Franciszek Wężyk

GLIŃSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

AKT I

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

AKT II

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

AKT III

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

AKT IV

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII

Scena VIII

AKT V

Scena I

Scena II

Scena III

Scena IV

GLIŃSKI

Tragedia w pięciu aktach wierszem

Franciszek Wężyk

„Virtutem videant,
intabescantque relicta"
Persius

AKT I

Scena I

Teatr wyobraża noc

GLIŃSKI

sam

w najżywszym pomieszaniu wchodząc na scenę

Precz stąd poczwar piekielnych ścigające roty!

Precz ode mnie natrętne sumienia zgryzoty!

Cóż to?... tu konających przerażają jęki,

Tam trupy od morderczej poszarpane ręki;

Dalej cała rodzina w krwi strumieniach broczy.

Tyżeś to, Zabrzeziński, lub mnie zwodzą oczy?

Co tu czynisz w Smoleńsku? nie wieszli, zuchwały.

Że te mury wraz z Polską przede mną zadrżały?

Że sam los ujarzmiła broni mej potęga?

Więc gdy się na mą zgubę cały świat sprzysięga

I gdy zewsząd nad sobą czuję pomstę srogą,

Jeszczez cię męki moje nasycić nie mogą?

Cóz to? Obacz się, Gliński Ty, przed którym wprzódy

Niknęły zbrojne hufce, upadały grody,

Ty, coś stał się postrachem ojczyzny i świata,

Tobąż dziś wstyd i żałość, i trwoga pomiata?

Mogąż z życia odarci twarde kruszyć głazy?

Cóż jest cnota, sumienie? Czcza mara, wyrazy.

Przez ciebie włada Litwą Moskwicin zwycięski.

Jęczy Polska przez ciebie pod twardymi klęski.

Przed tobą, gdy się dzieł twych ojczyzna wyrzekła,

Umilkł pogrom sumienia, zaniemiały piekła.

I ty drżysz?... Precz ode mnie czarnej nocy mary!

Lecz cóż to? Skądże nowe jawią się poczwary?

Pójdę tam. gdzie mnie zemsta dosięgnąć nie zdoła.

Pójdę więc; „stój. morderco!" głos okropny woła:

„Stój, nędzniku, wydany nie z łona kobiety!

Stój..." Lecz któż tu? Co widzę, Helena.

Scena II

Gliński, Helena

HELENA

Niestety!

Gdzież to spieszysz, mój ojcze, bez czucia i siły?

Tweż to jęki nieszczęsną ze snu przebudziły?

Brzmią nimi dotąd nieme gmachu tego ściany.

Lecz cóż znaczy twa postać i wzrok obłąkany?

Ach! jeśli się twej córce badać o co godzi...

GLIŃSKI

Nic to. Bądź dobrej myśli. Troskliwość cię zwodzi,

Widzisz moją spokojność. Po cóż, córko droga,

Próżna z łona spoczynku wyrywa cię trwoga?

Niech sen od tych ucieka, których zgryzot jędza

Biczem witym z padalców z miejsc na miejsca spędza.

Niechaj tych dręczą widma okropnej postaci,

Co zdradzili ojczyznę, zaprzedali braci.

Lecz ty, której sprzyjają nieba dobroczynne,

Która czyste masz ręce, a serce niewinne,

Coś  wzięła cnoty przodków w drogim upominku,

Za cóż się krzepiącego wyrzekasz spoczynku.

HELENA

Mnież ma wtedy nieczułą miękkie więzić  łoże,

Gdy ojciec trosk dręczących pokonać nie może?

Przebacz mojej śmiałości! Widzę, nieszczęśliwa,

Że twe serce przede mną srogi cios ukrywa.

Dawno twarz twoja zdradza wewnętrzne cierpienia,

Lecz dziś smutek ponury w rozpacz się zamienia.

Odkąd dzielę twe trudy, niedole, wygnanie,

Nigdy cię w tak okropnym nie widziałam stanie.

GLIŃSKI

Po cóż srogą z mych cierpień odchylać zasłonę?

Już się nimi przepełnia serce rozranione.

Jeśli więc masz wzgląd jaki na mnie lub na siebie,

Pozwól, niech noc skrytości troski me zagrzebie.

HELENA

Nie chciej, ojcze, tak sądzić o twojej Helenie,

Nie mam względu na siebie i życia nie cenię:

Odkąd z tobąm rzuciła ojców moich progi,

Gardzę niebezpieczeństwy, nie znam żadnej trwogi.

A chociaż serce córki rozdziera twa mowa,

Odkryj wszystko, przy tobie na wszystkom gotowa.

GLIŃSKI

O córko! męstwo twoje siły mi dodaje;

Z pychą po tych wyrazach dzielną krew poznaję,

Taką była twa matka. A ten umysł stały

Wszystkie Polski szlachetne wraz z mlekiem wyssały.

Wiesz dobrze, jak nam niegdyś sprzyjał los łaskawy:

Znano ród mój z dostatków, potęgi i sławy.

Trząsłem według mej woli znaczną częścią Litwy.

Wsławiły mnie wygrane z Tatarami bitwy.

Niestety! te zwycięstwa nad lichymi tłumy

Grobem były mej sławy, a początkiem dumy

Mniemałem, próżną chwałą i szczęściem opiły,

Że mnie wyższym nad innych nieba utworzyły,

Że nad równość rodaków wyniosła mnie sława,

Że się same przede mną zginać muszą prawa

Pamiętasz Zabrzezińskich? Wiesz, jak w każdej chwili

Na cześć moją, zasługi i życie godzili

Znasz, jaki koniec wzięły śmiertelne niechęci

Nigdy mi ta noc sroga nie wyjdzie z pamięci

Usnęli wszyscy błogo na pokoju łonie,

Wpadam i w krwi potokach cały zamek tonie

Wytępiam rod niemiły w dzikim uniesieniu,

A  z grodu nie pozostał kamień na kamieniu

Zadrżała na to Polska Wnet zemstę wywarto,

Wyzuto mnie z dostatków, z godności odarto,

Zapadły przeciw prawu wyroki surowe

Chciano, bym pod miecz kata własną chylił głowę

Porzuciłem ojczyznę O córko jedyna

Stąd się pasmo okropne nieszczęść mych poczyna

Lecz już się ciężkich przestępstw spełnia miara sroga,

Czuję nad sobą ramię potężnego Boga

Od lat wielu orężem i rady zgubnemi

Służę nieprzyjaciołom ojców moich ziemi.

Rozżarzony popędem zemsty, nienawiści.

Liczne dla nich z mych ziomków zgromadzam korzyści;

Walczę, gromię, zwyciężam. Jakże mi w tej chwili

Tyle przysług i znojów odpłacił Bazyli?

Ruś uległa. Już Litwie trzy wojska groziły,

Jeden Smoleńsk wstrzymuje całej Moskwy siły.

Garstka mężnych tych murów broniła zażarcie.

Sam car, próżno szturmując, wzywa mnie na wsparcie

I przyrzeka, że jeśli tę twierdzę zdobędę,

Rządcą na wieczne czasy i panem jej będę.

Lecz gdy w trudnym chęć jego spełniłem zamiarze,

Przy mnie jest cześć zdobyczy, a zdobycz przy carze.

Wreszcie zgubną dla Polski prowadząc wyprawę

Chce, bym z wojskiem Zygmunta walki wznowił krwawe.

Już ku memu wzmocnieniu liczne roty spieszą,

Sam car wkrótce ma przybyć z odwodową rzeszą.

Lecz gdy go tu przywodzi chęć zwycięstw gorąca,

Mnie wyższa jakaś władza oręż z rąk wytrąca.

Cóż pocznę i co powiem, gdy dziś przed nim stanę?

Jakże zdałam zataić uczuć moich zmianę?

Jak się duch mój znękany na stałość zdobędzie?

Czuję, że dzień ten dla mnie dniem ostatnim będzie.

HELENA

Ach ojcze! spraw na chwilę ulgę twej boleści.

GLIŃSKI

Nie tu jest jeszcze koniec nieszczęść moich treści.

W chwili, kiedym ojczyznę rzucał po kryjomu,

Nie wszystkiem uniósł skarby z stroskanego domu.

Został mi tam przyjaciel najdroższej pamięci.

Różne były nam lata, lecz nieróżne chęci.

Trepka jest jego imię. Jużem tuszył sobie,

Że go zięciem uściskam, nim polegnę w grobie.

Zgodne byty z mą wolą twe myśli niewinne.

Niestety! dziś go wiążą przeznaczenia inne,

Wierny swoim prawidłom, ojczyźnie i cnocie,

Nie służy przeciw ziomkom obcemu despocie.

Tak losy wieczny przedział między nami kładą;

On jest wsparciem swej ziemi, ja hańbą, zagładą.

Wczoraj, gdy mi znać dano, że ubiegłej nocy,

Król Zygmunt w obóz polski przybył ku pomocy,

Natychmiast lekkie pułki za mną wyruszyły:

Chciałem poznać zebrane nieprzyjaciół siły.

Jużem zniósł polskie czaty; już w zapale każę

Z umocnionych stanowisk przednie ruszyć straże;

Pierwszy rycerz, co na nas dzielnym natarł krokiem,

Był to Trepka. Ten, gdy mnie bacznym zmierzył okiem,

Leci, chce walczyć ze mną, srogą zemstą pała.

Wtem litość czy też wzgarda dłoń jego wstrzymała.

Mogłem zyskać nad słabszym nietrudne zwycięstwo.

Pierwszy raz na ten widok odbiegło mnie męstwo.

Cofam spiesznie ku miastu i hufce, i roty,

Pospiesza za mną boleść, trwoga i zgryzoty.

Tu zemsty wołające Zabrzezińskich cienie,

Tam, zda mi się, że widzę bratniej krwi strumienie.

Uciekam. Szybkie jędze roztaczają skrzydła;

Stawam: chroń się! wołają piekielne straszydła.

Widzę ogniem i mieczem zbrojnego anioła:

Jedną ręką wawrzyny zrywa z mego czoła,

A drugą, bez litości na jęki, błaganie,

Ciska mnie w czarnych piekieł bezdenne otchłanie.

HELENA

Ojcze! cierpię wraz z tobą i z tobą truchleję,

Lecz wolno z ciężkiej trwogi unieść się w nadzieję.

Twe wspomnienia i troski w całej swojej sile

Wiodą mi na myśl pierwsze życia mego chwile.

Wraca Trepka na pamięć, wraz z ojczyzną drogą:

Wzbudziłeś czucia, których losy nie przemogą.

Sąż to dobra dla nędznych na zawdy stracone?

Nigdyż nas niebo w swoją nie weźmie obronę?

GLIŃSKI

Nie ma dla mnie już nieba, bo tam cnota włada.

A gdy go w modłach wzywam, piekło odpowiada.

HELENA

Ach! zważ, ile nam nieszczęść zagraża w tej chwili:

Powstają na cię obcy, zawodzi Bazyli.

Jeden Andrzej, brat cara, życia wybawieniem

Ujęty, słabym bronić nie zdoła ramieniem.

Cóż poczniem, gdy się losy przeciw nam uzbroją?

O! gdybyś ojcze prośbą nie pogardził moją,

Jeszczebyś mógł spokojność odzyskać straconą.

Tak jest; powróć z ufnością na ojczyzny łono!

Śmiały krok wesprze niebios wszechwładna opieka.

GLIŃSKI

Co? jażbym tam powracał, gdzie mnie hańba czeka,

Jażbym miał pod miecz katów schylić głowę siwą

I skończyć dni chwalebne śmiercią obelżywą?

Precz ode mnie z tą myślą! Jeszcze mam dość siły,

By sobie inną drogę usłać do mogiły.

O, gdyby po mym błędzie, gdyby w pierwszej chwili,

Ochłonąć z wściekłej zemsty sercu dozwolili,

Gdyby złość ich nie była tak skora i sroga,

Nigdy by tu moskiewska nie postała noga.

Scena III

Gliński, Helena, Wiernek

WIERNEK

O mój panie! W tej chwili przebrany tajemnie...

Spostrzegając Helenę

Lecz co widzę? Helena!

GLIŃSKI

Czegóż chcesz ode mnie?

WIERNEK

Od najdalszych stanowisk w tej chwili znać dano,

Że się dziś obóz polski poruszyć ma rano.

Już w namiocie Zygmunta po długiej namowie,

Dnia tylko oczekują zebrani wodzowie.

Do Glińskiego na stronie

Panie! oddal Helenę.

GLIŃSKI

Co słyszę?

HELENA

O nieba!

GLIŃSKI

Córko! Nadeszła chwila, rozstać nam się trzeba.

Wkrótce pierzchną przed słońcem czarnej nocy cienie.

Czas dać zmysłom spoczynek, żalowi ulżenie.

Mnie ważne sprawy w moim zatrudnią urzędzie,

Lecz ojciec nad twym losem zawdy czuwać będzie.

HELENA

O! gdybyś zwalczył troski, co cię dręczą srodze.

To będzie mym spoczynkiem. Ty każesz, odchodzę.

Scena IV

Gliński, Wiernek

WIERNEK

Już odeszła. Ach słuchaj, słuchaj mnie, mój panie!

GLIŃSKI

Cóż mi niesiesz?

WIERNEK

Ach słuchaj. Lecz głos tłumi łkanie.

Radość z trwogą obarcza znękanego ducha.

GLIŃSKI

O starcze! Mów, nie odwłócz, wszak nas nikt nie słucha.

WIERNEK

Tak jest. Nikt nas nie słucha. Jeszcze noc w połowie,

Śpi żołnierz unużony, śpią czujni wodzowie

Oddaliłem stąd straże przezornym staraniem,

A to, com ci rzekł wprzódy, jest tylko udaniem.

Ach, słuchaj mnie w radości i bacznej uwadze!

Najdroższego nam gościa w te miejsca prowadzę.

Przedarł się on przez twierdze, spisy i bułaty,

A rycerz, niewolnicze przywdział na się sza:y.

Dla ciebie on pokonał przeciwności krocie.

Chodź, patrz i oddaj pokłon niepojętej cnocie.

Scena V

Gliński, Trepka

GLIŃSKI

Co widzę? Mamli wierzyć?... O chwilo łaskawa!

Tyżeś to, o mój Trepko! Sen-li to, czy jawa?

Jakżeś tak niebezpieczną przebyć zdołał drogę?

Tak jest, widzę cię, czuję, lecz pojąć nie mogę.

Ach, pozwól, niech lubymi cieszę się obłędy!

Niech na łonie przyjaźni.

TREPKA

Wstrzymaj twe zapędy!

Nim tę rękę zapragniesz uściskać swobodnie,

Wiedz, że ją  żadne dotąd nie splamiły zbrodnie

Ani tknął jej bezkarnie zdrajca lub morderca

Tak choć nas miejsce zbliża, odpychają serca

Lecz by zniknął ten przestwór, który nas rozdziela,

Mów, czym przyszedł do wroga, czy do przyjaciela?

Czyli, podły służalec obcego despoty,

Wyparłeś się sromotnie przodków twoich cnoty,

Czy starca w obcej ziemi pamięć odstąpiła,

Że cię dzieckiem pierś Polki w Polsce wykarmiła?

GLIŃSKI

Jak mordercze, okrutny, czynisz mi wyrzuty!

Mniej boli pocisk jadem śmiertelnym zatruty,

Nie tak dręczy za zbrodnią  ścigająca trwoga,

Słabszym jest cios piorunu z gniewnej dłoni Boga.

Gdy tułacz, bez ojczyzny, o tę obcą ziemię

Ciśnięty, ledwie dźwigam ciężkie życia brzemię,

Gdy w rozpacz pogrążony, w którą zbrodnia grzebie,

Przeklinam czcze zwycięstwa i samego siebie,

Gdym z ust twych doznać pragnął ulgi i osłody...

O! czemuż jedną chwilą nie skonałem wprzódy!

TREPKA

Chceszli, abym głos podniósł ku mojej obronie?

Oto we łzach i we krwi cała Polska tonie,

Wyciskają przekleństwa nędze i rozpacze,

Żona męża, syn ojca, ojciec syna płacze.

Morduje niemowlęta żołdak wyuzdany,

Hańbi boskie świątynie, bezcześci kapłany.

Któż jest klęsk tak okropnych, kto gwałtów przyczyną?

Przez kogóż nurty Dniepru krwią wezbrane płyną?

Ledwie wiarę na przyszłość znajdzie zbrodnia taka:

Brat na brata powstaje, Polak na Polaka.

GLIŃSKI

Jeśli cię  żądza zemsty pożera niesyta

Lub jeśli w sercach ludzkich oko twoje czyta,

Tu, gdzie tysiąc się uczuć w jednej chwili ściekło,

Zajrzyj śmiało, a znajdziesz wrzących zgryzot piekło

Lecz gdy mnie zewsząd cisną przeciwności zgraje,

Gdy ojczyzna wraz z światem przeciw mnie powstaje,

Gdy zbrodnia ducha mego w czarną rozpacz grzebie,

Nie odpychaj mnie jeszcze, przez litość, od siebie.

TREPKA

O nieszczęśliwy starcze! Czuję twe zgryzoty,

Lecz trudnym jest straconej odzyskanie cnoty

Cierpisz. I mnie ożywia nie z kamienia dusza

Więcej nawet, niż mniemasz, los twój mnie porusza

Dla ciebie aż w te mury przedarłem się skrycie,

Dla ciebie na cios własne naraziłem życie

Nie badaj o sposoby ku tak ważnej sprawie

Przyjdzie czas, gdzie ci wszystko od źrzódła wyjawię

Teraz maszli dość męstwa, zdołaszli w potrzebie

Pokonać własną dumę i samego siebie?

Idź za mną, rzadkie męstwo niebu się podoba

Lub oba stąd wyjdziemy, lub polegniem oba

Tu gród leży, tam droga dwóch obozów bliska,

Dalej są wolnych braci pierwsze stanowiska

Wybieraj tam masz sławę, tu wstyd, poniżenie,

Tu masz przepaść przed sobą, a tam wybawienie.

Chceszli związków ohydnych potargać ogniwa?

Oto droga ojczyzna przeze mnie cię wzywa;

Oto na cię czekają wspólnej matki syny;

Oto Zygmunt jest gotów przebaczyć ci winy.

GLIŃSKI

Przebaczyć?... jakiż wyraz w twojej słyszę mowie?...

Scena VI

Ci sami i Wiernek

WIERNEK

Panie! przed wroty twymi moskiewscy wodzowie

Czekają na rozkazy i rychłe przyjęcie,

Twierdząc, że ich sprowadza ważne przedsięwzięcie.

GLIŃSKI

Co? Wodzowie moskiewscy?... Gorliwość ich próżna.

Idź i wstrzymaj... zaczekaj... odmówić nie można.

O Trepko! pospiesz za nim w tajne gmachu ściany,

Tam możesz przez czas długi zostać niedojrzany.

Już nadchodzą  - oddal się.

TREPKA

Pełnię twoje chęci.

Lecz ty wszystko, coś słyszał, w mocnej strzeż pamięci.

Nie masz środka w tym razie, zwłoka nic nie nada.

Sława albo ohyda, życie lub zagłada.

Scena VII

Gliński, Czeladyn, Dymitr

GLIŃSKI

Męże! którym nikt z mężnych czci swej nie odmawia,

Czeladynie! Dymitrze! Gliński was pozdrawia.

CZELADYN

Temu, co swym skinieniem losy walk stanowi,

Cześć i sława rot naszych, dzielnemu wodzowi!

Książę! Już pod twym sterem oręż nasz zwycięski

Tysiącznymi Lechitów upokorzył klęski.

Już z twej ręki żałoba, gruzy i mogiły

Kraje przedtem zamożne szeroko pokryły.

Jeszcze dla dopełnienia niezrównanej chwały

Szczątki wojsk rozgromionych w bliskości zostały.

Te liche niedobitki gdy twój miecz pokona,

Ulegnie mocą naszą Polska zwyciężona.

Czas jest spełnić to dzieło: korzystajmy z chwili.

Oto dziś do Smoleńska przybyć ma Bazyli.

Rozpocznijmy natychmiast bój z nieprzyjacielem,

A z głów polskich do zamku drogę mu uścielem.

Jak piękny będzie tryumf! Jak chlubna nagroda!

Ileż dzień ten zaszczytu broni naszej doda?

Spieszmy, ty wiedź do boju niezłomnych rycerzy.

Każdy z nich za twym wzorem na hufce uderzy.

GLIŃSKI

Gorliwe są twe rady, doświadczone męstwo.

Lecz kto wieczne swej broni shołdował zwycięstwo?

Na wątpliwej los wojny unosi się szali.

Zabezpieczmy to wprzódy, cośmy już zyskali.

Mała garstka Polaków w bliskości stąd leży:

Ależ w niej jest król Zygmunt i wybór młodzieży.

Dość roty nasze w ciągłych zapasach walczyły.

Zmordowany jest żołnierz, osłabione siły.

Czuwać trzeba i czekać. Niebawnie w tej mierze

Cale wojsko niecofne rozkazy odbierze.

Niech więc je każdy ściśle wykonać się stara,

Ja nie wyjdę z Smoleńska do przybycia cara.

DYMITR

Co słyszę?... Któż tę zmianę w twym sercu uczynił?

Więc ty, coś nas tak często o powolność winił,

Gdy dzień ten sprawić może Polski ujarzmienie,

Gnuśność nad bój przenosisz, nad tryumf wytchnienie?

Pomnij na twe przysięgi, kiedyś niespokojny

Podżegał Bazylego do wznowienia wojny.

A skoro zwyciężyła twojej rady władza,

Pomnij, że kto źle służy, ten monarchę zdradza.

Wodzem wojska i kniaziem jesteś z cara łaski,

Okrył on cię w zaszczyty, dostojeństwa, blaski:

Nam może należące posiadłeś godności;

Lecz każdy więcej nad nie męstwa ci zazdrości.

Bądź więc godnym łask, które na  ciebie się zlały,

Działaj albo nam samym nie broń szukać chwały.

GLIŃSKI

Słuszny podziw wzbudzają niewczesne wyrazy:

Warn podległość przystoi, mnie rząd i rozkazy.

CZELADYN

Miłe są dobrym wodzom od niższych przestrogi.

GLIŃSKI

Słucham ich i rozważę.

DYMITR

Książę! Czas jest drogi.

Jeśli więc przez odwłokę w stanowczej godzinie,

Do niepochybnych zwycięstw sposobność upłynie...

GLIŃSKI

Słyszeliście mą wolę, niezłomni wodzowie.

Za resztę przed Bazylim sam Gliński odpowie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V

Scena I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej