypadki badań Peyssonnel'a. Trembley odkrył rzecz dotąd jeszcze nie słyszaną, że można pokrajać i poszarpać polip na dowolną ilość części i że życie w niem nie tylko nie ustaje, lecz każden z tych kawałków staje się oddzielnym polipem, rozrasta się i przedłuża swe życie; nadto także, że dwa polipy, lub dwa ich kawałki, zestawione z sobą w sposób taki, by do siebie przylegały, zrastają się wkrótce, i zjednoczywszy się, stanowią odtąd jedno zwierzę. Zwierzę takie musi być więc zwierzęciem zespołecznionem, a własność jego odradzania się zarówno także i z oczek, które wynikając na rozmaitych częściach powierzchni ciała, nie oddzielają się od niego, lecz trzymają pnia głównego jak gałęzie roślin (tak, iż rozmaite ich pokolenia zdają się być wszczepionemi jedne w drugie), najkonieczniej wnioskować kazały, że zwierzęta te musiały mieć jedno ciało i żyć życiem wspólnem. Zadziwające te odkrycia zostały zrobionemi w latach 1740 i 1741.

Wówczas to znakomity botanik Bernad Jussieu, genijalny twórca metody przyrodzonej w klassyfikacyi, udał się na wybrzeża Normandyi, by się naocznie przekonać, czy zwierzątka (pokrzywy) Peyssonnel'a dostrzeżone na koralu, nie są czasem rodzajem polipów. Kilka gatunków korala, które Jussieu znalazł w cieśninie Kaletańskiej, jak Korkowce (Aleyonium); Chrustki (Eschara), Rureczniki (Tubularia), utwierdziły go w jego przypuszczeniu. Przypatrując się im przez mikroskop, przekonał się, że ze wszystkich komórek korala wychodziły polipy, które się kurczyły za dotknięciem, lub gdy chwytały pożywienie. Że były one zwierzęciem zespołecznionem, przekonać mogło, łatwo doświadczenie, że każden z nich poszczególnie przyjmuje pożywienie, które idzie na korzyść wspólną i że czucie ich jest także wspólne, bo jeden odbiera je także za ogół. Gdy się dotknie polip korala z należytą ostrożnością, tak, by nie zakłócić reszty wody, polip ten kurczy się natychmiast, i tak z kolei czynią wszystkie, ale stopniowo, tak dalece, że dotknięty może zacząć znów wychodzić ze swej komórki, podtenczas gdy odleglejsze kurczyć się dopiero zaczynają. Czucie więc współudziela się im powoli i stopniowo. Jussieu znalazłszy wszystkie cechy zwierzęce w mniemanych kwiatach korali, przeniósł je stanowczo z królestwa roślin do królestwa zwierząt i zaliczył je do gromady polipów. Kamienną ich podstawę, uznał on być płodem tych zwierzątek, które w wydrążeniach ich chowają swe główki, i znalazł, że te polipy wydzielają z siebie materyę kamienną, którą zafarbowują niekiedy na czerwono, czarno, cielisto i tym podobnie.

Wypadki te, do których doszedł znakomity naturalista i które sprostowały dotychczasowe powszechne błędne mniemania o kamienioroślach, — nie przekonały jednak Linneusza, który się jeszcze długo upierał przy swem dawnem zdaniu o roślinności korala. Dopiero gdy uczony angielski John Ellis w dziele "Początki Historyi Naturalnej korali" wydanem w Londynie w roku 1754, rozciągnął też same spostrzeżenia do Czerkwin (Corallina), rodzaju małych płodów morskich kamiennych, rogowych, lub gębczastych, i gdy dowiół, że sama gąbka jest nie czem innem jak zwierzęciem — wówczas Linneusz odwołał swe błędy i w rozprawie wydanej w roku 1759 pod zagłówkiem Animalia Composita etc. zrzekł się wszelkiej wątpliwości o przyrodzeniu korala, i odtąd zaliczono je już ostatecznie do królestwa zwierząt.

Tylu to trzeba było trudów, tylu lat walk, by zbić przesąd zastarzały, nawet w najgenialniejszych umysłach czasu swego, i trzeba było tak długiego szeregu dostrzeżeń, by rozgraniczyć ściśle obadwa królestwa i ostatecznie oznaczyć miejsce w uszeregowaniu jestestw organicznych tych najniedoskonalszych płodów zwierzęcości. Późniejsze badania uczonych jak Cavolinie'go, Péron'a, Lesuer'a, Desmarets'a, Savignye'go a ostatniemi czasy Milne-Edwards'a uzupełniły wiadomości nasze o tych zwierzokrzewach i rozświetliły tajemnice anatomiczne budowy tej gromady polipów.

Polipy te mają ciało zwykle walcowate i miękkie; jednym ze swych końców — mianowicie dolnym — przywierają one do ciał na których mają zamieszkiwać, i ta część skóry jego zwykle coraz bardziej twardnieje i składa wapienne lub rogowe pokrycie, niezmiernie różnych kształtów, o czem potem wspomniany. Górna część ciała polipa ma otwór, który jest jego gębą, i zarazem otworem odchodowym. Gęba ta jest otoczona mniej więcej licznemi czułkami, czyli ramionami, któremi zwierzę pochwytuje swą zdobycz, i wprowadza ją do otworu ust, który albo wprost lub za pośrednictwem błotniastej rury, prowadzi do wielkiej czczości, rozpostartej przez całe ciało i ciągnącej się w górę aż wewnątrz czułków. Kiedy polip strawi zdobycz swoją, wyrzuca on ją wówczas tymże samym otworem ust. Żarłoczność jego jest niesłychana, je prawie bezustannie i w ciągu dnia zjada więcej niż czterdzieści razy wagę ciała swego. Nie przydaje mu to jednak wcale wzrostu, a tylko coraz bardziej rośnie skostniała część pokryciowa jego osłony, którą zwą polipnikiem (polypier), a którą polip bezustannie wyrabia komórkowatą tkanką swego ciała, i wciąż ją osadza u niższej części swego walcowatego ciała. Ramiona czyli czułki polipów bywają bardzo rozmaite, i wielolicznych są kształtów, stosownie do ich gatunków. Są one częstokroć uzbrojone w haczyki trójkońćzaste, uwiązane do długich nitek włóknistych, skręconych w śrubę, i niezmiernie ruchomych. Taki to rodzaj licznych wędek zarzuca polip na małe wymoczki, które dosięgnąć jest w stanie, pochwytuje je, zahacza, i wciąga w swą paszczę nienasyconą. Żadne zwierzę, może nie wyłączając najdzikszych, nie posiada tak straszliwej broni, jak te nikłe żyjątka, — ilość bowiem tych haczyków jest niezmierna i pokrywają one niemal czasem całą długość ich ramion. Inny znów gatunek polipów ma ramiona pokryte całe brodawkami, z których każda mieści wewnątrz cieniuchne kolce, któremi wpuszcza pewien rodzaj jadu. Inne znów polipy mają ramię w kształcie liścia pokrytego brodawkami, którem obejmują swoją ofiarę by ją wciągnąć w, paszczę. W. ogóle każdy prawie gatunek polipa ma odmienne ramiona., zawsze mu służące do chwytania zdobyczy, którą się bezustannie, jak mówiłem, karmi. Zdarza się im nieraz połykać zwierzątka kilkakroć większe od nich samych, wówczas się ich ciało tylko rozszerza, a po strawieniu wyrzucają resztki, wyssawszy z nich pierwej , wszelki pierwiastek pożywny. Sok zawarty w żołądku polipów rozmiękcza skorupki zwierzątek, któremi się on żywi, rozkłada je i daje mu możność je trawić. Ponieważ te skorupki są w ogóle wapienne, i ponieważ woda morska, w której polipy żyć zwykły, zawiera często dużo pierwiastków wapiennych, się w niej rozpuszczających, nie więc dziwnego, że z tegoż samego materyału są ich polipniki, których nie trzeba brać tylko jedynie za osad kamienny, lecz przeciwnie za przedłużenie samych polipów, więc za istotę żyjącą, będącą tylko ich pniem, ich osią kamienną. Za pomocą mikroskopu, łatwo można w nich dojrzeć włókna, wchodzące w kamienną oś polipnika, wnikające w nią do pewnej głębokości i w ten sposób zasilające ją pokarmem. Te kanały pokarmowe rozchodzą się po wszystkich gałęziach polipnika, lecz ponieważ coraz się bardziej zwężają oddalając od wierzchołka, to jest od samego polipa, więc gdy polipnik dojdzie do pewnej wielkości; spód jego zaczyna całkiem kamienieć, i tylko wierzchołek właściwie żyje i rośnie.

Trudno wyobrazić sobie nawet rozmaitość kształtów polipników. Stosownie do materyi, z której są wyrabiane podzielać je zwykli. Jeżeli węglan wapna stanowi ich zasadę, dochodzą one częstokroć wtenczas do twardości marmuru i wówczas zwą je kamienioroślami (Litophyta); jeżeli zaś ich tkanka jest rogowej treści, lub wygląda jak pilśń zbita z twardych cieniach włosów, zwą je wówczas rogozłami (Ceratophyta).

Nic piękniejszego i wytworniejszego być zdaje się nie może, jak te tkanki koronkowe, gwiazdki, siatki, blaszki, rurki i t. d. w które przetworzonemi zostają misterną pracą polipów, całe massy kamieniste. Piękność tych kamieniorośli niedorównana, najbujniejsza wyobraźnia niezdolną by była utworzyć tyle kształtów — w myśli nawet — ile ich tołpie (Madrepora jeden z gatunków kamieniorośli) co chwilnie wyrabiają. Jedne się kształtują wzorem roślin, naśladując to mchy, to kalafiory, to sałatę; inne znów w cieniuchne składają się rurki przyległe do siebie, albo w gwiazd promienie; inne zaś najsymetryczniej układają się w jakieś hafty koronkowe; — opisać nawet niepodobna tych wszystkich dziwów, któremi natura tak szczodrze instynkt tych maluczkich żyjątek uposażyła, i którym wiedzione, cochwilnie kształtów tych mnogość tworzą, wznosząc budynki swoje do olbrzymio wielkich wymiarów. Najpowszechniej znany i najbardziej poszukiwany z polipników — koral, rośnie, rozgałęzia się, i wznosi, jak drzewo jakie wspaniałe wyrastające ze dna morza. A wszystkie te kształty cudowne, i te gmachy ogromne są powolnym wyrobem miryad polipów, osadzających się pokolenie po pokoleniu, i żyjących jedne na zgliszczach drugich.Żeby zrozumieć w jaki sposób zwierzątko tak maluczkie, tej wielkości zaledwo co główka od szpilki, może się tak szybko rozrodzić, by módz wznosić takie gmachy, trzeba się nieco zastanowić nadszczodrością z jaką natura nadała im środki do rozpładzania się. Środki te są wielorakie, najprzód rozpładzają się one podobnie jak i inne zwierzęta przez jaja, które są "zawieszone na ścianach ich żołądka, gdzie się następnie wykluwają, i wyrzucone otworem ust idą tworzyć nowe osady, uczepiwszy się pobliskich skał, wyściełających dno morza, w miejscach mniej głębokich. Ten środek rozpładzania się, daje im możność rozprzestrzenienia się po olbrzymich przestworach oceanu i zakładania nowych kolonii w miejscach na ten cel dogodnych. Wtórym środkiem rozmnożenia się ich, jest rozkrzewianie zupełnie podobne do rozkrzewiania się drzew przez oczka; — puszczają one pączki po bokach swoich a następnie wzrósłszy stają się znowu pniem dla innych polipów, w tenże sam sposób zrodzonych. I nie dziw nawet, iż to puszczanie odnóg z siebie, przypodobniało ich tak bardzo do roślin, że je czas długi do królestwa roślinnego zaliczano. W ten sposób jedne pokolenia wszczepiają się w drugie i tworzą mniej więcej znaczne massy, w których się wszystkie indywidua, jednego rodu trzymają, a żyjąc jedno przez drugie i jedno dla drugiego we wspólnem ciele, żyją życiem wspólnem, które im daje możność, — pomimo nikłości budowy swojej, — łącznemi siłami wznosić gmachy i podejmować prace, którym by same olbrzymy podołać nie były w stanie; a wykonywać je z kunsztem dorównywającym najbardziej pięknym płodom natury, które wprawiają w zachwyt i badaczy.

"W istocie, jakże zachwycającego widoku używać by można — powiada jeden z wymownych naturalistów francuzkich — przechadzając się swobodnie pod dzwonem nurkowym, wśród tych podmorskich ogrodów, — jak je Wirgilijusz nazywał mówiąc o pasterzu Arysteusu, — w tych gajach drzew koralowych, obwieszonych żyjącemi kwiatami, które chwytają ramionkami swojemi jak gdyby płatkami pływające w bliskości robaczki. Jak niepodziwiać tych wspaniałych kolumnad palmowych drzew morskich, na przeszło sto lub dwieście stóp wysokich, z łodygą prostą, a ukształconą w niezliczone kolanka, mających w miejscu korony z liści, pyszny bukiet z polipów, przyozdobionych świetnemi barwami w dzień, a jaśniejących, podobnie jak tyle innych zwierząt morskich, blaskiem fosforycznym w nocy ! Takiemi są owe okazałe pochodnie, wzniesione pośród ciemności tych otchłani. A te jaskinie usłane mchem purpurowym, fijałkowemi i zieleniącemi się wieńcami szuwarów morskich, ileż nie ukrywają delikatnych czerkwin: jednych w siatkowe wachlarze, innych w wytworne kitki, lub znowu w gazoAve tkanki albo też w oczka najmisterniejszej koronki? A gdy sobie wyobrazimy wszystkie te wdzięczne rośliny ożywione mirijadami głów, z których powstają, a które są jakby ruchomemi i czułemi ich kwiatami, łatwo wyobrazić wówczas można iż przeniesieni jesteśmy do zaczarowanych ogrodów wróżek, lub do kryształowych wodnych bogiń, bo tych Najad, opiewanych na lirze starego Hezyoda i Wirgilijusza tkliwego. Lepszemi oni od nas byli dostrzegaczami, ci poeci znakomici, ci przyrody miłośnicy, zrodzeni na czarownych brzegach Jońskiego i Attyckiego morza, lub zatoki Ikaryjskiej; oni, którzy w wodach umieścili wraz z kolebką

Wenery, Proteusza o kształtów tysiącu, Trytonów, Nimfy i te wszystkie bóstwa, które ożywiały państwo Neptuna, lub których orszak otaczał rydwan Amfitryty. Przypatrujemy się wprawdzie tym koralom, tym oczarom (Antipa-thes) tym gęściołom (Gorgonia) nieżywym, zasuszonym w naszych gabinetach; lecz trzeba wyobrazić je sobie wgłębi wód toni, i tam podziwiać ich ruch i życie, w pośród świetnych zwierząt zaludniających ten żywioł, w pośród ryb srebrzystych, igrających w około nich i niezliczonych gatunków miękliwych, które uzupełniają widowisko tak ciekawe, tak nowe dla nas, mieszkańców ziemi, na zawsze wygnanych z tych wodnych krain."

Poznawszy skład, budowę i życie tych gatunków polipów i powziąwszy przy tem niejakie wyobrażenie o rozmaitości kształtów, którą przybierają ich polipniki — przejdźmy teraz do głównego zadania, a mianowicie zastanówmy się nieco nad ich oddziaływaniem na budowę ziemi i znaczeniu ich sił w ogólnym organizmie naszego globu.

Te wszystkie gmachy ,o cudownych kształtach, które jak mówiliśmy powyżśj wznoszą dla siebie gromady polipów — dochodzą niekiedy do tak olbrzymich wymiarów, że z nich się tworzą raffy podwodne i nawet wyspy całe, gdy się te pierwsze wynurzą z wód toni. Siła ich budowli jest niesłychana, największym nawalnicom opierać się są zdolne i stawią zwycięzkie czoło całej wściekłości fal Oceanu. Znakomity podróżnik angielski Darwin, który najwięcej rzucił światła na prawa tworzenia się tych wysep i raf koralowych — powiada w dzienniku swej podróży: "Gdy Ocean uderzy falami swojemi o zewnętrzne brzegi tych wysp, nieprzyjaciel to zdaje się potężny, którego zwycięztwo nie chybne. A jednakowoż on to zostaje pokonanym przez nikłe zda się na pozór przeszkody. Ocean nigdy tam nie jest w spoczynku i wielkie fale które powstają z ciągłego dęcia wiatrów peryodycznych, nigdy się prawie tam nie uśmierzają; siła uderzania wody o wysp zapory jest nieporównanie tu większą niźli w naszych pasach umiarkowanych, i nie podobna patrząc na tę walkę, zbyć się przekonania, że skały choćby z granitu lub kwarcu zbudowane, musiałyby ustąpić siłom, którym się nic oprzeć zdaje się nie zdoła i zostać, w końcu zgruchotane. Otóż pomimo to, te malutkie wysepki koralowe, tak nizkie nieznaczne, opierają się zwycięzko, dzięki współdziałaniu innej siły, współzawodniczki pierwszej, a która czynnie wchodzi tu w szranki zapasów. Siły organiczne wydobywają powoli z pieniącej się fali atomy węglanu wapna, by je ułożyć następnie w kształty prawidłowe; miryady budowniczych dzień i noc pracują, i galaretowate i miękkie ich ciała, pokonywają — dzięki prawom życia — potęgę mechaniczną fal, przeciwko którym ani przemysł ludzki, ani nie organiczna cześć natury nie zdolnąby była walczyć z powodzeniem." (Darwins Journal, p. 547 ad 549).

Zwierzątka te ledwo dojrzane, któremi gardzi człowiek we swej dumie samowładcy ziemi, są jednak najniebezpieczniejszym i najstraszliwszym jego wrogiem na tych przestworach mórz i oceanów, na które się żeglarz puszczać odważa. Trudno dać wiarę ile ofiar Ocean pochłania rok rocznie w skutek rozbijania się okrętów o te podwodne rafy koralowe. Nawet dziś, przy tak zdaje się dokładnej znajomości geografii morza którą możemy się chlubić, i która powinnaby była zdaje się ochronić żeglarzy od podobnych wypadków (bowiem nie tylko wszystkie wyspy lecz i rafy i mielizny są oznaczone na dzisiejszych morskich mappach) ilość wypadków rozbicia się i zatapiania się okrętów jest niezmierną, tak, że co najmniej ilość ich straty można średnio oznaczyć na pięć okrętów dziennie.

Kilka urzędowych cyfr marynarki angielskiej łatwo nas o tern przekona. Kapitan W. H. Smyth obliczył, że wedle opisów Lloyda, marynarka angielska sama jedna traciła średnio od 1793 roku do początku 1829, półtora okrętu dziennie; a uważać należy, że w ten rachunek nie wchodzą wcale okręty handlowe. Wedle obliczeń J. L. Prewost, w latach: 1829, 1830 i 1831. Anglija straciła 1,953 okrętów. Liczba tych strat nie tylko odtąd nie maleje, lecz na nieszczęście wzrastać się nawet zdaje, jak się to ukazuje ze świeżych urzędowych obliczeń. W ciągu tych ostatnich pięciu lat, rachując od 1852 roko włącznie — liczba wypadków rozbicia się okrętów przypada średnia po 1,000 rocznie. W jednym 1856 roku liczba okrętów straconych wynosiła ilość 1153, czyli trzy okręty dziennie. Jeżeli więc rachujemy na wszystkie inne marynarki, jak francuzką, amerykańską, hollenderską, rossyjską i t. d. jednem słowem na marynarki wszystkich narodów kuli ziemskiej stratę tylko dwóch okrętów dziennie, niewątpliwie liczba ta będzie zbyt nizką, a jednak łącznie ze stratą Anglii wynosi ona liczbę 5 okrętów dziennie. Co najmniej także trzecia część wypadków spowodowywaną bywa roztrącaniem się okrętów o rafy koralowe, a choćbyśmy nawet przypuścili tylko część piątą, to i tak jeszcze, jeden okręt dziennie pada ofiarą tych drobnych pogardzanych przez człowieka wrogów, które ciągle nowe stawiają przeszkody jego swobodnej po morzach żegludze, wydźwigając coraz nowe rafy i skały na jego drodze.

Wszystkie w ogóle budowy polipników podróżnicy i naturaliści, którzy się zajmowali badaniem ich ścisłem, dzielą się na trzy rodzaje:

a) Pierwsze na wyspy koralowe mające w ogóle kształt okrągły, dochodzące do mniej więcej znacznych wymiarów i ciągnące się zwykle licznym archipelagiem.

b) Wtóre, na ławy raf otaczające zwykle lądy wielkich lub małych wysep, a niekiedy długim łańcuchem ciągnące się wzdłuż wielkiego jakiego wybrzeża.

i c) Trzecie na rafy brzegowe (récifs franges; fringing or shores reefs).

Zajmiemy się, poszczególnym opisem każdego z tych trzech rodzajów budowli polipników. Zacznijmy od pierwszych.

W strefach zwrotnikowych wielkiego Oceanu, i tychże samych pasach Oceanu Indyjskiego, również jak w jednej z zatok jego, zwanej morzem Czerwonem, a także i w Perskiej zatoce, są liczne wysep archipelagi, różniące się całkiem, od tych, do których, nawykło oko nasze, bo nieposiadają żadnych cech lądu stałego. Wyspy te, zwane przez mieszkańców Wielkiego Oceanu Atollami, lub wyspami lagun, są zwykle nizkie, okrągłe, lub podłużne, w kształcie pierścienia złamanego, w którego środku znajduje się morska laguna, jak gdyby jezioro cichej wody. Wyspy te będące właściwie, jedynie tylko budowlą korali, wyniesione są z jednej strony swojego pierścienia bardziej niźli z drugiej, tak, iż zwykle przeciwległy brzeg wyższej ściany zanurzony jest, w wodzie na pewną głębokość, dającą możność falom oceanu swobodnie w nie wpływać, a nawet samym okrętom szukać w nich przystani. Niekiedy nawet ten pierścień koralowy przerwany bywa w kilku miejscach, lecz głównie jednak jeden z tych kanałów głębszym. bywa od reszty innych. Wielkość tych wysep bywa niezmiernie rozmaitą: bywają one niekiedy bardzo małemi, a niekiedy zaś miewają do 22; mil geograficznych w średnicy. Szerokość tego koralowego pierścienia dochodzi 1200 stóp. Wyniosłość jego nad poziom morza ma także granice swe stałe, od których prawie rzadko kiedy odstępują ci mali budowniczowie i dochodzi zwykle do wysokości stóp kilkunastu. Wśród wód rozbałwanionych Oceanu dziwnie uroczo wygląda ten pierścień śnieżnej białości, okalający szybę cichej spokojnej wody, połyskującej barwą jasnej zieleni. A na powierzchni tego pierścienia, jakby na grzbietach miryad tych istot, co gmach ten wzniosły w zaciszy wieków w pośród burz fal, rodzajnej ziemi warstwa mniej więcej gruba służy za podstawę wyniosłym palmom, drzewom kokosowym i woniejącym pandanusom (pandanus odoratissimus), które łącząc swoje liście w wieniec zielony, pokrywają te wyspy, zwierzęcej pracy utwory, jakby roślinności koroną. I w ich to cieniu mnogie ptasząt roje o pięknych kształtach, wielobarwnych piórach, gniazda swe zakładają, i jeszcze liczniejsze owadów gromady, migocące wszystkiemi barwami tęczy, żyją wśród tej bujnej zieloności. A że na wyspach tych i ziemia płodna, i bujnym owocem pokryte są drzewa, to zdarza się częstokroć, że człowiek, wdziękami tej ziemi nęcony, zaludniać przychodzi te oazy Oceanu i żyje na nich tak bezpiecznie i spokojnie, jak i my tu na naszym stałym niby lądzie, i tak jak my tutaj, buduje przytuliska dla ochrony przyszłych swych' pokoleń, jak gdyby nigdy ta wątła budowa nie miała się, z pod nóg jego usunąć i zatonąć w głębi wodnej fali,

Ta piękna syrena Oceanu, wynurzająca się codziennie po czterykroć z wodnej topieli, i tyleżkrotnie zanurzająca w niej znowu, wśród przypływów i odpływów Oceanu, zagrożona jest cochwilnie nie tylko całą wściekłością swojego piastuna, z łona którego się wydźwignęła, lecz otoczona jest zarazem strasznemi wrogami: strzykwami i rodzajem wielkich ryb, które się gromadami w okół nich zbierają, i jak roślinożerne jakie, pasą się polipami korala, niszcząc niemiłosiernie i pożerając tych architektów natury. Pierwszy wróg, — choć tak potężny, — mniej straszny dla nich niźli drugi. Z pierwszym wiekowa waliła wypadła dla nich zwycięztwem; potędze burz, życia potęgą przeciwstawają; co Ocean we wściekłości podruzgoce, to polip cierpliwie naprawi; a jeśli w podrzutach fal zgruchotane szczątki korala padną na wyspy powierzchnię, to wówczas wa.pień w nich zawarty służy tylko do wyniesienia jej brzegów, albo się stanie niby cementem dla swojej byłej rodziny i zapełniając gałęzi ich szczeliny, wzmacnia budowę przeciw nowym burzom. Nie tak szczęśliwie ma się z drugim wrogiem; tu życie przeciw życiu walkę wiedzie, — siły organiczne przeciw organicznym siłom; jeżeli więc wypadek zdarzy, że liczne tych ryb gromady długi czas skały koralu objadają, to mogą nawet one na czas życie w nich powstrzymać; tem to właśnie objawia się dobroczynność przyrody, mądrość praw; wedle których iść ona zmuszona, nie mogąc się uchylić z raz wytkniętej drogi. Żeby nie polipów tych niszczyciele, to by coraz bardziej granice ich geograficznego rozkładu rozdalały się, bo przy takiej łatwości rozpładzania się jaką polipy są obdarzone, nieskończona ich ilość szłaby zakładać nowe polipniki, któreby coraz bardziej zaludniały wysoko dane spody mórz i Oceanu. Lecz dobroczynna znów przyroda i w tym razie nie chciała całkiem burzyć jedną ręką, co wzniosła z takim trudem drugą. Jej prawem równoważenie sil nie zaś niszczenie jednych, kosztem drugich, i że w prawie tern żyje, nigdy go nie przestępując, ztąd też i żywot jej harmonijnie się układa; a choć latami swojemi zwie wieki i tysiącolecia, nigdzie wpośród wiekowej tej otchłani nie można znaleść śladu absolutnego niszczenia, a przeciwnie, ciągły postęp i harmonijną, zgodność potęg w łonie jej walczących, bądź to potęg fizycznych, czy tez życia potęg. Wnet się to okaże nawet w tym drobnym przykładzie. Te ryby niszczycielki polipa, objadające galaretowate jego ciało i niezupełnie jeszcze skamieniałą część jego polipnika, to jest wierzchołki jego, po strawieniu, wyrzucają rozkruszony odmiał koralowy, który tuż zaraz fala rzucić na skały usiłuje, i ztąd powstaje ten muł kredowy, którego drobne cząstki czy opadając u stóp skał, czy osadzając się w szczelinach polipnika, lub też na powierzchni wyspy samej służą do wzmocnienia, do zcementowania całej budowy, tak dalece, że przez podobne działanie mniej groźnym się staje to objadanie i niszczenie zewnętrznej powierzchni polipnika. Czytając kto zapewne powyższy nieco opis o zaludnieniu tych wysep, o bujnej roślinności pokrywającej je, a wiedząc, że fundamenta tych wysep założyły korale, które mury te wywiodły po nad wysokość fali, i że oazy te rzucane są najczęściej w niezmiernej od lądów stałych odległości, w samym pośrodku oceanu, wysep nawet lądowych dalekie, zapyta się kto może, powiadam, zkąd ziemię rodzajną znalazła ta skała? kto ją na niej złożył? kto zasiał na niej tych drzew liściastych wieńce? i czyja dłoń ją w szatę roślinności ubrała? Odpowiedź domyślna łatwa, każdy ją w głębi serca swego czuje, wie że Opatrzności to zrządza wola; lecz środki któremi działa te cuda, siły któremi się posługuje — najgłębszego zastanowienia i podziwienia warte. Zobaczymy to natychmiast.

Kiedy polipnik wydźwignie się nad morza poziom, i nawet przed tern jeszcze — zanim jego budowa dojdzie do tej wysokości, rośliny morskie, szuwary mnogie, oderwane z głębi dna morskiego i unoszące się potem na grzbietach fal jego, w przepływie po nad taką jeszcze rafą koralową, po nad tym budynkiem jeszcze niedokończonym, — zaczepiają się częstokroć o gałęzie jego, osadzają tam, dogniwają, i tak powoli, powoli, zasilane stopniami w ciągu lat szeregu, nowemi roślin i liści osadami — przynoszonemi falą ze stron dalekich, lądowych, jakich nadbrzeży, z których je zwiało silne wiatru tchnienie — przetwarzają się najprzód na cieniuchną warstwę gnojnej ziemi, która następnie już służy za podstawę jej roślinnej szacie. Lecz jakże ta ziemia została zapłodnioną?

W przyrodzie wszystko być musi zastosowanem do jej celów, wszystko być musi opatrzone organami lub narzędziami, któreby odpowiadały jej potrzebom; a że w naturze nic nie ma ważniejszego nad ziania nasion w królestwie roślinnem, ze szczególniejszą też troskliwością zostały one opatrzone narzędziami, któreby mogły im dać możność jak największego rozprzestrzenienia się i najdłuższego przechowania. I tak naprzykład, niektóre ziarna zostały opatrzone puszkiem, inne znów skrzydełkami; oczywista, że najmniejszy podmuch wiatru będzie je mógł unosić z sobą, a że wiatry w ogóle, a szczególniej w pasach zwrotnikowych, wieją stale w jedną stronę po tygodni i miesięcy lalka, nic więc dziwnego, że ziarna emigrować mogą o mil nawet tysiące; zresztą pomagają im jeszcze w tej wędrówce stałe prądy morskie, które w razie ich opadnięcia, nie zatapiając, unoszą je z sobą i gdzieś następnie wyrzucają, na odległe brzegi, lub przeszkody, o które się roztrącają fale, i jeżeli ziemia, na którą spadną, lub na której się te ziarna osadzą, będzie warunkami swemi klimatycznemi odpowiadała jego potrzebom, to ziarno to z czasem przyjmie się, dojrzeje i wyda owoce, które posłużą następnie do dalszego stałego rozprzestrzenienia tej rośliny albo tego drzewa. Inne znów nasion ziarna przyroda opatrzyła kolcami lub haczykami, któremi uczepiają się wełny i szerści zwierząt, albo piór ptasich skrzydeł i towarzysząc ich wędrówkom w odległe, nieraz strony, z niemi razem przebywają przestwory morza i oceanu. Niekiedy znów ptaszęta, karmiące się ziarnami, wyrzucają je nieprzetrawionemi i tern także ułatwiają rozpraszanie nasion. Rzek wody pławią dużą ilość owoców drzew, które powierzają potem falom oceanu. Nakoniec żadna z tych przyczyn nie działa pojedynczo, a przeciwnie łączą się one zobopólnie, przykładając pomimowolnie do spełniania celów natury. Niech naprzykład silna burza uniesie gdzieś daleko z sobą w powietrzu nasienie jakiejś rośliny, przypuśćmy, że się wiatr uciszy i nasiona te spadną na fale Oceanu, prądy jego wnet je pochwycą i uniosą z sobą w odległe przestwory, a napotkawszy wybrzeża, osadzą je; ptasząt gromady niemi się pożywią i dalej z sobą zaniosą. Jeżeli się który ż nich stał ż kolei pastwą jakiego innego drapieżnego ptaka, to ten go uniesie z sobą z kolei , a strawiwszy, wyrzuci niedotrawione ziarno swej ofiary, jako niezgodne z potrzebami jego natury; — i w ten sposób jak widzimy, łącznemi siłami przyrody drobne ziarno, wydane gdzieś na odległym i dalekim brzegu, przebędzie mil tysiące i to nie o własnych siłach, lecz ulegając wszędzie potędze praw, zakreślonych innym siłom, od niego niezależnym, mającym wszelki pozór niszczenia, a będących właściwie środkami rozszerzania rozpościerania życia na obliczu powierzchni ziemi.

Podobnież także natura dopomaga w królestwie zwierzęcem drobnym owadom, robakom i płazom, do przebywania wielkich przestworów, na lądzie zarównoż jak i na morzu. Na tem ostatniem szczególniej środki używane przez nią, bywają najdziwniejszemi. Niechaj naprzykład gad jaki, składający zwykle swe jaja na liściach wodnych roślin, złoży je na takiej, która silniejszym rzeki biegiem zostanie wyrwaną, wnet prąd ten uniesie ją z sobą, wraz z jajami na niej złożonemi, rzuci je następnie na morza fale, a gdy się liście te dostaną do prądu Oceanu, to ten go uniesie z sobą o mil tysiące i rzuci na brzegi, na których się wylęgnie gad dawniej ziemi, tej nieznany. Powodzie i burze, które łamią drzewa i unoszą je z sobą jeszcze z większą łatwością, dostają się na odległe ziem wybrzeża, niesione tymże samym nurtem rzeki i Oceanu prądem. Jeżeli wewnątrz tego drzewa gnieździły się jakie robaczki, owady, lub jeśli jakie jaszczurki, lub węże szukały na tem drzewie schronienia, gdy je burza niszczycielka, albo jeszcze straszniejsza siła powodzi, wyrwała z korzenia, złamała, powaliła i z sobą uniosła — to i owady te i płazy będą musiały z konieczności dzielić losy wędrówki tego drzewa i pomiwolnie pójdą gdzieś zamieszkiwać potem lądy, na które zostaną rzuconemi i do którychby nigdy nie dostały się inną drogą.

W ten to sposób właśnie zostają zapłodniane owe wyspy koralowe, Attolami zwane, temi środkami je obsiewa natura i w ten sposób pierwsi ich mieszkańcy zastają na brzegi ich wyrzucane. Prawa życia dopełniają reszty. W jednem ziarnie leży zasiew lasów niebotycznych; w jednem jajku ukryte jest życie miryad pokoleń. Zanim drzewa dojdą jeszcze do rozrostu właściwego, zanim utworzą gaje, już ptaki morskie wiją gniazda w ich cieniu, a ptastwo lądowe szuka na nich przytułku i z błędnych gości staje się z czasem stałemi tych wysep mieszkańcami.

Należy teraz dać jeszcze pojęcie o wymiarach głębokości lagun, które wyspy te okalają, bowiem to posłuży nam za zasadę teoryi ich powstawań.

Głębokość lagun jest zwykle nie wielka, niektóre z nich zaledwo stóp kilkanaście mają, najgłębsze zaś nie przechodzą nigdy 240 stóp. Tak utrzymuje kapitan Becchey, a zdanie jego w tym względzie ma dużą powagę. W ogóle cała massa polipnika koralowego wynosi średnio w wysokość 120 stóp, a najgłębsza ze znanych dostrzeżona w wyspie Hederson, nie przechodzi 300. Koral zostawiony własnym siłom nie buduje sobie nigdy wyższych nad te gmachów, zapewne więc musi być w tym względzie ograniczony jakiemś prawem swojego organizmu. Gdy koral wyprowadzi swoje utwory założone, jak widzimy, na wysokich dnach mórz i oceanów, do wysokości nizkich wód tychże mórz, natychmiast polipy te roboty swe zaprzestają, podniósłszy tylko nieco ten z boków swojego pierścienia, który leży od strony wiejących stale wiatrów w tych pasach. Ten bok w ogóle zawsze bardziej okwitły jest polipem. Zwierzokrzew ten obawia się słońca, bowiem usycha od jego skwaru, i rozsypuje się na miałki piasek. Piasek ten właściwie, łącznie z okruchami korala wyrzuconemi na wierzch skały siłą fali, która go powoli odrywać usiłuje, uzupełniają resztę budynku wraz z muszlami różnobarwnemi i stosami skieletów ryb. Wszystko to się układa raz pewnemi warstwami, to znowu całkiem w nieładzie i stanowi głównie sam wierzchołek budowli koralów, a raczej podstawę, na której spoczywa jej rodzajna ziemia. Spadek ich od strony zewnętrznej wysp, jest niezmienne szybki i stromy; w niektórych wyspach zaledwo znaleźć go zdołano w głębokości 2,500 stóp, w innych zaś prawie niepodobna było dna znurtować, i to w bardzo nie wielkiej odległości od ściany koralowej atolla. Oczywista więc, że korale za podstawę swych budowli muszą brać chyba wierzchołki wyniosłego dna mórz, tak każe wnosić różnica głębokości laguny i otaczającego wyspę zewsząd Oceanu. Nie mniemajmy bowiem, by wód głębie pokrywały tylko głębokie otchłanie, owszem przeciwnie, dno oceanu ma takież same nierówności jak i lądy stałe. Nie już pojedyncze góry, lecz całe szykowne ich łańcuchy ciągnąć się muszą pod kryształową przesłoną Oceanu, które je jednostajnym pokrywa poziomem. Niekiedy jednak wydobywają się z głębi ich szczyty, wznoszące czoło na tysiące stóp, niekiedy nawet buchające ogniem i lawą, z wiecznie otwartych kraterów. Ocean wielki liczne tego przedstawia przykłady, w pojedynczo rozsianych wyspach wulkanicznych, wystających z pośrodka mnogich archipelagów atollów. Wyspy te bywają nieraz opasane w pewnej odległości wielką ławą korali, i także zupełnie pierścieniowatem kołem, tak, że uderzają niezmiernem podobieństwem z formacyą atollów, tem je-dnem różniące się, od nich, że korale tu otaczają nie cichej wody lagunę, lecz, że opierścieniają ląd wyspy jakiej, z pośrodka której sterczą wierzchołki gór albo wulkanów, zalewających potokami ciekłej lawy te koralowe utwory, co zresztą nie przeszkadza im po ostygnięciu jej dalej robót prowadzić.

Mniemano czas długi, że koral jest w stanie wydźwignąć ściany swego polipnika z samego dna morza. Było to mniemanie uczonego podróżnika niemieckiego Forster'a, lecz odkąd spróbowano zmierzyć ich roboty, przekonano się najdowodniej, że polip ma granice poniżej których nie zakłada swoich gmachów; oczywista więc, że potrzebuje wysokodennego morza lub szczytów jakich wyniosłości. Kolisty kształt ich budowli naprowadził był najprzód na domysł, że korale obudowywać tylko muszą szczyty kraterów podwodnych wulkanów, przechowując kształt ich okrągły. Podobieństwo kształtu atollów, z okrągłym otworem krateru wulkanu, błędną tę teoryę rozpowszechniło, pomimo, że ją bardzo trudno było pogodzić z olbrzymiemi wymiarami tych atollów, mających niekiedy kilkaset mil w średnicy, które kazały przypuszczać również wielki obwód krateru, co oczywiście było nie możebnem. Jednakże aż do czasu znakomitych prac podjętych w tym względzie przez podróżnika angielskiego Derwin'a, i ogłoszonych w dziele 0 budowie i rozkładzie raf koralowych (The siructure and distribution of coral Reefs. London 1842), zdanie to było utrzymywane nawet przez tak znakomitych geologów jak Sir Charles Lyell (w pierwszych wydaniach Principles of Geology). Lecz odtąd zdanie Darwina przemogło. Teorya jego bardzo prosta zasadza się wprost na przypuszczeniu najprawdopodobniejszem, że korale obudowują wyspy, które się następnie z czasem zanurzają. Śmiałbym jednak utrzymywać, że obudowywanie wierzchołków gór, mogło się także wydarzać, o czem przekonać zdaje się może sam szyk archipelagu wielu atollów, jak naprzykład w Maldiwach, Lakediwach i wyspach Chagos leżących na Indyjskim Oceanie i ciągnący się prawie równoleżnie do łańcucha gór Gattów. Szyk ten domyślać się każe podwodnego podobnegoż gór łańcucha, na którego wierzchołkach korale zbudowały swoje attolle. Oto w ogólnych zarysach pierwszy punkt teoryi Darwin'a o wyspach koralowych, nieco później uzupełnimy jej wykład, mówiąc o ławach raf koralowych.

Uczony Amerykanin Dana w dziele Budowa i klassyfikacya zwierzokrzewów (Structure and Classificaiion etc. Philadelphia. 1846) udowodnił licznemi dostrzeżeniami swojemi, ze rozmaite gatunki polipów w rozmaitych żyć mogą głębokościach, a każden we właściwej tylko gatunkowi swojemu, ztąd też płynie źródło tak rozmaitych, i sprzecznych nieraz sobie zdań wielu wiarogodnych dostrzegaczy. Gatunki polipów są tak dalece zacieśnione do pewnych stałych granic, których zapewne przekraczać nie mogą lub z powodów klimatycznych, lub dla braku odpowiedniego potrzebom ich pokarmu, że te z nich które na Wielkim Oceanie najbujniej się mnożą, zdają się nieistnieć całkiem w Oceanie Indyjskim, a i ten Ocean ma zupełnie odmienne, gatunki od korali morza Czerwonego. Te znów polipy które wzniosły wyspy Bermudzkie na Atlantyckim Oceanie, są znowu całkiem odmienne od poprzednich, i od żyjących na Śródziemnem morzu. Z bardzo nielicznemi wyjątkami kilkunastu zaledwo gatunków polipów, wspólnych kilku razem morzom — prawo to jest stałe. W pewnych także razach gatunki pewne mogą wspólne podejmować prace; inne znów przeciwnie— wzajem się wyłączają. I w tern także sprzeczność zdań dostrzegaczy pogodzić się dała— jedni dostrzegali jedne, drudzy zaś drugie gatunki, ztąd różność wywodów. W ogóle zaś wszystkie gatunki polipów bardziej się rozwijają, z wewnętrznej strony swego pierścienia; najbardziej zaś się rozrastają z tego boku, o który najsilniej uderzają fale. Na poparcie tego zdania przytoczę słowa Amerykańskiego uczonego Couthony, który powiada, opisując jednę z ławic koralowych Oceanu Spokojnego: "Że w tych to właśnie pokładach , korale są najliczniejsze, najrozmaitsze i barw najżywszych. Są to gromady barwy pomarańczowej, fijałkowej, karmazynowej, zielonej, purpurowej, błękitnej lub żółtej, zmieszane bezładnie i posiadające blask i połysk, o których wyobrażenia dać nie, może ni pędzel, ni pióro. O kilkanaście stóp głębokości, kształty polipników nie mniej liczne są i rozmaite, jak i barwy ich. Jedne są gałęziste gdyby kształtne krzewy, inne znów ścielą się jako najbardziej delikatny mech, lub; najkapryśniejsze liście; są w końcu takie, które wyglądają jak. dywan z szafranu, stokrotek lub amarantów, podtenczas gdy w pośrodku nich, w koło nich, i po nad temi gajami ogrodów Neptuna, krzyżują się we wszystkich kierunkach szybko pływających ryb tysiące, pokryte najcudniejszemi barwami." (Remarks upon Coral formation. Boston. 1841).

Przejdźmy teraz do innych rodzajów prac polipników, a mianowicie do ławic raf koralowych (barrier reefs), i do raf brzegowych (fringing or shores reefs), i zastanówmy się głównie nad pierwszemi.Ławice raf koralowych są to grube ściany, któremi polipy obwodzą, lub pojedyncze wyspy, lub częstokroć całe ich gruppy, jak to ma miejsce naprzykład z wyspami Gambier, z których cztery obwiedzione są jedną ścianą pierścieniową, albo wyspy Ogoleu, których nawet dwanaście leży w jednej lagunie utworzonej taką ławą koralową. Zwykle głębokość kanału oddzielającego je od lądu bywa bardzo wielką, a tak jak i w atollach, spadek strony zewnętrznej ściany koralowej bywa stromy a od strony wyspy łagodny. Głębokość zaś Oceanu od strony ich zewnętrznej bywa niekiedy tak wielką, że jak naprzykład na brzegach Nowej Kaledonii kapitan Kent znalazł głębokość 1,000 stóp na odległość dwóch długości okrętu; a jak w wyspach Gambier i Ogoleu głębokość jest prawie bezdenną. Ławice koralowe nie zawsze obwodzą wyspy, a ciągną się niekiedy wzdłuż brzegów lądów, równolegle do nich, lecz w znacznej jednak odległości. Kapitan Flinders opisując wielką ławicę koralową ciągnącą się wzdłuż wschodniopółnocnych brzegów Australii, na przestrzeni półtora przeszło tysiąca wiorst, powiada: że w niektórych miejscach, odległą jest od brzegów na wiorst sto. Ławica ta jest największą z dotąd istniejących, grubość jej dochodzi w pewnych i punktach wiorst stu, a nigdzie nie jest mniejszą nad wiorst czterdzieści.Żadne morze nie posiada tak pięknych i obfitych ławic jak Czerwone. Znakomity mikrograf Berliński Ehrenberg, który je zwiedzał w latach 1823 i 1825, a opisał w 1836 roku w dziele Ueber die Natur und Bildung der Corallen Bank im Rothen Mere, powiada, że całe brzegi tego morza są opasane nizkiemi skałami, które są całe pokryte koralami. Korale te niekiedy rosną nawet pojedynczo i miewają czasem do 9 stóp w średnicy. Ehrenberg powiada o, nich: "iż muszą być niesłychanie dawnemi, i mieć co najmniej po kilka tysięcy lat, tak dalece, iż Faraon mógł widzieć te same massy w morzu Czerwonem." (Ueber die Natur p. 515). Zdaniem jego, korale te z najstarszemi drzewami Europy mogłyby się równać wiekiem. Nic nie ma być wspanialszego jak widok tych ławic niskiego morza, gdy okoliczności potemu sprzyjają. Te wielkie powierzchnie koralowe wyściełające wszystkie skały, począwszy od połowy zatoki Suezu, mają wyglądać jak łąki olbrzymie ozdobne najbarwniejszemi kwiatami, na których jeszcze spoczywają konchy najżywszych, i najświetniejszych barw. Piękność i barwa gatunków korali zamieszkujących Czerwone morze musiały zapewne nadać mu nazwę jego. W ogóle zaś gatunki polipów tego morza są całkiem prawie odmienne od wszystkich innych, a sposób i rodzaj budowli które wznoszą, mogą być raczej uważane za wyjątki od prawideł ogólnych, wedle których na innych morzach polipy te zachowują, się. Ławice koralowe są zupełnie takiej samej formacyi jak i atolle, i można powiedzieć, że właściwie są One tylko niedokończonemu jeszcze budynkami, które z czasem zostać mogą atollami, bo i te pierwotnie nie czem innem były jak ławicami otaczającemi lądy. Tak znowu jak rafy nadbrzeżne, nie czerń innem różnią się od ławic, jak tem że bliżej wysp i lądów leżą, i że gdzie niegdzie tylko wystają, nie utworzywszy jeszcze jak w ławicach jednej nieprzerwanej ściany. Rafy nadbrzeżne muszą być więc tylkom zaczątkami ławic, i mogą się także następnie przeistoczyć na atolle, czyli jednem słowem, że: rafy nadbrzeżne, ławice koralowe i atolle, są tylko trzema stanami przechodniemi utworów koralowych. Jednakże nie mogą one spełnić tych zmian będąc zostawione własnym siłom, lecz potrzebują pomocy działań wulkanicznych ziemi.

Wiadomo dziś powszechnie, że cośmy zwykli nazywać lądem stałym, i do czego przywiązujemy niejako wyobrażenie nieruchomości, jest rzeczywiście ruchomą skorupą, złożoną, z licznych pokładów, lecz chwiejącą, się bezustannie pod stopami ludzkiemi, jeżeli tylko zechcemy ogół ziemi rozważać, a nie ograniczony jakiś punkt jej. Nie ma sekundy nawet jednej w którejby się skorupa ta nie chwiała, raz powolniej, drugi raź gwałtowniej, lecz w każdym razie bezustannie. Chwiania te zaś nie tylko odbywają się w tych częściach globu gdzie możem ruchy te śledzić, lecz tak samo i w wód głębokościach jak i na lądów powierzchni. Dno Oceanu tak samo się chwieje jak i pokłady, po których nogą naszą stąpamy. Ruchy te także bywają niekiedy stopniowe, powolne , to znów gwałtowne i nagłe. Wynurzające się wyspy wulkaniczne są dowodem drugiego z tych twierdzeń , tak jak za przykład pierwszego posłużą nam wyspy, na których korale gmachy swoje wznoszą. Zaraz się o tem przeświadczymy.

Koral, jak wiemy, może żyć tylko w pewnych głębokościach, i nie może bezkarnie wychylić się nad poziom Oceanu. Zdarza się jednak widywać wyspy koralowe niepomiernie nad morze wyniesione, lub nadto znów w głębiach Oceanu zatopione; ani jedno, ani drugie nie mogło być wypadkiem ich własnej pracy, bo prawa organizmu w tym względzie je ograniczają; musiało się więc to stać w pierwszym wypadku, skutkiem wydźwignięcia się lądu, a w drugim, skutkiem powolnego jego usuwania się. Taki ruch oscyllacyjny, wahadłowy ziemi niekiedy dopomaga utworom koralów, a czasem całkiem je powstrzymuje. Zastanówmy się nad pierwszym z tych wypadków. Przypuśćmy, że wyspa jaka została wybrana, przez polipy za podstawę ich utworów: oczywista rzecz, że zaczną one najprzód wznosić to co zwiemy obecnie rafami brzegowemi, rafy te nie będą jeszcze z sobą połączone, i będą leżyć nie daleko wybrzeży. Niech teraz ląd tej wyspy zacznie się powoli usuwać, to korale będą dalej swe prace prowadzić, połączą się, obudują na około wyspę szeroką ścianą, już znacznie dalej odległą od brzegu i odgraniczoną od niego znacznie głębszym kanałem. Jednem słowem, utworzy się ławica koralowa. Jeżeli ta wyspa będzie się ciągle powoli i dalej usuwać, tak że się całkiem w wodę zanurzy, to przez ciąg czasu jej usuwania się, polipy będą coraz wyżej ściany swoje wyprowadzać aż do wysokości poziomu wody, i w ten sposób utworzą wyspę koralową mającą w środku pierścienia swego lagunę, której dnem będzie właśnie wierzchołek tej wyspy, a raczej same jej szczyty. Jeżeli następnie ruch ten usuwania się ustanie, to atoli będzie mógł zakwitnąć życiem organicznem, w sposób jakieśmy już pierwej opisali. Taki jest process przetwarzania się jednych utworów koralowych w drugie, wedla teoryi Darwina, która jest niewątpliwie prawdziwą i dziś ogólnie przyjętą.

Ta teorya doprowadziła Darwina do głębszych i rozleglejszych jeszcze widoków, bowiem posłużyła mu za skalę pozwalającą wyprowadzić wnioski, które mianowicie części Oceanu się wznoszą, a które usuwają. Utwory koralowe dały mu możność wnioski swoje stwierdzić, rozumie się jednak, że wnioski te ściągają się tylko do tych części Oceanu, na których powierzchni rozrzucone są atolle. Potrzeba więc najprzód określić ich granice.

Korale rozwijają się tylko w pasie zwrotnikowym, i wyżej 30-st. szerokości północnej, lub południowej dotąd nie posunęły się. Jedne wyspy Bermudzkie (33 s. N.) na Oceanie Atlantyckim stanowią w tym względzie wyjątek, lecz tu zdaje się wpłynął prąd zatokowy (golf stream) na odsunienie tych granic, bo zanosząc ciepłą wodę dał możność koralom rozwinąć się. Trzeba bowiem wiedzieć, że te polipy potrzebują koniecznie temperatury dość wysokiej, by się mogły swobodnie rozwinąć. Na Oceanie Spokojnym najwyższemi punktami, w których się rozwinęły ławice koralowe , są nadbrzeża północno-zachodnie wysp Sandwich (28. 30 szer. półn.) i brzegi wysp Lao-choo (27 sz. płn.) Na morzu Czerwonem ławice koralowe były dostrzeżone i pod 30-st. szerokości północnej. Na półkuli południowej, korale mniej się oddalają od mórz, zwrotnikowych i poniżej zwrotnika wcale nie istnieją. Jedynym w tym względzie wyjątkiem, są wyspy Houtmans Abrolha, leżące na zachód od Australii w pobliżu jej pod 29-st szerokości południowej, Wyspy te są utworem zwierzokrzewów. Największemi grupami atollów są wyspy Maldywskie, Lakodywskie, Chagos, Marschall, Karolińskie, Gilbert i wyspy Nizkie. Pierwsze trzy tworzą łańcuch długości 480; mil geograficznych. W ogóle przestrzeń, którą zajmują atolle Polinezyi i Oceanów Indyjskiego i Wielkiego, jest większą od całego lądu Azyatyckiego. Rozważając tg ogromną przestrzeń, Darwin wnioskuje, że można by ją podzielić na pasy stopniowego wznoszenia się dna morskiego i na pasy w których to dno zapada. Jeśli naprzykład zaczniemy od zachodnich wybrzeży Ameryki Południowej, dowody wydźwigania się w tem miejscu Oceanu, łatwo znajdziem w wydobytych na wierzch ławach muszel morskich. Idąc ku zachodowi, Ocean znowu w tern miejscu jest głęboki i nie ma żadnych wysp na swej powierzchni; następuje potem przestrzeń 6,000 wiorst długości, a 1000 szerokości, pokryta obecnie ławami korali, która zapada. Dalej znów, idąc w tymże kierunku, dochodzi się do łańcucha wysp, do których należą Nowe Hybrydy; wyspy Salomona i Nowej Irlandyi: ta przestrzeń cała coraz się bardziej wynurza, Nakoniec, na zachód od Nowych Hybrydów spotykają się ławice okalające brzegi Nowej Kaledonii i Australii; cała ta wielka przestrzeń stanowi drugi pas zapadający się dna Oceanu. Amerykanin Dana oblicza na 15 milijonów mil kwadratowych przestrzenie, które w Oceanie Wielkim i Indyjskim dno swoje coraz bardziej pogłębiają. Epoka w której te zmiany wzniesienia i pogłębienia na całym Oceanie zaszły, nie może być ściśle oznaczoną, również jak i czas w którym się ruch ten wstrzymał. Dana:jednak utrzymuje, że pewne okoliczności każą wnioskować, iż musiały one nastąpić w peryodzie trzeciej epoki i że być może, iż wydźwignięcie się pokładów tegoż wieku, wzdłuż Andów i Północnej Ameryki, mogło prze-ciw-ważyć to zapadanie się dna Wielkiego Oceanu. (Histoire de progres des la Geologie do 1834 i 1845 par le Vicomte d'Archiae t. I. p. 383).

Ten krótki zarys, tu podany o zwierzokrzewach, o życiu ich gromadnem, o ich pracach wspólnych, o walkach, które staczać muszą z potęgą Oceanu i wulkanicznemi działaniami oscyllacyi lądu, — wśród których prawie zawsze zwycięzko wychodzą, — nasuwa mimowolnie myśl, że są pewne prawdy moralne, wyczytać się dające z faktów natury. Czyliż bowiem nią nie jest ta jedność usiłowań w dopięciu celu swego, która przy najniklejszych środkach i najbezmocniejszych siłach w końcu zwycięża najpotężniejsze żywioły? Tak jedność i wytrwałość są, to dwie wielkie prawdy moralne, które Bóg napisać raczył dla ludzkości, nawet w życiu i pracach tych nikłych żyjątek, tak przez nią pogardzanych. Bóg przez maluczkich wielkie rzeczy czyni. Prawdy te nikomu bardziej jak nam nie są przydatne, wyznajmy to w ducha pokorze. I jeśli by człowiek chciał się głębiej zastanawiać nad tem co go otacza, jeśliby chciał ządać, sobie trud przeczytania choćby kilku stronnic księgi Przyrody, przekonał by się łacno, że skarby prawd nagromadzone są dla jego ducha w tych fizycznych prawach, o których martwości nierozumiejąc wyrzeka. Bo chciejmy nakoniec raz już ostatecznie zrozumieć, że każde prawo fizyczne ma sobie odpowiednią prawdę w świecie ducha, zarównoż i odwrotnie każda z prawd ducha jest prawem w świecie ciała. Duch bowiem i ciała są to dwa światy równoległe sobie i odwzorowujące się wzajem.

GAWĘDA IX.

TREŚĆ.

O wielkiem prawie Opatrzności świat zarządzającem.— Środki jego działania. — Instynkt i intelligencya. — Stosunek człowieka do państwa zwierzęcego — zwichnienie jego, upadek. — Ubóstwianie zwierząt.— Historya pojmowania wewnętrznych władz zwierzęcia. — Nieumiejętność w postawieniu pytania. — Pojęcia: Pitagoresa, Platona, Anaxagoresa, Arystotelesa, Pliniusza. Wicków średnich: Descartesa, Gomesiusza Pereiry, Leibnitza. — Spory o tęż kwestyę toczone od czasów Leibnitza, Locke. — Automaty Vaucansona. — Automat Kempelena. — Pojęcia Buffona, Reaumura, Condillaca, Jerzego Leroy, Jerzego Cuvier. — Próby jego tyczące się nadania podstaw anatomicznych w uszeregowaniu zwierząt pod względem ich intelligencyi. — Prace Fryderyka Cuvier. — Wypadki prac jego. — Prace Plourensa. — Przezorność przyrody w ochronieniu jednostek i zachowania gatunków. — Uzgodnienie farb szaty zwierząt, z prawem ich rozkładu geograficznego na powierzchni ziemi. — Taż sama harmonija zachodząca pomiędzy ich szatą i przedmiotami na których żyją. — Zdanie P. Antoniego Wagi.— Sprawy instynktu.— Jego cechy. — Gniazda ptasie. — Gniazdo pająka ptasznika. — Liściowije. — Domek zakonnika. — Nora skrzeczka. — Nora szczekuszki. — Domki bobra. — Pomieszkania gąsienic. — Wędrówki zwierząt. — Wędrówki ptasie. —

Wędrówki lemingów. — Wędrówki szczurów gospodarnych. — Wędrówki kraba pątnika. — Wędrówki gołębi wędrownych. — Wędrówki szarańczy.— Szarańcza piesza; szarańcza skrzydlata. — Wędrówki ryb — Ławy śledzi. — Instynkt macierzyństwa; wielkość jego; objawy w zabezpieczeniu życia potomstwa. — Umiejętność w składaniu jaj nasteczników; nęków; zadrzechni; gąsienicznika; grobarza. — Zdarzenia przytoczone przez PP. Clairville i Gleditsch.— Sposób w jaki składają swe jaja gzy. — Zdarzenie o pigołeczniku, przytoczone przez Illigera. — Instynktowy wybór pokarmu. — Polowania zwierząt; Objaw w nich pewnej intelligencyi. — Sieci pająka; ich cienkość; kolorowe siatki pajęcze. — Grubość i moc niektórych siatek. —Łowy lisów na zające.— Zadziwiający fakt intelligencyi nęka przytoczony przez Darwina. — Opowiadanie Franklina o mrówce. — Zasadzka mrówkolwa. — Niektóre zwierzęta pobierają wychowanie od rodziców. — Nauka kota. — Nauka sokoła; opowiadanie Durcau de la Maile. — Nauka kaczek.— Nauka orłów; bocianów. — Pamięć miejscowości u zwierząt. — Gąsienica processyjna. — Przykłady pszczoły. — Pamięć ptaków, koni, psa w kierowaniu się w przestrzeni. Zadziwiający przykład, tego instynktu w jaskółkach i gołębiach. — Objawy pamięci osób u zwierząt. — Dwa przykłady wzięte z obyczajów słonia. — O przywiązaniu wilka.— O porozumiewaniu się zwierząt z sobą i o schadzkach na zabawy. — Igranie papug. — Schadzki małp.— Zemsta jaskółek.— Sądy bocianie. — Uczucia wierności małżeńskiej w zwierzętach. — O towarzyskiem życiu zwierząt. — Obyczaje błono-skrzydłych. — Obyczaje towarzyskiego życia pszczół; — budowa uli; rozkład pracy; staczanie walk; zwycięztwo nad nieprzyjacielskim ptakiem wskazicielem.— Termity. — Życie, architektura i obyczaje mrówek. — Miododajne trzody, które mrówki pasą na ziołach. — Mrówki wojownicze , amazonki. — Walki amazonek z murzynkami. — Strategia mrówek. — Zabieranie niewolnika. — Wprzęganie go do pracy. — Pojętność mrówek, dowody ich przywiązania do siebie i okazywania litości. — O litości, którą zwierzęta okazują jedne względem drugich. — Miłosierne uczynki bocianów. —. Przyswojenie i domownictwo zwierząt. — Jakiemi środkami człowiek może pokonać zwierzę? — O wpływie człowieka na zwierzęta i o jakości tego wpływu. — Najwyższo objawy intelligcecyjne zwierząt. — Natura psa, opis jej przez Buffona.— Przykłady jego intelligencyi. — Przykłady Plutarcha, Milne Edwarsa. — Przykład intelligencyi niedźwiedzi, przytoczony przez Flourens. — Intelligencya małp. — Przykłady jej wzięte z opowiadań PP. Audouin, Isidore-Gooffroi-Saint-Hilaire, Pucheran. — Obyczaje orangutana widzianego przez Buffona. — O wypadkach wykradania kobiet przez małpy mandryle. — Dowody intelligencyi orangutanów. — Przykłady przywiedziono przez Fryderyka Cuvier.— Przykłady przywiedzione przez P. Flourens. — Intelligencya orangutanów tępieje z laty.— Do jakiego stopnia wznosi się intelligencya zwierząt? — Czy zwierzęta postępują? — Czy zwierzęta mają mowę? —Czem jest słowo.— Jakie są granico wpływu człowieka na zwierzęta i o ile własnym rozumem może on pomódz ich rozwojowi. — O ubóstwie ludzkiej mowy.— Ogólny rzut oka na całość kwestyi instynktu i intelligencyi zwierząt.— Treść wypadków. — Rozgraniczenie intelligencyi zwierząt od rozumu ludzkiego. — Nieskończona wyższość tego ostatniego; — Obowiązki, które dar rozumu na nas wkłada. — Obowiązki człowieka względem Stwórcy. — Obowiązki jego względom Stworzenia.

Świat, to dziecię potęgi Stwórcy wszechmocnego, który nas światłości synów; wprawia w zachwyt podziwu przed bezmiarem wszechmądrości, promieniejącej w każdem dziele Jego prawicy w tem świecie roztoczonem; która od atomu aż do gwiazdy urządziła wszystko tak, doskonale i misternie, że mimowolnie ludzkie kolano gnie się, korząc przed majestatem mądrości Stworzyciela; świat ten, powiadam, rozważnie zbadany, uczy nas jeszcze wtórej prawdy, pobudza do jeszcze wyższych uczuć, bo podnosi serce nasze nietylko do pokory, lecz i do wdzięcznej miłości, za tę miłość nieskończoną. Stwórcy ku stworzeniu Swemu, wyrażającej się w prawie Opatrzności.

To wielkie miłosierdzia prawo wyraża się wielorako: raz jako zachowawca wszech rzeczy stworzonych w świecie ciał nieorganicznych, bytujących wedle ruchów mechanicznych i stanów fizycznych — a to w sile i granicach zakreślonych im praw przed wiekami i na wieki — a drugie, obejmujące cały szereg istot organicznych, od gąbki, wymoczka, aż do człowieka w zakresie stworzenia ziemskiego, a wyrażające się najprzód w doskonałości wewnętrznego ich ustroju, gdzie każdy organ dany dla zaspokojenia każdej z potrzeb jego życia; wtóre, w rozkładzie tych jestestw na powierzchni ziemi, rozmieszczonych w granicach posiadających klimatyczne warunki, sprzyjające ich istnieniu i rozwojowi; nakoniec, w tych mądrych prawach, zachowujących, równoważących i ograniczających zarazem życie na ziemi — bo sprawdzić je głównie do rzeczywistych sił płodności naszej wspólnej matki-żywicielki — jest zadaniem natury; a zachowanie gatunków przez poświęcenie dla nich pojedynczych indywiduów, jest głównym jej celem.

Dla zachowania tych miryad atomów, z których się składa każda cząstka kosmicznych ciał; dla zachowania tej drugiej, głębszej może jeszcze otchłani miryad gwiazd zapełniających toń niebios — dość było zakreślić prawa niezmienne w swej istocie, warunkujące się, w swych stanach , wedle praw statecznych — i odtąd przez ciąg tej niezmierzonej wieków toni, atomy materyi znalazłszy się w jednakich warunkach stanów fizycznych i chemicznych powinowactw, jednakowo się skupiają, jednako krystalizują, tworząc światów, ciał, ruchów, kształtów i barw, nieskończoną rozmaitość, o własnościach różnorodnych, a w pozornym tym chaosie, podlegają one zawsze stale i statecznie niezmiennym prawom, zakreślonym dla nich przed wiekami, spełniając zarazem cel jedności harmonijnej.

Czy nowe słońce gdzie powstaje? czy planeta się tworzy? czy kryształ się układa? czy ciało się rodzi? — wszystko dzieje się niezmiennie, choć tak rozmaicie, tak dziś, jako przed wieków milijonami. Nigdzie chaosu, a wszędzie ład; nigdzie dowolności, a wszędzie prawo; nigdzie spoczynku, a wszędzie ruch. I w nieskończonych niebios przestworach, miljony dróg mlecznych szybują, i gwiazd miryady toczą koła swoje, i planet kręgi w koło nich się wiją, i lik księżyców w koło nich się toczy, i komet wstęgi krzyżują ich drogi, — z takim ładem, w takim szyku, tak harmonijnie, że w tym chaosie ruchów ciał kosmicznych, w tym wirze atomów światów, nigdzie one nie zawadzą o siebie, nigdzie nie spotkają się na swych drogach, a wszystkie społem tocząc się i bieżąc, jedność planów świadcząc, — jedność Stwórcy głoszą.

Stworzenie z nicości, uszykowanie wedle praw jedności, zachowanie raz stworzonego, to pierwsze słowo wielkiego Opatrzności prawa dla świata materyi, głoszące Wszechmoc i Wszechmiłość Bożą.

Zachowanie materyi nieorganicznej mogło się urzeczywistnić przez niezmierność praw, wedle których ciała te bytują, lecz ta siła sama jedna, niedostateczną by już była dla zachowania istot obdarzonych pierwiastkiem woli. Podlegając ogólnym prawom siły życia, istoty organiczne obdarzone nią, mogłyby właśnie skutkiem niej wychodzić częstokroć z granic praw, przez których spełnienie jedynie istnieć są w stanie, a po za granicę których wykraczając, traciłyby życie; tak, iż dla zachowania tej wyższej siły, będącej celem przyrody, potrzeba było przyjść z wyższą pomocą; to jest, lub obdarzyć je głosem, wewnętrznym, sterującym istotę bez samowiedzy jej, wśród tego nawału potrzeb i sił, które mogłyby ją zagubić; lub przenikając je światłem wewnętrznem, samowiednem już, do kierowania się w tym labiryncie, które miasto dać rozkosz życia, mogłoby tylko sprawić jej zagubę.

Bóg też obdarzyć raczył całe państwo zwierzęce instynktem i intelligencyą, wedle miary rozmaitego stopnia jego rozwoju organicznego; dając jednym jedno, drugim drugie, z tych przewodnich świateł; lecz szczeblując je nieskończenie rozmaicie, łącząc i równoważąc wzajem, a nakoniec przygłuszając niższe przez rozwinięcie wyższego.

Instynkt więc i intelligencya są drugiemi wielkiemi prawami i darami Opatrzności, któremi się wyraziła Jego miłość dla stworzenia;.

Zwierzęta, ci młodsi bracia nasi w stworzeniu, jak ich pięknie nazywał święty Franciszek Salezy, z konieczności musiały najbardziej zwrócić uwagę człowieka od pierwszych chwil stworzenia. Najbardziej kształtem do niego zbliżone, najbardziej mu powinowate wspólnością potrzeb i funkcyj żywotnych, musiały go najbardziej także zastanowić pewnem powinowactwem władz, które mu dawały możność porozumiewać się z niemi niejako i rozkazywać im, jako pomocnikom swoim w pracy znojach i choć słabszy od nich częstokroć fizycznie, królować, im zawsze rozumem i wolą.

Stosunek człowieka do stworzenia ziemskiego, musiał zapewne niegdyś lepiej mu być wiadomym i spełnianym, lecz potem w pochodzie czasu, tradycyę tę całkiem prawie zatracił — i tak dalece nawet, że jak nam świadczy poganizm, uznał go nietylko za równego sobie, lecz go ubóstwił i wyżej nad siebie postawił. Nietylko uwierzył w metampsychosis, w przechodzenie duszy swojej w zwierzęce ciało, a zwierzęcej w ludzką, — jak w Indjach naprzykład, — lecz nadto uczcił je jako bogów, stawiając im posągi i świątynie i balsamując ich ciała, jak to miało miejsce w Egipcie i w Ameryce.

Po dziś dzień jeszcze smutne przykłady tego ubóstwienia natury organicznej dają się spostrzegać pomiędzy dzikiemi ludami Afryki i Australii. Co mogło przyprowadzić ludzkość do tak niesłychanego upadku, by chcieć zestąpić dobrowolnie z wysokości stanowiska swego? zrozumieć się nawet nie daje. Jednak smutny fakt ten istniał i dotąd jeszcze na nieszczęście istnieje, jak wyżej o tem wspomniałem.

Lecz nie mam tu obecnie na celu wykazywania, jakie utworzył sobie pojęcia o wewnętrznych władzach zwierząt, duch ludzki znajdujący się w stanie upadku i poniżenia; lecz raczej chcę podać w ogólnych zarysach dzieje pojęć w tym względzie ludzi, których umysł sterował kolejno ludzkości, a któremi ona dotąd szczyci się i chlubi, jako najwyższymi swymi wyobrazicielami w dziedzinie pojęć ducha i wiedzy.

Co jest instynkt? jestli ślepą władzą nie mającą świadomości o sobie, a skonieczniającą zwierzę do spełniania pewnych czynności w stale oznaczony sposób? czy zaś jest siłą rozumną, której użycie zależnem jest od woli zwierzęcia? Czy zwierzęta są obdarzone tylko instynktem? czy dana im przytem i pewnego rodzaju intelligencya? a jeśli ją posiadają — to jaka różnica zachodzi pomiędzy intelligencya zwierząt i rozumem człowieka? są to zadania wysokiej wagi, które mniej lub więcej jasno zadawał sobie do rozwiązania umysł ludzki w przeszłości i obecności lecz które na nieszczęście nie postawione od razu wyraźnie, i nie rozróżnione od siebie, sprawiły cały zamęt pojęć, i nie dały, aż nowszych czasów, porozumieć się w tym względzie ani filozofom, ani naturalistom. Zresztą, trudno się temu i dziwić, bowiem postawić jasno zadanie do rozwiązania, nie jest rzeczą tak łatwą, jakby się zdawało, i jak prawdziwie ktoś wyrzekł, że już samo w sobie jest rozwiązaniem na wpół zagadnienia. Zanim to zdanie usprawiedliwiemy faktami, przeprowadzić je należy pierwej historycznie.

Zważmy najprzód, że wszystkie zdania o wewnętrznych władzach zwierząt, które od starożytnych, aż do naszych czasów sobie tworzono, z bardzo nielicznemi wyjątkami, nie były wyprowadzane ze ścisłych dostrzeżeń, lecz były raczej wypadkami pewnych doktryn filozoficznych, które raz na jedną, to znów na drugą przechylały się stronę. Nie dziw więc, że tak długo błąkać się musiały w niepewności, bowiem właściwie żadnej nie miały stałej podstawy. W naszych dopiero, czasach zrozumiano wagę tego zadania, i do właściwych zwrócono się poszukiwań.

Pythagores i Platon przyznawali zwierzętom sile wyłączną, mianowicie duszę czującą (anima sensitiva), tę właśnie, której działanie wedle ich mniemania kierowało funkcyami żywotnemi człowieka.

Anaxagoras nie rozróżniał duszy ludzkiej od zwierzęcej; w panteistycznym jego systemacie: ruch, czucie i życie tak: ludziom jak i zwierzętom nadawała dusza świata, intelligencya ogólna, która wyprowadziwszy naturę z chaosu, ukształciwszy materyę, rozlała się zarówno we wszystkich istotach żyjących, w stosunku odpowiednim ich wykształceniu organicznemu.

Arystoteles, od którego zawsze zacząć trzeba, ilekroć, tylko przytoczyć przychodzi wyraz myśli i wiedzy greckiej, opartej na spostrzeżeniach, Arystoteles powiadam, niezmiernie filozoficznym się okazał w poglądach swoich na wewnętrzne władze zwierząt, i przewodniczony jak zawsze swoją szczytną ideą stopniowania jestestw w ich uszeregowaniu, drogą analogii i porównania ich budowy anatomicznej, przyszedł także do wniosku: "że większość zwierząt ma w sobie niejakie ślady tych władz duszy, które dopiero w pełni rozwinięte są w człowieku. Daje się w nich dostrzegać charakter łagodny lub dziki: bywają one srogiemi, łagodnemi, szlachetnemi, spodlonemi, bojaźliwemi, ufnemi, złośliwemi, podstępnemi i t. p. Niekiedy nawet dojrzeć w nich można coś przypominającego nieco roztropną przezorność człowieka," Następnie zawnioskowawszy: "że nie jest rzeczą przeciwną rozumowi utrzymywać, że pomiędzy człowiekiem a zwierzętami są władze wspólne, władze poblizkie i władze analogiczne" dodaje tę niezmiernie filozoficzną uwagę, że: "Jedno tylko zwierzę jest zdolne do rozmyślania i zastosowania się, a niem jest człowiek. Wprawdzie wiele innych zwierząt mają tę z nim wspólną władzę, że są w stanie; nauczyć się pewnych rzeczy i zapamiętać je, lecz jeden tylko człowiek jest zdolnym zrobić zwrot myśli na to czego się nauczył." (Historya zwierząt Liber 1 pag. 13). Ta to właśnie ostatnia uwaga wyraża doskonale całą przepaść przegradzającą człowieka od zwierzęcia.

Arystoteles, jak wiadomo, pod nazwą dusza (pneuma), rozumiał tyleż zasad różnych ile jest głównych stopni życia, uznając wszakże jedność istoty duszy. Zwierzętom przyznawał on tylko duszę czującą i poruszającą, do której dodać przytem jeszcze należy duszę żywiącą, wspólną wszystkim jestestwom organicznym, a więc i roślinom: czyli innemi słowy, przyznawał on zwierzętom władze czucia, żywienia, płodzenia i poruszania się.

Rzymianin Pliniusz nie wahał się przyznawać zwierzętom władz rozumu równych ludzkiemu, i w swojej Historyi Naturalnej unosi się nad myśleniem i przezornością mrówki, która tak pracowicie żyje w swem stowarzyszeniu republikanckiem.

Od czasu tych dwóch naturalistów: Greckiego i Rzymskiego, Arystotelesa i Pliniusza; a mianowicie głównie od czasów uczonego Greka, — bo Rzymianin pod żadnym względem nie może z nim iść w zawody — umiejętne dostrzeżenia o pojętności zwierząt nie były wcale robione; nie miałyby więc żadnej wartości przytoczone pojedyncze zdania, nie oparte ani na dostrzeżeniach, ani nawet na żadnym nowym systemacie filozoficznym. Filozofowie scholastyczni, mniej więcej prawie wszyscy, poszli za zdaniem Arystotelesa w tym względzie, i prawie całe średnie wieki przetrawiały tylko wiedzę starożytnych, nie poczuwając się do obowiązku robienia własnych postrzeżeń naukowych. Trwało to aż do czasów Descartesa.

Descartes, który pierwszy podniósł rokosz przeciwko filozofii Arystotelesa, która wszechwładnie przez wieków kilka panowała, i od którego właściwie poczyna się filozofija nowożytna, w swem znakomitem dziele Rozprawa o metodzie (Discours sur la methode) i swoich Listach (a mianowicie w XXVI, XL, XLI, i następnych) odsądza zwierzęta od wszelkiego pojęcia i czucia, robiąc z nich jedynie "automaty" to jest maszyny doskonalsze tylko nieco od tych, które człowiek zbudować jest w stanie. Zjawiska zaś, które w nich dostrzegamy, są tylko ruchami, które spowodowują gazy zwierzęce (ésprits animaux, to jest ciałka niezmienne subtelne, które wydobywają się ze krwi ogrzanej w sercu, a następnie rozprzestrzeniają się w mózgu, w nerwach, aż nakoniec wstrząsają muskuły same.

Ten to dziwaczny systemat, Descartes utrzymywał niezmiernie zawzięcie, mieniąc być jednym z najzgubniejszych błędów przyznawanie duszy zwierzętom, najbardziej odprowadzającym słabe umysły z prostej drogi cnoty. Powiada on: "Rzeczą zastanowienia godną jest to, iż chociaż istnieją zwierzęta, które okazują w niektórych czynnościach swoich więcej przemysłu niż człowiek, przekonywamy się jednak, że nie okazują go bynajmniej winnych rzeczach; w ten sposób, że to co robią lepiej od nas, nie dowodzi wcale, by miały rozum, bo w takim razie miałyby go więcej niż jaki bądź człowiek, i robiłyby lepiej od niego każdą inną rzecz ; lecz przeciwnie, dowodzi raczej, że go wcale nie mają i że natura tylko przez nie działa, wedle rozkładu ich organów: tak zupełnie jak zegarek, który złożony jest tylko ż kółek i sprężyn, a wymierza czas i wskazuje godziny, nieporównanie dokładniej, niźli to może zrobić człowiek i całą swoją roztropnością." Nieco zaś dalej dodaje tg bardzo trafną i głęboką uwagę: "że rozum jest władzą powszechną (instrument unicersel), która może służyć do czynności wszelkiego rodzaju, a organa zwierząt potrzebują pewnego, szczególnego rozkładu, dla każdej szczególnej czynności." Lecz Descartes widocznie pomieszał dwie rzeczy oddzielne, instynkt zwierząt i ich intelligencyę, i ztąd płynie całe źródło jego błędnych wywodów, w których jednak miarkuje się nieco, w jednym w powyżej wymienionych listów dodając: "Trzeba jednak uważać, że mówię tylko o myśleniu zwierząt, nie zaś o życiu ich i czuciu, bo nie odmawiam życia żadnemu zwierzęciu." Ten frazes jest' niezmiernie charakterystyczny i doskonale cechuje pojęcia metafizyków o zjawiskach natury, którzy filozofując o niej, mniemają częstokroć, że tylko fakt uznany przez myśl ludzką istnieje, i nawet gotowi zaprzeczać oczywistości, jeśli tylko niezgodna, lub przeciwna ich systematowi.

Myśl automatyzmu zwierząt, właściwie biorąc, istniała już przed Descartes'em. Niejaki lekarz hiszpański Gomezius Pereira, podał ją w niewiele znanem dziele Antoniana Margerita, wyszłem w roku 1554 w Medynie. Pomysi ten, tak doskonale przypadał do systematu Descartes'a, który istotę rzeczy, zasadzając w myśli, mniemał, że nie dziw, iż usiłował całą siłą geniuszu swego nadać tak dziwacznej idei podstawę filozoficzną.

Powstał przeciw niej Leibhitz, druga wielka potęga w dziedzinie myśli ludzkości, pojawionej w nowszych czasach Leibnitz, wychodząc z zasady, że materya sama przez się nie jest w stanie ani czuć, ani myśleć, nie będąc obdarzona pierwiastkiem niemateryalnym, powiada: "Przekonany jestem, że zwierzęta czują i mają duszę nie materyalną, które również znicestwionemi być nie mogą jak atomy Demokryta, lub Gassendiego; podtenczas gdy Kartezyanie zatrudnieni bez powodu duszami zwierząt, nie wiedząc co z niemi począć, zostali zmuszeni odmówić nawet czucia zwierzętom, wbrew wszelkim objawom i ogólnemu przekonaniu ludzkości (Avant-propos des Nouvaux Essais sur l'entendement humain p. 80, edition Charpentier). Monadologija Leibnitza przywróciła więc zwierzętom "duszę czującą;" bo uznając, że wszystko we wszechświecie jest złożonem z pierwiastków duchownych (principes spirituels) z monad, w których życie i intelligencya są mniej lub więcej rozwinięte, niepodobna jej było odmówić zwierzętom duszy, niższej tylko od duszy ludzkiej; a utrzymując prawo nieprzerwanego łańcucha jestestw (loi de continuité) Leibnitz szuka nawet ogniw pośrednich pomiędzy człowiekiem i zwierzęciem, w istotach zamieszkałych na innych planetach i na innych słonecznych układach.

Zwierzęta w przekonaniu jego czują i posiadają pewien stopień rozumowania, lecz tylko o rzeczach podpadających pod ich zmysły, w czem nieskończona różnica zachodzi pomiędzy niemi a człowiekiem, który jest w stanie rozumować o przedmiotach oderwanych (abstrakcyjnych), tak dalece, że jak powiada ów wielki filozof "najgłupszy z ludzi jest nieskończenie rozumniejszy od najpojętniejszego zwierzęcia." (Nouv. Essais). Tłómacząc zaś jaki jest stopień rozumowania ich: Leibnitz utrzymuje, "że nie wychodzi ono nigdy z zakresu dziedziny doświadczenia, że jest tylko, empiryzmem, to jest, iż rozumieją, że co się raz stało, musi się także stać w wypadku, gdy to co je uderza, jest podobnem; nie będąc w stanie osądzić czy rzeczywiście istnieją też same przyczyny, które wypadek ten spowodowały.

Widzimy, iż dotąd walka o władze zwierzęce, nie wyszła ani razu (u Arystotelesa jednego wyjąwszy), z dzielnicy metafizycznej; to co mogło być jedynie tylko rozświetlonem na drodze ścisłych dostrzeżeń, kierowanych myślą filozoficzną, usiłowano rozwiązać samemi tylko siłami rozumu, który wniknąć potęgą, swoją we własną isotę duchową jest w mocy, lecz nie może być w stanie przeniknąć istotę, rzeczy, leżących po za obrębem własnego jego osobistego bytu, jedno tylko drogą dostrzeżeń, doświadczeń i porównań.

Od czasu tych dwóch wielkich geniuszów, Descartesa i Leibnitza, i współczesnego także temu ostatniemu Locke'go, który bardzo jasno tę kwestyę widział, wskazawszy, że liniją rozgraniczającą pojętność zwierząt od rozumu ludzkiego, jest niemożność wzniesienia się pierwszych do pojęć abstrakcyjnych, — poczęła się walka na zabój o automatyzm i duszę zwierząt. Napisano bardzo wiele ciekawych dzieł w tym przedmiocie, popierających to Descartesa, to Leibnitza, lecz kwestya bynajmniej nie postąpiła, bowiem nie zeszła na właściwy sobie grunt. Automatyści korzystając ze zbudowanych przez Vaucansona (w latach 1738 i 1741) trzech automatów, z których jeden grał na flecie, przebierając palcami i dmąc ustami; drugi grał na bębenku; a trzeci, będący kaczką automatyczną, brał pokarm dziobem, połykał go, rozmielał, trawił nakoniec, i oddawał w kształcie kału ciepłego i dymiącego się, (Dictionaire de Physique et de Chemie, p. Hoefer); — usiłowali udowadniać, że mechanizm najzupełniej wystarcza do objaśnienia czynności zwierząt. Stronnicy tej szkoły nie mogli natenczas przytoczyć na. poparcie swego zdania automatu najdoskonalszego z dotąd znanych, lecz zbudowanego znacznie później, bo w 1809 r. przez barona Kempelena, który w Schoenbrunn grał w szachy z Cesarzem Napoleonem, a gdy ten naumyślnie fałszywie pojechał konikiem, to ten mu ręką rozrzucił grę całą, co niezmiernie rozśmieszyło Napoleona, że zdołał nawet zniecierpliwić automat;— to i ten fakt powiadam, nicby nie dowiódł stanowczego na korzyść automatystów, bo by tylko mógł służyć za przykład, że czynności instynktowe zwierzęcia są skoniecznione jego organizmem, lecz nie mogłoby zaprzeczyć, że zwierzę oprócz tych, ma jeszcze i władzę pojętności. Lecz darmo, ludzie doktryn nie ustąpią nawet przed oczywistością. Na poparcie tego zdania, mogę przytoczyć bardzo charakterystyczne zdarzenie, które miało pod ten czas miejsce pomiędzy dwoma encyklopedystami, z których jeden był automatystą. W zapale jakiejś rozprawy, którą z sobą toczyli w tym przedmiocie, jeden z nich przypadkiem nastąpił na psa leżącego w pokoju. Pies zaskomlał z bólu, i encyklopedysta mimowolnie się wzdrygnął ze wzruszenia. Automatystą dostrzegłszy to, ruszył ramionami i powiedział mu wskazując na psa: "Ależ uspokój się, czyż nie wiesz, że to nie czuje!"

Pomińmy wszystkie prace, które bynajmniej nie wpłynęły na rozświetlenie zdania, a przejdźmy do chwili, w której z rąk metafizyków przeszło ono w ręce naturalistów. Zacznijmy od Buffona, tego wielkiego i niedorównanego malarza przyrody.

Buffon staje na stronie Descartesa, i w swej rozprawie: O Naturze Zwierząt, powiada najwyraźniej: "że pierwiastek duchowy dostał się w dziale jednemu tylko człowiekowi, i przezeń tylko on myśleć i rozważać jest w stanie; przeciwnie zaś, zwierzę jest istota najzupełniej materyalną, która ani myśli, ani rozważa, a która jednakże działa i zdaje się postanawiać; nie można wątpić, żeby siła postanawiająca ruch zwierzęcia, była czem innem, jak skutkiem najzupełniej mechanicznym, i absolutnie zależnym od jego budowy. Mniemam więc, że w zwierzęciu działanie przedmiotów na. zmysły, oddziaływa także i na mózg, który nam służy za zmysł wewnętrzny i ogólny, odbierający wszystkie wrażenia, otrzymane za pośrednictwem zmysłów zewnętrznych. Ten zmysł wewnętrzny, nie tylko być może wstrząsanym przez działanie zmysłów i organów zewnętrznych, lecz z natury swojej posiada on własność długotrwałego przechowania wstrząśnień, które działanie to sprawiło; a od długotrwałości tych wstrząśnień zależnem jest wrażenie, mniej więcej głębokie, a stosunkujące się do czasu, mniej lub więcej długiego, przez który odbierało się te wstrząśnienia."

"Zmysł wewnętrzny, różnym jest więc od zmysłów zewnętrznych; najprzód własnością którą posiada odbierania w ogóle wszystkich wrażeń, jakiej bądź natury, podtenczas, gdy zmysły zewnętrzne odbierają je tylko w sposób szczególny, stosownie do ich urządzenia; jak naprzykład oko, nie jest wstrząsane przez dźwięk; ni też ucho przez światło. Wtóre, ten zmysł wewnętrzny, różni się od zmysłów zewnętrznych, dłuższem wrażeniem wstrząśnienia, niż te, które sprawiają przyczyny zewnętrzne, lecz zresztą, jest całkiem tejże natury co i zmysły zewnętrzne. Wewnętrzny zmysł zwierzęcia, zarówno jak i jego zmysły zewnętrzne jest organem, wypadkiem mechanizmu, zmysłem najzupełniej materyalnym." (De la Nature des animaux. Oeuvres Choisies de Buffon. T. I. p. 473).

Sposób, w jaki te ważenia mogą skoniecznić mechanicznie zwierzę do spełnienia jakiej czynności, Buffon wykłada następnie: "Jeżeli ilość obrazów, mogących wzbudzić apetyt, przechodzi te, które w zwierzęciu mogą wznieść wstręt, zostanie ono pobudzone do zadość-uczynienia głodowi ; jeźli ilość, lub siła obrazów wzniecających apetyt, są równe ilością i siłą obrazom wstręt wzbudzającym, zwierzę natenczas nie przechyli się na żadną stronę, pozostanie w równowadze pomiędzy temi dwoma równemi siłami, i nie zrobi żadnego ruchu, ani dla wzięcia jadła, ani dla uniknienia onego. Powiadam, że to się robi mechanicznie, bez żadnego współudziału pamięci; ponieważ zwierzę widzi wszystkie na raz obrazy, działają więc one wszystkie jednocześnie; te które wzbudzają apety, zsumowują się i przeciwstają tym, które wstręt rodzą; i tylko w skutek przewagi, a raczej w skutek nadmiaru siły i liczby, jednych lub drugich, zwierzę w tem przypuszczeniu, przechyliło-by się do postąpienia w ten lub 'owy sposób." (De la nat. ibid. str. 477.)

W taki to dziwaczny i zawiły sposób, Buffon tłómaczy mechanicznie wolę zwierząt. Odmawia on im także pamięci i dopiero przezwawszy ją przypomnieniem (reminiscence) to jest wznawianiem wrażeń, przyznaje je zwierzęciu, w pewnym stopniu. Przyznaje on także, iż zwierzęta mieć muszą uczucie swego bytu obecnego, a powiada , że nie mają uznania swego bytu przeszłego, minionego. Jednem słowem, pozbawia je myśli, sądu, pamięci, uczucia swego bytu przyszłego i porównywania wrażeń; i to wbrew wszystkim faktom, których sam nie tylko był dostrzegaczem lecz najwymowniejszym malarzem.

I tak naprzykład opisuje szlachetność lwa, dzikość tygrysa, wdzięczność i pojętność psa i t. p. a odmawia im myślenia, pamięci, sądu. Wedle niezmiernie trafnej uwagi p. Flourens, Buffon uznaje jako historyk, czemu zaprzecza jako filozof, a pytając się zkąd pochodzi sprzeczność taka? fizyolog ten słusznie odpowiada, że jako historyk Buffon był bliższy faktów, a jako filozof bliższy systematu. I taka istotnie jest zwykła kolej badaczów, przychodzących nie śledzić, lecz udowadniać naprzód powzięte systemata.

Głęboki dostrzegacz natury Réaumur, współczesny Buffonowi, doszedł do zupełnie przeciwnych wniosków; wszystkie objawy wewnętrznych władz zwierząt, kładnie on na karb intelligencyi, nie rozróżniając od niej, a raczej przeciwnie, jednocząc z nią wszystkie fakta, właściwe samemu tylko instynktowi.

Condillac, który powstał przeciw idei Buffona by zwierzęta były machinami chodzącemi, przypisał im znowu nazbyt wiele pojętności, nie potrafił zgadnąć istoty samej instynktu, mieniąc go być faktem intelligencyi zamienionej w zwyczaj, przez długą nawykłość, w który to błąd upadł także i Jerzy Leroy. Lecz zasługa należy się znowu temu ostatniemu umiejętnemu badaczowi, z innego względu a mianowicie, że potrafił faktami udowodnić objawy intelligencyi zwierząt.

Skoro tylko przedmiot przeszedł z kolei w ręce Jerzego Cuvier, którego z wielu względów słusznie przezwano

Arystotelesem naszych czasów, nadał on zaraz badaniom tym charakter anatomiczny, szukając w anatomii podstaw uszeregowania zwierząt pod względem intelligencyi. Pierwszy zaród tej ostatniej myśli tkwi już wprawdzie w dziełach Buffona, lecz Cuvier chciał znaleźć dla niej podstawę ścisłą, i poszukiwania jego są pełne głębokich poglądów w tym względzie. Porównywając najprzód budowę organizmu zwierzęcego z naszym, znajduje on: "Że różnice w czuciu zwierząt zależne są, od ilości i doskonałości ich zmysłów. Zwierzęta pobliskie nam, mają takąż samą liczbę zmysłów co i człowiek Niektóre z tych zmysłów są nawet w niektórych gatunkach doskonalej zbudowane i zdolne odbierać żywsze i delikatniejsze wrażenia, niźli zmysły ludzkie. Im bardziej rodzaje oddalają się od naszego, tem bardziej tracą na ilości zmysłów i doskonałości niektórych organów; lecz być może, iż niektóre z nich mają zmysły o których my najmniejszego nie mamy pojęcia. Nie wiadomo czy zachodzi jaka różnica w wewnętrznej czułości systemu nerwowego różnych zwierząt, to jest czy jednakie ważenie, działające na jakibądź organ, dałoby się uczuć każdemu zwierzęciu z jednaką siłą, i oczywistem jest, że nigdy tego widzieć nie będziemy."

"Zwierzęta pobliskie nas doznają tak jak i my uczuć mimowolnych, wzbudzają się w nich obrazy, powstające bez wrażeń przedmiotów zewnętrznych. Psy i papugi miewają sny. Nie wiadomo czy gatunki zwierząt mniej doskonałych doznają co bądź podobnego."

"Namiętności sprawiają w zwierzętach skutki zupełnie jednakie co i w nas. Miłość objawia się w ten sam sposób we wszystkich gromadach. Postrach, rozwalnia żołądek czworonożnym i ptakom; bojaźń, sprawia w nich drżenie a wiele owadów z postrachu nieruchomieją; lecz zwierzęta przedstawiają mniej niźli my zjawisk podobnych, ponieważ nie są panami swojej wyobraźni, której nie mogą zwrócić dowolnie na pewne przedmioty i pobudzać się do sztucznych namiętności.

Nie wiemy nawet czyli są one w stanie pobudzić wyobraźnię swoją do tego stopnia by wpaść w gniew, w bojaźń i pożądać tak jak my, na samą myśl, lub wspomnienie przedmiotu; a czyli nie potrzeba rzeczywistej obecności przedmiotu, który sprawia te uczucia, by módz je w nich podniecić. Wiadomo jednakże, iż zwierzęta pobliskie nas, jak ssące i ptaki, tęsknią, i że objawiają przez oznaki bardzo wyraźne, smutek, który im sprawia nieobecność, lub strata towarzyszki, przyjaciela lub dobroczyńcy; tak jak umieją okazać im przywiązanie swoje najżywszemi pieszczotami, bez żadnej potrzeby w chwili danej. Też same zwierzęta dają częstokrotnie dowody doskonałej nieraz pamięci. Są nawet takie, które okazywać się zdają pewien rodzaj sądu. Lecz czy podobne objawy miewają miejsce w gromadach niższych, szczególniej zaś w ostatnich? Prawdopodobnie nigdy tego wiedzieć nie będziemy." "Dla czego przy takiem podobieństwie w ustroju systematu nerwowego, w sposobie jego działania, w liczbie i budowie głównych organów wewnętrznych, zachodzi tak niezmierna różnica co do ogólnych Wypadków pomiędzy człowiekiem i najdoskonalszym nawet zwierzęciem?"

"Zależne-li to jest od lepszego stosunku w doskonałości organów zewnętrznych, tak iż jedno mniej przemaga nad drugie? czy też organ zewnętrzny, w którym odbywają się wszystkie czynności pośrednie pomiędzy czuciem doznanem i ruchem zrobionym, to jest organ przejrzenia, pamięci sądu, bardziej-li jest różnym niźli pozornie wydawać się może? albo nakoniec, czy istota, której te rozmaite czynności są tylko modyfikacyami jest-li odmiennej natury? Są to już pytania, których rozwiązanie nie należy' do anatomii, (Leçons d'Anatomie Comparée de Geor. Cuvier tom 2. Leç. IX. p. 118 etc.)"

Rzeczywiście też, ilekroć tylko próbowano oprzeć prawo pojętności zwierząt na zasadzie anatomicznej, bądź to na objętości i ścisłości massy mózgowej, bądź znów na liczbie gir mózgu, lub też na stosunku massy, mózgu porównanej z massa, ciała, albo też mózgu do móżczku, i mlecza przedłużonego do mózgu nie dały one ani razu wypadku całkiem stanowczego, .

Naprzykład waga mózgu sikory i kanarka stosuje się do wagi ich ciał jak jeden do 14; u człowieka jak 1: 28 u psa jak 1: 129; u konia jak 1: 400; u myszy jak 1:43 a jednali przestrzeń dzieląca ptaka od człowieka jest niezmierną, a mysz mą mniej pojętności od psa, pomimo że stosunkowo ma więcej mózgu od niego.

Stosunek móżczku od mózgu również nie stanowczy, bowiem u człowieka i wołu stosuje się jak 1: 9; u psa jak 1: 8; u myszy jak 1: 2 a u sajmiry jak 1: 14; a przecież małpa w niczem nie dorównywa człowiekowi, a pies jest pojętniejszy od wołu, choć go ostatni przewyższa większą ilością massy mózgowej porównanej do ilości móżczku.

Liczba gir mózgowych również nie pewna, bo większa u delfina niż u człowieka a liczniejsza u wydry i kuny, niż u psa i kota. Nadmienić jednak należy, że najgłębiej się one bruzdują u człowieka.

Wymiar stosunku szerokości mózgu do szerokości mlecza przedłużonego, zdaniem Soemmerringa i Ebela, przemawia bardziej na korzyść człowieka, niźli reszty zwierząt, a tem samem bardzo, dobrym jest,wskazicielem, wyższóści jego intelligencyi, bowiem dowodzi przewagi, którą, organ myślenia zachowuje względem zmysłów zewnętrznych. — Jednak słuszną uwagę zrobił Cuvier, że są i w tym względzie wyjątki, a najwyraźniejszy z nich przedstawia delfin, u którego prawie dwa razy szerszy jest mózg od mlecza przedłużonego, niż to ma miejsce u człowieka.

Jeden tylko kształt mózgu zdaje się nie przedstawiać żadnych wyjątków; bowiem obiedwie półkule mózgowe są we wszystkich kierunkach szersze u człowieka niźli u każdego innego zwierzęcia, co też i nadaje taką krągłość kształtowi całego jego mózgowia. (Leç. d'Ant. Comp. t. 2. Leç. IX, Art. V.)

Z powyżej powiedzianego widoczna, że pierwszym z naturalistów, który dostrzegłszy szczeblowość w uszeregowaniu jestestw pod względem rozwoju ich intelligencyi, chciał jej dać podstawę anatomiczną, tak jak nadał ją właściwie całej zoologii, był Jerzy Cuvier. Lecz głęboki ten geniusz zostawił sławę umiejętnego, dokładnego i ścisłego zbadania zadania instynktu i intelligencyi zwierząt bratu swojemu, Fryderykowi Cuvier, bratu i współpracownikowi zarazem.

Fryderyk Cuvier położył najprzód tę niezmierną zasługę, że potrafił rozgraniczyć od siebie fakta i że podał doświadczeniu i ścisłym dostrzeżeniom zadanie, które wielu uważało za należące wyłącznie do dziedziny metafizyki.

Na wstępie więc zajął się dostrzeżeniami nad intelligencyą zwierząt i potrafił uszeregować z tego stanowiska gromady i gatunki. Co do gromad, uszeregował je następnie:

1. wedle pojętności. — 2. wedle instynktu.

Ssące. —........................... Owady.

Ptaki. —.............................. Ptaki.

Owady. — ...........................Ssące.

Mrowie. — ..........................Mrowie.

Czerwie. —......................... Czerwie.

Płazy. —............................... Płazy.

Ryby. — ................................Ryby.

Pierściennice. —............... Pierściennice.

Miękliwe. — .........................Miękliwe.

i Promieniste. —................. Promieniste

Co się zaś tycze intelligencyi ssących, do których wyłączniej badania swe zacieśnił, bo i tu potrafił udowodnić stopniowania, postawił on najniżej szczurowate, jak naprzykład bobry, wiewiórki i t. p.; bowiem istotnie najmniej okazują one pojętności, nie umiejąc nawet rozróżnić osoby, która je żywi.

Po nich następują przeżuwające, jak naprzykład baran, kozioł i t. d., niewiele wyższe od pierwszych, bo choć poznają już niby rękę, która się niemi opiekuje, lecz byle najmniejsza odmiana w stroju, to gotowe rzucić się na stróża swego. Barany razem wychowane, po ostrzyżeniu nie poznają się już i będą walczyć z sobą.

Wyżej od przeżuwających stoją gruboskóre, jak koń, słoń, świnia i t. p. Ta ostatnia okazuje nawet bardzo wiele pojętności, tak, że ją można postawić zaraz obok słonia. Pojętność konia i przywiązanie się jego do pana swego jest rzeczą powszechnie wiadomą; nie ma wątpliwości, że koń w wielu razach rozumie jeźdźca swego, a pieści się z nim i bawi prawie jak pies. Szczególniej dostrzegać to można w koniach wschodniej krwi.

Jeszcze większą pojętnością obdarzone są drapieżne zwierzęta; Wszystkie one prawie przyswajać się dają i przywiązanie ich dochodzi do niezmiernie wysokiego stopnia; hiena, tygrys, lew, szakal, foka, przyswajać się dają i przywięzują następnie; żadne jednak nie daje tyle dowodów miłości dla swego pana i tyle przyjaźni co pies; słusznie go też nazywają przyjacielem człowieka. Przywiązanie jego dochodzi nieraz do tego stopnia, że zdycha z tęsknoty za utraconym panem.

Najwyżej jednak ze wszystkich zwierząt ssących, pod względem pojętności, stoją czwororękie, a na czele ich orangutang. Kiedy przejdziemy z kolei do faktów, usprawiedliwimy to twierdzenie.

W tem uszeregowaniu uderza jeden zadziwiający takt mianowicie: że siłą intelligencyi zwierząt nie jest wcale zależną od doskonałości ich organów zewnętrznych, lecz wyłącznie tylko od ich organu wewnętrznego, od mózgu. Foka naprzykład, która należy do rzędu zwierząt bardzo pojętnych i wielu rzeczy nauczać się daje, ma prawie wszystkie zmysły bardzo niedoskonałe, a nogi przednie zamienione na płetwy; lecz jej pojętność usprawiedliwiać się daje stosunkowo wielkiem rozwinięciem mózgu.

Drugiem, wielkiem zadaniem, które rozwiązał F. Cuvier, jest właściwe określenie istoty instynktu, i wykazanie, że ono nie jest faktem intelligencyi, to jest, że nie jest nawykłością jak to mieć chciano — bo instynkt poprzedza wszelką nawykłość i objawia się wówczas, gdy ta nie mogła jeszcze mieć miejsca;— lecz że jest darem Opatrzności, czynnością mimowolną, którą i zwierzę i człowiek nawet, odbywa zaraz po narodzeniu, jak naprzykład ssanie piersi matki, i t. p., i czynnością nieposiadającą żadnej świadomości o sobie.

Po określeniu cechy instynktu: że jest siłą ślepą, konieczną i niezmienną, pozostawało odróżnić w zwierzętach, fakta instynktu, od faktów intelligencyi, które oczywista zależyć mogą od woli zwierzęcia i warunkować się wedle okoliczności. Jednoczenie faktów tak różnych od siebie było właśnie głównym powodem, który wszystkich poprzedników F. Cuvier doprowadzał do fałszywych wypadków; bowiem jedni, biorąc fakta instynktu tylko samego za czynności intelligencyi, jak naprzykład tkanie sieci pajęczej, budowanie domków przez bobry, gniazd przez ptaki, urabianie komórek wosku, w plastrze miodu przez pszczoły i t. p., przypisywać nie wahali się; pająkom, bobrom, ptakom, pszczołom, większą intelligencyą niźli ją posiada człowiek, któryby dopiero uczyć się musiał tych czynności i nigdy nie zdołał zbudować tak doskonale. Inni znów filozofowie i naturaliści, woleli całkiem odmówić raczej wszelką intelligencyę zwierzętom, niźli poddać godność rozumu ludzkiego pod taki wyrok. Cuvier uniknął obudwu tych ostateczności, bowiem umiał dostrzegać cierpliwie, a badać umiejętnie i filozoficznie.

Głęboki i uczony sprawozdawca prac jego, P. Flourens, tak streszcza wypadki badań Fryderyka Cuvier, rozświetlając je jeszcze bardziej b filozoficznością swego poglądu. Przytaczam go dosłownie, tak w rozgrodzeniu instynktu od intelligencyi w zwierzętach, jak i w odcechowaniu istoty tej intelligencyi i rozgraniczeniu jej od rozumu ludzkiego, bowiem są to ustępy znakomitej wagi.

"Przeciwieństwo najzupełniejsze odgradza instynkt od intelligencyi.

Wszystko w instynkcie jest ślepem, koniecznem i niezmiennem; wszystko w intelligencyi jest wyborowem, warunkowem i zmiennem,

Bóbr, który buduje sobie domek, ptak który buduje: gniazdo; działają wiedzione instynktem.

Pies, koń, które dochodzą do nauczenia się znaczenia niektórych słów naszych, i które nam ulęgają, czynią to przez intelligencyą.

Wszystko w instynkcie jest wrodzonem bóbr buduje bez poprzedniej nauki; wszystko jest tu koniecznem; bóbr buduje skonieczniony siłą stałą i niepokonalną.

Wszystko w intelligencyi jest wypadkiem doświadczenia i nauki: pies słucha nas, dla tego tylko że się tego nauczył; wszystko jest w czynnościach jej wolnem: pies: słucha dla tego tylko, że chce,

Nakoniec, wszystko w instynkcie jest szczególnem: ten przemysł tak cudowny, z którym bóbr buduje swój domek, nie może być użytym jak jedynie tylko do budowania domków; a wszystko w intelligencyi jest ogólnem: bo tegoż samego natężenia uwagi i intelligencyi, których :pies używa dla słuchania człowieka, mógłby on użyć i do innych czynności.

"Jaśnieją więc w zwierzętach dwie siły różne i pierwotne: instynkt i intelligencya. Dopokąt te obiedwie siły nie były wyróżnione od siebie, wszystko w czynnościach zwierząt było zawikłanem i sprzecznem. Jedne z tych czynności stawiały człowieka wyżej nad zwierzę, a imię zdawały się przyznawać tę wyższość zwierzęciu. Sprzeczność o tyle zgubna jak i niedorzeczna! Skutkiem rozgraniczenia czynności ślepych i koniecznych, od czynności wyborowych i warunkowych, czyli jednem słowem: instynktu od intelligencyi, wszelkie, sprzeczności ustają i wszystko; się rozświetla; wszystko co w zwierzętach jest, intelligencya, nie przybliża się pod żadnym względem do intelligencyi ludzkiej; a wszystko co uchodząc za intelligencyę, zdawało się być wyższem nad intelligencyę ludzką; jest tylko wypadkiem siły machinalnej i ślepej.

"Pozostaję więc teraz, odgraniczyć tylko intelligencyę ludzką od zwierzęcej.

"Zwierzęta odbierają drogą zmysłów wrażenia podobne do tych, które odbieramy przez nasze zmysły; zachowują one również jak i my, ślad tych wrażeń; te wrażenia zachowane w nich, również jak i w nas, układają się w sposób wieloliczny i rozmaity; porównywają je one,. wyprowadzają z nich wnioski, wywodzą sądy; a więc posiadać muszą intelligencyę.

"Lecz cała ich intelligencya na tern się tylko ogranicza. Intelligencya którą posiadają nie wnika w siebie, nie widzi się, nie zna się. Nie posiadają one rozwagi (reflexion); tej najwyższej władzy, którą posiada rozum ludzki, zwrócenia się na siebie samego i badania rozumu własnego.

"Równowaga w ten sposób określona, jest więc granicą, przegradzającą intelligencyę ludzką od zwierzęcej. Jest to niezmiernie głęboka linija rozgraniczna. Ta myśl, która sama w siebie wgląda, ta intelligencya która się widzi i bada siebie, to poznanie, samo poznające się, tworzą oczywiście szereg zjawisk ;oznaczonych, wyraźniej odcechowanych, i do których żadne zwierzę nie jest w stanie wznieść się. Jest to jeśli można wyrazić się w ten sposób świat czysto intellektualny, i świat ten należy wyłącznie tylko do człowieka. Jednem słowem, zwierzęta czują, mają poznanie, myślą; lecz człowiek jest jednem wśród wszystkich istot stworzonych, któremu daną została władza czuć że czuje, mieć uznanie swego poznania, i myśleć o swojej myśli." (De l'instinct et de l'intelligence des animaux, p. 37).

Po Fryderyku Cuvier wielu jeszcze badaczy zwracało prace swoje ku temu przedmiotów, nagromadzono wiele nowych faktów, uzbierano wiele spostrzeżeń, lecz nikt równie dobrze jak Cuvier nie badał. Po jego pracach jest tylko jedna znakomitej wartości, z której przytoczyliśmy powyżej wyjątek, a mianowicie Pana Flourens, który objąwszy wypadki swoich poprzedników, umiał wyprowadzić z nich wnioski jasnej i gruntownej filozofii, która zwykła cechować wszystkie prace tego pierwszorzędnego fizyologa, a nadewszystko filozofa przyrody. Rzuciły one niezmiernie wiele światła na ten przedmiot, i śmiało powiem, są dotychczas ostatecznem słowem nauki w zadaniu instynktu, i intelligencyi zwierząt.

Należy nam teraz przejść z kolei do usprawiedliwienia niektórych twierdzeń naprzód wyrzeczonych, i udowodnienia ich faktami. Jest ich tak niezmierna ilość, że właściwie zachodzi tylko trudność w ich wyborze, ograniczymy się więc tylko na przytoczeniu wybitniejszych, starając się przytem oddzielać fakta instynktu od faktów intelligencyi, i wykazać gdzie się. kończy jedno a zaczyna drugie.

Wielkiem zadaniem, które dobroczynna Opatrzność zwierzyła instynktowi, obdarzając nim zwierzęta, jest ochronienie indywiduum i zachowanie gatunków. Dla osiągnięcia pierwszego z tych zadań, uprzedzając sam instynkt, przyroda przybrała każdą istotę w szatę podobną barwą do miejsc, na których temu stworzeniu żyć przeznaczono. Najbardziej zaś pieczołowitą okazała się względem słabszych dzieci swoich, które jako maluczkie i bezsilne, bardziej opieki macierzyńskiej potrzebujące, w istocie też więcej jej doznały od większych, których już sama siła zabezpieczać może. Wypadki ogólne tego wielkiego miłości prawa dają się obejmować nawet na pierwszy rzut oka. Od biegunów idąc ku równikowi, w geograficznym rozkładzie zwierząt uderza już fakt: że gdzie srogie są klimaty, gdzie natura jednostajniejszą, a roślinność mniej bujna, barwna i rozmaita — tam i szata zwierząt jest bardziej szara, płowa, i często nawet dostrzegać się daje albinizm, to jest zmiana szaty letniej na białą zimową. W naszych strefach, gdzie także ogólne wejrzenie natury roślinnej i gry światła słonecznego nie mają charakteru wyrazistego, ubarwienie zwierząt, choć już piękniejsze, nie uderza jednak jaskrawością barw. Dopiero pod promieniami palącego słońca zwrotnikowego, gdzie barwy minerałów i roślin iskrzą się we wszystkie tęczy kolory i metalów blaski, natura zwierzęca roztoczyła także całe bogactwo swoje. Tamto roje owadów migocą w przelocie, jak rozsypane garście szmaragdów, rubinów, szafirów, dyamentów; tamto pióra ptasie cudnie malowane połyskują we wszystkie metaliczne blaski, z owadami samemi mogąc iść w zawody o strojność i barwność szaty; i aż do samych oceanu głębi prawo to sięgając, i tam niedorównaną świetnością ozdobiło muszel miryady osłaniające miękliwych jej mieszkańców, za którem ścigają równie świetne prawie ryb roje.: Jakie bądź fizyczne prawo zarządza tym widocznym faktem, czy przyczyną tego będzie potęga promieni słońca, tego wielkiego malarza natury, czyli sama istota i barwa pokarmu na zjawiska te oddziaływa, przysposabiając je do nich, nie mniej jednak cudownem i opatrznem będzie to wielkie przyrody prawo. O ile ogólne nawet wejrzenie na rozkład geograficzny zwierząt uderza zjawiskiem ogólnego harmonizowania barw wszystkich trzech królestw przyrody, w strefach danych, o tyle znów trzeba nieco uważniejszego i baczniejszego oka w dostrzeżeniach, by dojrzeć, jak pojedynczo nawet biorąc, każden rodzaj zwierząt żyje na podobnej do niego barwą roślinie, drzewie, gruncie i t. p. których niekiedy nawet przybiera kształty: jak naprzykład liścia, suchej gałęzi, i tak się umie w razie grożącego niebezpieczeństwa wśród nich ukryć, że najwprawniejsze nie raz oko darmo się sili wyśledzić, ptaszynę ukrytą wśród gałęzi drzew, albo grudek ziemi; dostrzedz owad na liściu lub kwiecie, a nadewszystko gąsienicę na suchej drzewa gałązce, z którą ją doskonale jednoczyć się daje i barwa i postawa i całe jej ułożenie, że niepodobna ją od gałęzi samej rozróżnić, bo zdaje się być także jedną z jej narośli. Nasz uczony entomolog, proffesor Waga, wymownie to prawo skreślił w swej pięknej rozprawie w tym przedmiocie.

"Jeżeli postrzegę tę Wstręt obudzającą, brunatnoszarą ropuchę, widzę, że w oczach moich wzgardzona, w oczach natury jest jej dzieckiem równie jak inne miłem; a jej barwa jest barwą tej ziemi nad którą wznieść się nie może. Zkądinąd, słyszę przed sobą zieloną żabkę drzewną, lecz oko moje, napróżno kilkakrotnie ją przechodząc, nie może jej odkryć, bo jej kolor nie jest zielonością, lecz zielonością liścia na którym spoczęła. Któż nie słyszał o zdumiewającej sztuce, którą unikają oka sławne ciepłych krajów liśće (Mantis)? Między rodzajami owadów, nie ma żadnego którego kształt byłby mniej zwierzęcemu podobny. Nie tylko wszystkie członki, ale i całe ciało potrzeba było aż do odrazy wycieńczyć, nadzwyczajnie przedłużyć, najdziwaczniej przybrać. Jakiż cel tego? Zobaczmy liśce w miejscu naturalnego ich pobytu, a przysięgniemy, że to są gałązki tych drzew, wśród których one się utrzymują, jedynie życiem zwierzęcem odróżnione od nich. Dopóki w kolei tych przemian bezskrzydłemi zostają, są to gałązki, które obnażono z liścia; a gdy czas przyda im skrzydła, te skrzydła są istotnemi liściami. I ani oko nieprzyjacielskiego ptaka ujrzeć ich nie zdoła, ani też spodzieje się ich drapieżnej przytomności mucha, za zwykłą zdobycz im przeznaczona. (O tajnych celach, które miała natura, nadając barwę zwierzętom. Biblioteka Warszawska na r. 1842 t. 2.)

Lecz żeby wątły owad, słaba gąsienniczka, bezsilna ptaszyna i w ogóle wszelki płaz,; ptak i zwierzę wszelkie umiało korzystać z tego dobroczynnego natury prawa, i umiało wybrać odpowiednie ustronie dla. uwicia sobie gniazdka wśród gałęzi któreby go nie zdradzały; by dla ochronienia się od napaści, zwierzę umiało szukać przytułku, przypadając to do liścia, to do kwiatu, to do gałęzi lub ziemi, trzeba było wlać w nie jakiś głos wewnętrzny, któryby im w tym względzie sterował. Tym głosem przyrody, tem światłem wewnętrznem, jest instynkt. Idąc za nim, zwierzę niejednokrotnie znajduje swoje ocalenie.

Jednem z głównych znamion, cechujących władzę instynktu w każdej żyjącej istocie, jest używanie swych organów, i właściwe zastosowanie siły ich do odpowiednich potrzeb i celów, bez poprzedniej świadomości właściwych czynności, do których one zostały przeznaczonemi. Dziecię po narodzeniu szuka matczynej piersi, i ssie jej mleko które połyka, choć. mu nikt poprzednio nie ukazał ni źródła pokarmu odpowiedniego mu, ni też czynności ssania i połykania. Widziano jak źrebięta zaledwo narodzone biegały po stajni, nie potykając się nigdzie, jak gdyby dawno były obeznane ze sztuką chodzenia; której mistrzynią był tylko jeden instynkt. Kiedy kaczęta wyległe przez kurę, zbliżą się nad wodę wraz ze współwylęgłemi kurczętami, natychmiast się na nią rzucają, zadość czyniąc wrodzonemu instynktowi, pomimo krzyków kwoczki, która z przestrachem na to patrzy, — i pływają po tej wodzie tak dobrze, jak stare kaczki, równie doskonale wiosłując swemi płetwistemi nogami. Kura nie mogła być ich nauczycielką w tym względzie, sama bowiem pływać nie umie, niczyj przykład ich nic sterował, a wiódł je tylko instynkt wrodzony, który jednocześnie nie dał kurczętom puścić się na wodę. Ile więc razy zdarzy się nam spotkać fakta podobne, miejmy pewność, że tylko nieświadomego siebie instynktu są one sprawą.

Wszystkie sprawy instynktu są spełniane bez świadomości i przewidzenia ich następstw ze strony ich działacza; wówczas gdy przeciwnie, wszelkie sprawy władz intelligencyi są spełniane nie tylko ze świadomością ich następstw, z przewidzeniem skutków, lecz właśnie dla tego, że są skutków tych przyczyną. W spełnianiu czynności instynktowych jest jak gdyby jakiś pozór fatalizmu, że tak rzekę; są one spełniane pod naciskiem jakiejś konieczności, bowiem nie tylko zwierzę zastosowuje swój instynkt w razach potrzeby, lecz i wówczas nawet, gdy jej bynajmniej nie ma, a byle tylko nadarzyła się sposobność i środki do zadośćuczynienia temu wewnętrznemu głosowi. Dla tego czynność, która na pierwszy rzut oka zdawałaby się ' być nacechowaną jakąś przezornością o przyszłość, troskaniem się o jutro, przewidzenia okoliczności zajść mogących, bliżej rozważoną, jest czynnością całkiem siebie nieświadomą, i która żadnym zmianom ulegać nie może, która w niczem się nie doskonali, bowiem już doskonałą jest od pierwszej chwili. Młody ptaszek, który pierwsze gniazdko swe buduje, równie doskonale je robi, jak stary ptak, który nie jednokrotnie już budował je dla swego potomstwa. Pająk, który pierwszą sieć swoją osnuwa, równie doskonale sieć tę utkać umie i rozstawić, jak te które już wielekroć to czyniły. Roboty młodej pszczoły, od komórek które ulepiła stara, nikt nie rozezna, obiedwie są równie doskonałe. Bóbr nie potrzebuje się uczyć, by chatkę swoją budować, stary nie lepiej od niego potrafi. Wszystkie te czynności odbywają się bez poprzedniej nauki, beż doświadczenia. Mistrzynią tych spraw przyroda, działaczem — instynkt zwierzęcy.

O ile zaś doskonałemi są niektóre czynności zwierząt, łatwo przekona dokładne przyjrzenie się ich robotom. Weźmijmy ich gniazda naprzykład. Któż nie zna gniazd ptasich? kto nie podziwiał misternej roboty ich? Jedne na przykład, jak gniazda bocianie, są, z chrustu splecione w kształcie kosza, które ptak uczepia lub na rozszczepach suchych gałęzi, lub na wierzchołkach dachów, lecz zawsze na wyniesieniu, by módz większą przestrzeń okiem obejmować i tem ułatwiać sobie szukanie pożywienia. Inne znów gniazdka uwite są jak najwdzięczniej ze zdziebeł traw, z siana i szerści, miękkim przytem mchem: wysłane, najwygodniej pomieścić mogą kilka jaj. Takiem jest z pomiędzy wielu innych gniazdko szczygła. Ptaszęta potrzebujące miękkiego wysłania swych gniazdek, latają tu i owdzie, szukając to pierza uronionego z skrzydeł innego jakiego ptaka, to trochę wełny zgubionej; są nawet niektóre tak śmiałe, że wyskubują runo z owiec bezbronnych i uszczęśliwione tą zdobyczą swoją pierzchają, by zanieść ją do gniazdka. Niektóre nawet ptaki, troskliwe o potomstwo swoje, wyściełają swoje gniazda najmiększym puchem wyrywanym z własnej piersi. Tak robi naprzykład pewien ptak w strefach północnych mieszkający, którego puch zwany edredonem, tak żądne poszukiwany, kusi nielitościwych ludzi do podbierania mu go. Jaskółka znowu z błota gniazdko swoje lepi, lecz jakże to troskliwej pracy dzieło, jak umiejętnie musi ona glinę tę urobić w dziobku, by jej nadać lepkość i moc właściwą Ufna w opiekę ludzką, która na wstyd człowieka tak często ją zawodzi, tuli się do mieszkania jego, i pod jego dachem, nad jego oknem, upatrzywszy gdzieś stosowne miejsce, któreby nie było bardzo na widoku, muruje głębokie gniazdko swoje, wyściełając je; później szerścią, i mchem. Jest znowu inny ptaszek zwany, krawczykiem (sylvia sutoria); biedactwo to nie ufa swojej sile, bardziej zdaje się chce przytulić do łona matki przyrody, i pod jej skrzydła ochronne się tuląc, ukryć stara się gniazdko swoje, by uniknąć oka nieprzyjaciół, i w tym celu zbiera bawełnę na krzewie bawełnianym, a następnie skręciwszy z niej nić za pomocą dzióbka i łapek, zszywa nią liście otaczające gniazdko jego, i to tak i doskonale, że go za to krawczykiem przezwano. Ile to jednak potrzeba trudu i cierpliwości, by tę nić skręcić, by liście następnie; zbliżyć, dziobkiem brzegi ich przedziurawić, przewlec nitkę przez te dziurki i zszywać je tak dopóty, dopóki doskonale, gniazdka swego nie ukryje. Wszystkie te gniazdka tak misternie i pięknie budowane, muszą jednak ustąpić pierwszeństwa gniazdku pewnej małej indyjskiej ptaszyny, zwanej dzierzgaczem. Ta robi prawdziwe arcydzieło. W obawie, by żaden wąż jadowity nie mógł jej dosięgnąć i dobrać się do jej gniazdka i żeby zabezpieczyć się od innych, równie niebezpiecznych odwiedzin wiewiórki, zawiesza je ona na gibkiej i wiotkiej gałęzi, po której żadne z tych zwierząt, przejść się nie odważy. Gniazdko to ma kształt butelki, wchodzi się do niego z dołu, a raczej nie wchodzi a wlatuje, bo od podejścia w ten sposób jest zabezpieczone. Gniazdko to przedzielone jest zwykle na dwie oddzielnych komórek" w jednej ż nich znosi jaja samica, a w drugiej samiec umila jej utrudzającą pracę wysiadywannia tych jaj i o ile tylko umie, co najpiękniejsze piosnki jej wyśpiewuje. I któżby uwierzył, że tak misterne gniazdko ptaszyna ta uwija tylko ze zdziebeł trawy. Jest także pewien rodzaj dzierzgaczy, zwany republikaninem, który zdaje się, jak gdyby w uczuciu wątłości sił własnych, niedowierzając im, żyje gromadnie, to jest życiem towarzyskiem, i pod jednem dachem wspólnym umieszcza kilkaset gniazd w dwa rzędy urządzonych. Te wszystkie cudowne roboty są jednego tylko instynktu dziełem.

Lecz nie mniemajmy, by jedne tylko ptaki umiały sobie zabezpieczać pomieszkania; przeciwnie, wszystkie prawie, i słabsze, szczególniej tym instynktem są obdarzone; a roboty ich nawet są bardzo wytworne. Przytoczę naprzykład gniazdo pająka ptasznika, który wygrzebuje w glinie dziurę walcowatą na parę przeszło cali głęboką, następnie oblepia jej ściany mieszaniną wapna z piaskiem, i wyściełając je miękką pajęczyną, przymyka szczelnie jej otwór wiekiem. To wieko jest istotnem arcydziełem: zrobione ono jest z szeregu warstw pajęczyny i marglu, a chodzi na zawiaskach utkanych z pajęczyny. Dla lepszego ukryjcia swego gniazda, pająk ten, nadaje powierzchnię temu wieku chropawą, niczem się prawie nie odróżniającą od o taczającej ją ziemi, a dla obrony własnej, na czas napaści jakiego silniejszego nieprzyjaciela, pająk ten dziurkuje wewnętrzną stronę wieka i przytrzymuje je z wewnątrz haczykowatemi żuwaczkami swemi. Jeżeli nie wszystkie stworzenia są tak biegłemi architektami, to każde niechybnie zaradzić sobie umie: choć listek ześlini i zwinie, jak niektóre gąsiennice (liściowije); a jeśli i tego nie potrafi, i na to znajdzie radę, bo ukradnie sobie domek, lecz także byt swój zabezpieczy. Tak robi naprzykład pewien raczek zwany zakonnikiem (pagurus). Będąc zbyt wątłej budowy, by módz bezpiecznie żyć wśród nieprzyjaciół tylu, wykrada sobie muszlę u miączaka, włazi w nią i tam już żyje stale, całem ciałem swojem stosując się do jego kształtów.

Wiele bardzo zwierząt ssących, a szczególniej z rzędu szczurowatych, umieją sobie doskonale przekopywać nory i urządzać je niezmiernie umiejętnie z wielką także sztuką. Skrzeczek naprzykład, prawie podobny całkiem do szczura, umie doskonale wykopać sobie norę, w której robi rodzaj izb; w jednej z takich komór mieszka sam, w drugiej jego samica, a inne są urządzone na składy zapasowe siana i innej żywności, które mu mają wystarczyć na zimę. Jednak" jak gdyby przewidując mogącą nastąpić napaść innych zwierząt, samica zwykłe robili kilka wyjść ukrytych by w razie grożącego niebezpiezęństwa mogła dzieci swoje uratować.

Szczekuszka nie wielkie zwierzątko z rzędu szczurowatych, niezmiernie zadziwiającą uderza zmyślnością, a mianowicie robienia sobie zapasów zimowych, do których prowadzą zwykle podziemne galerye, wiodące do nich od jego mieszkania. Gdy się jesień zbliża, ścina ona najsoczystsze zioła i trawy, następnie suszy je, gromadzi je potem na stogi, które umieszcza gdzieś tak, by je jak najlepiej zabezpieczyć od deszczu, a nakoniec robi ukryte podziemne przejścia, któremi w ciągu zimy do nich się dostaje, wybierając je zawsze od dołu i ze środka.

Jeżeli praca szczekuszki tak bardzo przypomina pracę ludzką podobnego rodzaju, to jeszcze bardziej uderza jej podobieństwem towarzyska praca Swiszczów Alpejskich. Zwierzątka te znane są dość powszechnie. Nory swoje budują one na urwistych stokach gór i nora ta ma kształt wywróconej na bok litery Y, to jest, że ma dwa wyjścia, jedno górne, służące za główne wyjście, drugie dolne, którem wyrzuca wszystkie nieczystości z nory, starając się utrzymać je o ile można ochędożnie. Zwykle wychodzą one w nocy na , robotę, rozstawiając w pewnej odległości straże, by nie dać się zejść niespodzianie. Wówczas odbywa się wielka: kosowica; zwierzątka te tną zioła i trawki, gromadzą je, a następnie, według świadectwa Buffona, przewożą je w sposób bardzo szczególny. Jedno z tych zwierzątek przewraca się na wznak, i w takiem położeniu inne obładowują go sianem skoszonem, a potem ciągną cały ten stóg, wlokąc za łapki obładowanego świszczą, aż do samego otworu, nory zkąd już następnie siano to zostaje przenoszone wewnątrz nor. W razie gdy niebezpieczeństwo jakie zagraża, świszcz na czatach będący, wydaje rodzaj przeciągłego świstu; na ten znak wszystkie roboty zostają zaniechane i zwierzątka kryją się w nory. Zwracam uwagę na fakt powyższy, że jeżeli wykopanie nory i gromadzenie sobie w niej zbiorów siana, są sprawami wyłącznie tylko jednego instynktu, tak znowu sposób, w jaki one te sianokosy odbywają, ma charakter jakiegoś kombinowania idei, choć w stopniu jeszcze bardzo słabym i to ułatwienie sobie pracy przenoszenia siana zawsze jednak zastanowienia jest godnem.

W ogóle, zwierzęta szczurowate widocznie, że nie umieją zastosowywać wielkości pracy swojej do osobistej potrzeby — pracują i gromadzą póki tylko czas sprzyja, i nieraz nadmierne robią zapasy, z których często i ludzie sami korzystają, jak to nieraz miewa miejsce w północnych strefach, gdzie ludzie podbierają ich zbiory, i przeto zwierzątka te są w wielkiem u nich poszanowaniu. Lecz fakt ten znamionuje, że sprawy te są całkiem instynktowe, bowiem inaczej w pracach swoich umiałyby się ograniczać. Nawet nie są one w stanie rozeznać warunków potrzeby tego gromadzenia. Weźmy za przykład naszą wiewiórkę, która zwykle robi sobie w lecie kilka rozmaitych zapasów żywności, gromadząc owoce, orzechy, żołędzie i t. p. i składając je to w dziuplach drzew, to gdzieś po rozmaitych szczelinach, do których nieomylnie trafi zawsze w zimie, chociaż zdaje się i śnieg je przykrył i tak się zmienia cała postać krajobrazu. Snadnoby to można nazwać przezornością zwierzątka, które, bojąc się, by mu od razu zapasów jego nie wydarto po ich odkryciu, w rozmaitych je mieści skrytkach — lecz złudzenie to ustępuje baczniejszemu spostrzeżeniu. Taż sama wiewiórka, wychowywana w domu, karmiona codziennie, więc pewna swego pożywienia, robi sobie rozmaite składy z żywności zaoszczędzonej, chowając ją po różnych domu zakątkach, do których nigdy nie ma potrzeby uciekać się. Widoczna więc, że fakt ten jest najzupełniej instynktowym.

Zadziwiającem jest, że wszystkie zwierzęta, które wpadają, w stan letargiczny na zimę., gdy się zbliża ta pora, wchodzą w swoje nory, wyściełają sobie miękkie łoża, a w końcu najtroskliwiej wszystkie wejścia do nory zatykają jakby w przewidzeniu,; by się nie wkradło do niej inne jakie zwierzę, podczas jego snu długiego.

Ze wszystkich zwierząt szczurowatych, które urządzają sobie mieszkania, żadne nie przedstawia zjawiska tak zadziwiającego , żadne doskonalszej nie wznosi budowy, jak Bóbr Kanadyjski. Bobry żyją stadami, pracują zaś gromadnie, ale to tylko, przy; nadchodzącej porze zimowej — inaczej bowiem, to jest przez cały ciąg lata, żyją odosobnione nad brzegiem rzeki i jezior, zakopane w swych norach. Kiedy nastaje zima, bobry gromadzą się by wystawić sobie wspólne mieszkanie. Na mieszkanie to obieraią sobie głęboką wodę, przenosząc nad inne bieżącą. Najprzód udają się do lasu, i tam naciąwszy rozmaitego chrustu i gałęzi, wielkości i grubości odpowiedniej potrzebom, sztuka po sztuce, biorąc je w pyszczek, płyną z niemi; tak nagromadzają je na brzeg, pad którym mają wznieść swoje budynki. Jeżeli żywa woda płynie, wówczas przewóz materyału budowlanego znacznie jest ułatwiony, idą bowiem w górę wody i nadawszy gałęzi, spławiają je potem na wodzie jak tratwy, kierując tylko pyszczkiem i ogonem. Kiedy już wszystek materyał przygotowany, zaczynają, wówczas roboty. Najprzód, dla zabezpieczenia domków swoich i utrzymania wody w jednakiej o ile można wysokości, usypują one sobie groblę półkulistą, obróconą wypukłością przeciw strumieniowi. Groble te robią one z gałęzi, które splatają usypują gruzem oblepiają gliną i mułem, aż na zewnątrz utworzy się gruba i gęsta powłoka. Grobla ta, szeroka na stóp 12, rok rocznie poprawiana i powiększana, przetwarza się w końcu w rodzaj samorodnego płotu; ponieważ cały pokrywa się on roślinnością. Po dokonaniu najważniejszej tej roboty, całe to stado, złożone niekiedy z 200 do 300 bobrów, rozdziela się na gromady, które dopiero zaczynają wznosić sobie każda oddzielne domki. Budynki te zwykle stoją na brzegu, opierając się o groblę i mają kształt podłużno-kulisty. Ściany ich wzniesione są z gałęzi i oblepione mułem z zewnątrz. Domki te szerokości stóp 6 do 7, są zwykle dwupiętrowe: górne piętro służy za mieszkanie dla bobra, dolne zaś za skład żywności; jak np. kory. Jedno tylko bywa wejście do domku i to pod wodą ukryte. Całego tedy tego tak umiejętnego dzieła, dokonywają tylko łapkami i pyszczkiem, a jak niektórzy także mniemają i ogonem, który mają spłaszczony i pokryty łuskami. Na lato się znowu całe stado rozpraszał schodzi dopiero na następną zimę, i jeżeli znajdzie; domki swoje nie zniszczone, to je tylko poprawia wedle potrzeby, nieco umocni i nadal zajmuje; jeżeli zaś bobry znajdą roboty swoje zniszczonemi, wówczas przedsiębiorą nowe, które równie dobrze jak i pierwsze zbudowują.

Patrząc na tak cudowny przemysł tego zwierzątka, trudno oprzeć się pokusie, by nie widzieć wtem pewnych czynności intelligencyjnych. Buffon nawet zawahał się zawyrokować, sądząc o ich towarzyskich pracach, czy te zwierzątka są tylko machinkami jak chciał jego systemat. Lecz Fryderyk Cuvier udowodnił, że w czynnościach tych zwierząt nie przyjmuje udziału intelligencya, że są najczęściej instynktowemi. Najprzód sam fakt, że zwierzę zawsze jednakowo buduje i buduje przytem bez żadnego doświadczenia i nauki, równie doskonale jak i inne, które już prace te dokonywały, mógł przekonać, że są to czynności instynktowe; lecz jeszcze bardziej zostało to udowodnionem, gdy się przekonano, że budują one całkiem bez potrzeby, byle im tylko dostarczono potrzebnego materyału. Cuvier znalazłszy bobra, urodzonego już w klatce, który więc nigdy robót rodziców swych nie widział, zauważał, że to zwierzątko niezmiernie skwapliwie gromadziło patyki, które mu podawano i składało je na stos, wpadł więc na myśl dostarczenia mu innych materyałów budowlanych, to jest ziemię i glinę, i bóbr natychmiast wziął się do roboty i ubił ogonem ziemię, powtykał w nią patyki, zaczął je oplatać gałęziami, jednem słowem, zaczął domek wznosić. A jednak cóż go do tej pracy, bodło ? wszakże nie istotna potrzeba, bo będąc w klatce, nie miał powodu lękania się nadchodzącej zimy: praca, więc podjętą była całkiem, tylko instynktową, skoniecznioną organizmem zwierzęcia. Budować musiał dla tego mianowicie, że był bobrem.

Możnaby myśleć, że jedne, tylko zwierzęta wyższego rzędu umieją sobie urządzać pomieszkanie stosowne: przeciwnie, zadziwiający ten przemysł szczególniej uderza u owadów. Będąc jaszcze w stanie gąsienicy, gdy się zamieniają w poczwarki, najtroskliwiej starają się natenczas odosobnić i niektóre umieją oprząść się w tkankę jedwabną, z której po odbyciu całkowitej przemiany, wylatują o cudnych barwach motylem. Gdy przyjdziem z kolei do życia towarzyskiego niektórych zwierząt, będziemy módz podziwiać ten ich przemysł cudowny, z jakim mrówki, osy i pszczoły umieją sobie urządzać wspólne mieszkania.

Przejdźmy teraz do innego objawu instynktu zwierzęcego, a mianowicie do ich wędrówek, które najczęściej skłaniają je natenczas do chwilowego stowarzyszania się na czas podróży, a po dokonaniu której znowu się rozpraszają. Różne powody, zdawałoby się, skłaniają je do tego, rodzaj przewidywania przyszłości, czy to zbyt srogiej zimy, czy znów zbyt wielkich skwarów, czy nakoniec braku żywności. Lecz przekonamy się, że nie ma w tern żadnego rozumowania, jest tylko najzupełniejsze posłuszeństwo głosowi instynktu, które pomiędzy wielą innemi celami w tym względzie, dąży do przechowania gatunku kosztem poświęcenia indywiduów. Ptaszek w klatce trzymany, gdy nadchodzi chwila odlotów, okazuje wielką niespokojność, widocznie że nie z potrzeby, lecz tylko z instynktu.

Skoro tylko nadchodzi chwila wędrówek, czy odlotów ptasich, zbierają się one wówczas gromadnie, zdają się jak gdyby naradzać z sobą, i jak to się często zdarza, iż nawet widywano, że ptaki odkładały czas odlotu na dni kilka, przeczuwając jakąś niekorzystną zmianę atmosferyczną.

Najczęściej wybierają one jakiegoś przewodnika, którym zwykle bywa najsilniejszy z nich, i uszykowawszy się, puszczają w drogę. Stada te lecą niekiedy tylko gromadnie, lecz w niektórych gatunkach zachowują tak umiejętny szyk w tym pochodzie, że w zdumienie wprawia. Czasem bojowy szyk ściśle u nich zda się być utrzymywany: lecą najprzód wysłane wedety, za niemi idzie awangarda, potem główny korpus, a następnie aryergarda. Niekiedy znowu inny zachowany szyk: przodem leci widać wódz naczelny, za nim postępują trzy ptaki w drugim szeregu; w trzecim jest ich pięć; następnie siedm i t. d.; i nigdy tego szyku nie złamią, a choć je czasem fala silniejszego podmuchu wiatru splącze, wnet się po chwili uszeregują. Któż nie podziwiał kluczy naszych bocianów i żórawi? Te ptasie przeloty trwają niekiedy niezmiernie długo, nieraz i morza przekraczać trzeba, i boje staczać z silniejszemi od siebie drapieżnemi ptakami: wszystko to przebyć potrzeba wytrwale, zanim znużone, bezsilne już prawie, upadną na wybrzeża tej obiecanej ziemi, do której tak żądnie dążyły, i gdzie je prawie na wstępie nielitościwa ręka myśliwca wytępia. Że zwierze korzysta z bezmocy mniej silnej, od siebie istoty, pojmuję — ale człowiek? W wędrówkach tych niezmierna ich ilość ginie, wszystkie słabsze padają ofiarą trudów, lub stają się pastwą jakich powietrznych rozbójników, w których się szpony dostają. Gdy minie pora, przed której srogością szukały w odlocie ucieczki, znów się gromadzą, by powrócić w strony zkąd przyleciały. W tym samym co i dawniej szyku podróż te odbywają, i nie tylko że powracają w okolice też same, lecz nawet, niektóre gatunki, jak jaskółki i bociany, też same, gniazda swoje odszukują, i zawsze znajdą, i nigdy się nie pomylą. Upragniona to wielce chwila dla człowieka, bo mu ten pierwszy klekot bociani i lot jaskółki, i piosnka skowronka, zwiastunem są zbliżających się dni wiosennych.

Lecz o ile te wędrówki ptasie, tęsknotą po odlocie a radością po powrocie serce człowieka napełniają, są znowu inne, które go przestrachem zdejmują, bo tak są gromadne, tak nieskończenie liczne, że spustoszenia które zrządzają w dobytkach leśnych, polnych i rolnych, zaledwo w lat kilka ślad swój zacierają. Na szczęście, że takie wędrówki nie są stateczne i nie zawsze się w jednę odbywają stronę.

Jeden ze znakomitszych przykładów tego rodzaju wędrówek, przedstawiają Lemingi, które mieszkają głównie w Skandynawii, żywią się w ciągu lata ziołami, a zimową porą mchem. Nie gromadzą one zapasów, lecz żywią się z dnia na dzień. Mają one szczególne przeczucie srogiej zimy, od której się chronią, i dostrzeżono, że instynkt ich daje tu dowody dziwnej nieomylności. Naprzykład w roku 1742; zima była bardzo srogą w okolicy Umea, a w okolicy Lula, choć bardziej na północ położonej, była łagodniejszą; otóż lemingi tylko z pierwszej okolicy wywędrowały, w drugiej zaś pozostały, przeczuwając, że nie mają się czego od zimy obawiać. Kiedy się one przenoszą w inną okolicę, .gromadzą się ich niezmiernie liczne stada, i postępują ścieśnionym szeregiem w kierunku stałym, idąc wprost przed siebie; nic ich nie odwróci od kierunku tego, ani góry, ani miasta, ani woda; czego przekroczyć nie zdołają, to obejdą, a kierunku nie zmylą, wodę wpław przebędą. Ginie ich w tych wędrówkach ilość niezmierna, lecz pomimo to, niezmierna, ich ilość zawsze pozostaje. Niszczą co tylko napotkają, wstępują nawet do domów i wszystkie zjadają zapasy; nie przepuszczą nawet ziarnu w ziemi, tak, że biedny rolnik głodem zostaje zagrożony. Szczęściem, że zaledwo raz w lat dziesięć klęską tą mieszkańcy bywają nawiedzeni.

Są też także szczury, zwane gospodarnemi, mieszkające w Kamczatce. Gdy nadchodzi pora ich wędrówek, udają się zawsze stale na wiosnę o jednej porze, ciągnąc ku zachodowi. Narażone na tysiące niebezpieczeństw, pożerane przez drapieżne zwierzęta, giną tysiącami, a pomimo to jednak, po przebyciu kilkuset milowej przestrzeni, są jeszcze tak liczne, że jedna ich kolumna potrzebuje najmniej dwóch godzin, by przejść przez jakie miejsce, trzymające się jak lemingi zawsze prostego kierunku. — Do rzędu także bardzo szkodliwych wędrówek, należy zaliczyć wędrówki pewnego kraba lądowego, zwanego pątnikiem (gecarinus), który żyje w rozmaitych krainach okręgu ziemskiego, lecz najpospolitszym jest na wyspach Antylskich, gdzie go zwą turluru. Będąc roślino-żernemi, niezmierne szkody w wędrówkach swych zrządzają, wygryzają bowiem nawet korzenie roślin, i dla tego są tak srogą dla mieszkańców plagą.

Pomiędzy ptakami bywają także takie, których przeloty straszliwe sprawują, zniszczenie. Któżby się spodziewał, że tym ptakiem jest gołąb którego pokrewne gatunki są pieszczotą naszą, z pomiędzy ptastwa domowego, tak troskliwie pielęgnowane pod strzechami naszemii. Gołąb wędrowny o którym mówimy, zamieszkuje Amerykę Północną. Ptaki te od czasu do czasu, przelatują stadami rozmaitej wielkości z jednych miejsc na drugie, lecz stada te wzmagają się do wielkości takiej, że przechodzą wszelkie wyobrażenie. Milne-Edwards powiada, że kolumny ich bywają na wiorstę szerokie, a na dwanaście wiorst długie. Pewien naturalista Stanów-Zjednoczonych, Wilson, obrachował na dwa milijardy liczbę indywiduów w jednej kolumnie, która w pobliżu Indyjany przelatywała. Inny naturalista, Audubon, powiada, że gdy pewnego dnia w jesieni, opuściwszy dom swój w Hendersonie, na brzegach Ohio, przez nieuprawne pola w Hardensburgu przechodził, gołębie te w kierunku od strony północno-wschodniej ku południowo-zachodniej pokazały się w większej niźli zazwyczaj, ilości; że w dalszej drodze ku Louisville ilość ich jeszcze bardziej się powiększała, aż nareszcie do takiej massy urosła, iż słońce południowe zupełnie zaćmionem zostało, a kał przelatujących ptaków, jak gęstego śniegu płaty spadał na ziemię. Gdy o zajściu słońca przybył do Louisville, odległego o mil 55, gołębie jeszcze w tak samo skupionych kolumnach leciały, i to nieprzerwanie trwało przez trzy dni następne, przez które wszystka ludność krajowa uzbrojona była strzelbami do polowania na te ptaki. Zwykle spuszczają się one na bory, i wtedy stado jedne cały bór zająć jest zdolne; a jeśli w nim niejaki czas zabawi, gnój ich na całej przestrzeni tworzy kilko-calową warstwę. W rozległości kilku tysięcy hektarów, widać ogołocone nawet całkiem poniszczone drzewa, a do zatarcia śladu ich pobytu trzeba niekiedy lat kilku. Takie to są wiarogodne świadectwa klęsk sprawianych przez gołębie, które choć tern się przynajmniej przysługują, że gnój ich użyźnia ziemię, na którą spada.

Lecz wszystkie te powyżej przytoczone przykłady klęsk, zrządzanych przez wędrówkę zwierząt, niczem są w porównaniu tej, do której przychodzimy. Na wieść o niej, nie jedna już twarz ludzka bladła, a lud ją przezwał groźbą Bożą, i słowa tej klątwy na skrzydłach jej wyczytuje. Chcę mówić o szarańczy. Niejednokrotnie ona ziemię naszą nawiedzała, i żyzną ziemię Rusi pustoszyła. Krwawemi też wspomnieniami wyryła się w pamięci naszego ludu. Na Wschodzie znacznie częściej klęska ta straszliwa się wydarza. Jeżeli tylko uda się pewnej ilości szarańczy znieść jaja na zimę, a mrozy jej nie wytępią, ani ludzka ręka nie wyniszczy, wówczas na wiosnę, wykluwa się nie rój, lecz rojów mjlijony; a te złożone, nie z milijonów lecz z miryad indywiduów, które nie odbywszy jeszcze całkowitej przemiany, nie uskrzydlone, pieszo odbywają pierwsze swe najazdy, i wówczas są najstraszniejsze. Postępuje ona zwykle w jednym stałym kierunku, tocząc się raczej jak wał kilko lub kilkonasto-milowej długości. Biada ziemi, przez którą ona przejdzie! Niczemu nie przepuści! Co tylko kwitnie, rośnie, zielenieje, do korzenia zjedzone; łąki, trawy, łany zbóż, liście i owoce drzew, ogrodowiny, wszystko w jednej chwili pożarte, zniszczone, zczerniałe, w zgniliznę zmienione. Sterty siana, stogi zboża, zapasy ziarna, nawet słoma dachów, wszystko, to w godzin kilka pożarte bez śladu, jak gdyby: zwiane śmierci tchnieniem. Cóż znaczy zabijać milijony, gdy je miryady innych natomiast zastąpią, prawie niepodobna z niemi dla człowieka walka. I jak gdyby nie dosyć było, że za sobą zostawiają straszne męki głodu, lecz wloką one jeszcze zarody morowej zarazy, która w ślad za niemi postępuje, powstała z zatrucia Bożego powietrza przez ich obmierzłe zgliszcza zaraźliwe Niby jakowaś ulga dla ludności gdy skrzydeł szarańcza dostanie. Natenczas chmury jej podnoszą się z ziemi i w swym przelocie słońce zaćmiewają. Mniej już jeść potrzebując, gdzie niegdzie już tylko przynosi zniszczenie, to jest w miejscach, na których spocząć i żywić się udaje; — klęska mniej już wówczas powszechną ; choć część okolicy przynajmniej ocaleć jest w stanie. Mieszkańcy starają się ją odganiać biciem w dzwony i wszelkim brzękiem metalicznym, lecz mijając jedne, pustoszą za to inne sąsiednie pola. Z wszystkich klęsk zrządzanych przez zwierzęta, ta najstraszniejsza.

Lecz przyroda wszystko umie równoważyć w tym wielkim organizmie życia ziemskiego. Gdy jedne wędrówki są tak zgubnemi dla człowieka, inne, innych zwierząt, bywają dla niego skarbem niewyczerpanym. Dość wspomnieć tylko na wędrówki ryb, z których rybacy korzystać umieją, a które niekiedy są tak liczne, jak naprzykład przypływające ławy śledzi, że może są liczniejsze nawet od wszystkich powyżej przywiedzionych zwierzęcych wędrówek.

Przychodzi nam teraz mówić z kolei o tym najcudowniejszym z instynktów, którym przyroda istoty wszystkie obdarzyła z taką szczodrością, że w zachwycenie wprawia. Mówię o instynkcie macierzyństwa. Musiała tu istotnie wysilić się przyroda, bo szło jej o zabezpieczenie najwyższego prawa życia, prawa zachowania gatunków. To też najcudowniejszemi są jej w tym względzie objawy; wszystko tu oparte na wyrzeczeniu się siebie i ofierze, które prawie naturę zwierzęcia zmieniają. Ta bezsilna, lękliwa przed chwilą istota, zostawszy matką, rzuca się wściekle w obronie potomstwa swego, byle je tylko módz ocalić Ta ptaszyna, która jeszcze niedawno bujała na swobodzie i tak swobodą swoją lubowała się, tak w niej żyła cała, przelatując z gałązki na gałęź, przeszybowując powietrzne przestwory, że nawet w ludzkiej mowie poszła w przyrównanie (jako ptak swobodny), ta istota najruchliwsza zda się z wszystkich jakie są na ziemi, gdy nadejdzie chwila macierzyństwa, z gniazdka się swego nie ruszy i tygodnie nie raz całe siedzi nieruchoma na jajach, które wylęga. Zdechłaby może z głodu w tej pracy, lecz troskliwość małżonka ją żywi, a piosnka jego jedyną jej wówczas życia rozkoszą. Niewątpliwie iż całe życie zwierzęcia ściąga się tylko do jednego celu, a tym celem — danie życia.

W tych sprawach instynktu zwierzęcego jest dziwna opatrzność, najlichszy, najdrobniejszy owadek, okazuje nieraz tyle pieczołowitości, tyle troskliwości o potomstwo swoje, że mógłby nieraz zawstydzić człowieka, jeśliby ten nie czuł w sobie wyższej siły ducha, która potężniejszą jest od wszelkiego instynktu, bowiem nawet sam ten instynkt może ponieść w ofierze, ofiarując dziecię własne dla wyższego celu. Jeżeli w maluczkim owadku miłości macierzyńskiej Bóg umieścił tyle, to cóż dopiero w ptaszynie, w czworonogu? Jaka to wielka dla nich sprawa, jaka wielka radość, wysiedzenie jaj, zlężenie i wychowanie potomstwa. Jak im mocno serce bije z niepokoju gdy ręka ludzka sięgnie po jego ptasze, lub weźmie szczenie zwierzęcia — doprawdy całkiem tak jak u człowieka! choć Descartes i Buffon wierzyć nam każą, że to są tylko machinki. I słabe silnem się staje; łagodne srożeje, skoro tylko dziecię w niebezpieczeństwie; nie rozmierzy wówczas nierówności sił idąc do walki, bo nad wszelki instynkt zachowawczy, silniejszy Bóg wlał w zwierzę instynkt miłości rodzicielskiej.Żeby nie głos tego instynktu, toby owad nie wiedział gdzie ma znieść swoje jaja. Nieraz bowiem sierota na świat przychodzi, rodziców nie zna, nie ma się koniu troskać o niego, a potrzeby jego życia są całkiem odmienne od tych, które matce i ojcu jego wystarczały. One jako zupełnie ukształcone owady, mogły tylko wysysać nektary z kwiatów kielicha, a on w stanie liszki będąc, mięsnego potrzebuje pożywienia, lub odwrotnie. Opatrzność wszystko przewidziała i zaradziła wszystkiemu. Owady których liszki, to jest które znajdując się w stanie gąsienicy, potrzebują tuczyć się mięsem, zlęgają jaja swoje w zwierzęcą jaką istotę, choć same jej nie dotkną; jako przeciwnej już ich naturze. Te znów które roślinnej karmi wymagają, znajdują już ją dla siebie przygotowaną zaraz po wyleżeniu z jaja. Jakich bowiem warunków życia potrzebują" takie im zapewni instynkt matki przy znoszeniu jaj, które zwykle w stosownych i odpowiednich potrzebie miejscach i ciałach składa. Przytoczymy tu parę wydatniejszych przykładów.

Jeden ze pszczołowatych owadów, nastecznikiem zwany, żyje miodami kwiatów będąc w stanie dojrzałym, lecz w stanie gąsienicy mięsnego potrzebuje pokarmu. Gdy przychodzi chwila zniesienia jaj, owad ten, urządziwszy w drzewie stosowne cele dla każdej przyszłej gąsienicy swojej, na którą jaja kolejno znosi, leci na łowy by zapewnić na przyszłość pokarm dla potomstwa swego. Napada on najczęściej na pająki, czychające po zbójecku w zasadzkach sieci swoich na mniej silną zdobycz, którą w powrozy swoje uwikławszy przebijają i krew jej wysysają. Nastecznik, jak gdyby mściciel ofiar pokrzywdzonych, napada odważnie na pająka: darmo ten ostatni używa wszystkich sił swoich by go oplątać, lub ranić; nastecznik rozrywa te pajęcze powrozy, i pająk w nierównej walce ginie przebity. Obciąwszy mu nogi, zwycięzca zabiera zdobycz swoją i zanosi na przyszły żer dla gąsienicy, która się z jego jaja wylęgnie i zamurowuje ją w celi.

Toż samo także czynią nęki, jeszcze straszliwsze nieprzyjacioły pająków, które także w ciała ich jaja swoje znoszą i zamurowują je w przygotowanej już zawczasu na ten cel pustej dziurze muru, gliną pożutą i rozmiesioną, zostawując tylko niewielki otwór, dla wyjścia mającej kiedyś wykluć się gąsienicy.

Są pewne samotne pszczoły, zwane zadrzechniami, które, dla zabezpieczenia kolebek potomstwu swojemu, wydłubują szczękami w gałęzi suchego drzewa dziurę, częstokroć długą na stopę; znosi ona na samem dnie jedno jajo, kładzie przy niem dostatek pożywienia dla mającej się wylądz gąsienicy, a potem z trocin drzewnych robi przegrodę, czyli małą izdebkę oddziela. Następnie znosi drugie jaje, także przy niem kładzie pokarm i drugie robi przepierzenie; i tak następnie aż do ujścia dziury, co zaledwie w parę miesięcy czasu dokonać jest w stanie. Przez cudowną ostrożność przyrodzenia, gąsienice te, przemieniwszy się w owad dojrzały, przymuszone będą zaraz uczyć się wydrążać drzewo, aby z niego wyjść mogły.

Pewne owady, zwane gąsieniczkami, składają jaja swoje w żywą gąsienicę innego jakiego owadu które się w ciele jej wylęgają i żyją jej kosztem wyżerając Wszystkie tłuszczowe jej części, a nigdy niedotykają żadnego z żywotnych jej organów i naczyń, jak gdyby wiedziały, że od ich całości zależnem jest życie gąsienicy, w łonie której żyją i która dopiero ginie gdy gąsienica gąsiecznika odbędzie swą przemianę. Darmo biedna liszka wije się i zżyma, kiedy usłyszy nad sobą brzęk latającego gąsienicznika, wie bowiem instynktem co ją czeka. Gąsienicznik ofiary swej nigdy nie chybi i złoży jajo w ciele. Lecz zdarza się wówczas, że przylatuje inny rodzaj gąsienicznika, który czycha właśnie na gąsienicę pierwszego i w zaledwie wylęgłym robaku składa znowu swoje jajo na swoje potomstwo, które po wykluciu się tak się będzie zachowywać w ciele liszki gąsienicznika, jak ta w ciele gąsienicy zwyczajnej, to jest będzie żyć jej kosztem i także nie nadwerężając żadnego żywotnego jej organu. I zdarza się nieraz spotykać kilka gąsienic żyjących jedna w drugiej i szanujących przytem życie tej, w której ciele i której ciałem się żywią. Co za dziwna instynktu przezorność!

Inny znowu rodzaj gąsienicznika, zrobiwszy gniazdo, przynosi do niego liszkę, w którą jaja składa, ale ponieważ ta nie będzie mogła wykarmić wszystkich gąsienic, które się z tych jaj wylęgną, więc przynosi on aż do dziesięciu lub dwunastu liszek podobnych, które mają służyć za pokarm dla jego dzieci. Lecz ponieważ to potomstwo potrzebuje koniecznie karmić się mięsem świeżem, więc gąsienicznik nie zabija od razu tych liszek, lecz po kolei kaleczy je, tak, aby mogły żyć tylko do czasu nastąpić mającego kolejnego, pożarcia, i aby tym sposobem dzieci jego miały zawsze świeże mięso. Człowiek z całym rozumem i nauką nie potrafiłby nigdy dokazać tego, co czyni ten owad, idący tylko za głosem ślepego instynktu.

Owady w ogóle są wielkiemi robotnikami natury; choć tak drobne, mnogością swoją wielkość zastępują; im to zostało powierzone oczyszczać ziemię z padłych ciał, któreby mogły zatruć życie, wyziewając zarazy. Dokonywają one tego tak troskliwie, tak umiejętnie trupa rozbiorą, jak żaden prosektor anatomii nie potrafi. Są one także wielkiemi grabarzami przyrody, a wiedzie je do tego jedynie instynkt. Szczególniejszy tego przykład przedstawia pewien chrząszczykowaty owadek, zwany grabarzem, z tego powodu, że składa swe jaja w zwłokach małego jakiego zwierzęcia, jak. myszy, szczura, żaby i t. p. a następnie zakopuje te zwłoki w dole wykopanym, zasypuje je ziemią i w ten sposób zabezpiecza przyszłą żywność swych dzieci, które się w tym trupie wylądz mają. Owady te w podejmowaniu tych prac udowadniają nietylko wysoce rozwinięty instynkt, lecz dają pewne dowody dziwnej pojętności. Przytoczę parę wypadków, opowiedzianych przez wiarogodnych ludzi.

"Wszedłem raz mówi p. Clairville, autor entomologii Szwajcarskiej, w pięknym dniu majowym do ogrodu i spostrzegłem na jednej z ulic mysz rozciągniętą, która się jeszcze chwilami poruszała. Przewróciwszy ją laską, ujrzałem tak zwanego grbarza, który zapewne chcąc mysz tę pogrzebać, ciało jej poruszał. Mimo przeszkodzenia mego, nie dał się odwieść od wypełniania obowiązku swego, chociaż ziemia była bardzo zbita i grubym wysypana piaskiem. Po niejakiej jednak chwili odstąpił od myszy i pobiegł na zagon, gdzie napotkawszy grunt mniej ścisły zaczął znowu dół kopać: a że mu się ta praca deleko lepiej w tem miejscu udawała, wrócił więc natychmiast do myszy i różnemi sposobami usiłował ja przenieść na nowy cmentarz. Ale gdy usiłowania jego były nadaremne odstąpił, jak mi się zdawało, od przedsięwzięcia swojego. Jak wielkie przecież moje podziwienie było, kiedym go ujrzał po kilku minutach powracającego z trzema czy czterema towarzyszami, którzy jakoby umówieni, wsunęli się pod mysz, w tej samej chwili poruszyli się z miejsca i wprost do zagona, na którym już przedtem kopanie było rozpoczęte, zanieśli. Tam dopiero nastąpił pogrzeb zupełny. Coraz głębiej mysz się spuszczała, aż nareszcie wszyscy grobarze stanęli na wierzchu zagonu i z nadzwyczajnym pośpiechem zasypali grób ziemią. Poczem kilka z nich odleciało, a reszta zakopała się w ziemię."

Naturalista Gleditsch opowiada fakt jeszcze ciekawszy

Jeden z przyjaciół jego, chcąc zasuszyć ciało ropuchy, zawiesił ją. na końcu kija, który wetknął w ziemię, żeby w ten sposób zabezpieczyć ją od grobarzy, których wielka była mnogość. Lecz przezorność ta okazała się próżną. Grobarze, zebrawszy się w okół kija, długi czas go oglądali, a następnie wzięli się jednocześnie do roboty i zaczęli póty go podkopywać, aż się kij na ziemię zwalił. Wówczas nie tylko zakopali ropuchę, lecz i laskę samą, jak gdyby przewidując, że ona mogła stać się poznaką miejsca, w którem ropuchę zagrzebali.

Obadwa te fakta są istotnie zadziwiające i nie dadzą się objaśnić jedynie instynktem; pewna kombinacya idei była tu nieuchronną. W pierwszym razie naprzykład, to porozumienie się z towarzyszami i wezwanie tylko takiej ich ilości, jaka była niezbędną do wypełnienia pracy; a w drugim razie to pojęcie następstw swych czynności, jak naprzykład, że dostać się mogą do ropuchy, jedynie tylko przez obalenie laski, że podkopanie się pod nią może to sprawić i że laska może je zdradzić; ztąd więc konieczność zakopania jej i wykonanie tego dowodzą istotnie, że owad ten obdarzony jest dość znaczną pojetnością która przewodniczyła powyżej wymienionym czynnościom.

Jest pewna mucha, która będąc w stanie gąsienicy, potrzebuje czas ten przebyć w odchodowej kiszce zwierząt, a najczęściej koni; mucha ta zwie się gzem hemoroidalnym. Żeby więc módz złożyć jaje swoje w to miejsce, siada przy ogonie koniowi i zmusiwszy go do dania mu sposobnej do tego chwili, wpuszcza natychmiast swe jaja w tę kiszkę i odlatuje spokojny, będąc pewny, że jego potomstwo ma zabezpieczony sposób wyklucia się. W istocie, gąsienice z tych jaj wylęgłe wciskają się pomiędzy marszczki kiszek końskich, za pomocą szczecin, któremi są najeżone i wychodzą dopiero w chwili przemiany swojej.

Inny znowu owad, który potrzebuje przebyć swój stan gąsieniczny w żołądku konia, wprowadza tam swoje jaja w niezmiernie dziwny sposób. Latając wciąż w okół konia, składa na jego szerści swoje jaja, lecz składa je tylko na tych mianowicie częściach jego ciała, które koń zwykł oblizywać, a nigdy nie złoży na innych, by płodu nie zmarnować. Jaja te przyczepiają się wówczas do języka końskiego i ten wraz ze śliną i pokarmem przełyka je i wprowadza do żołądka swego. Jakże cudownym jest głos tego instynktu, który umie to wszystko przewidzieć dla zwierzęcia.

Jeszcze fakt jeden przytoczę. Jest pewien owadek, do chrzęszczowatych rzędu należący, zwany pigułecznikiem, który dla tego jest tak nazwany, że lepi tylnemi nogami swojemi małe wydrążone gałeczki z gnoju bydlęcego, w które znosi swoje jaja, a które samiec pod ten czas przytrzymuje, pomagając potem głębiej je wtłaczać i następnie kuleczki te w dziurę jaką zakopują. W ten sposób zabezpieczają żywność swojego potomstwa. Otóż P. Illigier przytacza (w swem Entomological Magazine), że jeden z tych owadków, nie mogąc po wielu daremnych usiłowaniach wtoczyć taką kuleczkę do dołu, poszedł do pobliskiego krzewu, gdzie się znajdowało wiele podobnych mu pigułeczników, lecz wezwał, ich tylko trzech i z niemi razem udawszy się do pozostawionej gałeczki gnoju, podniosły ją i zdołały wnieść do przygotowanego dołka. Dla czego, pytam, pigułecznik wezwał z licznego grona tylko trzy owady, nie zaś mniej ani więcej? to jest dla czego wezwał taką właśnie ilość, jaka potrzebną być się okazała dla przeniesienia gałki gnoju? czy z usiłowań swych udaremnionych mógł wnieść, że ten ciężar będzie, mógł być udźwigniony przy pomocy trzech tylko indywiduów? Są to rzeczy, które samym instynktem objaśnić się całkiem, nie dadzą, są to już fakta intelligencyi zwierząt.

Nieskończyłbym nigdy, jeślibym chciał zliczać wszystkie sposoby, jakiemi cudowna Opatrzność umie zachowywać dzieło swoje, wlewając w najdrobniejsze nawet istoty instynkt miłości macierzyńskiej. Każdy najmniejszy nawet owadek, umie urządzić tę kołyskę dla swojej dzieciny, którą wśród drzew zawiesi, tamten łódkę, którą, puszcza na wodę, złożywszy w nią, jaja swoje, inny znów zwinie listek dla nich i najstaranniej jaja swe osłania, a nawet jakby w obawie, by zimna nie doznały, to biedactwo łapkami wyrywa sobie grubą pilść twardych własnego ciała włosków i niemi jaja swe otula. Jednem słowem, całe państwo zwierzęce świadectwo daje wielkiemu prawu świata — prawu miłości.

Jeżeli w czynnościach zmierzających ku zachowaniu gatunków, głos samego instynktu wiódł zwierzęta, to w zabezpieczeniu własnego bytu, to jest w karmieniu, oprócz instynktu, zwierzęta niekiedy okazują ślady mniej lub więcej rozwiniętej pojętności. Wybór właściwego sobie pokarmu a niekiedy nawet i lekarstwa, jak to widzimy u niektórych zwierząt, psów naprzykład, jest niewątpliwie objawem samego tylko instynktu; lecz wyszukanie sobie tego pokarmu jest niekiedy tak umiejętne, łowy wyprawiane są tak podstępne i zdradzieckie, tyle zwierzę umie w nich okazać chytrości, tak widocznie tai się ze zbójeckiemi swemi zamiarami, aż się nadarzy sposobność spełnienia ich, że umysł ludzki w, podziw wprawiony, darmoby niektóre fakta silił się objaśnić jednym tylko instynktem.

Któż nie widział zasadzek pająka, który jak rozbójnik przyczaiwszy się w środku rozpiętej sieci, czyha na ofiarę by ją przebić swym sztyletem? Sama cudowność utkania tej sieci, rozpięcie jej, nadanie jej kształtu, utajenie się nakoniec, jest niewątpliwie faktem instynktowym. Ale czy samym tylko instynktem mogłoby się dać objaśnić naprawienie tej sieci, w razie jeźli zostanie uszkodzoną? Dla umiejętnego użycia swojej władzy instynktowej w tem mianowicie miejscu a nie w innem, i w ten właściwie sposób a nie w żaden inny, potrzeba koniecznie, zdaje mi się, rozeznania pierwej jakości szkody doznanej, żeby módz ją użyć stosownie. Te cudowne nici pajęcze, których trzebaby skręcić 10,000 by dorównały grubości jednego włosa ludzkiego, pająk snuje za pomocą czterech lub sześciu walcowatych brodawek zwanych przepustnicami, leżących w tylnej części odwłoka. Kleista materya, która z nich się wysącza, twardnieje w chwili zetknięcia się z powietrzem, i tworzy w ten sposób niezmiernie cieniutkie nici, które wedle potrzeby pająk skręca tylnemi nóżkami w sznureczek. Jeden pająk meksykański urabia sobie piękną siatkę tkaną z czerwonych, żółtych i czarnych nici najumiejętniej skręconych. Bywają pająki pod zwrotnikiem, które tak grubą i mocną przędą pajęczynę, że ta zdolna jest ptaszki w locie zatrzymać, które padają ofiarą tych łupieżców, jak biedne kolibry, i że nawet człowiek musi użyć siły do rozerwania jej.

Boitard opowiada bardzo zajmujący szczegół o porozumieniu się z sobą dwóch lisów dla upolowania zająca: "Jeden z nich — powiada on— chowa się w zasadzce po nad drogą, lub w lesie i przyczaja się; drugi tropi zająca, a wytropiwszy, ściga go szybko, i szczekaniem od czasu do czasu powtarzanem, ostrzega o tern swego towarzysza. :Zając ucieka i wywija się przed nim jak przed psem; ale "lis oszukiwać się nie daje, nie traci jego tropu i goniąc stara się skierować go ku zasadzce, w której towarzysz jego się przyczaił. Ten zaś, skoro tylko zoczy zająca na 'doniosłości swego biegu, rzuca się nań, chwyta go, i dzieli się potem zdobyczą swoją ze współtowarzyszem tych łowów. Jeżeli się zdarzy lisowi ścigającemu zgubić trop zajęczy, to nie goni, nie biegnie już dalej: lecz jakby zawstydzony swoją niezgrabnością, przystaje; poczem opamiętawszy się, jak gdyby chciał sobie zdać sprawę z przyczyny tego niepowodzenia, powraca na poprzednie stanowisko, biegnie znowu tą samą drogą, i znów powraca, i biegnie znowu, powtarzając ten ruch po kilkakroć. Wówczas zjawia się towarzysz jego, który odgadł natychmiast co się stało, i rozgniewany rzuca się na niezgrabijasza i parę minut trwa pomiędzy niemi walka. Poczem rozstają się, układ zerwany, i każden z nich idzie już polować na własną rękę. (Encyclopedie de Hist. Natur. Carnassiers. 2 part. p. 84)."

Darwin opowiada zadziwiający fakt, jak nawet owad umie sobie zaradzić w unoszeniu łupów swych łowieckich. Pewnego razu przechadzając się po ogrodzie, postrzegł na drodze nęka, który właśnie upolował był jakąś muchę, tejże co i sam wielkości. Nie mogąc unieść jej całej, odciął żuwaczkami od tułowa muchy i głowę i odwłok, a z tym tułowem, do którego jak zwykle przyczepione były skrzydła, odleciał. Lecz wiatr działając na skrzydła tej zabitej muchy, utrudniał mu znacznie lot, stawiając większy opór. Wówczas owad zatrzymał się, złożył na ziemi tułów muchy, a potem odciął jej jedno skrzydło, a następnie drugie, poczem odleciał swobodnie z samym już tułowem. Pytam, czy owad ten nie dał dowodu zrozumienia, co mianowicie stawało na przeszkodzie lotowi jego? Odpowie kto że uznał skrzydła za niestosowny pokarm — a dla, czegóż pierwej tego nie uczynił, gdy odcinał i głowę i odwłok, aż dopiero po doznanej próbie.

Przy wyszukaniu sobie pokarmów, owady dają niekiedy dowód dziwnego porozumienia się i udzielania sobie swych pojęć. Franklin był tego zdania względem mrówek, opowiedział nawet fakt następny podróżnikowi Szwedzkiemu, Kaimowi. Umieściwszy raz garnek z melassą w komorze, w której się zagnieździły były mrówki, znalazł on wkrótce melassę na wpół już przez nie zjedzoną. Dla uniknienia nadal tego wypadku, zawiesił ten garnek na suficie, uczepiwszy go na sznurku. Ukrycie zdało się być bezpiecznem. Przypadkiem ukryła się w garnku jedna mrówka, która tam pozostała niepostrzeżona przez Franklina, Lecz zaledwo ten od garnka odszedł, zaczęła się ona wydobywać i po wielu usiłowaniach dostała się przez sznurek na sufit, a ztamtąd zeszła po ścianie na ziemię i uciekła sobie do mrowiska. Me uszło pół godziny jak przyszedł cały rój mrówek, widocznie przez nią prowadzony bo tą samą drogą, którą ona była zeszła, polazły one, i dostały się przeszedłszy po ścianie, suficie i sznurku do tegoż garnka; co trwało tak długo, aż dopóki wszystka melassa nie została zjedzoną. Gdy jedne szły, drugie już najedzone wracały. Niepodobna zdaje się zdać inaczej sobie z tego sprawę, jak przypuszczając, że pierwsza mrówka korzystając ze szczęśliwego wypadku, który jej odkrył gdzie skarb został przeniesiony, poszła udzielić tę wiadomość innym mrówkom w mrowisku, i wskazała im drogę do niego, którą już sama pierwej bezpiecznie przebyła. (Kirby and Spence v. 2. p. 422).

Jako przykład wyłącznie instynktowej chytrości owadu w zastawianiu zasadzek na zdobycz, możnaby przytoczyć gąsienicę owadu żyłkoskrzydłego zwanego mrówkolwem. Z natury swojej jest ona niezmiernie powolną, a potrzebuje żywić się mrówkami, i innemi owadami, których ciecze wysysa; mogłaby więc z głodu zginąć, żeby ją przyroda nie nauczyła niezmienne dowcipnego podstępu. Rozpoznawszy należycie miejsce, na którem ma się zaczaić, mrówkolew zakreśla najprzód koło, wielkości otworu lejkowatego wydrążenia, które ma sobie wykopać, a który ma zwykle do 30 cali w średnicy; potem staje w środku tego koła, a ugrzebawszy jakby łopatką, jedną z nóg swoich nieco piasku, wkłada go na swoją główkę i silnem drgnieniem wyrzuca go na zewnątrz zakreślonego koła, o kilka cali po za jego obręb; tym sposobem postępuje i dalej obracając się i zawsze tej samej nogi do odgrzebywania piasku używając; a gdy wróci do miejsca, z którego dzieło swoje rozpoczął, postępuje do drugiego i tak dalej, aż dopóki nie ukończy całej roboty, to jest dopóki mu nie nada głębokość przynajmniej cali dwudziestu. Jeśli napotka kamyk, to pominąwszy go zrazu, wraca doń dopiero po skończeniu roboty i stara się podeń podkopać, a wziąwszy go na grzbiet unosi po za obręb wykopanego dołka; jeśli zaś daremnemi pozostają jego usiłowania, to całą robotę rzuca, i rozpoczyna nową, na innem miejscu. W tak urządzonej zasadzce zaczaja się mrówkolew w samej głębi lejka, i czeka aż się która mrówka, lub inny jaki owadek zbliży nad krawędź tej przepaści, której nasyp usuwa się wnet pod ich ciężarem: jeżeli zaś ofiara usiłuje zemknąć, to ją odurza mrówkolew rzucając nań piasek. Raz na dnie dołka, staje się już pastwą zwycięzcy, który wszystkie ciecze zeń wyssawszy, odnosi trupa gdzieś daleko po za obręb dołka, bowiem jego obecność mogłaby zdradzić bliskość zasadzki, którejby potem owady unikały i naraziłyby go na podjęcie nowej pracy.

Mrówkolew, który nigdy nie widział swojej matki, oczywista nie mógł się od niej rozbójniczego swego rzemiosła nauczyć: nauczycielką jego była w tym względzie natura, dla tego też nie widać nigdy żadnych udoskonaleń w jego zasadzkach; każda jest równie doskonałą. Przeciwnie się zupełnie dzieje w gromadach wyższych organizmów, jak naprzykład w ptakach i zwierzętach ssących. Któż nie wie, że stary kot lepiej łowi myszy niż młody? I nie tylko że doświadczenie naucza ich wielu nowych podstępów i zasadzek, lecz nawet w stawianiu pierwszych kroków na tej drodze potrzebują one nauczyciela. Każda czynność nacechowana jakimbądź postępem, dowodząca skorzystania z przykładu cudzego, — lub własnego doświadczenia, jest już najściślej czynnością intelligencyjną, bowiem bez pojętności nie może być nauki; bez zrozumienia, że ten podstęp, że ta zasadzka jest skuteczniejszą od innej, nie może być postępu w niej. Otóż zwierzęta uczą dzieci swoje łowów; kiedy uczą, więc nauczyciel i uczeń muszą się pojmować; a jeśli się pojmują, muszą też koniecznie myśleć o przedmiocie tych pojęć, w chwili wzajemnego udzielania ich sobie; a skoro myślą, muszą więc mieć pewnego rodzaju rozum, maleńki wprawdzie, ale zawsze rozum. Przytoczę parę przykładów tej nauki, którą rodzice dzieciom udzielają, i to z najpowszechniej znanych faktów..

Kiedy kocięta już są odłączone, matka je żywić zwykła przyszłą ich strawą, i przynosi im upolowane szczury i myszy, które kocięta zjadają. Lecz dla dokończenia ich wychowania, kotka ułowiwszy mysz nie dusi jej od razu, lecz ją na chwilę ząbkami przygłusza, i przynosi ją dzieciom, przed któremi ją kładzie na ziemię. Myszka przyszedłszy do przytomności, zaczyna się z początku ruszać, a poczuwszy na siłach uciekać. Stary kot najprzód ją w jednym skoku łowi i trzyma chwilkę w pyszczku, jakby dla podniecenia ich łakomstwa, potem ją znowu przed kotkiem składa, a sam pilnie patrzy. Mały kotek najprzód się bardzo ciekawie jej przypatruje z roziskrzonemi radością oczkami i bardzo figlarną minką, a potem zaczyna się z nią bawić przewracając ją łapkami; lecz gdy ta dopatrzy stosowną chwilę i wymknie mu się rączo z pod pazurków, poczyna się wówczas gonitwa za uciekającą myszą, któraby częstokroć zwycięzko ujść zdołała przed nieumiejętnym swoim łowczym, gdyby jej nie pilnował stary kot. Kotek nigdy prawie nie doścignie myszy w pierwszych skokach, nigdy ich dobrze nie wymiarkuje, i kiedy myszka jest już pewną swój ucieczki, stary kot, który bacznie tych łowów dozoruje, w jednym susie ją dościga, i ma już ją w pyszczku. Potem znowu ją do kotka odnosi , puszcza myszkę przed nim, i lekcya ta trwa dopóty, dopóki kotek nie nabierze trochę wprawy w polowaniu; wówczas stary kot ostatecznie ją dusi i oddaje dzieciom na pożarcie. Po talach kilku lekcyack kotek nabywa tyle doświadczenia, że się już może obyć bez pomocy matczynej i ułowić i zagryźć już ją umie.

Toż samo wprawianie dzieci do. łowiectwa daje się spostrzegać w obyczajach ptasich. P. Dureau de la Maile (Mémoire sur le dévelopement des facultés intellectuelles des animaux) opowiada bardzo ciekawe w tym względzie fakta, których nieraz był naocznym świadkiem.

Kiedy młode sokoły umieją już podlatywać i wznosić się w powietrze na pewną wysokość, wówczas ojciec lub matka przynoszą w dziobie zabitą mysz, żabę lub ptaszynę, w celu nauczenia ich sztuki chwytania w lot, zdobyczy. Zauważano, że ptaki te, wzywają dzieci swoje osobnego rodzaju krzykiem, który młode sokolęta doskonale rozumieją, odpowiadając mu podobnym głosem, i na to hasło podlatują, zaraz w górę. Pan Dureau de la Malle, który mieszkał wówczas w Luwrze, dostrzegł pewnego dnia dwa sokoły, samca i samicę, powracających w ten sposób i trzymających w szponach po wróblu zabitym. Przyleciały one po nad gniazdo i znajomym krzykiem zachęcały młode sokolęta do wzbicia się w górę. Gdy młode ptaszęta wzleciały już dość wysoko; stary sokół wzniósł się szybko w górę po nad niemi, i wypuścił ze szponów wróbla, za którym w ślady rzuciły się sokolęta. Lecz wszystkie pierwsze próby były nie udatne, żadne z tych młodych ptasząt nie zdołało pochwycić spadającej zdobyczy. Wtedy stary sokół spuszczał się, łapał ją jeszcze w powietrzu, wznosił się znowu z nią do góry, wzlatywał po nad młode sokolęta i znowu wypuszczał ze szpon ptaszynę, i powtarzał to tyle razy, póki nakoniec które z sokoląt nie pochwyciło jej w powietrzu. Wówczas dopiero pozwalał im ją zjadać. Lekcye te były postępowe. Zdobycz, którą im zwykle przynosił była już nie żywa. Lecz zaprawiwszy w ten sposób młode ptaki do łowienia w powietrzu zdobyczy, stary sokół zaczął im przynosić żywą zwierzynę, to jest małe ptaszki, najprzód trochę już przybite, a potem całkiem zdrowe i żywe, i puszczając je w tenże sam sposób na młode sokolęta, zaprawiał je do łowienia w locie ptasząt żywych, i trwało to póty, póki sokolęta doskonale nie nauczyły się były rzemiosła swojego. Za niepojętność, widywano, że sokół karał dzieci swoje dzióbem.

Widywać się zdarza nieraz także, jak kaczka uczy kaczęta szukać sobie w wodzie pokarmu. Naprzód wypływa z niemi na wodę, a potem zanurza w nią główę dla złowienia jakiego przesuwającego się robaczka, którym następnie obdziela kaczęta, karmiąc tak jedne po drugiem, i to trwa póty, póki same kaczęta nie nauczą się tego połowu.

Francuzki naturalista Daubenton opowiada, że orzeł uczy także lotu młode orlęta. Gdy te w gnieździe jeszcze będąc, zaprawią skrzydła do ruchu i już wysoko podskoczyć umieją, wówczas orlica sadza orlęta swoje na grzbiet, wznosi się z niemi w górę i strąciwszy je z siebie bacznie pilnuje, by które z nich nie padło na ziemię zbezsilone, i wówczas je w powietrzu podchwytuje. Nauka ta przedłuża się aż do czasu, w którym orlęta nie przyuczą się o własnych siłach swobodnie szybować w tych górnych przestworach, które im natura dała w udziale.

Choć nie tyle umiejętnie co orły, wszystkie prawie bezwyłącznie ptaki są przez rodziców swoich do lotu przyuczane i w tej pierwszej próbie bacznie przez nie strzeżone. Któż choćby raz jeden nie był obecnym pierwszemu lotowi młodych bocianów, gdy w ślady za rodzicami koła swe w powietrzu kreślą, jak gdyby zachęcane przez rodziców donośnym klekotem?

Są pewne objawy w instynktowem życiu zwierzęcia, którebyśmy się darmo tłumaczyć silili. Są one i pozostaną na zawsze dla nas całkiem niezrozumiałemi. Jednym z tych objawów jest pamięć miejscowości. Zwierzęta posiadać chyba muszą takie zmysły, których my całkiem nie znamy. Co się tycze zwierząt niższego rzędu, a szczególniej "owadów, to nawet ta rzecz wątpliwości żadnej nie ulega, że muszą mieć pewne zmysły całkiem odmienne, naprzykład to ich macanie się rożkami, któremi udzielają sobie wiadomości swoich, i to w mgnieniu oka, jak naprzykład mrówki w mrowisku. I bardzo słusznie powiedział Jerzy Cuvier w swej Anatomii porównawczej , że nigdy o nich wiedzieć nie będziemy, bo oczywista, że uczuć cielesnych których nam natura odmówiła, w żaden sposób wyobrazić sobie nie możemy. Ale zwierzęta wyższego rzędu, bardziej zbliżone budową ciała do człowieka, muszą mieć wspólne tylko naszym władze zmysłowe (bo przynajmniej żadnych dotąd nowych organów w anatomicznej budowie ich nie dostrzeżono), ale zapewne muszą je posiadać w stopniu tak silnym, że nam nawet trudno to zrozumieć. W pamięci miejscowości, rzeczą niewątpliwą, że gra wielką rolę zmysł powonienia.

Nie tylko u zwierząt wyższego rzędu, u których w wysokim stopniu władzę pamięci miejsc dostrzeżono , lecz zauważono ją także i u owadów. Są wprawdzie pomiędzy niemi takie, jak naprzykład gąsienice zwane processyjnemi, które wychodząc z pod swych jedwabnych namiotów, w najdoskonalszym szyku i ordynku (zkąd też ich nazwa), jak gdyby w obawie by się nie zagubić w tym labiryncie świata, snują w ślady za sobą nić jedwabną, po której napowrót do pomieszkań swych powracają. Lecz inne znów owady, jak naprzykład pszczoły, dają szczególniejszy dowód pamięci: naprzykład, żadna z nich nigdy się nie pomyli w ulu i zawsze wprost leci tylko do swego. Pszczoła, która odleciała by miód na kwiatach zbierać, w rozmaitych lata kierunkach, przelatując z kwiatka na kwiatek, lecz nigdy się nie zabłąka, i kiedy się dostatecznie plonem swym obciąży, to już nie tą samą wraca drogą, nie zygzakuje już, lecz podleciawszy nieco, chwilkę się niby zatrzymuje, jak gdyby chcąc się zoryentować, a potem obrawszy kierunek drogi, leci stale wprost przed siebie i nigdy ula nie chybi, choć z ostatniego odlatując kwiatu nie miała go przed oczyma, zbyt będąc od niego oddalona.

Zdaje się jednak, że ta czynność nie odbywa się wyłącznie tylko instynktowie, lecz, że ma trochę w tern udziału i pojętność. Dostrzeżono bowiem, że kiedy pierwszy raz pszczoły odlatują z nowego ula, to zanim się oddalą po miodu plony, długi bardzo czas krążą w okół gniazda swego, jak gdyby w chęci poznania się z nową miejscowością, i potem dopiero do pracy wracają. Królowa także, zanim się wzbije trutniami otoczona w górne przestwory, by żadne oko nie podpatrzyło jej godów weselnych, krąży także przed tem bardzo długi czas po nad ulem, w celu, jak mniemają, niektórzy, rozeznania go od innych; lecz to zdanie wydaje się być mylnem: może to być po prostu grzanie się na słońcu i pobujanie na swobodzie.

Ptaki, jak wiadomo, doskonale się kierują w wędrówkach swoich, i pomimo że na sta mil odlatują, nigdy drogi nie zmylą i zawsze w te same powracają strony, i nawet niektóre do gniazd tych samych. Jakże dziwnie tajemniczą dla nas ta siła, która im zastępuje naukę, z tak ciężkim trudem przez nas nabywaną: naukę kierowania się po ziemskiej kuli, do czego tylu subtelnych potrzebujemy narzędzi.

Koń, byle raz przebiegł drogę jaką, zna ją doskonale, i pomimo zmian pór roku, która pociąga za sobą zmianę całego krajobrazu, doskonale on przewodniczy jeźdźcowi swemu tak wśród stepów kwiecistych, jak wśród śnieżnych stepów, a nawet wśród boru.

Pies ma zadziwiającą pamięć miejscowości, a także z niezmiernej odległości czuje on pana swego i rzeczy do niego należące rozpozna; węchem swoim doskonale tropi zwierzynę, z czego człowiek korzystać umie w myślistwie.

Ten węch musi zapewne przewodniczyć wszystkim w ogóle zwierzętom w kierowaniu się za właściwym sobie pokarmem i w szukaniu zdobyczy, lub unikaniu swych wrogów. Wszystkie w ogóle drapieżne zwierzęta wietrzą pierwej zdobycz swoją stając na przeciw wiatru, i uczuwszy ją z daleka, kierują w tę stronę. Lecz jak dalece ta władza jest wyłącznie tylko instynktową u niektórych zwierząt niższych gromad, może najlepiej dowieść fakt dość szczególny, który tu przytoczę.

Mówiliśmy już, że niektóre owady karmią się dwoma całkiem odmiennemi pokarmami, przechodząc ze stanu gąsienicy do dojrzałości, i że w tym celu w stosownych pokarmach składają jaja swoje, pomocnicząc się tu zapewne wspomnieniem swego gąsienicznego stanu, przez który przechodziły. Owady kwiatów miodami karmiące się, składają nieraz jaja swoje w padłych ciałach, by zapewnić im żywność, bowiem ich gąsienice są mięsożernemi. Otóż bywają kwiaty wydające woń zgniłego mięsa, jak naprzykład wiele gatunków Aronka i Żytwin pstry, które zapachem swoim znęcają te owady tak, że się w nie znoszą, poczem oczywiście gąsienica ich po wylęgnięciu się ginie dla braku stosownego pokarmu. Owady te widocznie nie umieją odróżnić mięsa od kwiatu i tylko przewodniczą się tu instynktem pobudzonym węchem; działają więc tu one całkiem na oślep.

Ze wszystkich faktów instynktowego kierowania się w przestrzeni, najszczególniejszym jest władza, którą posiadają gołębie i jaskółki w powracaniu do miejsc swoich, będąc od nich przewiezione na kilkaset przeszło mil, i to jeszcze dodać należy, w szczelnych zamknięciach. Próbowano ze środka prawie Atlantyku puścić gołębia przewiezionego okrętem z Europy, w klatce umieszczonej na dnie kajuty. Gołąb puszczony, najprzód wzniósł się do góry, a potem wprost udał się w kierunku miasta zkąd został wywieziony, i do właściciela wrócił. Jeżeli zmysł węchu mógł w części objaśniać kierowanie się zwierząt na lądzie, to tego faktu w żaden sposób zaliczyć nie można do ich rzędu. Nie daje się on podciągać pod żadną z wiadomych nam władz zwierzęcych. Żadnego o niej pojęcia utworzyć sobie nie jesteśmy zdolni.

Ale zwierzęta nie tylko są obdarzone pamięcią miejsc, posiadają one także i pamięć osób, i pamięć faktów. Poznawają one naprzykład osoby, które miały koło nich staranie, które je żywiły, na głos ich przychodzą i przywięzują, się do nich, niekiedy niezmiernie silnie. Owady nie okazują by rozumiały głos człowieka; w mrowiach zdarza się to czasem postrzegać, a mianowicie w pająkach, które przybiegają na głos muzyki, i dają się nawet czasem przyswajać w pewnym stopniu, do ręki po pokarm przychodzą, ale trudno brać to za objaw jakiejś wyższej pojętności. Niektóre węże i ryby chowane po menażeryach wychylały się na głos człowieka i zdawały się poznawać go, lecz to są wszystko objawy pojęć na bardzo słabym jeszcze stopniu rozwoju. Całkiem inaczej się rzecz ma ze zwierzętami wyższego rzędu, jak z ptakami, a szczególniej ze ssącemi.Że koń i pies poznają i kochają swego pana, że ten ostatni poznaje nawet jego rzeczy wśród tysiąca innych, choćby były zupełnie w odmiennem miejscu przez niego napotkane, są to rzeczy zbyt wiadome, nad któremi zatrzymywać się nie widzę potrzeby. Przypatrzmy się raczej tym objawom wśród innych zwierząt, a szczególniej u gróboskórnych i drapieżnych.

Widziano naprzykład w Paryzkiej menażeryi słonia, który zaczął okazywać oznaki wielkiego gniewu, ujrzawszy wśród tłumu pewnego człowieka, którego najwyraźniej rozpoznawał. Ten zapytany, odpowiedział, że przed kilkoma miesiącami zwiedzając menażeryę, przez pustotę ukłół go w trąbę jakiemś ostrem narzędziem. Zwierzę widocznie zapamiętało tę krzywdę i zachowało tak długo urazę.

Znaną jest dość powszechnie anegdota o słoniu, który w jednem z miast indyjskich przechodząc koło pewnego domu, miał zwyczaj wyciągać trąbę, w którą zwykle przyjazna mu dłoń kobieca kładła jaką żywność. Raz przechodził w chwili, kiedy ta była zajęta prasowaniem, i w miejscu by dostał jadło, biedny słoń został przez pustotę wodą obryzgany. Kiedy nazajutrz słoń znowu tamtędy przechodził wracając z wodopoju, poszedł do okna i obryzgał dziewczynę wodą, której w tym zapewne celu nabrał w trąbę. Fakt ten nietylko dowodzi pamięci faktów, lecz zarazem przekonywa o dużej pojętności zwierzęcia, które tak umiało odwzajemnić się prawem odwetu. Z resztą przytaczając fakt ten niezmiernie prawdopodobny i bardzo głośny w swoim czasie, zastrzegam, że niebył sprawdzony przez żadnego naturalistę a tylko takie fakta mogą być przyjmowane z ufnością.

Fryderyk Cuvier przytacza następne zdarzenie o przywiązaniu wilka, który się potem dostał do menażeryi: "Wilk ten — powiada uczony zoolog — towarzyszył wszędzie swojemu panu, był posłusznym głosowi jego, i dawał dowody najzupełniejszej uległości. Kiedy właściciel jego zmuszony został wyjechać, darował tego wilka menażeryi; zamknięty tam w swojej klatce, pozostawał tygodni kilka pogrążony w smutku i zaledwo brał pokarm; jednakże powoli powrócił do zdrowia, przywiązał się do swoich stróżów, i zdawało się że zapomniał już całkiem o dawnem swem przywiązaniu, gdy wtem po ośmnastomiesięcznej niebytności powrócił jego dawny pan. Zaledwo ten wymówił pierwsze słowo, wilk, który go jeszcze nie dostrzegł był wśród tłumu, zaczął objawiać radość swoją ruchami i głosem.... Trzeba się było rozstać raz drugi i to na przeciąg trzechletni.... Po upływie tego czasu, któryby niezawodnie był dostatecznem by najprzywiązańszy pies zapomniał swego pana, właściciel wilka powrócił; było to wieczorem, wszystko było zamknięte, oczy zwierzęcia służyć mu nie mogły, lecz głos pana nie wyszedł był z jego pamięci; zaledwo go usłyszał, poznał go natychmiast, zaczął wyć i skoro tylko otworzyli mu klatkę, rzucił się do swego pana, pieścił się z nim, i groził nawet zębami zbliżającym się stróżom swoim, którym jeszcze na chwilę przed tem dawał tyle dowodów przywiązania."

Nie będziemy zwiększać ilości przykładów, udowadniających pamięć zwierząt i przywiązanie się ich do swych panów, bo to zbyt oczywiste; przejdźmy do innego rodzaju wyższych już faktów, które nam dadzą dowód, że zwierzęta doskonale się z sobą porozumiewają, że szukają wzajemnej pomocy u siebie w rozmaitych swoich potrzebach: bądź to w łowach, bądź w zemstach, bądź we wspólnie podejmowanych pracach, co najsilniej się odbija w ich życiu towarzyskiem, a nakoniec, że mają wyraźną przyjemność w obcowaniu z sobą i że się w tym jedynie tylko celu gromadzą, bez. żadnej materyalnej potrzeby. Ztąd potem oczywiste wyniknie zapytanie; czy zwierzęta mają mowę? Najlepiej fakta odpowiedzą, przystąpmy więc do nich.

Że się niektóre zwierzęta lubią bardzo bawić z sobą, jak naprzykład pieski, kotki, o tem z nas każdy przeświadczony, któż bowiem nie widział ich miłych z sobą igraszek? Ale są zwierzęta, które jak gdyby tylko jedynie w tej myśli zgromadzały się. Levaillant poświadcza, iż widział co wieczór w okolicach przylądka Dobrej Nadziei jak o jednej stale godzinie, zlatywały się tysiące papug i usiadłszy sobie nad brzegiem przezroczystego strumienia, pustowały z sobą, swawoląc niezmiernie hałaśnie, to wpychając jedna drugą w wodę, to tarzając się na brzegu i wykąpawszy się w ten sposób, rozlatywały się na pobliskie drzewa, na których usiadłszy, układały sobie piórka, a potem równie gwarnie rozlatywały się na wszystkie strony. Oczywista, że nie jedna chęć wykąpania się je tu przywodziła, bo mogłyby to były robić i w niejednych godzinach i w rozmaitych źródłach, nie zaś koniecznie zbierając się ku temu samemu, o jednej stałej porze.

Istnieje pewien gatunek małpy nowego lądu zwany Wyjcem, z powodu dziwnie przeraźliwego krzyku którym się głos jego odznacza. Podróżujący Saksończyk Margraff opowiada o niezmiernie dziwnym ich obyczaju, którego miał być świadkiem naocznym. Gdy się te małpy zgromadzą, jedna z nich stanąwszy na wynioślejszem nieco miejscu, daje znak pewnym ruchem zgromadzeniu, by w okół niej usiadło. Skoro się małpy rozsadowią, zaczyna on jak gdyby jakąś mowę do nich, głosem niezmiernie przeraźliwym i szybkim tak, że zdaleka patrząc, możnaby mniemać, że one wszystkie krzyczą, wówczas gdy przeciwnie najgłębsza w tem zgromadzeniu cisza panuje przez cały czas trwania tej mowy. Kiedy ją skończy, daje znak i na znak ten wszystkie dopiero wyć zaczynają i krzyczą dopóty, dopóki mówca główny nie da im znowu hasła milczenia które wyraża odmiennym już ruchem. Na znak dany, wszystkie milkną jednocześnie; a mówca dalej rzecz swą prowadzi i dopiero po kilkokrotnem powtórzeniu powyżej opisanego obyczaju, powstają i rozchodzą się. Cały ten zabawny obyczaj, oczywista, że nie może w żaden sposób wynikać z istotnej potrzeby materyalnej, ale z instynktu towarzyskości zwierzęcia, w którym znajdować one muszą pewną przyjemność, a dają, dowody wyraźnego rozumienia się.

Niektóre zwierzęta, żyjąc w zupełnym stanie odosobnienia, gromadzą się niekiedy na łowy, jak naprzykład wilki i hieny, niekiedy nawet gromadzą się dla pomszczenia za jednym z pokrzywdzonych z pomiędzy siebie, a zjawisko to nie tylko było dostrzegane pomiędzy zwierzętami drapieżnemi, lecz nawet pomiędzy ptakami. Za przykład może posłużyć jeden z pospolicie znanych faktów i zdarzający się bardzo często, a mianowicie zemsta jaskółek nad wróblem. Jaskółka, o czem już wspominaliśmy, powraca z wędrówki zimowej stale do tegoż samego gniazdka. Ale niekiedy zdarza jej się że zostaje wywłaszczoną ze swej pracy przez jakiego próżniaka wróbla, który się rozgaszcza w gniazdku, którego zbudowanie tyle trudów kosztowało biedną jaskółeczkę. Jaskółka nie może sama podołać wróblowi, bo ten od niej silniejszy. Ulatuje więc by się zapewne pożalić na wróbla przed swemi siostrami i wezwać ich pomocy. Po niejakim też czasie, gdy przywłaszczyciel dumnie rozsiada się w nieswojej własności, zlatuje całe' stado jaskółek, a każda trzyma w dziobku trochę błota. I tu dopiero wykonywa się straszna zemsta, bo wróbel zostaje żywcem zamurowany. Czyż ten tak powszechnie znany fakt nie dowodzi, że nietylko wygnana jaskółeczka musiała im krzywdę swoją, opowiedzieć, lecz że się nawet one porozumiały i w samym sposobie dokonania zemsty.

Jedno jeszcze dziwniejsze zdarzenie tu przytoczę, które mogą poświadczyć wszyscy nasi Poleszucy i bagnistych ziem mieszkańcy, gdzie gęściej gnieżdżą się bociany, a które zawsze w jednaki sposób lud nasz opowiada. Nieraz chłopcy, wiejscy przez swawolę, wykradną jaja bocianowi, a podłożą mu natomiast inne, gęsie naprzykład. Bociany najprzód zdrady nie poznają i najspokojniej jaja wysiadują jak gdyby swoje własne. Lecz gdy przyjdzie czas wyklucia się ich i samiec bocian pozna gąsięta, poczyna z krzykiem dziobać wówczas samicę i. z klekotem głośnym z gniazda odlatuje. Biedna niewinna samica siedzi na gnieździe cała struchlała, nieruchomie oczekując strasznego wyroku; nastrzępi tylko pierze i głowę przytuli do szyi. Po niejakim czasie, gdy samiec obleci wszystkie gniazda bocianie lub zwoła je z bagien na których żerują, zlatuje się wówczas całe ich stado, z niezmiernie głośnym klekotem, i gromadnie zataczają koła po nad gniazdem osądzonem. Oblatując tak czas niejaki wciąż około gniazda, i wydając klekot przeraźliwy, bociany wiedzione przez samca mściwego, zbliżają się do biednej samicy, tak niesprawiedliwie o niewierność małżeńską posądzonej, i wyrok krwawy wykonywać się zaczyna. Najprzód samiec spuszcza się w gniazdo, zabija gąsięta i z gniazda je wyrzuca, poczem znów w górę wzlatuje i zatoczywszy jeszcze wraz z innemi kilka kół nad osądzoną głową samicy, pierwszy ją dziobem uderza. Powtarza to każdy bocian z kolei i dziobią póty, aż nieszczęśliwa samica, niewinna ofiara małżeńskiej zazdrości, padnie trupem. W końcu, jak gdyby niechcąc by nawet sam trup jej gniazdo kalał, wyrzuca ją precz z niego, choć potem dostrzeżono, że nigdy do gniazda już tego nie wróci, a odleciawszy, pojmuje sobie zapewne z czasem nową małżonkę, z którą nowe gniazdo gdzieś w innem miejscu zakłada. Pytam czyż ten sąd bociani nie jest całym krwawym ptasim dramatem? czyż nie dowodzi w życiu ptasim pewnych uczuć wierności małżeńskiej? czyliż w wydaniu wyroku nie wybija się wyraźnie pewien rodzaj sądu ? Czyliż w tem wszystkiem nie było pewnego myślenia, porozumienia się wzajemnego? Fakt ten nie jednokrotnie przezemnie słyszany, tern śmielej przytaczam, że ornitologiści zaczęli go już wpisywać do dziejów obyczajów ptasich.

Nadmienię przy tem, że w ogóle zwierzęta żyjące w jednożeństwie muszą mieć pewne pojęcia o czuciu wierności, bo małżonek srodze zwykle karci żonę za przeniewierzenie się. Niektóre małpy bardzo się okrutnie nawet obchodzą z samicami swemi skoro je zejdą na niewierności.

Przechodziemy teraz do opisu życia zwierząt zjednoczonych wspólnością pracy. Widzieliśmy już przykłady podobne w stowarzyszeniu czasowem bobrów, i gnieździe ptaszka republikanina, lecz zmyślność tu najwyższego stopnia dościga dopiero w życiu niektórych owadów a szczególniej należących do rzędu pszczołowatych i siatkoskrzydłych. Przekonamy się z opisu ile są cudownemi te stowarzyszenia , w których się będziemy starać odróżnić objawy ich instynktu od objawów ich intelligencyi, bo obiedwie te władze dochodzą tu bardzo różnego stopnia rozwoju.

"Wszystkie prawie pszczołowate, jak trzmiele,- osy, szerszenie, budują sobie wspólne gniazda i to niekiedy bardzo misternych kształtów, a żyją życiem towarzyskiem; lecz obyczaje ich są bardzo srogie. Pominiemy ich więc, by zbyt nie rozszerzać przedmiotu, a nadmienimy tylko o osach papiernicach, które gnieżdżą się najzwyklej, w pniu jakim spróchniałym, i żuwaczkami swojemi umieją rozdrabiać opiłki drzewa, przerabiać je na massę bibulastą i z nich budować sobie rząd sześciokątnych komórek, niezmiernie prawidłowie uszykowanych, ułożonych rzędami jedna nad drugą i popodpieranych takiemiż bibulastemi słupkami.

Przejdźmy teraz do życia pszczół, gdzie i architekturę wszystkich owadów błonoskrzydłych, i obyczaje ich, znajdziemy na wyższem stopniu rozwinięcia.

Pszczoły żyją zwykle rojami niezmiernie licznemi, bo liczącemi przeszło trzydzieści tysięcy indywiduów, zwanych roboczemi, które są właściwie mówiąc samicami o płci nierozwiniętćj, i które na zawsze w tym stanie pozostają. Jedna tylko z nich dojrzewa zupełnie, płeć się jej rozwija i jest doskonałym samicznym owadem: zwą ją królową. Ona jest właściwie matką całego swego roju, i do niej należy rozmnażać go ciągle, o czem już ma wyłączne staranie wraz z ośmiąset trutniami, czyli samcami tych owadów, którzy oczywista są ojcami roju. Płodność królowej jest tak niezmierną, że w żaden sposób nie zdołałaby ona zabezpieczyć życia swego potomstwa, i dla tego przyroda, słusznie zatrzymała rozwijanie się płci u reszty samic, a natomiast nałożyła na nie prawo, by starsze siostry były piastunkami i żywicielkami swojego młodszego rodzeństwa. Towarzystwo to, złożone z jednej samicy, kilkuset samców, i kilkudziesięciu tysięcy bezpłciowych, zarządza się w sposób niezmiernie cudowny. Matka roju zdaje się istotnie być rzeczywistą jego rządczynią, od czego nazwaną została królową. Matka i wszystkie robocze mają żądło umieszczone u końca odwłoka, samce czyli trutnie nie mają go. Jest to zresztą zwykłe prawo pomiędzy większością pszczołowatych owadów, rozgraniczające ich płcie, że jedne tylko samice obdarzone są żądłami.

Kiedy młody rój pszczół wyleci ze starego ula, idą one zakładać nową osadę, i w tym celu obierają sobie lub wydrążenie jakiego wypróchniałego drzewa, albo też ule, które człowiek korzystający z ich pracy na ten użytek podstawia. Następnie robocze rozlatują się po okolicznych łąkach dla zebrania materyałów, z których mają ulepić swoje mieszkania, a którego dostarczają im soki kwiatów, mające zwykle także pręciki pokryte pyłkiem. Owady te opatrzone są stosownemi narzędziami dla wykonania tych przemyślnych prac. Ponieważ całe ciało pszczoły pokryte jest włosem, więc pyłek kwiatów osadza się na nich, a one tylnemi nóżkami które są opatrzone szczoteczkami kosmatemi, zbierają go z siebie i wtłaczają w jamki znajdujące się na wewnętrznej stronie nóżek. W też same rynienki wkładają one także żywiczne części roślin, i z tym plonem wracają do ula. Zaczyna się wówczas praca od założenia fundamentów tego przyszłego grodu, to jest wylepiają one tą żywicą, zebraną z kwiatów, całe wnętrze ula, zostawując tylko szczupły otwór, którym się same zaledwo wciskają, a dla tego tak szczupłym go robią, zapewne z obawy, by jaki silniejszy od nich nieprzyjaciel (a są niemi otoczone), nie wcisnął się do ich siedziby. Potem zaczynają one lepić plastry dla umieszczenia jaj, które tam złoży królowa, i na składy żywności. Smoczkiem swoim umieją one wysysać nektar kwiatów i przerabiają w sobie część jego na wosk, wydzielając tę szczególną materyę za pomocą osobnych narzędzi, umieszczonych pod pierścieniami odwłoka. Z wosku tego lepią one komórki i układają je w plastry, niezmiernie wytwornej budowy. Plastry te ustawiają pionowo, zawieszając je u sklepienia ula, a robią to w sposób następny. Ustawiwszy się w równoległych ścieśnionych szeregach, w zupełnie równych od siebie odstępach, zaczynają wylepiać z wosku komórki sześcienne, niezmiernie prawidłowe, które będąc ułożone pionowo, przylegają ściśle do siebie. Te sześciokąty, których brzeg jest umocniony, stają się jedną ścianą, każdego ze sześciu innych podobnych, otaczających je, i szczelnie dość przylegających. Każda z tych rurek zakończona jest piramidą trójścienną z trzema ścianami ukośno kwadratowemi, tak, iż razem wzięte tworzą ściany. Ściany wszystkich tych komórek są cienkości papieru. Pszczoły wykształcają je żuwaczkami swemi i wygładzają z zadziwiającą dokładnością. W ten sposób powstaje kilka równoległych szeregów plastrów woskowych, zwróconych otworami w jedną stronę. Wszystkie komórki jak najdokładniej są sobie równe; jest tylko para innych większych, wielkości naparstka, które się zwią komórkami królewskiemi, i na każdą z których tyle wosku wychodzi co na sto zwyczajnych. Te komórki otoczone są jeszcze szeregiem podwójnie wielkich co zwyczajna komórka, w których się mają- składać jaja na trutnie.

Królowa, wyleciawszy w górę do niedościgłej okiem wysokości, otoczona wszystkiemi trutniami ula, wraca po niejakim czasie już zapłodniona i zaczyna wkrótce znosić jaja w te komórki. Jaja te jednak składa ona tylko na robocze, znosząc po paręset dziennie, i dopiero po jedenastu miesiącach — w ciągu których płodność jej ani na chwilę nie ustaje, — zaczyna znosić jaja na trutnie, czyli na samce, i to już większe, obszerniejsze komórki, boby. się w tamtych nie mogły rozwinąć; w końcu zaś składa jaja i na samice. We trzy lub cztery dni po zniesieniu, wylęgają się z jaj małe białe gąsieniczki, które jako nie mające nóg, leżą w komórkach swoich. Starania w okół nich podejmują robocze.

Robocze rozdzielają roboty między siebie: jedne idą miód wysysać z kwiatów i napełniwszy nim pierwszy swój żołądek, mający pozór małej przezroczystej buteleczki, którą widzieć można oddzieliwszy odwłok od tułuwu, i uzbierawszy pyłek kwiatowy raszplami nóżek tylnych, wracają do ula i oddając go gardłem, wlewają go lub w pyszczek roboczych, które w ulu pozostały i czekając na przyniesienie pokarmu inne podejmują prace, lub też wlewają ten miód w komórki, które potem najszczelniej listkiem wosku przykrywają. W ten sposób tworzą sobie one składy miodu na zimę. Pyłek zaś, który przynoszą na nóżkach, rozgniatają one z miodem i nim karmią gąsienice. Papka ta zwie się rdzą, czyli chlebem pszczolnym. Karmienie gąsienic i strzeżenie ula, należy zwykle do pozostałych w gniaździe roboczych, na których także leży obowiązek bronienia go w razie napaści. Te zaś, które po łąkach zbierają plon miodowy, umieją także i tg pracę umiejętnie rozłożyć, albowiem zwykle starsze, silniejsze, miód wysysają i wracają do domów, oddają go niekiedy spotkanym młodszym od siebie pszczołom, które oswobodzając je z zebranych plonów, dają im możność lecieć po nowe zbiory i same już odnoszą miód i pyłek do ula. Trutnie, jak wyżej powiedzieliśmy, nie biorą żadnego udziału w pracy; to też gdy staną się, już niepotrzebnemi dla roju, robocze nie chcąc widać karmić darmozjadów, przeszywają je na śmierć żądłami swemi, i ta rzeź trutniów trwa od czerwca do sierpnia, sięga bowiem i gąsienic ich i poczwarek.

Gąsienice pszczół karmione są przez robocze pokarmem który rozmaitym bywa, stosownie do wieku i do rodzaju gąsienicy; bowiem innem się jadłem wykarmia gąsienice, z których się mają wylęgnąć robocze, innym gąsienice trutniów, i przyszłych królowych. Gdy nadejdzie czas przeobrażania się gąsienic w poczwarki, który następuje w pięć dni po wylężeniu, robocze zasklepiają je blaszką woskową; zasklepiona w ten sposób gąsienica robi sobie oprzęd jedwabny, i w nim przebywa bezwładnie całych pół-osma dnia, po upłynieniu których wydobywa się z celi pszczołą roboczą. Samice przeobrażają się ostatecznie dopiero dwudziestego pierwszego dnia. Gdy się wylęgnie gąsienica z jaja zniesionego na samicę w wielką komórkę, pszczoły robocze przynoszą jej obficie pokarm słodki i soczysty, podobny do klajstru z mąki; gąsienica tak karmiona dorasta większych wymiarów, i rozwijając się swobodnie, przeobraża się z poczwarki dnia trzynastego na doskonałą samicę, która się stać ma rywalką swej matki. Skoro więc tylko młoda królowa zaczyna swe usiłowania, by wydobyć się ze swój celi, robocze coraz bardziej zalepiają otwór woskiem, trzymając ją w więzieniu, a stara królowa stara się ją zabić. Lecz w obronie młodej staje część roboczych i trutniów, i po nadaremnych usiłowaniach stara królowa gniewem pałająca, opuszcza ul, i wówczas powstaje wielkie w ulu rozdwojenie: część trutniów i roboczych odlatuje za matką, a druga część w ulu dawnym zostaje na usługi młodej królowej, którą wówczas z więzienia wypuszczają, z czego ta korzystając wylatuje otoczona trutniami, i wraca już zapłodniona. Jeżeli przypadkiem przez dostanie się pokarmu królewskiego w zwykłe roboczych komórki, wylęgnie się kilka królowych, do czego dopomagają im robocze przez rozwiększanie ich komórek, natenczas zaczyna się między niemi wszystkiemi straszna walka, którą wiodą z sobą podzielone na stronnictwa pszczoły. Królowe stając na czele swych zastępów, toczą bój morderczy, i pszczoły walczą z sobą dopóty, dopóki królowe nie wymordują, i wówczas ostatnia z pozostałych obejmuje samowładne rządy. Jeśli zaś wszystkie w tym boju padną, to pszczoły ze zwykłego jaja zniesionego na robocze wylęgłą gąsienicę wykarmiają i wypiastują na królowę, bowiem bez niej rój istnieć nie może. W razie gdyby w ulu pod jesień przypadkiem zaczęły się wylegiwać królowe, to w obawie by rój rozdzielając się, znacznie nie zmniejszał, pszczoły dozwalają wówczas starej matce wymordować je, bądź jeszcze w stanie gąsienicy, bądź w stanie poczwarki.

Nadmieniłem, że pszczoły mają wielu nieprzyjaciół, niezmiernie na miód ich łakomych, któreby się rade cudzym kosztem żywić. Pomijając wymienienie wrażych owadów i straszliwego niedźwiedzia bartnika, któremu nie mogą się opędzić, wymienię tu pewnego ptaka, zwanego wskazicielem, z tedo powodu, że zwykle wskazuje człowiekowi drogę do ula założonego w lesie przez pszczoły. Ptak ten dobiera się niekiedy i sam do ula, jest bowiem niezmiernie na miód łakomym, lecz nie uchodzi mu to bezkarnie, pszczoły się wściekle na niego rzucają, kaleczą go swemi żądłami, i zdarza się nieraz, że ginie w tej walce, bo znajdowano trup jego przy ulu. Lecz co istotnie podziwienia godne, to że pszczoły jakby zabezpieczając się od wyziewów, które martwe ciało wydaje, oblepiają go woskiem.

Jeżeli w budowaniu plastrów wosku, w podejmowaniu robót, zawsze równie doskonałych, widocznie przebija jedno tylko działanie instynktu, to niepodobna znowu nim jednym módz wytłómaczyć resztę zjawisk życia pszczół. Muszą się one porozumiewać w rozkładzie robót, i rozróżniać w zdaniach, stając własnowolnie w obronie wybranej przez siebie królowej, o prawa której z narażeniem życia częstokroć walczą; nakoniec, przysposabianie sobie królowej z roboczej gąsienicy po wymordowaniu innych matek: wszystko to dowodzi pewnych pojęć. Najprzód, niemożności obejścia się bez matki; wtóre, umiejętności przysposobienia jej sobie; a dozwalanie królowej wymordowania gąsienic samiczych, gdy pod jesień roje bardziej są uszczuplone w skutek rozdzielań się rojów, nie jest także bez oznak myśli. Wszystkie te powyższe fakta, do których jeszcze dodać należy oblepienie ptaka wskaziciela woskiem, dowodzą, że pojmują, one koniecznie następstwa tych czynności, a wi§c, że to są fakta intelligencyi.

Jeżeli życie pszczół okazuje się być tak zadziwiające, to cóż dopiero mówić o termitach, czyli białych mrówkach krajów zwrotnikowych, które podzielone na kasty, zdają się ulegać jakiemuś rządowi możnowładztwa, i wznoszą piramidy na dwadzieścia kilka stóp wysokie, po których bezpiecznie stąpają bawoły. Opis ich obyczajów, wewnętrznego urządzenia budynków, podziału kast, rozdziału robót, staczania walk, podałem poprzednio.

Przystąpię teraz do opisania najciekawszego, najdoskonalszego i cudownego niemal stowarzyszenia mrówek, tych maluczkich, nędznych owadków, które bezwiednie stąpając rozgniatamy; dają, one zdumiewające dowody przejawu Wszechmocy Bożej, która nawet o tak lichym robaczku nie zapomniała i tak cudownie go obdarzyła, że własnym oczom człowiek niedowierza.

Małe te owady, których jest bardzo wiele odmiennych gatunków, żyją rojami niezmiernie licznemi, podzielonemu na samice, samce i owady bezpłciowe, które tak jak i u pszczół są tylko samicami o płci nierozwinionej. Samice i samce mają skrzydła, a bezpłciowe są ich pozbawione, i odróżniają się od pierwszych wielką głową i mocnemi szczękami; są to pracownice mrowiska, do których należy pielęgnować i wykarmiać gąsienice i poczwarki wylęgłe z jajek zniesionych j przez samice. Gdy się samiczki wyklują, wychodzą one dość licznie z mrowiska, otoczone tłumnem gronem roboczych mrówek; czekają już tam na nie młode samce, z którymi lecą w górę, i po odbytych godowych uciechach zlatują na ziemię już zapłodnione.— Pierwszą ich czynnością jest odłamanie sobie łapkami skrzydełek, po czem rozmyślają już o przygotowaniu przytułku dla przyszłego swego potomstwa. Robocze mrówki, które tak tłumnie towarzyszyły samicom przy ich wyjściu z gniazda, po odleceniu ich na ślubne gody rozpraszają się daleko po za mrowisko, rozbiegając na wszystkie strony, żeby dopilnować, by która z nich spadłszy nie pozostała bez wiernych sług. Gdy robocze poznajdują te samiczki, wówczas lub odprowadzają je do mrowiska, albo też się rozdzielają i idą z niemi nowe zakładać osady, i wznieść nowy gmach stosownej architektury, a właściwy gatunkowi mrówek, bowiem w każdym z nich jest odmienną. Jedne z nich, jak mrówki leśne, wznoszą sobie gmachy z trocin drzewnych, które rozżute z ich śliną, nabierają dużej trwałości; wyżłobiają one sobie kilka piętr porozgradzanych podłogą, popodpieranych słupkami z niestoczonego drzewa, i zabezpieczone nakoniec wzniosłą kopulą, którą przykrywają dachem słomianym, ułożonym w małe zdziebełka i przytwierdzonym belkami i faszynami, któremi się na noc zabezpieczają. Lecz co rano, skoro tylko dzień pogodny,— o czem je uwiadamiają stróże na dachu postawione, otwierają one kopułę, która jest głównćm wejściem do mrowiska. Pod samą kopułą zostawione jest obszerne miejsce, rodzaj rynku publicznego, którego sklepienie podparte jest licznemi słupkami, i do tego wychodzą wszystkie galerye mrowiska. Na samo dno budynku wprowadzają one samicę, którą najściślej strzegą w przygotowanej na ten cel izbie, i podbierając z pod niej znoszone jaja, składają je w innych znowu komnatach głębszych, więc cieplejszych, i najtroskliwiej zajmują się ich pielęgnowaniem. Skoro tylko z jajek powyłażą małe gąsieniczki beznożne, otaczają je one największą pieczołowitością, karmią sokiem miodowym, który w pyszczkach swych przynoszą, a w dzień pogodny wynoszą te gąsieniczki na słońce, by się ogrzały należycie, i przez ten cały czas na straży przy nich pozostają by je módz w razie napaści unieść i obronić. Po niejakim czasie, gdy nadchodzi pora przemiany w poczwarkę, gąsieniczki te zasklepiają się w jedwabnym: oprzędzie, a robocze równąż, jak i gąsienicom oddają im przysługę, wynosząc je na słońce. Skoro tylko poczwarka dojrzeje i zaczyna się pasować w swych pieluchach, usłużne mrówki z ostrożnością wielką, ułatwiają im tę pracę, rozdzierając powoli te jedwabiste więzy, i natenczas wychodzą już dojrzałe owady ze płcią lub bez płci, stosownie do tego, jak z jakiego jajka zostały wylężone, które natychmiast zabierają się do pracy jeśli są roboczemi, a spieszą na weselne gody skoro są samicami lub samcami, by wróciwszy potem módz rozmnażać swą osadę. Trzeba bowiem wiedzieć, że samic bywa po kilkanaście w jednem mrowisku i że jak najzgodniej z sobą żyją.

Mrówki darniowe wznoszą budynki swe w innym stylu architektonicznym. Jest to wzgórek spory, powydrążany w niezliczone galerye, sklepione arkady, izby różnej wielkości, a wszystko to połączone z sobą ściśle rozmaitemi kurytarzami. Ten mrówczy labirynt nie jest całkiem prawidłowy, brak mu jedności stylu, ponieważ każda mrówka buduje wedle swojej myśli, więc starają się później sztucznie złączyć swoje prace; w razie jednak: gdyby w żaden sposób pogodzić się z sobą nie dały sąsiednie architektury, natenczas mrówki porozumiewają się z sobą, rozwalają część gmachu i już wedle wspólnie ułożonego planu go kończą. W razie gdyby jaka część budynku zawaliła się, te które uszły cało, spieszą się najprzód wygrzebywać z pod gruzów przywalone towarzyszki, wynoszą trupy i zabierają, się na nowo do poprawienia gmachu, który ma do czterdziestu pi§tr, z których jedna połowa wzniesiona jest w górę, a druga w głębi ziemi wykopana. W starannie wygładzonych izdebkach składają one jaja, znosząc je na dno mrowiska by ogrzać, lub przenosząc je w górę, by od wilgoci ochronić w dżdżysty dzień. Z ciepła słonecznego umieją także stosownie korzystać, wynosząc gąsieniczki i poczwarki dla wygrzania ich w jego promieniach.

Mrówka — jak ją niesłusznie o to posądzono — nigdy nie robi żadnych zapasów zimowych, ponieważ usypiają one skoro tylko temperatura zejdzie do 2-o stopni zimna. Żyją one z dnia na dzień, połowa mrowiska udaje się na żer, i wkrótce potem przynosi pokarm dla pozostałej w budynku drugiej połowy. Tern częstem wychodzeniem z mrowiska wydeptują one sobie nawet ścieżki wedle pięknej uwagi Pliniusza, który powiada: "Widzimy kamyczki zużyte w skutek ich przejść, ścieszki wydeptane przez ich chodzenie na roboty: wielki przykład co może najsłabsza nawet usilność często powtarzana! (Historya Naturalna, ks. XI.)"

Mrówki udając się na żer, zbierają roślinne soki, a jeśli napotkają mszyce, które wydają materyę cukrową, to póty chodzą w okół nich, póty je głaszczą różkami swojemi, póki te nie udzielą, im tego nektaru całkiem dla nich niepotrzebnego. Żeby zaś sobie zapewnić stale ten miły pokarm, starają, się, one zwabić mszyce bliżej swego mrowiska i w tym celu zabierają je w niewolę. Najprzód póty gładzą mszycę, póki ta nie wyjmie smoczka z rośliny, i wówczas uradowane zbierają swoją zdobycz i zanoszą ją na łąki poblizkie mrowiska, pasą je tam na rozmaitych roślinach jakby jakie bydełko i codzień od tych krówek swoich wybierają płyn cukrowy. Te trzody mszyc strzeżone przez mrówki, pasą się najswobodniej, doznając najłagodniejszego z sobą obejścia, lecz nie wolno im zejść po za obręb dla nich zakreślony. Ażeby zaś je ustrzedz od napaści innych mrówek, ogradzają je one w około rodzajem parkanu, zrobionego z nasypu ziemnego i tam je strzegą jak w oborach. Mrówki innych mrowisk napadają niekiedy na też same trzody i wówczas srogie boje toczą się pomiędzy mrówkami. Przy zwycięzcach zostaje się zdobycz, którą przenoszą najtroskliwiej z sobą, jako prawdziwe bogactwo mrowiska, do których te trzody mszyc należą. Lecz nie myślmy by tylko troskliwość ta ściągała się do samych mszyc; przeciwnie, rozciąga się ona i do ich potomstwa; jaja ich najtroskliwiej są podbierane i znoszone na zimę do mrowiska by je od zimna zachować; na wiosnę nowo wylęgłe mszyc stada, wyprowadzane są znowu na paszę, i jak rodzice ich bacznie strzeżone. Jednem słowem, mrówki pielęgnują sobie bydło domowe. Żeby nie zgodność w tym względzie opisów naturalistów, którzy jak szwajcarski entomolog Piotr Huber, całe życie prawie poświęcił nad robieniem nad życiem ich dostrzeżeń, wierzyć by się nie chciało wszystkim cudom życia mrówczego. Posłuchajmy tylko dalej ich opowiadań.

Pomiędzy mrówkami jest pewien gatunek zwany amazonkami, które nie lubią pracować, a raczej nie są. do tego dobrze uzdolnionemi; ażeby zaś byt swój zabezpieczyć, walczą one z innemi mrówkami, by zabrać ich gąsienice w niewolę i następnie wypielęgnowawszy je, obrócić na swoje usługi, któreby myślały o ich potrzebach i bycie. Rudawe te mrówki układają się by napaść na mrowisko popielato szarych mrówek, zwanych murzynkami. W tym celu wysełają przednie czaty, by się przeświadczyć, czy które z sąsiednich mrowisk nie jest zamieszkane przez ten gatunek tak przez nie poszukiwany, a wywiedziawszy się należycie, idą oblegać mrowisko nieprzyjaciół. Niekiedy tem porządnie prowadzonem oblężeniem murzynki przestraszone, robią wycieczkę, chcąc uprowadzić gąsieniczki swoje i poczwarki z zagrożonego grodu, lecz amazonki z utajonej zasadzki napadają na nie i po srogim boju wydzierają im te unoszone skarby, a z łupem swym wracają zwycięzko. Ale nie zawsze ta zdobycz tak łatwo się daje osiągać, najczęściej trzeba do mrowiska wrażego przypuszczać szturmy i tu dopiero w całym blasku roztaczają one swoje zdolności wojskowe i waleczność. Najprzód w ścieśnionych idąc kolumnach, porządnie wyrównanych, wstępują one na wały miasta, do którego przystęp broniony jest zażarcie przez murzynki. Poczyna się wściekła walka: Murzynki, uprzedzone już przed tem o grożącej napaście rozstawione już wcześniej na wałach, odpierają najezdców, chwytając je za barki, tnąc i kalecząc, na wpół nawet rozcinając, i trupy padają tysiącami. Jeśli amazonki znajdują zbyt silny opór, posyłają co najspieszniej po nowe posiłki. Kilka mrówek oddziela się od szeregu, i spieszą do swego mrowiska; wbiegłszy tam dotykają różkami pierwszą napotkaną mrówkę, która się znowu obróciwszy dotyka w ten sposób sąsiadkę, ta znowu inną i w jednej chwili zawiadomione o zaszłej potrzebie, uszykowują się w ściśnione kulumny, mniej lub więcej liczne, stosownie do potrzeby; a raczej do odebranego rozkazu, i spieszą w pomoc swym towarzyszkom, walczącym krwawo i bohatersko, a wyczekującym niecierpliwie tych nowych posiłków. Darmo się opierają murzynki biedne; pokonane, trupami swemi ścielą drogę, po których amazonki wbiegając, dostają się do ich gmachu, zchodzą do lochów i zabrawszy na barki wszystkie gąsienice i poczwarki ich, wracają zwycięzko do domu. Wielka z odniesionego zwycięztwa radość objawia się w mrowisku: wychodzą tłumnie na przeciw zwycięzców mrówki pozostałe, witają powracające w boju ocalałe, u uwolniwszy je od drogiego ciężaru łupów, łupy te znoszą do podziemiów i umieściwszy, je w stosownych komórkach, troskliwie pielęgnują, aż się w końcu wylęgną z tych poczwarek mrówki murzynki, które natenczas obejmują zarządy mrowiska, amazonek, karmią je, naprawiają budynki, wznoszą nawet nowe, dozwalając im żyć w zupełnej bezczynności, a tylko od czasu do czasu, chcąc sobie ulżyć w pracy, podniecają je do nowych, bojów i wysęłają na swe własne gatunki i nawet własne gniazda swoje. Jeśli wojowniczki te z łupem powrócą, murzynki wybiegają naprzeciw nich, odbierają im poczwarki i gąsieniczki, i gładzą różkami wracające bohaterki, dla okazania im swojej wdzięczności; lecz jeśli amazonki zostawszy odparte z niczem powróciły., to murzynki uniesione gniewem, wyrzucają im ich brak waleczności i biją je nawet.

Trudno wyobrazić sobie, do jakiej zażartości mrówki w walkach swych dochodzą, i jakich poświęceń dają dowody. Widywano mrówki, które z odciętym już odwłokiem unosiły jeszcze na barkach bronione gąsieniczki i poczwarki, i dopiero doniosłszy je do mrowiska trupem same padały.

Mrówki jednego mrowiska doskonale się poznać umieją. Huber robił doświadczenia, rozłączając przez niejaki czas mrówki jakiego mrowiska, sprowadzał je naprzód z mrówkami innej osady, a w końcu łączył dawne współtowarzyszki; w tym ostatnim wypadku okazywały one niezmierną radość, witały się bardzo czule, gładząc się różkami, i dawały wszelkie dowody, że się poznały. Na zaletę mrówek dodać trzeba, że się okazują niezmiernie litościwe względem siebie; Huber, odciąwszy jednej z nich różki, widział z jakim pośpiechem reszta towarzyszek do niej przybiegła, jak ją, głaskały, aż nakoniec jedna z nich poszła po sok cukrowy, i posmarowała nim jej rany.

Ten zresztą fakt ubolewania zwierząt nad sobą jest dosyć wyraźny. Buffon powiada nawet, opisując historyę bocianów, że widzieć można często, jak młocie i silne bociany rozciągają pieczę nad staremi lub zniedołężniałemi i przynoszą im jeść do gniazda. Starożytni tak wysoce nawet cenili ten szlachetny przymiot w bocianach, że prawo które obowiązywało Greków do żywienia swych rodziców i mienia pieczy o nich, nosiło miano bocianiego. Co też dało powód; Arystofanesowi urągania twardości serca ludzkiego, mniej litosnego od serca zwierząt.

Że się zwierzęta doskonale porozumiewają z sobą, o tern zdaje się wątpić się niegodzi, po wszystkich wyżej przytoczonych faktach. Czy zaś mają mowę? na to pytanie odpowiemy dopiero, gdy rozważymy zwierzę w najwyższym intelligencyi jego rozwoju, która dochodzi do szczytu w stosunkach jego, wynikających z obcowania z człowiekiem.

Człowiek, zbliżając do siebie zwierzę, pokonywa je w sposób dwojaki. To jest, albo przyswaja go, jeżeli to zwierze należy do rodzaju tych, które żyją samotnie, jak koty, hyeny, niedźwiedzie i t. p.; albo też całkowicie go ujarzmia, robiąc go domowem, i zaprzągając do posług Swoich, jeżeli te zwierzęta będąc w stanie dzikim żyły gromadnie, jak na przykład: małpy, psy, konie; owce, foki i t. p. Ponieważ , te ostatnie zwierzęta zwykle mają przewodnika z pomiędzy siebie wybranego, wedle słusznego więc spostrzeżenia Fryderyka Guvier całą umiejętnością człowieka jest wstąpić w prawa tego przewodnika, czyli wprost zastąpić go, stać się przewódcą jego trzody. Za człowiekiem jak niegdyś za zwierzęcym wodzem swoim, który im dawał hasła boju, wiódł na pastwiska świeże; nakoniec stawał zawsze w ich obronie, zwierzę towarzyskie pójdzie wszędzie, i podda mu się z największą uległością, byle tylko człowiek potrafił korzystać z takowego usposobienia. Zwierzę żyjące w stanie dzikim samotnie, nie da się nigdy ujarzmić tak dalece człowiekowi: poddał się ono lecz nigdy domowem nie stanie. Widziano wprawdzie lwy i tygrysy wprzęgane w rydwany rzymskich Cezarów i kierowane ręką tych tyranów, lecz zwierzę takie na wolność puszczone upomni się wnet o prawa swoje. Wszakże kot, należący do ich rodzaju, choć mieszkaniec domów naszych, nie jest jednakże zwierzęciem domowem. Zdołaliśmy go tylko przyswoić, ale nie pokonać. On nas nie szuka, a dla tego tylko mieszka z nami, że mu bezpieczniej wśród ludzi; puścić go w lasy — zdziczeje.

Człowiek ma tylko jeden środek pokonania każdego zwierzęcia — środkiem tym jest dobroć. Nieprawdopodobnem może się to wydaje, ale jest rzeczą niezawodną. Wzgląd na fakt ten dobrze rozważony przewodniczyć by nam powinien w stosunkach naszych z ludami dzikiemi, których pierwej z sieczną i palną bronią zapoznawamy, niźli z sercami naszemi. Łagodnem obchodzeniem się ze zwierzętami i pieszczotą poskramiać dzikość ich możemy, i tą jedynie tylko drogą; żadna inna nie przydatna. Zaspokajaniem istotnych potrzeb zwierzęcia i podniecaniem w nim sztucznych, jak naprzykład karmieniem go cukrem, solą, lub innemi przysmakami, zradzamy najprzód w zwierzętach ufność do nas, a następnie i wdzięczność. Pojęcie zwierzęcia nie wznosi się do zrozumienia żeśmy istotną niewoli jego przyczyną; raz za kratami klatki, widzi ono w nas tylko dobroczyńców swoich, którzy go żywią w jego niewoli, bez czegoby musiało zdechnąć. Zrodziwszy ufność do siebie w zwierzęciu, możemy dopiero wówczas użyć naszej siły, by dając mu uczuć naszą przewagę, upodwładnić go zupełnie, "opanować jego wolę" jak się właściwie Cuvier wyraził. Do jakiego stopnia zwierzęta są wrażliwe na pieszczoty, okażą zdarzenia przywiedzione przez tego umiejętnego badacza. W Paryzkiej menażeryi chowaną była wilczyca, którą głaskanie wprawiało w taką radość, że zdawała się od zmysłów ze szczęścia odchodzić. Toż samo się działo i z szakalem: musiano nawet wzbronić udzielania im tych pieszczot. Widzimy więc, że najpotężniejszą ludzką bronią jest miłość, wyrażająca się dobrocią. Żebyśmy głębiej o tem byli przeświadczeni, to byśmy niechybnie i bardziej i lepiej zwierzętom panowali; ale my raczej umiemy się wywierać tylko na nie okrucieństwem i przemocą.

Człowiek przyswoiwszy zwierzę stosownie do stopnia pojętności jego, może go nauczyć pewnych rzeczy. Może naprzykład zrobić z niego myśliwca, jak z foki naprzykład psa i sokoła, które zdobycz swoją wiernie doń odnoszą, pewne że je za to człowiek wynagrodzi. Nasz Pasek swoją wydrę nauczył łowić rybę, choć to tak mało pojętne stworzenie. Można je nawet obrócić na pastuchów bydła jak psa naprzykład, lub ptaka gruchacza, który także umie pilnować i strzedz stado owiec. Korzystając z siły zwierzęcia i z jego usposobień, człowiek może go wprządz do pewnych robót: jak naprzykład ujeździć konia, objuczyć wielbłąda i słonia, wprządz wołu w jarzmo, a nawet zmusić . psa do obracania rożna a małpę do usługiwania. Nakoniec człowiek może zwierzę zmienić w towarzysza, w przyjaciela swego. Pies nim jest. On to patrząc nam w oczy, zdaje się stara odgadnąć stan duszy naszej, podzielić radość i smutki, i tak się przywiązać do nas, tak ukochać człowieka, że nie dość iż zniesie cierpliwie wszelką naszą względem niego niesprawiedliwość i krzywdy, nie zachowując żadnej za nie urazy, lecz nawet po zejściu swego pana, na śmierć się na grobie jego da zagłodzić. W tem uczuciu psa jest jak gdyby wyrażenie jego pojęcia nieskończonej wyższości naszej nad nim, którą on głęboko czuje, i dla tego tak lgnie do nas.

Nawiasowo robię przy tem tę uwagę, że i człowiek tem więcej jest w stanie przywiązać się do zwierzęcia, im ono będzie pojętniejszem. Ścisłość ich wzajemnego stosunku niezbędnie od łącznika intelligencyi zwierzęcia jest zależną; a nawet ogólnie mówiąc i odwrotnie, od niejakiego zniżenia się człowieka do zwierzęcia. Dla tego też dzieci, że najbliżej są zwierząt, rozumieją je najlepiej. Wysoka prostota i dobroć w ludziach dojrzałych, dają im także niezmierną władzę nad zwierzętami, którą, się na wet wywierają na nie, bez żadnego wytężenia woli, tego zwykle używanego środka. Zwierzęta czują człowieka.

W stosunkach swoich z człowiekiem zwierzę dochodzi do objawiania zadziwiających nieraz czynów, których zdawałoby, się nie jest zdolne. Z nich to przekonywamy się że zwierzę posiada pewnego rodzaju intelligencyą, która mu przewodniczy w czynnościach życia własnego, to jest zaspokajania swych potrzeb; dostrzeżenia też udowadniają, że zwierzęta posiadają władzę sądzenia, przewidywania pewnych następstw ze swych czynności, i nawet powiem wznoszą się do niejakiego zuogólniania pojęć. Przywiodę tu kilka faktów najściślej sprawdzonych, by same za siebie mówiły i poświadczyły powyższemu zdaniu. Wezmę ja głównie z przykładów psa i małpy, jako najbardziej rozwinionych zwierząt, w których objawy intelligencyi ich najwyżej się wzniosły.

Zanim wymienię fakta, przytoczę pierwej opis natury psa, niedorównanie skreślony przez Buffona, który wbrew swojej teoryi automatyzmu zwierząt, umiał być wiernym malarzem faktów przyrody. "Pies, niezależnie od piękności swoich kształtów, od swej żywości, siły i lekkości, posiada w najwyższem stopniu wszystkie przymioty wewnętrzne, mogące zwrócić na niego uwagę człowieka. Natura gorąca, zła, nawet okrutna i krwiożądna, czyniąca psa dzikiego postrachem wszystkich zwierząt, ustępuje w psie domowym usposobieniom najbardziej łagodnym, przyjemności przywiązania i chęci podobania się; pełzając, składa on u nóg swego pana: odwagę swą, siłę i talenta; oczekuje na rozkazy jego by je wnet wykonać; doradza się go, zapytuje, błaga; jedno wejrzenie wystarcza, on rozumie znaki któremi się wola jego wyraża. Nie mając, jak człowiek światła myśli, posiada wszystką gorącość uczuć jego, a wiernością w nich go przewyższa; jest stałym w przywiązaniu: żadna ambicya, żaden interes, ani żądza zemsty go nie każą; jednego się tylko lęka: niepodobać swemu panu; i jest uosobieniem wierności, żarliwości i posłuszeństwa. Bardziej pamiętny dobrodziejstw niźli krzywd doznanych, nie odstręcza go złe obchodzenie się z nim, poddaje się mu, zapomina, a silniej się jeszcze przywięzuje: zamiast uciec lub gniewać się, ulega on dobrowolnie nowym próbom; liże tę rękę, narzędzie bólu, która uderzyła go przed chwilą, całą jego przeciw niej obroną użalenie się, aż ją nakoniec rozbroi cierpliwością i poddaniem się.

Łagodniejszy od człowieka, najbardziej ze zwierząt poddany, nietylko że w krótkim czasie daje się układać, lecz stosuje się nawet do ruchów, do. charakteru i do wszystkich zwyczajów tych, którzy mu rozkazują; pies przybiera ton domu w którym zamieszkuje; i tak jak i inni słudzy pogardliwym jest u możnych, a grubym u wieśniaków. Nadskakujący swemu panu i usłużny dla jego przyjaciół, nie zwraca uwagi na obojętnych, a odgraża, się tym, którzy z położenia swego są zmuszani częściej niepokoić jego pana; poznaje ich po odzieniu, ruchach, głosie i usiłuje niedopuszczać ich do niego. Gdy mu zwierzono nocne strzeżenie domu, staje się dumniejszym, a niekiedy nawet srogim: czuwa, obchodzi dom, zdała już czuje obcych, i skoro się tylko ci zatrzymają lub wchodzić usiłują, rzuca się na nich, broni wnijścia, i przez silne szczekanie, walkę i krzyki gniewu, budzi domowników, ostrzega i walczy. Równie wściekły przeciw złym ludziom, jak i drapieżnym zwierzętom, rzuca się na nich, rani je, rozdziera, wyrywa im zdobycz przez nie pochwyconą; lecz rad ze zwycięztwa, kładnie się na zdobyczy, ale nietknie jej, nawet by zadośćuczynić głodowi, i daje jednocześnie dowody odwagi, wstrzemięźliwości i wierności" (Oeuvres de Buffon.Le Chien).

Po tym obrazie o tyle prawdziwym co pięknym, w którym tylko podziwiać należy, że Buffon mógł nawet, popisując tyle przymiotów temu zwierzęciu, odmówić mu myśli i pojętności — jak gdyby bez myślenia mogło inaczej mieć miejsce to tak ścisłe porozumienie się zwierzęcia z człowiekiem, że mu nawet daje odgadnąć jego chęci i usposobienia — przejdźmy do przytoczenia faktów, jedynie tych tylko, które poświadczyli bezstronni naturaliści.

Pies, który się łasi swemu panu gdy ten bierze za kapelusz, wyraźnie błagając oczyma by go wziął z sobą na przechadzkę, musi koniecznie wnioskować, że ponieważ przed wyjściem z domu, pan jego czynność tę odbywa, a więc i tą razą może ona nastąpić, dla tego prosi by go wziął z sobą. To nazbyt wiadome i oczywiste. Lecz oprócz tego zwyczajnego faktu, są inne, dowodzące większej jeszcze władzy wnioskowania zwierząt.

Plutarch upewnia, iż widział na własne oczy, jak pies, nie mogąc dostać się do oliwy będącej w dzbanku, przynosił w pysku kamyczki, które w dzbanek wzrzucał, i robił to dopóty, dopóki oliwa nie podniosła się w dzbanku do tej wysokości, że mógł ją z łatwością dosięgnąć.

Milne Edwards opowiada o psie, którego musiano na łańcuch uwiązać z powodu szkód częstych, które zrządzał pomiędzy owcami, dusząc je i zagryzając, za co też częstą odbierał chłostę. Pies dostrzegł, że obroża nie była dość ciasną, i że ją z łatwością mógł zsuwać z głowy. Przez cały dzień leżał spokojnie w budzie, nie zdradzając się ze swem odkryciem, lecz skoro noc zapadła i wszystko się w okół uciszało, pies zsuwał z głowy obrożę, szedł swoim zwyczajem na polowanie, dusił owce, a wracając nad ranem schodził nad wodę, opłukiwał w niej najstaranniej pokrwawioną mordę, by wszelki ślad usunąć, mogący na niego ściągnąć podejrzenie, cichaczem właził do budy*, wciągał napowrót obrożę, i leżał udając niewinnego. Powtarzało się to tyle razy, że zaczęto go podstrzegać, aż się przeświadczono o fakcie.

Pan Flourens następne zdarzenie opowiada o niedźwiedziach, którego sam był naocznym świadkiem w Ogrodzie Botanicznym. Ponieważ menażerya posiadała zanadto wiele niedźwiedzi, postanowiono otruć parę z nich i użyto na ten cel kwasu pruskiego. "Wlano — powiada Flourens — po kilka kropel tego kwasu w małe ciastka. Na widok ich niedźwiedzie stanęły na tylnych nogach, i pootwierały pyski: zdołano wrzucić w rozwarte ich paszcze po kilka ciastek; lecz wyrzuciły je natychmiast i zaczęły uciekać. Zdawało się, że ich nie tkną już więcej. Jednakże, po niejakim czasie dostrzegliśmy, że obadwa niedźwiedzie wróciły, i zaczęły popychać łapami ciastka ku wodzie znajdującej się w obrębie ich jamy; następnie zaczęli je w niej opłukiwać, i obwąchiwali je od czasu do czasu niezmiernie ostrożnie, a skoro trucizna ulotniła się, zjedli bezkarnie wszystkie ciastka nasze. Okazały one nam zbyt wiele rozumu, byśmy nie mieli zmienić naszego postanowienia; życie zostało im darowane."

Doświadczenie przekonało, że pies nie poznaje się w lustrze, i nie doznaje żadnego wrażenia na widok wymalowanego obrazu zwierzęcia. Audouin powiada, że mała małpka zwana Uistiti nie tylko że swój własny obraz poznać umie, lecz nawet i obrazy innych zwierząt. Małpka ta widocznego doznawała strachu na widok rysunku kota, albo osy; a wyciągała nawet łapki wyraźnie, w chęci uchwycenia innych owadów, jak chrząszcza lub szarańczy, których rysunki jej pokazywano. Jedząc kiedyś winograd, sok owocu zabryzgał jej oczy, odtąd ile tylko razy dawa. no jej winograd, jadała go z zamrużonemi oczyma, coby dowodziło, że jest zdolną wyraźnego stowarzyszenia idei.

Izydor Geoffroi Saint-Hilaire powiada, że był obecnym, jak pewna małpka zwana Cebus, nie mogąc kiedyś rozgryść orzecha, usiłowała go roztłuc przypierając go do drewnianej kraty swej klatki, lecz gdy i to okazało się nadaremnem, przyparła go wówczas, do żelaznej szyny, która zachodziła we wnętrze tejże klatki i rozgniotła go. W tej czynności objawia się, jak gdyby pewne wzniesienie się do idei abstrakcyjnej: wnioskowania, że żelazo jest twardszem od drzewa.

Pucheran opisuje, że wedle zeznań PP. Kolbe i Verreaux, afrykańska małpa Szakma (cynocephalus porcarius) używaną jest przez Hottentotów do strzeżenia domów, do rozdymania ognia miechem w kuźni, i że nawet rolnicy nauczyli ją wprzęgać woły do pługa, które potem na sznurku prowadząc, małpy te umieją popędzać przy oraniu; a ile razy w drodze zdarza się potrzeba przebycia rzeki, to wskakują na grzbiet Wołów tak zupełnie jak człowiek.

Lecz najwyższy stopień rozwinięcia intellektualnego małp przejawia się w dwóch ich rodzajach: w szympansach i orangutanach.

Orangutan, którego widział Buffon, chodził na dwóch nogach, nawet niosąc ciężary, i na znak dany wykonywał wszelkie rozkazy. "Widziałem go — powiada Buffon — podającego rękę odwiedzającym go osobom dla odprowadzenia ich, przechadzającego się z niemi, widziałem go siadającego do stołu, rozkładającego serwetę, ocierającego nią usta swoje, jak używał widelca i noża które do ust podnosił, jak nalewał wodę i wino do szklanki, i pijał zdrowie będąc wezwanym, jak chodził brać filiżankę i spodek dla siebie, stawiał je na stół, wrzucał cukier do filiżanki, nalewał herbatę z czajnika, studził ją i wszystkie te czynności odbywał na najmniejszy rozkaz lub znak swego pana, a często nawet z własnej woli. Nie robił on nic złego nikomu, zbliżał się nawet ostrożnie i wyraźnie dopraszał się pieszczot. Był bardzo łakomym na cukierki, które mu chętnie dawano, kaszlał, dostał suchot i zdechł." (Ibid. Orangs-Outangs).

De la Brosse, który w podróży swojej kupił sobie dwa orangutany, opowiada, że jeden z nich zachorował na okręciej, tak, że trzeba mu było puścić parę razy krew z ręki prawej. Przez cały czas trwania choroby, domagał się równych starań około siebie co chory człowiek. Po wyzdrowieniu zaś ilekroć tylko zapadał na zdrowiu, wyciągał zawsze rękę, prosząc znakiem, by mu krew puszczono, jak gdyby wiedział wyraźnie, że to ;mu niegdyś istotnie ulgę przyniosło.

Zwierzęta te dają dowody wielkiego przywiązania do siebie. Henryk Grosse opowiada, że widział dwie takich małp w klatce, które tak się kochały, że gdy samica zdechła, to samiec wyrażał najprzód boleść po jej stracie krzykami, a następnie zamorzył się głodem.,

W Gwinei żyje pewna małpa, zwana Mandrylem, (cynocephalus mormon) która szczególniejszy pociąg czuje do kobiet, tali, że niebezpiecznem jest murzynkom samym chodzić, napadają je bowiem, wykradają, i czasem po parę lat trzymają u siebie pod silną strażą, lecz karmiąc je troskliwie i budując nawet dla nich szałasy. Widywano murzynki które po trzy lata przebywały u nich w gościnie Pomawiano o to dawniej orangutana, lecz zdaje się że ten obyczaj właściwy jest tylko mandrylowi.

Orangutany dają się, przyuczać do rozmaitych posług domowych, zmywają naczynia, chodzą po wodę, podają ją na rozkaz i t. p. Guet powiada, że widział w Jawie samicę orangutana, nawet bardzo wstydliwą, która codzień słała sobie łóżko, kładła głowę na poduszkę, okrywała się kołdrą. Jeźli ją głowa bolała, radziła sobie ściskając ją mocno chustką. Zwierzęta te w stanie dzikim umieją zbierać muszle i wyjadać je w razie gdy owoców zabraknie. Jest pewien rodzaj ostrygi zwanej taclovo, które leżą często nad brzegami morza na wpół roztwarte, a na które małpy te są bardzo łakome; w obawie by ostryga nie złapała im łapy, wrzucają zręcznie pomiędzy ściany jej skorupy kamyczek, co nie dozwala ostrydze zamknąć skorupę; wówczas bezpiecznie ją wyjadają. (Oeuvres chois. de Buffon. T. 2 p. 383).

Orangutan, którego obyczaje przytaczał Buffon, widocznie był wyuczony przez człowieka, korzystającego z jego dziwnej władzy naśladowania, którą w ogóle w wysokim stopniu posiadają te zwierzęta. Fryderyk Cuvier robił dostrzeżenia nad orangutanem, który miał zaledwo miesięcy kilka, gdy go do Paryża przywieziono. Natura zwierzęcia, nie znarowiona jeszcze obyczajami ludzkiemi, wyraźniej się w nim przebijała.

Orangutan ten był przywieziony przez P. Decaen z wyspy Bourbon, dokąd się był dostał z Borneo, i został darowany Pani Bonaparte w r. 1808. Przez cały czas morskiśj podróży okazał się być niezmiernie lękliwym, chodził po pokładzie trzymając się zawsze za sznur, bał się wyleźć na maszt, i dopiero gdy właściciel jego Decaen, do którego był niezmiernie przywiązany, pierwszy dał mu przykład i zachęcił go do zrobienia tego kroku, dopiero wówczas się nań odważył. Niezmiernie lubił pieszczoty i umiał całować ustami, obejmując za szyję. Kiedy prosił o co i odmówiono jego żądaniu, rzucał się jak dziecko na ziemię, tarzał się po niej, bił głową, krzyczał i widoczna, że chciał litość wzbudzić nad sobą, bo od czasu do czasu podnosił głowę, bystro spozierał na otaczających, badając wrażenie które sprawił; jeśli wyczytał w oczach widzów obojętność, znowu tęż samą scenę rozpoczynał. Niezmiernie lubił towarzystwo, w braku ludzkiego szukał go w dwóch kotkach, do których się bardzo przywiązał, i nosił zawsze jednego z nich na ręku. Raz bawiąc się niemi, jeden z kotków go udrapnął; zdziwiło go to najprzód niezmiernie, potem zaczął się pilnie łapkom ich przypatrywać, i dostrzegłszy że miały pazury, chciał im najprzód je powyrywać, ale nie mogąc dać rady zaniechał to postanowienie, i wolał raczej znieść ból udrapnięcia, niż się z ulubionemi kotkami rozłączyć. Jadał zwykle przy stole wraz z innemi. Gdy raz postawił źle szklankę i ta omal się nie wywróciła, pośpieszył podtrzymać ją ręką od strony na którą się przechylała. Zamykano go zwykle w pokoju przyległym salonowi, w którym się zgromadzano, i do którego wiodące drzwi zamykały się na klucz; nie mogąc wprost dostać się do klamki, stawał zwykle na krzesełku, które obok drzwi stało, i w ten sposób drzwi odmykał. Zdarzyło się raz, iż chcąc go oddalić od towarzystwa, odsuniono krzesło ode drzwi, przeniesiono je na inne miejsce i zamknięto go w pokoju. Lecz jakież było zdziwienie powszechne, gdy ;po niejakim czasie wszedł orangutan. Umiał sobie zaradzić: postawił inne przy drzwiach krzesło i jak zwykle dostał się do klamki. Niewątpliwie nikt go tego nigdy nie uczył, i nie widział nigdy nikogo to robiącego, czynność więc ta z jego własnej, myśli wypłynęła. Lubił niezmiernie ciepło się otulać, bo widoczna że klimat był za zimny dla niego; kołdra którą, się okrywał, leżała zwykle na jednem miejscu, rozściełano ją na murawie przed oknami jadalnego pokoju i zwykle po obiedzie szedł się w nią obwijać by pójść spać. Ponieważ potrzeba ją było kiedyś wysuszyć, zawieszono ją w innem miejscu na oknie; orangutan wyszedłszy z pokoju i nie znalazłszy kołdry, zaczął się w koło obzierać, i dostrzegłszy ją poszedł wprost ku niej i zdjął ją. Lubił on niezmiernie łazić po drzewach i robił sobie zwykle tę przyjemność w piękne letnie dni, siadając na gałęziach. Chcąc go kiedyś zdjąć z gałęzi, żeby zanieść do pokoju, chciano wleźć na drzewo, lecz on natychmiast za gałęź tę oburącz pochwycił, i zaczął mocno nią wstrząsać, najwyraźniej chcąc tem przestraszyć osobę która po niego sięgać usiłowała, i powtarzał to za każdym razem jak się ta osoba do drzewa zbliżała.. "W jaki bądź sposób — powiada F. Cuvier —zechcemy czynność tę rozważać, niepodobna nie widzieć w niej wypadku stowarzyszenia idei, i nie uznać w zwierzęciu zdolnym jej władzy uogólniania myśli to jest z okoliczności szczególnej utworzyć prawidło ogólne." W istocie bowiem, orangutan oczywiście musiał wnioskować z siebie o drugich: nieraz chwianie się przedmiotów na których siedział musiało go przestraszyć, i z postrachu którego sam doznał, wnioskował o postrachu którego winni doznać drudzy.

Pan Flourens robił także dostrzeżenia nad orangutanem i powiada o nim: że był niezmiernie łagodny, lubił

bardzo pieszczoty, a szczególniej dziecinne, igrał z dziećmi, naśladował wszystkie ich ruchy i t. p. Umiał doskonale brać klucz od pokoju w którym mieszkał, wkładał go w zamek i odmykał drzwi. Położono raz ten klucz na kominie, potrafił się dostać doń wspinając się na sznurku zawieszonym u ścieli, na którym się huśtał. Zrobiono raz węzeł na tem sznurze; potrafił go sam rozwiązać. Nie był niecierpliwym, ani żywym jak inne małpy; postać jego była smutna, chód powolny, ruchy umiarkowane."

"Poszedłem — powiada p. Flourens — odwiedzić go raz z pewnym znakomitym starcem, bystrym i głębokim dostrzegaczem. Strój nieco dziwaczny, chód powolny, wątły, postać zgarbiona, zwróciły natychmiast uwagę naszego orangutana. Najuleglej spełniał wszystko co bądź od niego zażądano, nie zdejmując ani na chwilę oka z przedmiotu swej ciekawości. Kiedyśmy mieli wychodzić, zbliżył się on do swego gościa z uszanowaniem, wziął z rąk jego laskę na której się starzec podpierał, i udając że się na niej wspiera, zgarbiwszy się i zwalniając chód swój, przeszedł się w okół pokoju naśladując układ i chód mego starego przyjaciela. Sam dobrowolnie oddał potem laskę, i wyszliśmy od niego, przekonani, że i on także umiał dostrzegać."

Rzecz dziwna, że orangutany są pojętnemi tylko w młodości, i że z wiekiem nietylko że nie postępują, lecz przeciwnie wszystkie władze ich tępieją, przygłuszone znać innemi nemi gwałtownemi chuciami ciała. Orangutan w dojrzałym wieku całkiem dziczeje, i nawet szczęki jego wydłużają się nadając mu bardziej zwierzęcą postać.

Oto są jedynie wiadome dotąd wiarogodne fakta intelligencyi zwierząt, na których się można oprzeć w rozumowaniu o tym przedmiocie. Są one niezmiernie uderzające a pomimo to nieskończenie ograniczone; niewątpliwie dowodzą one, że zwierzęta myślą, pojmują, nawet wnioskują i sądzą, lecz fakta te udowadniają zarazem, że wszystkie te czynności intelligencyjne odbywają się w niezmiernie zacieśnionych granicach, i nie wychodzą z zakresu bardzo poziomych przedmiotów, tak, iż nieskończoność cała przegradza je od człowieka, pojmującego się i badającego najgłębsze i najtajniejsze działania swój myśli.

Zwierzęta nakoniec nie postępują — i to jest wyłączną tylko człowieka cechą. Wychowanie ich jest tylko indywidualne, a nierozciąga się do całego rodzaju. Ogranicza się ono najprzód w stanie jego dzikim, na rozwinięciu jego sił fizycznych, by usamoistnić go w zaspokojeniu swych potrzeb, materyalnych. W zetknięciu się jego z człowiekiem, jeśli nauka którą pobiera nie polega wyłącznie tylko na rozwijaniu jego naturalnych skłonności, a raczej jest naginaniem go do takich czynności, którym wprawdzie ich organiczna budowa nie przeciwi się, lecz które naturze jego są sprzeczne, tych ono przekazać nie będzie nigdy w stanie. Pierwsze zaś przeciwnie: ze krwią spływają na następne pokolenia. Szczenięta po psie dobrze ułożonym do myślistwa, same się łatwiej układać dają, a nawet czasem przychodzą już na świat dobremi myśliwemi.

Lecz jakiż może być powód tej niemożności wzajemnego udzielenia sobie swej sztucznie nabytej wiedzy? Brak mowy; — lecz mowy pojętej w wysokiem, a raczej zupełnem słowa tego, znaczeniu. Zwierzęta rozumieją się doskonale, poznają po głosie: koń wśród tysiąca innych pozna rżenie swego źrebięcia. Każde nawet z ich uczuć i żądań wyraża się odmienną modyfikacyą tego głosu: krzyki ich boleści, radości i trwogi, człowiek nawet zrozumieć jest wstanie i niechybnie je rozróżni, dla tego nawet może, że i sam posiada wspólnie ze zwierzętami te nieme uczuć oznaki. W zakresie materyalnych potrzeb zwierząt, wypadków życia ich, głos doskonałym i zupełnym być musi dla nich pośrednikiem, jak to widzieliśmy z wielu przywiedzionych przykładów. Lecz jeśli będziemy mieć na pamięci i rozważymy czem jest słowo? jeśli pojmiemy je jako znak, jako symbol idei, którego brzmienie dowolnie zmieniać możem, i tęż samą ideę innym wyrażać znakiem lub językiem; jeśli nietylko jako dar, lecz jako najwyższy wyrób ducha słowo pojmujemy; — niewątpliwie będziemy wówczas musieli zwierzętom odmówić mowy. Głos ich ma zawsze jednakowy dźwięk, przy wyrażaniu tychże samych potrzeb i uczuć, i nic innego nad te uczucia i potrzeby wyrazić nie jest w stanie; dla tego też nie może ono nauczyć inne zwierzę czynności do których go zmusił człowiek, lecz które naturze jego się przeciwią: dla nich on głosu nie ma. Samo do nich się nie wzniesie: wpływu intelligencyi człowieka i woli jego potrzeba, i niemi on rozwijać się zwierzęciu dopomaga.

Jaka intelligencya, taka być musi i mowa; zwierzęciu wystarcza glos,— człowiekowi ciasno w słowie. Gdy zwierzęciu w materyalnych jego granicach swobodnie i przestronnie,— człowiekowi duszno na ziemi; a łańcuchem słowa swego związany z przeszłemi pokoleniami, spójnią tegoż samego słowa, przekazuje on idee swoje i wiedzy swój skarby, i myśli swych poloty, pokoleniom przyszłym, pokoleniom nienarodowym, a które nie tylko z ciała, lecz i z ducha swego zrodzi. Gardząc ziemią i jej więzami, duch jego rwie się ku nieskończoności, i każda życia jego chwila jest tylko przestankiem w wędrówce tej niebieskiej, która jak cel jego — jak Bóg nieskończona. Bo wedle mądrych słów pieśniarza:

"Choć coraz bliższy, On równie daleki!"

Pod promieniem rozumu i woli ludzkiej zwierzę rozwija intelligencyę swoją, powiedziałem, a człowiek w tej pracy mu pomaga; i jeszcze raz to powtarzam, lecz przeczę zarazem, by jak chcą niektórzy a mianowicie: p. Fée (Etudes philosophiques sur l'instinct et l'intelligence des animaux), ażeby człowiek — jak on utrzymuje — udzielał zwierzęciu władze, które sam posiada, by go nie rozwijał, ale wprost przetwarzał. Błąd to zdaje mi się wielki; bo pytam, jeśliby te władze pojęciowe nie były wrodzone zwierzęciu, jakżebyśmy je czego zdołali nauczyć? Nadto, dla czego nie możemy robić dowolną naukę naszą w wychowaniu zwierzęcia? dla czego naprzykład, psa nie możemy nauczyć tego co małpę i odwrotnie? Nakoniec, dla czego nie wszystkie indywidua jednego gatunku jednako się rozwijają? Niewątpliwie, możemy je tylko rozwinąć w kierunku władz objawionych przez nie, to jest odpowiednich ich pojętności i ich ustrojowi organicznemu — a wpływ ducha ludzkiego pomaga mu tylko w jego rozwinięciu.

Mowa ludzka zbyt uboga, posiadamy nazbyt często jedno słowo dla odmiennych nieskończenie wyobrażeń psychicznych. Z niejasności pojęć musiało wyniknąć błędne zastosowanie wyrażenia tego znaku ducha, boć słowo jest jego owocem. W tym naprzykład biorąc wypadku, mówimy rozum ludzki i rozum bydlęcy, lub też intelligencya ludzka i intelligencya zwierzęca, — a przepaść nieskończona rozgradza obadwa te rozumy, obiedwie te intelligencye. Brak nam dla orzeczenia tych niższych stopni słowa pośredniego, właściwego. W naszej własnej, Polskiej mowie tak nieskończenie z wielu względów bogatszej od wszystkich innych, ani słowo zmyślność, ani słowo rozum, nie zdają mi się odpowiadać instynktowi i intelligencyi. Najprzód biorąc źródłosłów słowa zmyślność, zmysł, fałszuje on pojęcie o instynkcie, które nie ze zmysłów ani też z myśli pochodne, lecz jest wewnętrznym bodźcem, podniecającym ku nieświadomej celu swego czynności, ślepej, instynktowej, co dość głęboko źródłosłów łaciński tego słowa instynkt wyraża (instigare). Dla tego też usprawiedliwiam się z użycia jego, w miejscu polskiego wyrazu zmyślność. Intelligencya także ani słowem pojętności, ani słowem rozumu nie może być zdaje mi się zastąpioną, bo więcej będąc niż pierwsza, nie jest jeszcze drugim; a nakoniec, trzebaż zachować wyłączną jaką nazwę dla władz człowieka, jemu jednemu tylko właściwych. Dla tego nie naszym słowem intelligencya, wyrażałem władze pojętności zwierząt, by je módz łacniej rozgraniczyć.

A teraz streszczając istotne, wewnętrzne znaczenie wszystkich powyższych faktów i wyprowadzając z nich wniosek rozumowy, wyrazimy go najlepiej przytaczając słowa P. Flourens, które mam za ostatnie w tym względzie nauki i filozofii słowo.

"Istnieją trzy fakta oddzielne: instynkt, intelligencya zwierząt i intelligencya ludzka (trzeba było rozum powiedzieć), a każdy z tych faktów ma swe granice oznaczone.

Instynkt działa bez poznania; intelligencya pojmuje by działać; jedna tylko intelligencya (rozum) ludzka pojmuje i pojmuje się.

Rozwaga (reflexion) ściśle określona, jest samopoznaniem się własnem myśli.

A ta władza myśli nad myślą daje nam cały szereg nowych stosunków. Rozum, który się bada, sądzi się; skoro działać może na siebie, wolnym jest; skoro jest wolnym, staje się moralnym.

Człowiek dla tego tylko jest moralnym, że jest wolnym.

Zwierzę idzie za popędami ciała; w ciele tera, które je zewsząd otacza materyą, duch ludzki jest wolny, i tak wolny, że może skoro chce, ponieść nawet to ciało w ofierze.

Wielka potęga woli nad ciałem, — powiada Bossuet (De la connaissance de Dieu et de soi-meme), zależy na tej władzy nadzwyczajnej, że człowiek jest tak zupełnym panem ciała swego, że może je nawet poświęcić dla wyższego celu, który sobie zamierzy. Rzucić się wśród ciosy i nadstawić na pociski, w ślepej zapalczywości, jak się to zwierzętom zdarza, nie oznacza wzniesienia się po nad ciało; lecz postanowić umrzeć, ze świadomością czynu i rozmyślnie, pomimo całego Wstrętu ciała, które walczy z tym zamiarem, udowadnia pierwiastek wyższy nad cielesny, a pośród zwierząt człowiek tylko jeden pierwiastek ten posiada. Do głębokich słów tych nic dodać nie można. Zwróćmy się raz tylko jeszcze myślą wstecz na chwilę.

W tem wielkiem i nieskończonem dziele Bożem państwa zwierzęcego, widzieliśmy prawo Opatrzności, wyrażające się najprzód siłą instynktu, którem szczodrze wszelkie żyjące stworzenie ta dłoń Wszechmocna obdarzyła: każdemu w stopniu różnym i każdemu we właściwym potrzebom jego, przeznaczeniu, życiu. Potem intelligencyi promień prześwietlił stworzenie, lecz jako władza wyższa w ciaśniejszych już granicach. W niższym jestestw szeregu jej nie znaleźć: rośnie ona tylko bardziej wznosząc się ku górze organicznego jestestw łańcucha, a doszedłszy ku jego szczytowi, staje się rozumem w człowieku.

Im wyższe dary, tem powołanie i obowiązki wyższe. Najprzód i przedewszystkiem względem Tego co nad nami, co treścią życia naszego i celem jedynym. Rozum nam dany, by Boga poznawać i wznosić się ku Niemu po ścieżce praw Jego.

Alę są, jeszcze i inne przy tem obowiązki, przez dar rozumu na nas włożone, obowiązki względem tego świata co niżej nas leży. A nim jest obowiązek miłości i opieki, które w panowaniu naszem roztaczać winniśmy nad tym zwierząt światem, co wspólnie z nami Stwórcy swemu służy, a który choć zaledwo u stóp naszych pełza, lecz się ku nam garnie, widno że nas potrzebuje. Nie gardźmy więc nim w dumie, lecz z miłością przygarniajmy, a pamiętajmy na to, że zwierzęta są tylko młodszą bracią naszą w. stworzeniu, i że nawet gdy we wstecznych życia ludzkości chwilach, miłość ku Bogu w sercach człowieczeństwa gaśnie, a usta oniemiają, przywarte pychy rokoszem — one nas wówczas zastępują w oddaniu Mu należnej czci i chwały, bowiem i one w ubogim języku swoim umieją składać dlań hymny.

Dział IV.

Wiadomości z Fizyologii ogólnej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

GAWĘDA X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GAWĘDA XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GAWĘDA XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GAWĘDA XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GAWĘDA XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GAWĘDA XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GAWĘDA XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOMETA DONATIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej