Zofia Mrozowicka

GŁOS KRWI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT PIERWSZY.

AKT DRUGI.

AKT TRZECI.

AKT CZWARTY.

AKT PIĄTY.

GŁOS KRWI

Drama społeczne i miłosne jako się pono raz wydarzyło za rządów jego mości króla Michała o czem w historyach XVII. wieku wypisano

Mrozowicka Zofia

Józefowi Kotarbińskiemu
zasłużonemu w dziejach sceny
polskiej Znawcy i Kierownikowi dramatu
z wyrazem wysokiego poważania

Autorka

OSOBY.

OSOBY DRAMATU:

JAN Z CIECHANOWA

HANNA, jego narzeczona

JERZY, jego brataniec

STAROSTA, ojciec Hanny

STASZKO, jego syn

OLANA, stara wiejska kobieta

OSOBY WSPIERAJĄCE DZIAŁANIE:

KASIA, panienka na respekcie

KRÓL Michał Korybut KURNIEWICZ, druh Jana

GRZEGORZ, sługa Jana

BABICZ, orator sejmikowy

GERWAZY, sługa Starosty.

OSOBY DOPEŁNIAJĄCE TŁA:

BUJWID MŁODA DZIEWCZYNA

KIERDEJ STROJNA DAMAŻYRSKI . I SZLACHCIANKA

CIĄGŁO II SZLACHCIANKA

I SZLACHCIC ŻEBRACZKA

II SZLACHCIC WOŹNY W GRODZIE

III SZLACHCIC DOWÓDZCA STRAŻY GRODOWEJ STARSZY SZLACHCIC PODKANCLERZY OLSZOWSKI POWAŻNY SZLACHCIC JEDEN Z DWORSKICH STAROSTY MŁODY SZLACHCIC PAWEŁ, PACHOŁEK JANA SZLACHCIANKA I ZE SŁUŻBY

JEJ CÓRKA II ZE SŁUŻBY

OSOBY NIEME:

KAT, PISARZ GRODZKI, PACHOŁCY SĄDOWI, SZLACHTA, SZLACHCIANKI, DWORZANIE, SŁUŻBA, HAJDUCY, ŚWITA KRÓLEWSKA, ŻEBRACY, STRAGANIARZE, OCHMISTRZYNI HANNY, GOSPODARZ WINIARNI I T. P.

THEATRUM ZDARZEŃ: w akcie I-szym, rynek wojewódzkiego miasta — w II-gim, komnata u Starosty — w III-cim, zrazu sala sądowa w grodzie, poczem więzienie starościńskie — akt IV-ty, korytarz więzienny i znów komnata u Starosty — akt V-ty, wspaniała sala wchodowa w zamku Wojewody.

AKT PIERWSZY.

Szeroki, niebrukowany rynek wojewódzkiego miasta — daleko w głębi otwarty kościół, w którym odbywa się właśnie sejmik wojewódzki — szlachta wchodzi i wychodzi, naradzając się, po kilku — ruch nieustanny — na drodze, wiodącej do kościoła, siedzą żebracy i zebraczki. Z nich jedna ku środkowi, bliżej widza. Na pierwszym planie, na lewo, przed drzwiami oznaczonemi wiechą choiny długi stół, na którym czarki, kielichy i dzbany— dokoła siedzi, stoi i przechadza się pijąca szlachta — na prawo, niewielki stos belek, koło którego kilku sług i pachołków w barwie. Zresztą, zwykły wygląd rynku małego miasta: stragany, grupy ludzi, zwłaszcza szlachty przechodzącej ku kościołowi — "Lewo" i "prawo" od widza).

Za podniesieniem zasłony szlachta u stołu pije i rozmawia — z kościoła od czasu do czasu dochodzi stłumiony gwar głosów.

KIERDEJ

Słyszycie, Waszmość, jak tam wre w kościele?

GRZĘDA

Nie przegłosują! choć i pan Graniecki

Ma adherentów i przyjaciół wiele,

Przecie najpierwszy nasz Ciechanowiecki!

BUJWID

Zacnością rodu, któż wyższy w powiecie?

Fortuna, głowa i szabla, mosanie,

Jak Szwed i Turek już poczuł na grzbiecie —

(zwracając się żartobliwie w stroną Karniewicza)

I  bogdaj wszyscy poczuli poganie!

KURNIEWICZ

(krępy, czarniawy, rysami i głosem zdradzający tatarskie pochodzenie)

A Waszmość zaraz na "pogan" iść musi!

BUJWID

(rozochocony)

A Waści zaraz jakiś bies pokusi

Swoje w to włożyć i stawać w obronie!

Słuchajno Waszmość: mam w stajni dwa konie,

Jeden kulawy a drugi schwacony —

Możeby koniom tym uciąć ogony

I kazać buńczuk z nich przed Waścią nosić?

(śmiech głośny a stołu — Kurniewicz zrywa się, bełkocąc z gniewu)

KURNIEWICZ

Czy to ma afront być, czy krotochwila?!

BUJWID  (jeszcze podniecony ogólnym śmiechem)

Lub każ przed sobą Waść trębaczom głosić,

Że kumys idzie i pieczeń kobyla:

Kto praw katolik, niech z drogi umyka,

By nie zawachał końskiego omyka!...

(Ha! ha! ha! śmiech głośniejszy)

KURNIEWICZ

(porywając się do szabli)

Cóż to ?! insulte "Fortuna amara"!

Kord w garść! a poznasz kumys i Tatara!

STARSZY SZLACHCIC

(uspokajając ich obu)

Stójcież, Waszmoście! a czyż wy młodziki?

Zaraz do szabel o weselsze słowa!

KURNIEWICZ  (jeszcze zirytowany)

Nie mnie, Waćpanów przyjmować przytyki!

STARSZY SZLACHCIC

(jak wyżej)

Ależ wierzajcie, w wielkiej cenie chowa Brat Bujwid klejnot Kurniewicza brata!

GRZĘDA

Tak jak my wszyscy!

ŻYRSKI

Ot, słowa i żarty!

KIERDEJ

Waszmość zaraz do szabli zażarty!

BUJWID

(chcąc go udobruchać)

Tak! znać że Waszmość nie wzrósł na przypiecku:

Toż, choćbyś diabła miał za antenata,

Dość mi, że dzisiaj bijesz po szlachecku!

(wyciąga do niego szeroką dłoń)

SZLACHTA

Więc zgoda?

KURNIEWICZ

(po niejakiem wahania uderzając w wyciągniętą dłoń Bujwida)

Zgoda!...

KIERDEJ

Hej! miodu i wina!

BUJWID

Miodu na zgodę!

SZLACHTA

(na różne tony)

Węgrzyna! węgrzyna!

GRZĘDA

Zgoda! i górą brać szlachta w powiecie!

KURNIEWICZ

Górą, Wojwoda Jan, przez nas wybrany!

BUJWID

Nasz! choć się pisze między "jasne pany!"

Takich nam więcej — a nikt nas nie zgniecie!

KIERDEJ

Tak, tak! ja zawsze statecznie to głoszę:

Kto nas pcha w przepaść? panowie i chamy!

Czerń w Ukrainie wzniecała rokosze,

A pany dotąd frymarczą za grosze

Złotą wolnością — ale jej nie damy!.

(uderza piąścią w słół)

SZLACHCIC

(zasłyszał coś przechodząc, więc przystępuje ze słowami):

Tak jest! nie dajmy się Mości-Panowie,

Bo na psy zejdzie ta Rzeczpospolita,

Jeśli w niej klejnot będzie poterany!

ŻYRSKI

Dzisiejsza doba w okazye obfita:

Czuwać nam trzeba i wciąż stać na straży

Aby nie dojrzał jaki zamysł wraży!

GRZĘDA

(do przybyłego szlachcica)

A gdy tej ziemi cennym przywilejem

Sami ferujem swe krzesło w Senacie,

Trzeba wojwództwu postawić na czele

Kogoś, co skrzywdzić nam nie da swobody!

KURNIEWICZ

(z zapałem] Jan wojewodzie nam musi — i kwita!

I SZLACHCIC

(przytakująco)

Unanimiter stajemy w kościele!

STARSZY SZLACHCIC

Nie my mu świadczym — on, nam dobrodziejem,

Chcąc się spraw naszych jąć przy Majestacie:

Bo gdzieżby lepszy nam rzecznik w potrzebie

Jak ten, co przyjaźń Tronu ma dla siebie!

ŻYRSKI

Słuszna ! innego nie chcem Wojewody!

KIERDEJ

My tutaj za nim — on, w sejmach, za nami!

KURNIEWICZ

(pogardliwie wskazując paru szlachty idących wprost do kościoła)

Tych Granieczczyków garść nie zrobi szkody:

Nim się spodzieją, zarzucim gałkami!

BUJWID

Wnoszę, gdy rzecz się tak składnie poczyna:

Miodem ją oblać!...

(głośny aplauz szlachty — stukają czarkami w stół — wołając na gospodarza winiarni)

SZLACHTA

Miodu! piwa! wina!

(Gospodarz winiarni ukazuje się w drzwiach, na jego skinienie pachołkowie w fartuchach kręcą się z dzbanami i gąsiorkami, napełniając kielichy)

ŻYRSKI

( wznosząc kielich)

W cześć Wojewody: Jana z Ciechanowa!

(wychyla)

KURNIEW1CZ

(podobnież)

Wiwat! Kto przeciw, niech w ziemię się schowa!

(Toastują głośno i ściskają się. Tymczasem, na prawo,

koło stosu belek, rozmawia kilku ze służby w barwie)

GRZEGORZ

(stary dworzanin, z przekomarzaniem, do pachołka —

wskazując na pijących )

A co, Pawełku?! aż ci idzie ślinka:

Miodu lampeczkę? węgrzynka?... węgrzynka!...

PAWEŁEK

(patrząc pożądliwie w slronę pijących)

Gdybyż choć kapkę zostawili na dnie!

(krzywiąc się pociesznie]

Odejdźmy chyba, bo mnie mdli szkaradnie!

(płaczliwie)

Już mi ze świata zabierać się pono:

Taką mdłość zawsze czuje moje łono,

Gdy widzę szklanki, a pić z nich nie moge!

(zabiera sie do odejścia)

GRZEGORZ

(jak wyżej)

Czekaj! pociechę tę przyjmij na drogę:

(tajemniczo)

Jeśli tam Panu padnie dosyć gałek,

Będziem fest sprawiać!

PAWEŁEK

(ucieszony, łakomie)

Słyszałem! z dworzany

Już o tem mówił nasz dworu marszałek:

Fest ma być walny!

GRZEGORZ

(jak wyżej)

A na on czas dzbany

Kto ma w swej pieczy? kto kredens odmienia?

PAWEŁEK  (uradowany)

Niechże mnie zjedzą zgryzoty sumienia,

Niech nie doczekam dusznego zbawienia,

Jeżeli wówczas jeszcze będziem suszyć

Gardła, nie szklanki!

(wychodzą na prawo)

(Dwóch, suto ubranej szlachty, wchodzi z prawej i prze-

chodzi koło pijących i żebraczki, w głąb do kościoła.

Widocznie skłopotani i źli, kończą jakąś zaczętą roz-

mowę)

DRUGI SZLACHCIC

A mówiłem: ruszyć,

Ruszyć zaścianki i ubiedz ich w czasie —

Gałek być pewnym nim przyjdzie do głosów!

TRZECI SZLACHCIC

"Ruszyć" — ba! ruszyć!... tak to łatwo zda się!

Czyż pan brat nie wiesz, że ten z Ciechanowa

Wszystkie zaścianki w jednę kieszeń schowa!

Bożyszcze szlachty!

ŻEBRACZKA

(posłyszawszy rozmowę)

Do Panny z Niebiosów

Zdrowaśki mówie, szlachetni panowie,

By Jaśnie Panu z Grańca dała zdrowie,

I dała jemu gałek pięć tysięcy —

(wyciąga rękę)

Dajcie grosz, dajcie! poproszę o więcej!

TRZECI SZLACHCIC

(rzucając jej jałmużnę)

Masz babo, tynfa! módl że się — a szczerze!...

ŻEBRACZKA

(niby zaczynając pacierz)

"Zdrowaś Maryja"...

(widząc, że już przeszli)

Za tynfa, pacierze?!

Będziesz ty widział, czy pójdą w niebiosy!

(Szlachta u stołu zauwaiyła przechodzących i pokazuje ich sobie, z tryumfem)

KIERDEJ

Ot, Granieczczycy! już na kwintę nosy,

Choć jeszcze gałek nie liczono w urnie!...

SZLACHTA

Ha, ha, ha!

KURNIEW1CZ

Każdy z pod łba patrzy chmurnie,

A my, choć w tany!

(Ukazują ich sobie szyderczo, niektórzy az stają na ławie aby patrzeć za nimi)

SZLACHTA

(wskazując palcami znikających już w drzwiach

kościelnych)

O! weszli do koła!...

(Nieco w głębi na prawo, podczas ostatnich już kwestyi, wchodzą JERZY i STASZKO - STASZKO ma na palcu sokoła — spostrzegłszy służbą siedzącą na belkach, kieruje się w Ią stroną).

STASZKO

(do JERZEGO)

Patrz! tu jest Grzegorz — jemu zdam sokoła:

On go odniesie w klatkę, a tymczasem

I my posłuchać pójdźmy do kościoła —

JERZY

(niechętnie)

Wolej-by ptaka spróbować pod lasem!

Po co go było brać, gdy ma w kapturze

Siedzieć na palcu — zahulać mu w chmurze,

Bogdaj kłamanej skosztować swobody!...

A i nam szkoda dnia cudnej pogody

Na zgiełk i ciżbę sejmikowej wrzawy,

Gdy nam się wara jeszcze pchać w te sprawy!

(STASZKO oddał już tymczasem sokoła GRZEGORZOWI,

i wytłumaczywszy mu coś, gestem go odprawił — teraz

zwraca się żywo do JERZEGO)

STASZKO

Sprawę Rodzica ważą! Mnie się spieszy

Słuchać jako go sławią. Mir mnie cieszy,

Cieszy mnie aplauz!...

JERZY

(z lekkiem ruszeniem ramion)

Z Waści dziecko prawe!

STASZKO

(podrażniony)

A ptaka wziąłem, by miała zabawę

Ujrzeć go jejmość panna Katarzyna,

Co towarzyszką jest u Starościanki,

Bo wciąż się u mnie o to upomina.

JERZY

(idąc za nim, nagle zaniepokojony, podejrzliwie)

Że tam dziś będziem słyszałeś Waść wzmianki?

STASZKO

(odchodząc już ku kościołowi)

Choćbym nie słyszał! nigdy, więc i ninie

Ojciec Starosty progów nie pominie.

( Odchodzą obaj ku drzwiom kościoła — szlachta u stołu,

która wciąż patrzyła w tą stronę, spostrzega ich teraz i znów ukazuje sobie ).

GRZĘDA

Owo z synowcem i syn pana Jana!

( Kilku szlachty wchodzi znów z lewej — między nimi

BŁAŻEJ BABICZ i CIĄGŁO, ktory wciąż trzyma sięo pół kroku za BABICZEM)

BABICZ

( strojnie ubrany, posuwa się zamaszyście, mówi z gestami i fantazyą oratorską — przystępuje do stołu)

Jakże, Waćpaństwo, czy przy nas wygrana?

STARSZY SZLACHCIC

Ichmoście późno! wnet już po wszystkiemu —

Lecz jeszcze właśnie Ichmościów aplauza

Trzeba — a sądzim, że przecie nie chybi?

KURNIEWICZ

Co tu i pytać! z nami, z nami causa!

BABICZ (z gestem i pozą oratora)

U mnie dank pewien imieniu zacnemu!

Krew to krwie naszej, i kość naszych kości,

Ten ród, co chociaż najpierwszy splendorem,

Nigdy szlacheckiej nie krzywdził równości!

Mój "gens humilis", jednym idąc torem —

Z dziada, pradziada, jednym idąc torem —

Zawsze był w służbach tym patronom wierny,

Ich  wzajem mając afekt niepomierny:

Toż, Iradicione, i ja, jako drudzy

Ex domo meo tej familjej słudzy —

Głos mój dam zawsze: panu z Ciechanowa!

KURNIEWICZ (uradowany, zacierając ręce)

Toś nasz!

BUJWID (do  CIĄGŁY)

A "Waszeć drugi, co się chowa —

Coś Wać na stronę pogJądasz oczyma?!..

Z kim Waść?! a prosim tłumaczyć się jasno:

Tu między nami Granieczczyka nie ma —

Prosim!...

(następuje na niego natarczywie, pobrzękując szablą

CIĄGŁO cofa się wciąż, az za plecy BABICZA )

CIĄGŁO

O, jakże! o, Bożeż mój drogi!

Ja mam, jak każdy, politykę własną:

Ja zawsze trzymam, z kim pan Błażej trzyma -

(płaczliwie)

Niechże Waćpaństwo nie stają wśród drogi!...

O, jakże! zawsze, ja zawsze z Błażejkiem!

SZLACHTA

(u stołu)

Ha! ha! ha! dzielnyś!

BUJWID

(trzymając się od śmiechu za brzuch )

Z Błażejkiem, z Maciejkiem!

Trzymajże sobie z całym kalendarzem.

Byłeś Janowi nie był adwersarzem!

(BABICZ i CIĄGŁO odchodzą ku kościołowi )

ŻEBRACZKA

(gdy przechodzą koło niej)

Wielmożne Państwo! dla biednej kaleki!...

Litanią zmówię do Boskiej Opieki,

Do Ostrobramskiej, do Oszmiańskiej Panny,

Niechaj ma w łasce Swojej bezustannej

Sprawę Jasnego Pana z Ciechanowa!...

Niech mu sprzyjają niebiescy Anieli...

Niech mu zwycięstwo da Niebios Królowa...

(chowając skwapliwie sutą jałmużnę rzuconą przez BA-

BICZA mruczy, już za plecami przechodzących )

A kto grosz zdobył mądrze — niech go schowa!

KIERDEJ

(który poszedł kilka kroków za CIĄGŁĄ i BABICZEM, zasłyszawszy jej słowa, wybucha szerokim śmiechem, wracając do stołu )

Ha! ha! frant baba!... Waszmoście słyszeli?

To wiedźma kuta! pal cię wszyscy kaci!

(rzuca w nią wziąlą ze stołu czarką rogową, którą baba chciwie chowa do torby, odpowiadając, wpół zła, wpółrada czarce)

ŻEBRACZKA

Jako już Waćpan, nic to nie zaszkodzi

Choćby i "wszyscy" — czarka się przygodzi!...

BUJWID

(uszczęśliwiony z konceptu)

Ha! ha! ta w mordzie rezonu nie straci!

KIERDEJ

(objaśniając innych)

Ta czarownica na dwoim ożogu

Jeździ! i diabłu chce świecić i Bogu:

Nas promowować przyrzekła tak szczerze,

Jak Granieczczykom trzepała pacierze:,

Za tynfa, sprzeda i czartu litanię!...

ŻEBRACZKA

(obrażona)

U mnie "Zdrowaśki" nawet nie tak tanie!...

(dobrodusznie)

Cóż to Ich Mościom za dziw w biednym człeku,

Że w ten czas ciężki, ten mu pan kto płaci!

Za grosz dziś wszystko!...

(Zajmuje się  w  dalszym ciągu liczeniem pieniędzy, na-

pastowaniem przechodniów i mruczeniem pacierzy)

STARSZY SZLACHCIC

(u stołu, z westchnieniem)

Proszęż, Panów Braci,

W tej babie taka jasna polityka,

Jaką się wszędy dzisiejszego wieku

Nie o żebraczej kuli napotyka!...

GRZĘDA

Uszłaby, uszła, i przy aksamicie!

I SZLACHCIC

Dziś wszystko kupisz — nie jawnie, to skrycie!

KURNIEWICZ

Toż z pastorałem i pod mitrą chadzał

Ślepiec z Prażmowa, kiedy za talery

Z francuskich mieszków, wolność świętą zdradzał

Na nasz uczciwy tron, wiodąc Kondysa,

W którym złożyły ufność fraucymery!...

GRZĘDA

Sąć tam, są pono, na ślepego lisa

U Krakowskiego pana dokumenty...

I SZLACHCIC

Zaś-że on jeden? chadzali tam w parze

Byłego króla zacni konsyliarze,

arząc francuski zaczyn na fermenty!

KIERDEJ

(wpadając mu w słowo)

Pan Morsztyn! godzien zdobić marcepany

Cukrowym wierszem — a piekło, zacnością!...

ŻYRSKI

Pan Hetman! służka królowej oddany,

Za piękną rączkę Sandomierskiej wdowy,

Na bracię własną kuć gotów okowy!

BUJWID

(zagłuszając ich tubalnym głosem)

Wszystkie dzisiejsze nasze malkontenty

Chcieli się naszą pożywić wolnością!...

KIERDEJ

Dał Bóg, na niczem szczezły te praktyki!...

GRZĘDA

Ha! ha! spotnieliż oni, jak mysz ruda

Gdy nad uszyma im, na polach Woli:

"Wiwat Rex Michael", hukło przez cuda,

I już nie dały uciszyć się krzyki!...

KURNIEWICZ

Prymas, z urzędu, musiał poniewoli

Sam go ogłaszać: "Wiwat Piast! rex Michał!"

(śmiech ogólny)

I SZLACHCIC

Oj, nie on jeden tam wzdychał i kichał!

Ja sam tam byłem, toć i wiem najlepiej

Jako po nosach wzięli ci panosze:

Każdy z nich myślał, że nam króla zlepi

Ze swojej gliny, aż tu się wydało,

Że tka i szlachta swoje w to trzy grosze!

ŻYRSKI

Daj-że Bóg zawsze nam tkać, równie śmiało!...

BUJWID

Nie damy sobie natłoczyć obroże!

KURNIEWICZ

Teraz my górą, bo Król z nas bogaty

I nami stoi: wsparty szlachty tłumem

Tych tam magnatków może mieć za katy!

STARSZY SZLACHCIC

(z powagą)

Oj, lepszym trzeba to zważyć rozumem

Niźli Waszmoście: gdy lekce kto waży

Imci Hetmana lub głowę kościoła,

Źle! bo wszak Patria z ran się dźwignąć zdoła

Jedynie tedy, jeśli Jej na straży

Postawim zgody świętego anioła!

Toż i Król widzi! Stąd, choć zawsze drogi,

Dziś mu tem milszy nasz Jan z Ciechanowa:

Jan, sercem z nami i królem związany,

Rodem należy między one pany:

Swaty i braty mu królewskie wrogi —

Król go na wielkie dzieło zgody chowa!

KURNIEWICZ

W tem sedno właśnie: rękojmia, że święcie

Wybór nasz stwierdzą królewskie pieczęcie!

STARSZY SZLACHCIC

Lecz my tu gwarzym, a zaś o tej porze

Tam się w kościele już rozstrzyga może?

Pójdźmy, Waćpaństwo! Choć wcisnąć się trudno,

Zawszeć posłyszym pierwej jak wypadnie!

(Większa część szlachty rusza się od stołu i idzie ku kościołowi, kilku zostaje, wyraziwszy gestem, ze ich trzymają dzbany i szklanki — między nimi BUJWID).

BUJWID (wołając za odchodzącymi)

Valete! — Komu zaś tam będzie nudno,

Wróć sam tu! gardło odświeżyć, nieboże!

(Przez dalszy ciąg sceny, u stołu gra niema: szlachta przypija do siebie, podśpiewuje, rozmawia, przechadza się ku kościołowi i znów wraca, zaczepia żebraczkę itp. Tymczasem, z prawej, GRZEGORZ i PAWEŁ wprowadzają słaniającą się na nogach OLANĘ — staruszkę, z wiejska ubraną — i  podprowadzają ją do stosu belek)

GRZEGORZ (sadzając Olanę na belkach)

Stąd, kobiecino, ujrzycie dokładnie

Tędy iść będą w powrocie z kościoła.

OLANA

(widocznie bardzo daleką drogą znużona)

Bóg płać!... Bóg zapłać!...

GRZEGORZ (gadatliwie)

Teraz jeszcze radzą Kogo Wojwodą przedstawić u króla

— Z kościoła słychać gwar, jakoby z ula!

PAWEŁEK

(spoglądając chciwie ku stołowi i pijącej szlachcie)

A ci, stół sobie obsiedli dokoła

I miodek piją, że aż serce boli

Patrzeć, jak brzuchy smakowicie gładzą!

GRZEGORZ

(jak wyżej)

Ci, już zrobili swoje: głosy dali,

A teraz tutaj siedzą temu gwoli,

by stronników więcej nałapali:

(tajemniczo)

Niejeden idzie na sejmik człeczyna

Jeszcze niepewien, komu by dać wota —

(dobrodusznie)

To mu tu zaraz, szklanka czy szablina,

Jasno wyłoży w kim przedniejsza cnota!

(z dumą wskazując szlachtę)

To wszystko, druhy z Ciechanowa Jana,

A mego Jaśnie Wielmożnego Pana —

o, wiedzcie, matko, Jegom podstarości!...

OLANA

(żywo poruszona, wstaje)

Panie mój dobry! wybaczcie śmiałości...

Alem ja przyszła, taki świat — zdaleka —

O kiju przyszłam — z obcej, głuchej strony

Na starych nogach... a tylko do niego!

Jakie w nim serce?...

GRZEGORZ

(bardzo zdumiony)

A wy z czem do niego?

OLANA

(nalegająco)

Panie Podstarości!

Czy wy w nim znacie uczciwego człeka?

Czy ten pan jasny, nad wiela wzniesiony,

Ma Boga w sercu?... rzeknijcie z litości!

GRZEGORZ

(z oburzeniem)

Czy mój pan człek uczciwy?! Człek, jak złoto!

Jak kryształ czysty!... Kto śmie pytać o to

Snadź, że tutejszych rzeczy nie zna zgoła!

(Chce odejść — OLANA zatrzymuje go, zmięszana, usiłując opanować wzruszenie)

OLANA

(tłumacząc się)

Panie! z jassyru wracam — z lat niewoli —

Na nogach blizny stare od łańcucha...

GRZEGORZ

(udobruchany)

Tak że mi mówcie! Nikt znaleść nie zdoła

Skazy na panu moim: w krąg go słucha

Szlachta jak wodza — sławą w mir wciąż roście

Większy, niż dają splendory i włoście —

A chcecie poznać serce? skłońcie ucha,

Powiem wam dużo, choć w niedługiem słowie —

Bo słów nie lubię: trwonią je próżniaki,

Nie człek stateczny! rzecz sama dość powie:

(Z upodobaniem nałogowego gaduły, zasiadłszy na belkach, zaczyna naracyę)

Ciechanowieckich jest tradycya taka,

Że nigdy ziemi nie dzielą synowie,

Lecz jedno gniazdo, dla jednego ptaka! .

Młodsze pisklęta, gdy je Pan Bóg zdarzy —

Co bardzo rzadko — zwykle jedynaki —

Albo u świętych sługują ołtarzy,

Lub wianem w złocie biorą dział jednaki:

Mój Pan, młodszego od siebie miał brata,

Którego ojciec, wedle obyczaju

W zakon chciał oddać nim zeszedł ze świata —

Ale już chłopak czuł, jak Adam w raju,

Że źle samemu, i wstąpił w małżeństwo,

Umknąwszy mnichom! Za nieposłuszeństwo

I bunt przeciwko domu ustanowię,

Ojciec przepomniał o nim w testamencie,

Całą majętność zdając rodu głowie,

Panu mojemu! Nic już po lamencie:

Akt był wyraźny i prawnie spisany!

I wszelki na tem poprzestałby święcie —

Lecz Pan mój, matko, pan mój, nad spodzianie

Tu sobie począł: coby przypadało

Na dział braterski, wszystko darem spłacił

Ziemi jedynie strzegąc, jak świętości —

Pono  znieść nie mógł, żeby w poteranie

Poszła krew bliska — choć affektów mało

Pomiędzy braćmi tam było z dawności —

Koniec, myślicie? Pan brat wszystko straci

I jeszcze życia gdzieś zbył przez niestatki!

Wonczas bratańca — chudzinę i z matki —

Pan mój wziął do się: bez mienia i roli

W bród miał i chleba i mistrzów sierota,

Jak dąbczak wyrósł, i byle ochota

Dziś mu nie przyszła opiekuńskiej woli

Wręcz się przeciwić, bryznąć między ludzi —

Boć krew ojcowa coś się w młodym budzi:

Szabla mu pachnie, nie święta sutana

W której sądzono mu zmyć błąd Rodzica —

Byle więc tylko zbyt krnąbrnego lica

Nie stawił skorym chęciom mego pana,

To do zakonu czy świeckich ołtarzy

Stryj tak "honeste" go znów wyposaży

Jakby mu  krzywda nie była i strata

Działu bratniego ta wtóra wypłata!

OLANA

(która słuchała z ogromnem przejęciem, do siebie)

Krzywda i strata jego?... Mocny Boże!

GRZEGORZ

(z przechwałką)

Mnie  to o Pana pytać dobrze właśnie,

Jako że służąc nie od dziś przy dworze

Wiem dokumentnie o wszystkiem i jaśnie! —

Z nieboszczką panią żył święcie, lecz krótko —

(konfidencyonalnie)

Teraz, by rad się znów cieszyć jagódką:

Córka Starosty — panna malowana

Na podziw! chłopy lgną do niej jak muchy!

A ojciec pono, jako chodzą słuchy,

Już dla naszego przeznaczył ją pana!

Lecz o tem jeszcze, sza!

(uderza się po ustach)

Z nieboszczki, syna

Ma jedynaka: szczere złoto chłopca!

Dobre to, ładne...

OLANA

(przerywa mu, bardzo wzruszona)

Więc ma i dzieciątko?!...

(do siebie)

Syn!... wnuk!... O Boże...

GRZEGORZ

Co to wam zaś, matko? "Dzieciątko?" wąs mu już runieć zaczyna —

(zauważywszy wreszcie jej wzruszenie)

Co to wam przecie?

OLANA

(starając się opanować)

Nic!... już nic — ja obca...

Darujcie! nie wiem nic!...

(mimowoli znów mówi do siebie)

Więc  sokolątko

Już wybujało pod złoconą klatką,

Już wybujało memu sokołowi!

(wpada w rzewną zadumę)

(Wczasie tej rozmowy, PAWEŁEK, korzystając z chwil gdy szlachta od stołu idzie ku kościołowi, skrada się do porozstawianych kielichów i kubków i chciwie wysącza resztki — gdy szlachta wraca, kryje się pod stół — gdy się oddala, znów wyłazi — pachołek z winiarni ścierką go odpędza — ale upatrzywszy chwilę, on znów wraca i w dalszym ciągu gra ta sama — teraz wreszcie podchodzi do GRZEGORZA i OLANY, której wzruszenie już i on zauważył)

PAWEŁEK

(odciągając na bok GRZEGORZA)

Coś mi się widzi, że ta kobiecina

Pstrokate wróble w swej stodole łowi!

(puka się ze znaczeniem w czoło i dopowiada myśl gestem)

Jak  miech kowalski sapie coś i wzdycha,

I coraz mruczeć do siebie poczyna —

Rzuć bo już Waszmość tę babę, do licha!

OLANA

(zatrzymując nieśmiało GRZEGORZA mówi z wahaniem)

Darujcie, panie... jeszcze tylko słowo...

Kto  tutaj sądy sprawia?

GRZEGORZ

(zaciekawiony)

Sprawę macie?!...

Hm, jako w grodzie, juści pan Starosta!

A sprawa wasza zawiła, czy prosta?...

OLANA

(z prostotą)

Jasna jak dzień ten, panie!

GRZEGORZ

Dziwną mową,

Jak na chłopiankę prostą, wy gadacie !

OLANA

(widząc, że PAWEŁEK znów gestem na czoło i na niąwskazuje )

Nie  dziwcie wy się mojemu mówieniu —

Po dworach byłam, i byłam w jassyrze...

To i w tułactwie takiem i cierpieniu

Człek się ogładza, jak ten kamień w żwirze!

GRZEGORZ

(ciekawie)

A jakie, matko, wy znaliście dwory?...

PAWEŁEK

(przerywa mu, zniecierpliwiony, bo w lej chwili słychać głośniejszy gwar głosów z kościoła)

Słychać głośniejszą coraz wrzawę z Rady —

Nasz pan, Wojwodą pewnie do tej pory!

Toż na kwaterę nam biedz, czas już tęgi —

Może z rozkazem nas popchną do włości,

By wyszły witać na drogę gromady —

Marszałek fukać będzie o mitręgi —

A wy, fe ! z babą, panie podstarości!...

GRZEGORZ

(tłómacząc się, nieco zawstydzony)

Ot, kobiecisko! czyn to chrześcijański

Słowem objaśnić, jak prowadzić w lesie —

A gdy o panu kto dowiedzieć chce się,

Któż tu właściwszy

(z dumą uderzając się w piersi)

jak nie sługa pański!...

(odchodzą)

GRZMOT GŁOSÓW Z KOŚCIOŁA:

Jan z Ciechanowa, Wojwodą! Niech żyje!...

SZLACHTA U STOŁU

(przed chwilą była znów wróciła)

Nasi to, nasi! już teraz wygrana!...

(porywają się i biegną w stronę kościoła, lak, że na przedzie sceny zostaje przez chwilą sama OLANA)

OLANA

Jak  tu weselem wrzawa w niebo bije!

A mnie się drżące zginają kolana —

Wszak to dla niego te krzyki, wiwaty —

Mówili ludzie, że wszystko dla niego!...

(z gorącem wzruszeniem)

O, Matko Boska! niechże te szkarłaty.

Te pańskie herby, te złocone progi

Nie staną jemu wprzek nieba jasnego!...

(klęka na przedzie sceny)

O, Matko Boża! i mnie dodaj siły:

Niech ja w połowie nie ustanę drogi!

Choćby mi zstąpić przyszło do mogiły,

Byleby dusza mogła się stać czysta

Przez Syna Twego — przez miłego Chrysta!...

(ukrywa twarz w dłoniach — poza nią tłum zaczyna

się wysypywać z kościoła)

TŁUM

(jeszcze w głębi)

Wiwat Wojwoda Jan!... Jan z Ciechanowa!...

OLANA

(zrywa się, w najwyższem poruszenia)

Ja-ż go mam widzieć?! Tu, zaraz! O, Boże!

Czy coś mi w oczach ćmi... czy mgła na dworze...

Lat tyle — jam go nie poznać gotowa!

SZLACHTA

(jeszcze w głębi ale już bliżej — widać, ze się do kogoś jeszcze niewidzialnego zwracają i jemu wiwatują)

Górą, Wojwoda nasz! Jan z Ciechanowa!...

OLANA

(do pierwszych, którzy się zbliżyli — to jest, do BUJWIDA, KIERDEJA i ŻYRSKIEGO )

Jaśnie Wielmożni!... przepraszam... Panowie!

Darujcie śmiałość, o Pany łaskawe,

Któryż-to, który pan na Ciechanowie?!

ŻYRSKI

(wskazując)

On, w białej lamie — podle drzwi kościoła:

Kontusza barwy na lamie jaskrawe —

Migoce kitą przy bujnym kołpaku!

OLANA

Och, widzę! widzę! — och — widzę, sokoła!...

Byłabym przecie odgadła bez znaku —

Tam! tam, jak słonko wśród ciżby wypływa...

(do siebie)

Słonkoż-ty moje! och, zorzo ty złota!

Mój  ty gołąbku! ty mój krasny ptaku!...

(szlachta zauważa jej wzruszenie)

BUJWID

(do towarzyszy)

Co to za jedna, ta wieśniaczka siwa,

Co się tak dziwnie tam, na stronie miota?

K1ERDEJ

Coś jej gorąco szło o pana Jana...

ŻYRSKI

A nie tutejsza — inaczej ubrana:

Rańtuch aż z Rusi...

KIERDEJ

(żartobliwie)

Ba! żeby to młoda

Człek by nie pytał, boć to krew nie woda:

Taka Magdeczka — trafia to, trafia się!

BUJWID

(z szerokim śmiechem)

Lecz taka Magda! ha! ha! ha! po  czasie!...

(Cały tłum już na przedzie sceny — na czele JAN z Ciechanowa — łat około 40 — postawa i strój wspaniałe — za nim w pobliżu syn i bratanek — OLANA usuwa się na stronę )

SZLACHTA

(cisnąc się do JANA)

Wiwat, Wojwoda! na ręce! na ręce!...

JAN Z CIECHANOWA

Panowie bracia! w serdecznej podzięce

Długą ja swadą nie będę szermował —

Bo, za tak szczery afekt panów braci

Nie słowem Jan im z Ciechanowa płaci,

Lecz tem, co w życiu najwyżej salwował:

Sercem i szablą, w wszelakiej okazyi

Za tych, co jednej z nim zawsze fantazyi!

Dziś, trudna chwila i czas niespokojny:

Chmurzą się nieba od tureckiej wojny,

A niecnych praktyk posiewy zdradzieckie

Chcą nam swobody przygłuszać szlacheckie!

(głośna aprobata szlachty)

Lecz nie zawiedzie się na swym wyborze

Ziemia Witebska — tak mi pomóż Boże!

Głową, fortuną, krwie mojej związkami,

I łaską na mnie króla Jegomości —

Której znajome Waszmość panom względy —

Tuszę, iż sprawię tyle, że z wiciami

Wnet do nas poseł upragnion zagości:

A wówczas — w konie! hej, orlemi pędy

Pomkniem ze sobą! pomkniem, jak Bóg miły,

I nie poskąpim wrogowi mogiły!

Przy Królu staniem, jak przy ojcu dzieci!...

Dziś, żadnej mocy nie ma ramię pańskie,

Boć mu jej znaki zazdroszczą hetmańskie:

Z nami mu zerwać laur, co we krwi świeci!

My go otoczmy hufem nieśmiertelnych —

Jak on Leonid dobędzie sił dzielnych,

I wrogom swoim pokaże, jak zdoła

Polak wpierw skonać, niż uchylić czoła!

Turka nam, prze Bóg, dla wszystkich wystarczy,

A Ziemi-Matce trza szerokiej tarczy!...

SZLACHTA

(w głąbi)

Wiwat!...

BUJWID

(wymachując czapką)

Sypniemy się, jak pszczoły z ula

Na ziemi wroga — i na wrogów Króla!

KIERDEJ

Nas nie zjeść w kaszy! za duża robota!

Choć lada panek to na wąs dziś mota.

I SZLACHCIC

Mam ja trzech synów, jak dąbczaki młode —

Wszystkich ich w obóz za sobą powiodę:

Niech ma król więcej i Rzeczpospolita!

II SZLACHCIC

Ja, mam jednego — a dam go, i kwita!

JAN

(zwracając się i kładąc dłoń na ramieniu stojącego za nim STASZKA)

I jam, to pisklę ze sobą wziąć gotów:

Niech się zaprawia już do przyszłych lotów!

(głośne aprobaty)

STARSZY SZLACHCIC

Tak! niech młódź wcześnie wyknie do oręża,

Niechaj się uczy jak Polak zwycięża!

JERZY

(występując naprzód i chyląc się do nóg stryjowi)

W tak szczęsnej chwili i sposobnej porze

Toć i ja łaskę tę wybłagam może,

By Wasza Miłość i mnie raczył przecie

Dozwolić w obóz:

(prostując się z dumą)

jam z dawna nie dziecię!

JAN

(z życzliwą powagą)

Waść by się za nas wolej modlił Bogu!

Wiesz, że przez ojca przyrzeczony Panu,

Za niego, ostać masz w klasztornym progu:

Czas do świętego sposobić się stanu!

JERZY

(odstępując chmurnie, mówi przed siebie, przez zaciśnięte zęby)

Nie będzie z tego nic! sam Bóg wyzwoli

Sieroctwo moje z tak srogiej niewoli!

Toć mnie do ślubów nikt zmusić nie zdoła!

STASZKO

(łagodząc)

Jeszcze uprosim ojca! nie sęp czoła!

STAROSTA ORSZAŃSKI

(który szedł taż za JANEM, teraz występuje naprzód z rycerską dwornoscią)

Na dziś zaś, rzeczy złatwiwszy publiczne,

Wolnoć i swoją przedłożyć prywatę:

Moją prywatą — całe grono liczne

Zacnych Waszmościów, prosić w moją chatę!

Proszę! zaszczyćcie! — droga niedaleka!

(konfidencyonalniej, do JANA)

Z chlebem i solą Hanna moja czeka!...

JAN

(żywo)

Co? czeka, mówisz? ! mój Mości Starosto!

Toć że mi rzekłeś jak z pod serca prosto,

Jużem sam dumał, jak się wprosić w gości

W te lube progi! Pójdźmy-że, a żywo!

Już mnie nie wytrwać z tej niecierpliwości!

(zarzuciwszy wylotów, zachęca wesołym gestem szlachtę)

Mości Panowie! czeka starościanka!

OLANA

(w tej chwili zastępuje mu drogę, mocno wzruszona — chce widocznie coś mówić — ale głosu nie znajduje, tylko ręce złożone wyciąga)

JAN

(ździwiony)

Cóż to? co chcecie? co to za poddanka?...

(ogląda się po wszystkich w około)

BUJWID

(cicho, do KIERDEJA)

Ot, i Magdeczka nasza, z kosą siwą!

Ujrzym co zacz jest?

JAN

Czego chcecie, matko?

OLANA

(nie może jeszcze przemówić, tylko powtarza gest pełenżywego uczucia, zarazem błagalny i pokorny, jakby mu do nóg upaść miała )

JAN

(dobrotliwie)

Jałmużny?

(rzuca jej kieską)

Bierzcie! rozdzielcie grosiwo

Między kruchcianych dziadków towarzyszy!

(przechodzi na prawo, za nim całe grono szlachty zapraszane przez starostą — OLANA nie zauważywszy nawet, ze kieska u nóg jej upadła, patrzy za JANEM jak znieruchomiała)

ŻEBRACZKA

(widząc leżącą kieską, zbliża się kulejąc, i trąca kieskę swoją kulą)

Ot, widzisz! głupia baba, ani słyszy!

Bierzcież! Nie wola?!... No! to ja zabiorę

W przechówek dla was! a zgłoście się w porę!...

(chciwie chowa kieską w zanadrze, i kulejąc spiesznie wychodzi za szlachtą — OLANA jej wcale nie spostrzegła)

OLANA

(zostawszy sama, powtarza jak w zachwyceniu)

"Matko" rzekł — "matko"! — czy nie złuda jaka?

"Matko" rzekł do mnie — miłosierny Chryste!...

Tak to zabrzmiało słodkie, jak śpiew ptaka —

A, jako rozkaz Boży, uroczyste!

(Stoi z rękoma splecionemi jak do modlitwy zasłona spada)

KONIEC AKTU PIERWSZEGO.

AKT DRUGI.

Staroświecka komnata u Starosty — troje drzwi: na prawo do dalszych izb, w głębi główne, wchodowe, z boku na lewo mniejsze — bliżej na prawo okno — naścianach portrety — obraz N. P. Częstochowskiej, przed nim lampka — sprzętów nie wiele — wysokie staroświeckie krzesła — na lewo stół i przy nim krzesło poręczowe — na prawo krosienka. — Za podniesieniem zasłony HANNA stoi u okna, patrząc w niebo, KASIA wyszywa w krosnach. Po chwili wstaje.

KASIA

(podchodząc do HANNY)

Haniu! ej, Haniu! — nie słyszy — Haneczko!

Czy w dzień po niebie szukasz za gwiazdeczką,

Że wzniósłszy główkę, jako haber w żytach,

Bujasz i bujasz okiem po błękitach?...

Godzinę czekam byś choć mrugła na mnie!

(bierze ją figlarnie w pół i zwraca ku sobie)

HANNA

(otrząsając się z trudnością z zamyślenia)

Prawda... czas płynie! — daj krosienka dla mnie —

Grzech tak próżnować...

KASIA

(żywo)

Co tam! jakie grzechy?!

Nie to ja mniemam — jeno, że od ranka

Coś mi dziś inna moja starościanka...

Dumka ci jakaś z lic zwiewa uśmiechy!

HANNA

(siląc się na uśmiech)

Śni ci się Kachno! w czemże by przyczyna?...

(zasiada do krosienek)

KASIA

Któż wie? kto zgadnie?!...

(figlarnie)

może dumka wróży,

Że ważna, wielka zbliża się godzina:

Pan Krajczy pewno wybran Wojewodą...

(przypatruje się Hannie z uśmiechem wyczekującym)

Wnet do Warszawy po przywilej ruszy —

Nuż, nim kolasy zajdą do podróży,

On zechce tutaj zrzucić ciężar z duszy,

I... i... pan Ojciec na niego łaskawy:

(skacze i klaszcze w ręce)

Widzę już! widzę —

HANNA

(przerywa jej z pobłażliwym uśmiechem)

Kasiu! jesteś dziecko —

KASIA

(niby urażona)

"Dziecko!" no, proszę! a buzia, zdradziecko

Jak kwiat jabłonki spłonęła rumieńcem —

Ej!... widzę — widzę już, Hankę pod wieńcem!

HANNA

(siląc się na wesołość)

Trzpiocie! u ciebie wciąż w głowie zaloty!

KASIA

A bo i prawda: nie zaprę ochoty!

Ale ty, Haniu, ty mnie dziwisz srodze:

Żeby tak na mnie, tożbym ja się śmiała!

Taki pan możny, taki rycerz złoty —

Gdyby się taki trafiał mnie, niebodze —

Chyba bym — myślę — z szczęścia oszalała!

Jeno bym śpiewać, jako w krzu dzierlatka,

Jeno  wyglądać gdzie pięknego kwiatka,

Główkę przystrajać mogła! — a dumała...

(figlarnie)

Dumała, chyba jak nad nim wziąć wodze!

(po chwili)

Kiwasz coś główką? i westchnienie leci?...

Co widzę, łezka na jedwabiach świeci?!

Boże!... Hanulko! możeś ty mu krzywa?!

Ja psoty stroję, a tyś smutna w rzeczy!

(przymilając się serdecznie)

Haniu! Hanulko!...

HANNA

(z lekkiem westchnieniem)

Nic to, nic! wszak bywa

I w szczęścia chwilach, smutek nie dorzeczy,

Co nawet dla nas samych niespodzianie,

Zdradą przyleci, i za człekiem stanie —

Czyś nie zaznała?

KASIA

Ja?! zaznać co żale ?

I w szczęściu?! Skłamię, gdy się tem pochwalę.

A  twój żal...

(nieco przekornie)

Haniu! czyżby starościanka

Nad stryja... może wolała bratanka?!

HANNA

(żywo, wstając od krosien)

Kasiu! jak możesz?! fe, to niegodziwie!...

KASIA

(naiwnie)

Przedemną nie taj, bo ja się nie zdziwię!

Pan Krajczy możny — i ojca ambicyi

Pewnie że schlebia zięć takiej kondycyi —

Ale... no?... przecie! zawierzże swej drużce!

Pan Jerzy młodszy — ach, i urodziwy!

Oj, urodziwy, że aż bolą oczy!

A tak miłuje ciebie, że już służce

Trudno pokorniej patrzeć na swą panią,

Choć serce ledwo z ócz mu nie wyskoczy!

Sama widziałam!... To już cud prawdziwy,

Jeśli cię oczy te jego nie ranią!...

HANNA

(z rozdrażnieniem)

Ani to ranią — ni się o to kuszą!

Coś ci się widzi, co ni jest ni będzie:

Imci pan Jerzy w innem tonie duszą

I co innego cale ma na względzie!

Jać wiem najlepiej: chmurny i surowy

Unika wzroku — nie szuka rozmowy —

Coraz to dla mnie mniej uprzejmej twarzy —

Jedyną tylko zda się chęcią żyje:

Jakby gdzieś w obóz uciec od brewiarzy,

Opiekę Stryja zrzucić ze swej szyje —

Nie o kochaniu, lecz o szabli marzy!

(z urazą)

Ani ja stoję o affekta czyje!...

KASIA

(z namysłem)

Możeć i prawda, że stryj srożej kocha...

HANNA

(zagadując rzecz, niby żartobliwie)

Przestań raz przecie, ty dziewczyno płocha!

Zaśby kto myślał, że my już nie w stanie

Gwarzyć o innej rzeczy, jak kochanie?!

KASIA

(natarczywie)

A czegoś smutna!

HANNA

(z nagłym wybuchem uczucia)

Nie wiem, Kasiu! nie wiem!.

Jakaś mi tęskność pali pierś zarzewiem —

Jakiś niepokój trwoży nieujęty!

Może to tęskność do matczynej dłoni

Co by się miękko złożyła na skroni,

Na ścieżkę życia krzyżyk dała święty!...

Sieroctwa smutki — chyba to jedynie...

Och, źle bez matki wyrastać dziewczynie!

Ojciec, da serce — lecz to już rzecz inna:

Wżyć się nie umie tak w dziewczęcia dolę —

Swój świat ma własny — zaś córka, powinna

Nie patrząc przed się, jego pełnić wolę...

A przecie dziwne mogą czychać trwogi

Tam, gdzie krzyż matki nie rozświeca drogi!

(sto/e przed wiszącym na ścianie portretem niewieścim i wyciąga do niego złożone race, wołając gorąco:

Matko! och, matko!... wróć Ty do sieroty!...

KASIA

(z perswazyą)

Haniu! sierotą i ja jestem przecie —

Prócz was, co sercem mnieście przygarnęli

Nikogo nie mam na szerokim świecie —

A jednak, obce mi takie tęsknoty!

Śni mi się czasem matka, cała w bieli —

Co dnia pacierze mówię za jej duszę,

I wszystkie piątki i wigilie suszę!

Lecz to i wszystko!...

HANNA

(chwilę stała z twarzą ukrytą w dłoniach — teraz, zajęta swą myślą, mało słucha co KASIA mówi. ale przystępuje

do niej i lekko dotyka jej ramienia, jakby o radę pytać chciała:)

Słuchaj! wiem, żem młodą —

Że czas mi za mąż — ojciec tego tyczy —

A ja, cóż rzec mam, gdy we mnie przeszkodą

Tylko on jakiś smutek tajemniczy?...

{zasiada przy krosnach ale nie wyszywa )

Nieraz, gdy myślę: mąż dzielny, wspaniały,

Bogaty w sławę, rozum, cnotę wszelką —

Ów sam, którego wielbi kraj nasz cały —

Ma moim mężem być! a ja — kropelką

W kielichu szczęścia Jego — ja, osłodą

Dni tego, który na burzliwej radzie

Swym głosem tamę nadużyciom kładzie —

Ja, wypocznieniem tego, czyją sprawą

Ziemia tu nasza spoczywa od wroga —

Mnie się, jak żonie, odziać jego sławą —

Mnie mu być szczęściem... Kasiu! duma — trwoga —

Ja sama orzec nie zdołam, co w duszy?...

Króla, ni ojca, ja wyżej nie kładę

W myśli nad niego — a przecie... a przecie...

Miła! ja nieraz sobie samej łaje,

Żem nierozumna i zmienna jak dziecię!

Bo już i nie wiem, jak sobie dać radę:

Czego ja pragnę? co mi nie dostaje?

Gdy mi tak często łza oko zaprószy!

(z pewnem zniecierpliwieniem ociera oczy wierzchem dłoni i pochyliwszy się nad krosnami zaczyna bardzo szybko wyszywać)

KASIA

Ha! widno to już jakiś dopust Boży!

Może to zawsze tak przed ślubem trwoży?

Nie mówił ci kto? nie wiesz?...

(HANNA potrząsa głową — chwilą szyją w milczeniu, potem znów KASIA:)

Myślę sobie, że gdy raz będziesz już Wojewodziną,

"Jaśnie Wielmożną" i na twej osobie

Tak ważne spoczną sprawy: będziesz matką

Poddanych w tylu włościach — domu głową —

A kto wie? może... i własną dzieciną

Bóg się da cieszyć — jak tej naszej Zoni,

Co jest od roku za panem Rogatką,

I ma aniołka z buzią tak różową —

Gdy to już wszystko będzie, myślę, droga,

Że chyba smutki to twoje odgoni.

HANNA

(opanowawszy już wzruszenie)

Jakkolwiek będzie — będzie z wolą Boga

I ojca!

(szyje dalej)

KASIA

(żywym ruchem osuwając się do kolan HANNY, pieszczotliwie i nieśmiało)

Haniu! jeszcze tylko słowo,

Bo się okrutnie tych rzeczy ciekawię:

Czy to nie wadzi Tobie nic w tej sprawie.

Że ma pan Krajczy już takiego syna?

"Macocha!" — mnieby zabiła powaga!

HANNA

(z nagłym uśmiechem)

Czy mi nie wadzi? nie!... to mi pomaga!

Bo cudny zamysł coś mi się poczyna

Roić w tej chwili — cudny sen na jawie!

Ile masz masz latek, Kasiu?...

KASIA

Na jesieni

Czternaście kończę...

HANNA

(figlarnie)

Toć-że jak wraz prawie!

Krajczyc o parę wyprzedził cię wiosen,

A dziś już wzrostem podobny do sosen —

Jeszcze lat parę, a Staszko się zmieni

W Stacha... już imię cię dzisiaj rumieni?

KASIA

(zawstydzona, ukrywa twarz na jej kolanach)

O, Haniu! przepuść!... bo się wstydem spalę!...

HANNA

(w zamyśleniu bawiąc się jej włosami)

Jak ładnie myśleć o was dwojgu razem!...

On, będzie z ojcem bawił — a ty, ze mną —

Ty, sam kwiat krasy — on, mężny wspaniale —

Ładnie zabawić oczy tym obrazem...

On ma włos płowy — a ty, główkę ciemną —

Oboje piękni — młodzi...

JERZY

(który przed chwilą wszedł, niepostrzeżony przez dziewczęta, szepce głosem przyciszonym, jakby się bał spłoszyć zjawisko)

Starościanko!

HANNA

(porywając się przestraszona)

Waszmość?! Wy, tutaj?... Skąd wy tu? od kiedy!...

JERZY

(błagalnie)

O, nie patrz na mnie z tem gniewu zarzewiem,

Bo com ci winien, przez Bóg żywy nie wiem!...

(przystąpując bliżej)

Toć że mnie wysłał sam wasz ojciec, Hanko:

Wysłał tu przodem, rzec wam, że za chwilę

Cały wam sejmik tu w gościnę spadnie —

HANNA

(siląc się na powagą, mającą pokryć zmięszanie)

A więc o takiej zacnych gości sile

Coś gospodyni pomyśleć wypadnie:

Waszmość wybaczysz...

(z  pełnym godności ukłonem, chce się oddalić)

JERZY

(zatrzymując ją gestem błagalnym)

Hanko!... panno Hanno!

Co  między nami stanęło tym lodem,

Który ja czuję męką bezustanną,

A ni go dotknąć, ni skruszyć, nie mogę?!

Bywało niegdyś z pacholęciem młodem

Gwarzyłaś mile — a dziś, widzę trwogę

Na twojem licu ilekroć ja z tobą!

Sprawiasz, ie młodzian, z zazdrosną żałobą

Patrzeć dziś muszę w pacholęce lata

Gdzie było wolno być ci — choć za brata!...

Ileż to  razy my igrali z sobąW ogrodach stryja...

(HANNA słucha z pochyloną głową, zmięszana i wzruszona — KASIA chce się nieznacznie oddalić — HANNA zatrzymuje ją pociągnięciem za suknię i niespokojnym szeptem)

HANNA

Kasiu! zostań, proszę...

JERZY

(z uczuciem)

Tak!  niech zostanie panna Katarzyna:

Co mam rzec tobie, mogę z śmiałem czołem

Wobec całego wypowiedzieć świata!...

(w lej chwili, ponad gwar głosów, który już podczas stów ostatnich niewyraźnie dochodził z dolnych izb, wybija się jaśniej wesoły głos STAROSTY i JANA, widocznieświadczących coś sobie wzajem — JERZY, na dźwięk ten, nagłe mieni się na twarzy i zmienia ton mowy)

JERZY

(gwałtownie)

Ojciec Waćpanny już pono jak syna;

Stryja mojego nie puszcza od boku!...

HANNA

(dotknięta tą zmianą, dumnie podnosi głowę)

Waszmość to jeno od siebie rzec miałeś?!

JERZY

(z namiętnym wybuchem)

Ha! wiem ja nazbyt, co to wszystko znaczy:

Ten chłód Waćpanny — i ta duma w oku —

Ta obojętność w obec mej rozpaczy,

Co zda się mówić: "Cierpże, kiedy śmiałeś,

Chudopachołku bez ziemi i mienia,

Spojrzeć na gwiazdę, dla której koniecznie

Potrzeba nimbu złota i znaczenia!"

(z goryczą)

Tak! mnie sutanna lub mnisza kapica,

A stryj Jegomość z niebiosów wyroku

Rodząc się starszym od mego Rodzica,

Złotego nimbu przyniósł dostatecznie

Na świat ze sobą!

HANNA

( z gniewem i bolesną urazą )

Wstyd mi jarzy lica —

Wstyd, za Waćpana! że dla dobrodzieja,

Dla ojca swego niemal — miast wdzięczności,

Waćpan szyderstwo masz tylko! I nie ja

Zaprę się tego, że mi trza wielkości,Że tylko wielkość serce me zdobywa:

Ta, co wielkością duszy się nazywa!...

(wychodzi na prawo, wsparta na ramieniu KASI, we drzwiach wybucha płaczem — JERZY, ochłonąwszy wobec jej gniewu, patrzy za nią jak w osłupieniu — wreszcie, jak echo, powtarza jej słowa:)

JERZY

"Dla ojca niemal!"

(łamiąc palce z rozpacza)

bogdaj by nim nie był!...

Bogdajby zmarnieć dał sierocej głowie

Pod płotem nędzy !...

(porywa się za głowę]Święci aniołowie!

Wy mnie dziś strzeżcie, abym dzień ten przebyłNa krew się własną, starszą nie targnąwszy!

(W tej chwili słychać głosy STAROSTY i JANA już zbli-żające się do drzwi w głębi — JERZY wstrząsa się i wypada małemi drzwiami na lewo — w chwilę potem wchodzi STAROSTA, zwrócony do postępującego tuż za nim JANA )

STAROSTA

(serdecznie zapraszając JANA i prawie go wprowadzając pod ramię)

W dolnych już izbach trudno o swobodę

Dla ust i serca — gwar tam nazbyt srogi,

Mój Wojewodo — przeto tu was  wiodę!...

JAN

(bardzo wzruszony)

A mnie wam tu, Starosto, paść pod nogi

Z podzięką serca za łaskawe słowo,

Co mi południe życia w ranek mieni,

Pełniąc najdroższe duszy pożądanie!...

Ojcze a bracie! toż i z ust niebogi

Dajcie mi lube usłyszeć przystanie !...

Niech pod mych oczu gorącą wymową

Przy was mi słodkiem "tak!" się zarumieni!

STAROSTA

(śmiejąc się)

Waszmość mi widzę gorąco kąpany?

Nic to. Nie ojcu w tem szukać przygany.

(zasiada w krześle porączowem)

JAN

Tak! próżno-by już chcieć skrywać przed sobą,

Ani srom wyznać, że mi wasza dziewa

Świat przesłoniła swej krasy ozdobą!...

Młodość to zwykle tę pieśń w człeku śpiewa —

] mówią nawet, że źle ona dzwoni

Przy siwiejącej już, jak u mnie, skroni...

Alem ja, ojcze, miał tak karną wiosnę,

Że to, co zwykle młodą piersią miota

Jak niezbudzony orkan spało we mnie:

Rodzica wola, nie chęci miłosne,

"Wybrały dla mnie wspólniczkę żywota

Nim serce znało, co to bić wzajemnie.

Bóg wziął — po roku w poślubionej wierze -

Nie miłowaną, lecz płakaną szczerze;

A że to w on czas doba wojny w kraju

A nie zaś gruchań czułych była wcale,

Więc'em rzekł sobie, kord biorąc "już vale!"

"Syn jest — dla rodu dość i obyczaju!"

Jako zaś potem mi już biegły lata,

W jak twardej służbie, toć może i wiecie

Bośmy tam razem bywali w natłoku...

STAROSTA

(przerywając mu, wzruszony)

Zaś nie mam wiedzieć! skoroby mi świata

Już nie oglądać, i po dwakroć przecie,

Gdyby nie zawsze Waścin kord u boku!

JAN

(zagadując)

Nie  warte wzmianki! — Tak Kozak i  Szwedy

I ciągła w kraju sroga zawierucha,

Trzymały człeka, że i nie miał kiedy

Wspomnieć o sobie — Rodzic oddał ducha,

Wszczęły się z bratem i bratankiem troski —

A tu wciąż w kraju coraz sroższe biedy...

W tak "de publicis" ciągłej alteracyi

Nie rychło pomnieć serca kontentacyi!

dziw, jak nawet człowiek nie odgadnie,

Co mu tam kiedyś, przysądzeniem Boga,

Nie przeczuwane w drodze życia padnie:

Toć mnie tu nieraz wypadała droga —

Widziałem waszą dzieweczkę jak rosła —

Ona, bratanek mój i synek trzeci,

Bywało społem igrają jak dzieci —

A mnie ni we snach kiedy myśl przyniosła

W niej upatrywać mojej przyszłej żony!

Prawdać, że mając i na syna względy

Nigdziem i indziej nie jeździł w komendy —

Lecz już na waszą, tom nie patrzył zgoła!... —

Aż oto przyszło — że raz, niespodzianie

Ujrzę ją rwącą kwiat różany z krzaka,

Jak się jej licom przykrzy złota pszczoła,

A dziewczę jej się odegnać nie w stanie...

] snadź już była wola Boża taka!

Bo i cóż w różach? w czem inkluzu siła?

Czy raz dziewczęta rwą róże?... a przecie

Od tej mi chwili, onać w świecie miła!

I już ta krasa lic jej i to kwiecie

Tak mi się w duszy zawżdy razem wtórzy,

Jakby to ona była kwiatem róży,

Który Bóg dla mnie —  li dla mnie — rozkwiecił,

I mnie jedynie uszczknąć go polecił!

(Chcąc opanować wzruszenie przechadza się wszerz i wzdłuż przez komnatę — poczem chyli się z niejakąkonfuzgą do nóg staroście)Że wam te czucia konfiduję śmiele

Wybaczcie!... pierś ich zbyt pełna, nie mieści —

A toć wy, ojciec — i myż przyjaciele!

(STAROSTA, wzruszony, ściska go za głowę)

JAN

(Jak wyżej)

Niech Wam to świadczy o afektu treści

Żem długo walczył — boć ten szron, {dotykając

swych włosów) przy wiośnie

Złym bywa swatem — a i syn  mi rośnie,

Więc już memoria rodu obowiązków

Stronić kazała od powtórnych związków...

Przeciem się nie zmógł!... I dzisiaj się korzę

Rycerz, jak żak, przed Wami, co mi bratem

Byliście zawsze — i spytać się trwożę,

Czy nie szalone mnie zwodzą zapały?

Czy wasz kwiat, może stać się moim kwiatem?

I  z drżeniem oto wyglądam wyroku

Jaki mi przyjdzie wyczytać w Jej oku...

Czy już Amora nie tknęły Jej strzały?...

Boć wiem — już zdawna te uszy słyszały —

(z podejrzliwym niepokojem i hamowaną gwałtownością w głosie)

Że, gdym ja siwiał na wojennej drużbie,

Byli tu młodsi... w stokroć słodszej służbie!

STAROSTA

(poważnie i serdecznie kładąc mu rękę na ramieniu):

Bądźcie spokojni, miły panie zięciu:

Wstrętów nie będzie ze strony dziewczyny,

Bo wola ojca, jest wolą dziecięciu!

Długo ja, starzec, czekałem godziny,

Takiej jak dzisiaj, w której skarb mój cały,

Moją sierotkę, domu szczep jedyny,

Powierzę w ręce godne, by włos biały

Mój, już bez troski mógł ledz w bliskim grobie:

Dziś, Wojewodo, ta rękojmia — w Tobie!...

JAN

(z mocą)

A oto ręka, mój Mościwy Panie —

Nie dłoń młodzika, ale ramię męża!

Że waszej córce dam tak jasną dolę

Na jaką tylko życie ludzkie stanie!

Gorący afekt, co wszystko zwycięża,

Gdy waszej Hanny skłoni ku mnie wolę,

Takiem troskliwem skrzydłem ją otoczy,

Utuli w gnieździe tak gołąbkę swoję,

Że cień najlżejszy, nim jej czoło zmroczy,

O tych afektów rozbije się zbroje!...

STAROSTA

(ściskając mu dłoń, poważnie)

Ufam ci, synu!... (weselej), A teraz, dzieweczka

Niechaj nam swoje wypowie w tej sprawie!

(klaszcze w dłonie — wchodzi z lewej pokojowiec)

Proś panny Hanny!

(pokojowiec wychodzi na prawo)

(STAROSTA z dobrą fantazyą do JANA)

Ręczę, że Haneczka

Nie spojrzy na nas nazbyt niełaskawie!

(zdumiony)

Wasza Mość bledniesz?!...

HANNA

(wchodzi, blada i zmieszana, ze spuszczonemi oczyma)

Wołałeś mnie, Ojcze?

(zatrzymuje się u drzwi}

STAROSTA

Tak, moja córko! Pójdź tu bliżej do mnie,

(żarlobliwie)

I z pod rzęs długich, spuszczonych tak skromnie,

Rzuć-no mi, Wasze, spojrzenie zabójcze

Na stojącego tu oto rycerza:

Do stóp paść gotów za takim pociskiem —

(HANNA nie śmie podnieść spojrzenia — STAROSTA chwilę milczy, potem poważnie)

To mąż twój, Hanno!...

(HANNA milczy)

JAN

(urywanym ze wzruszenia głosem)

Serce nie dowierza

By takie szczęście mogło mu być bliskiem,

Zanim z ust waszych zabrzmi sługi dola!

(HANNA milczy, tylko ręce bezradnie zaciska)

STAROSTA

(surowiej)

Hannol ten namysł...

HANNA

(osuwając się do nóg siedzącego ojca)

Wasza, ojcze, wola,

Pobłogosławcie — za siebie... i matkę!

(JAN schyla mu się do ramienia, lak, ze STAROSTA oboje razem błogosławi — na schodach słychać wesoły gwar: główne drzwi otwierają się — wchodzi tłum podochoconej szlachty, z kielichami w ręku)

BUJWID

Mości Starosto! to Waść, Panów Braci

Nibyto szczerze prosisz w swoją chatkę,

A sam w ustronną się kryjesz komnatkę?!

KIERDEJ

Ho, ho, ho! nas się tak łatwo nie spłaci!

KURNIEWICZ

I my tu wszyscy!...

GRZĘDA

I my także!

I SZLACHCIC

I my!...

STAROSTA

(podnosi się od stołu, wskazując ręką grupę jaką tworzą JAN i  HANNA)

Rad'em Waszmościom!

JAN

(ujmując HANNĘ pod rękę)

I owszem — prosimy!...

(stoją we troje razem po lewej — szlachta w grupie, po prawej)

STARSZY SZLACHCIC

(występując z puharem)

I w dolnych izbach to już głośne wieści

Jakie dziś święto w domu Waszej Cześci,

Przyśliśmy tedy huknąć po staremu:

"Wiwant"! "niech żyją"! narzeczonej parze!

SZLACHTA

(podnosząc kielichy)

Wiwant!

INNE GŁOSY

Niech żyją!...

CIĄGŁO

(mocno już podpiły, trzymając się wciąż w pobliżu

BABICZA)

Niech żyją i piją!...

KIERDEJ

(zwracając się do niego)

A "Waść się zawsze wyrwiesz po głupiemu!

CIĄGŁO

Potraf Waść lepiej, gdyć tak łatwo zda się!

KIERDEJ

Pewnie, że lepiej, jak to w swoim czasie

Epithalamium dowodnie pokaże!

GŁOSY MIEDZY SZLACHTĄ

Nie! niechaj Babicz z oracyą wystąpi!

INNE GŁOSY

Tak, Babicz! Babicz! ten ma koncept długi!...

BABICZ

(z  udaną skromnością)

Modestia milczeć kazałaby może —

Lecz, w obec person tej krwie i zasługi,

Kiep ten, kto  kwiatów swej weny poskąpi —

Ergo, jak zdołam, kompliment swój złożę!

(występuje naprzód i staje w pozie oratora — parękroków za nim CIĄGŁO, naśladując, parodyuje jego gesta)

Sapientia chwali — radują się Cnoty

Tak cnych Affektów konjukcyą szczęśliwą!

I wiropędnej Fortuny szczodroty,

I blask Purpury, tęczą migotliwą

Miraculose łącząc jeszcze w niebie

To młode Państwo w płanet horoskopie...

(jakiś gwar za drzwiami — słychać głos Olany)

OLANA

Wpuście mnie, dobrzy ludzie!

GŁOS GERWAZEGO

Pchnij od siebie,

Pchnij  tam ze schodów kto, to plemię chłopie!

GŁOSY ZDUMIONE MIEDZY SZLACHTĄ

Co to jest? co to?...

GŁOS OLANY

Puśćcie! z tak daleka,

Z jassyru idę — spełniam ślub — Bóg czeka!

(główne drzwi z zewnątrz wyparte — w progu ukazuje się kilku sług i dworzan — na czele GERWAZY, zagradzający drogę OLANIE)

STAROSTA

(oburzony)

Mości Gerwazy! co to larum znaczy?!

GERWAZY

(z pokłonem)

Za przeproszeniem też, Waszej Miłości,

Jakaś tu baba — głupi ród prostaczy —

Darmo jej mówić, że nie tędy droga

Gwałtem się wdziera na pokój do gości:

Pana Starosty szuka w ważnej sprawie!

HANNA

Och, proszę, ojcze, przyjmcie ją łaskawie!

Może opieki u was szuka, biedna?

Niech w dniu dzisiejszym mój głos ją wyjedna!

Każcie ją wpuścić!

STAROSTA

Jak chcesz, niech się stanie —

Choć w babskiej skardze nic pewnie ważnego.

GERWAZY

Otóż i ona!

(zwraca się ku drzwiom, przepuszczając OLANĘ i przez chwilą cofająca się służba nadsłuchuje ciekawie, nim ją GERWAZY usunie)

OLANA

(podchodzi do STAROSTY i pada mu do nóg)

Panie! jasny Panie!...

Lat  tyle dźwigam brzemię ciężkiej winy,

Że  mi je  pilno zrzucić tej godziny

Gdy mówić mogę — gdy w Was widzę sędzię!.

Mnie wy osądźcie, Panie! dla mnie kary

I wyrok srogi dla mnie — a dla niego

(patrzy z uwielbieniem na  JANA)

Chyba w tem ujmy nijakiej nie będzie,

I łask mu swoich nie zmniejszycie miary,

Gdy jeno w własnej zostanie zasłudze

Jako we słonku — a odda co cudze!

(Wskazała na JANA — ogólne oznaki zdumienia)

OLANA

(podnosząc się z kłęczek)

Wiem, że mu córkę chcecie swatać, Panie —

Więc znać wam trzeba, kto on.

STAROSTA

To waryatka!

BUJWID

(do KIERDEJA)

To ta, co zrana!

JAN

(oburzony)

Weźcie tę szaloną!...

OLANA

(zwracając się ku niemu, z powagą)

Nie! nie szalona — synu — ale matka!

(wrażenie obecnych)

(OLANA do STAROSTY, z prostotą)

Ja jego matka! On nie pan herbowy:

To moje, chłopskie, nosiło go łono

I radowało nim w bólach porodu!...

(tkliwie)

On mój synaczek!... niegdyś, włos miał płowy

Jako chłopiątko — ściemniał mu po dworach...

KIERDEJ

(do BUJWIDA)

Coś, panie, diabla dywersya w amorach!

JAN

(m uniesieniu)

Hej! dość tych bredni! z tą wiedźmą — do grodu!

Gdy nie szalona, pod batem odszczeka:

Starosto, rozkaz!

OLANA

Niechże krew człowieka

Drgnie w tobie, synu, przed tak strasznem słowem

Do własnej matki — toć zwierz matkę czuje!...

HANNA

(patrząc na JANA z niepokojem i grozą, do siebie)

Jakże on srogi z tem licem surowem!...

A nuż by prawdą...

JAN

(w najwyższem uniesieniu — żyły na czole nabrzmiałe)

Starosto! milczycie?!

Mnie  pasya zdławi — ja się żółcią struję

Zanim kto psami tę wściekłą wyszczuje!

OLANA

Boże! on nie wie, że mu dałam życie:

Słów mu nie rachuj!

STAROSTA

(który dotąd stał jak osłupiały, postępując żywo ku OLANIE)

Kobieto! na Boga

Którego wzywasz, cóś ty jest za jedna?

Nie wiesz co czynisz! Czyjaś zawiść sroga

Przez ciebie działa — szalenico biedna,

Nie wiesz, że tobie za potwarcze słowa

Pod mieczem kata spadnie siwa głowa!

Mów, kto ci jakie obiecał zapłaty?

Kto  złotem kusił? — ja pytam z urzędu,

Mów więc bezpieczna: jeszcze szczerość twoja

Dostąpić może niejakiego względu —

Mów, nim więzienne pogrzebią cię kraty:

Kto cię przekupił?

(OLANA słoi w pośrodku, poza nią, po prawej, grupa szlachty, wyrażającej rozmaicie swoje wrażenia; po lewej STAROSTA, JAN i HANNA)

OLANA

Wiekuisty Boże,

Choć strasznie karzesz, słuszna kara moja!

Pany! słuchajcie spowiedzi żywota:

Poddanka, mamką byłam w pańskim dworze —

(JAN porusza się nagle i wpatruje się w nią jakby usiłował sobie coś przypomnieć)

I zamieniłam dzieciątka w kolebce...

(wrażenie wśród słuchaczy)

I mój syn wyrósł wśród pańskiego złota,

A syn mych panów, niewoli rogoże

Gdzieś wśród pogaństwa bosą stopą depce!

A może skonał... Pan na Ciechanowie,

Na tylu ziemiach wśród Rusi i Litwy,

Może miał w śmierci barłog za wezgłowie,

Bez chrześcijańskiej umierał modlitwy...

(surowo)

Ja to nędznica, dla chłopskiego dziecka

Mojego pana skradłam jasną dolę —

(tkliwie )

Dla mego synka!... Sądźcie wy mnie pany!

Mnie tylko! on was nie podszedł z zdradziecka:

On nic nie wiedział, bo na białem czole

Nie przyniósł sobie znaku, że poddany

Toć sam się nie znał!...

(Wielkie wrażenie i poruszenie między szlachtą)

KURNIEWICZ

(ocierając pot z czoła)

"Fortuna amara",

Coś mi gorąco!

GRZĘDA

Dziwnie baje stara!

Niemiła sprawa...

BABICZ

Kto to wie panowie?

Może zawczasu piliśmy "prze zdrowie"

Przyjdzie oracye jeszcze w kieszeń schować...

STAROSTA

(bardzo pomięszany)

Tak dziwną sprawę, zda mi się, solwować

Na czas właściwy, do grodu — ze względu

Zaś na wątpliwość zbyt wielką relacyi:

Mości pisarzu, pod rygle z kobietą!

(Zwraca się w stronę gdzie pośród innych, słoi pisarz grodzki)

JERZY

(występując niespodzianie naprzód z pomiędzy szlachty)

Panie Starosto! respekt dla urzędu

Nie może wstrzymać mnie w tej alteracyi,

I przeciw woli waszej, kładę: veto!

JAN

(w uniesieniu)

Waść?! waść!...

STAROSTA

(podobnie)

Waść, mnie śmiesz?!...

JERZY

(z siłą)Śmiem, Mościwy Panie!...

Jeśli to prawda —

(patrząc na HANNĘ, którą niespodziane zjawienie się jego przejmuje widocznem wrażeniem)

to więcej, niż życie

Może nieść dla mnie tej prawdy odkrycie!...

Jej zaś dochodzić mnie tu każe prawo:

Nie ja tu stawam pod zarzutem sromu,

Więc mnie jąć słuszna prym w obronie domu!

Broniąc czci domu, kto dopuszcza zwłoki

Sam cześć utraca! A nazbyt ją krwawo

Kupił miecz dziadów, blask jej zbyt szeroki,

Bym ja miał ważyć lekce! Więzień ściany

Mogą na długo zdławić tajemnicę:

Jam jej tu winien zaraz spojrzeć w lice,

Wiedzieć czy stryj to mój, czyli poddany!...

(ogólne poruszenie)

JAN

(porywając się do szabli)

Ha!

(STAROSTA z jednej strony, HANNA z drugiej, starają się go powstrzymać i uspokoić)

STAROSTA

Stój! on w prawie!

BŁAŻEJ BABICZ

(półgłośno, do najbliższych)

Ho! ho! et lv Brute?!

Jak widzę, pora nam dawać drapaka:

Już to ja z dawna przeczuwałem ptaka...

KURNIEWICZ

(z ironią)

A! Waść orator! już w inną dmiesz nutę.

I ja z Błażejkiem! jak on, i ja z sali!

KILKU ZE SZLACHTY

(wychodząc za ich przykładem)

Oj, w takich sprawach tem milej, im dalej!

JAN

(mocując się z sobą)

Jezu mój Chryste! pomnę na Twą mękę.

Gdy srom ten zniosłem i jeszcze krew trzymam

I nie szaleję —

(do HANNY gwałtownie)

Daj tu Aśćka rękę!

Aśćka mi dzisiaj jesteś przyrzeczoną —

Daną od ojca — winnaś być jak żoną:

Strzeż że mnie, strzeż ty, niech szabli nie imam!

OLANA

(ocierając łzy, do JERZEGO)

Wy pewnie panicz, ten, po młodszym bracie?

Prawy nasz dziedzic! Sądźcież miłosiernie!

Ja jedna winna.

JERZY

Jeśli zeznasz wiernie,

Pomówim o tem! Was, panie Starosto,

Proszę o baczność! — Najpierw, gdzie dowody,

Żeś była mamką w domu moich dziadów?...

Jeźlić żyć miło, jasno mów i prosto!

OLANA

Na to dowodów trudno, panie młody,

Gdy wiek na twarzy tyle porył śladów —

Choć lat i zgryzot i po nich nie zliczę —

(spogląda nieśmiało ku JANOWI)

On chyba jeden... on sam — mógłby może

Dawnej Olany przypomnieć oblicze,

Jak go w złocistym kołysała dworze...

Nie poznał zrazu — lecz może pamięta

Przecie, jak w pańskich sukienkach rączęta

Wiankiem, bywało, kładł na chłopki szyję...

Zwyczajno, dziecię: ledwo wie, że żyje,

Gdzie mu tam wchodzić, wolne czy poddane!

Panicz mój śliczny kochał swą Olanę,

A raz mnie później widział w Ukrainie:

Może przypomni...

(JAN przypatruje się jej, wzburzony)

JERZY

(zwraca się do JANA z ugrzecznieniem ale i z naciskiem)

Jego Mość wybaczy!

Lecz, gdy to stwierdzić może On jedynie,

Wprost spytać muszę — czyli przyznać raczy,

Że tę kobietę zna?

(Chwila milczenia).

JAN

(szarpiąc pas na sobie)

Znam!

JERZY

I mamką była?

JAN

(mocując się z sobą, aby nie wyciągnąć karabeli)

Była.

JERZY

Bóg, zapłać!

JAN

(wybuchając uniesieniem, do HANNY, która patrzy jak w tęcze w JERZEGO i OLANĘ)

Pilnuj, Aśćka, szabli!

Nie patrz tam na nich, bo mnie porwą djabli!...

(HANNA, zmięszana, przysuwa się do niego)

STAROSTA

(z niezadowoleniem, do JERZEGO)

Waszmości, widzę, ta opresya miła!

Proszę rzecz kończyć! podobne badanie

Do juryzdykcyi grodu przynależy!

JERZY

(z prośbą, pełną uszanowania)

Jeszcze mi chwilę dajcie, godny Panie!

Kto opowieści prostej nie uwierzy,

Będzie miał potem czas dociekać w grodzie.

Mnie jedno teraz słowo w duszy bodzie

Bo w niem jedynie rzecz, co da się dowieść:

Co ta znaczyła o niewoli powieść?

"Jeźli nie umarł"... więc żyć jeszcze może?

Można go znaleść — tego, co "za łoże

Ma barłog nędzy mieć między obcymi ?"

Kobieto! słowy nie wymkniesz się czczemi:

Mów nagą prawdę!

(Gdy Olana zaczyna opowiadanie, Jan, chmurny, pociąga Hannę ku przodowi, na lewo, i tu skrzyżowawszy ręce na piersiach słucha z pozornym spokojem, choć widać,że wre cały i tylko się mocuje z sobą, aby nie wybuchnąć. Starosta siada, u stołu z czołem opartem na ręku.

JERZY, ku środkowi, przed OLANĄ — po za nią, na prawo, grupa szlachty, z której, w miarę opowiadania, coraz to któryś się wymyka, drzwiami w głębi)

OLANA

Paniczu mój! Panie!

I jakżebym ja mogła ją przemienić,

Gdy całe życie, tu, w źrenicach, z sobą

Noszę to straszne, okrutne świtanie,

Gdy łuny poczną w krąg niebo czerwienić

Nad moją ziemią, okrytą żałobą —

Psy na wschód wyją... w dzień, w powietrzumary...

Dzwony po cerkwiach w gwałt biją: Tatary!...

Państwo mieszkali w Zakrzowieckim dworze

I Pani jeszcze leżała w komorze,

A ja karmiłam — Dwory! wy nie znacie,

Jak w waszych ścianach malowanych smutno,

Gdy zostawione tam, gdzieś, w dymnej chacie,

Za pełną piersią kwili niemowlątko...

Jak serce rwie się tęsknicą okrutną!

I mojej piersi wołało dzieciątko,

Pierwsze — jedyne!... W tem — gwałt! Już dzwonnice

Drżą hukiem dzwonów — niebem łuny płyną —

Z kosami chłopy, w lasach krasawice —

Idzie płakanie twoje, Ukraino!

Panią, w gorączce, kładliśmy do woza —

Padłam im do nóg: "Miejcie litość, pany!...

"Mnie tak stąd zabrać — chybaby powroza!

"Ale, wszak mleczna wierna pierś Olany?

Starczy na dwoje!... Dajcie wziąć  i  mego:

Ja wam przysięgam, że go głodzić będę

Byłem go miała! nie skrzywdzi pańskiego!"

To być nie mogło. "Dniestr o milę drogi —

Mówili państwo — więc zbyteczne trwogi:

Noc tylko, nockę bez dziecka przebędę,

A jutro tabor  cały dworski jedzie

(Bo my w pośpiechu nic z sobą nie brali)

To pan rozkaże, by dziewce Praksedzie

Z synaczkiem moim miejsce w wozie dali,

I mieć go będę jutro: choć u łona,

Gdy nie u piersi — bo ta, przeznaczona!...

Słowa to były, z ust pańskich, życzliwe —

Lecz cóż, z niewiastą szaloną i młodą?

Mnie się zdawało, że mi serce żywe

W kawały rwie się — dech mi góra dławi —

Że za kraj świata gdzieś mnie precz powiodą,

I już z tej męki sam Bóg nie wybawi!...

A jeszcze w wiosce ludzie powiadali,

Że te pogany ciało niemowlęce

Za przysmak jedzą — to mi w oczach czarno,

I znów na przemian cały świat się pali,

Kiedy tak składam pieluszki panięce...

I dumam znowu: o tę nockę marną!

Do jutra, Tatar pewnie tu nie stanie...

A w tem — czart żywy stanął za mną, Panie,

I myśl podsunął!

STAROSTA zakrywa oczy dłonią, szlachta coraz liczniej zaczyna się wynosić, wreszcie zostają do końca tylko KURNIEWICZ, GRZĘDA i STARSZY SZLACHCIC - HANNA bierze wzruszeniem żywy udział w opowiadaniu OLANY — co JANA widocznie alteruje)

Jam go nie widziała:

Mnie  się zdawało, że Matka Boleści

Z ratunkiem ku mnie pochyla się biała!

Prakseda wzięła paniątko, i pieści,

I poprzysięga, że zmilczy jak skała —

I pierw nim słowo to rzeknąć w powieści,

Wszystko się stało. — Siadłam w wóz z panami

I dygotałam — mówili "z bojaźnią",

A mnie ze szczęścia zęby głupie dzwonią

Niby jak szklane, bo już tam, za nami,

Dusza się moja nie została w kaźni:

Bo moje wszystko czułam tu, pod dłonią,

Na sercu, czułam, spał robaczek lichy!

W sumieniu było mi na dziw spokojnie:

Kraj dookoła zdawał się tak cichy!

Do jutra pewno nie przyśni o wojnie —

Pani bez lęku, bo nic nie wie zgoła:

Chora, do jutra nawet nie zawoła,

By jej na łono dać do pieszczot dziecko...

A choćby? cóż stąd! ledwie że je kiedy

Widziała dotąd w cienionej alkowie —

A i mój chłopak śliczny był jak zdrowie,

I mógł bez hańby udać krew szlachecką!

Pewnie więc żadnej stąd nie będzie biedy —

Jutro zaś tabor przywiezie paniątko...

Kiedy to sobie ja tak ważę w duszy,

Aż tu za nami, jak naraz nie wrzaśnie!

Jak nie zaskomlą gdzieś czartów czeredy...

O Matko Boska!... ścisnę ja dzieciątko,

A tu już lament ów wrzask pierwszy głuszy,

I łuna, trysła na pół niebios jaśnie,

I już nas goni dym i swąd pożogi!...

Że nam nie zmarła pani wśród tej drogi,

Cud to był Boży — Ale pierwsze strzały

Już nad głowami nam w łodzi syczały

Padając w wodę...

JERZY

Kobieto! na Boga

Prędzej! bo dusza ze mnie wyjdzie cała!

Z oną dzieciną cóż, która została?

OLANA

Mało co więcej rzec moge nieboga!

Co ze mną było, nie powiedzieć słowy:

Ze śmiechem, z płaczem przyciskałam syna,

I chociaż w piersiach miałam strach grobowy,

Czułam, że niechby wróciła godzina,

Jabym jej zmienić nie mogła, nie chciała!...

A jednak, panie, czarna moja wina

Tak mi paliła wnętrzności, tak rwała,

Że, gdy to moje pisklę podrzucone

Pieści bywało pani ręka biała,

To już, już przyznać chciałam co spełnione...

I gdyby wonczas kazali ćwiertować —

jabym się sama nie mogła żałować!

Skoro tatarska przeszła zawierucha,

Pan słał po wieści pewne do Zakrzowa —

I wsi nie było, ni żywego ducha,

Jeno ta ziemia pożogą jałowa!...

A potem, ludzie jeździli z okupem

Aż hen, do Krymu — bo jasyr był wielki

Wzięty tej wiosny — Mnie jadła zgryzota,

Że już sądzili, iż im padnę trupem,

I ból mój biorąc za żal rodzicielki.

Kazali trudu nie szczędzić, ni złota —

Gdzie nie pytano? Kędy nie jeździli?

I raz jedynie zasłyszeli pono...

STAROSTA i JERZY

(równocześnie)

Co?!...

OLANA

Wśród Zakrzowskich, co ich popędzili

W tureckie kraje, była, jak mówiono,

Młoda newistka z dziecięciem, Prakseda...

Ta, czyli inna? to się dowieść nieda!

A raz, w lat parę, zakonnik ubogi

Po składce zaszedł aż tu, w pańskie progi —

Bośmy już w onczas zjechali w tę stronę —

I ów powiadał, że między Turczyny

Widział chłopiankę młodą, z Ukrainy,

Co miała dziecko z sobą, a nie swoje,

Prawie w tych latach, co chłopię zginione:

Słali więc znowu, czyby było moje —

I znowu doszło, że i ta wieść błądzi.

JERZY

I cóż?!...

OLANA

I nigdy, nic już potem, panie!

Teraz mnie sądźcie!...

(upada na kolana)

JERZY

Niech cię Bóg osądzi!

Ja jedno tylko teraz widzę jasno:

Krew rodu mego i powinność własną!

W  Turcyę mi droga.

(Wrażenie HANNY; patrzy na niego z mimowolnym

podziwem)

STAROSTA

(powstając i zbliżając się do JERZEGO)

Szalony młodzianie!

Może powtórne okazać badanie,

Że cała rzecz ta jest kłamstwa osnową!

Jakąż masz pewność?!...

JERZY

(z ogniem i mocą)

Pewność? to rzecz wasza!

Jedno "jeżeli" mnie będzie nad głową

Po nocach wołać, w dzień mnie wstydem spali,

Trucizną zdławi każdy kęs i czasza!

Zresztą, pewności chyba dla was niema:

Dla mnie by trzeba, by zachwiać mą wiarę,

Odrzeknąć słowo każde, przez te stare

] zwiędłe usta rzucone w mą duszę —

Wydrzeć z pamięci com wziął w nią oczyma!

Potem co w sercu: dziś, jam z nim, rozbratan —

(wskazuje na JANA)

I choć chcę pomnieć czem był — bom nie szatan —

(patrząc ku HANNIEJ

Przecie o szczęście swoje się pokuszę!...

Lecz gdybym dziś szedł do sądów i grodów,

Wraz by juryści wołali: "Dowodów!"

Choćby pod ziemią wyszukam sam świadka;

Prakseda stwierdzi, czyja to jest matka!

(Wzrok jego napotyka spojrzenie HANNY, która jakby bezwiedną sita pociągnięta postąpiła parę kroków ku niemu — oczy ich przez chwilę toną w sobie, czem HANNA mięsza się i rumieni i chcąc pokryć zmieszanie przystępuje do ojca — tej gry niemej nie widzi JAN, który teraz dopiero odwraca się, opuszczając skrzyżowane ręce i teraz spostrzega, ie prócz KURNIEWICZA, GRZĘDY i pisarza grodzkiego nikt nie pozostał w sali. JERZY wybiega głębią).

JAN

(głosem zrazu pełnym tylko goryczy i ironii, ale wzmagającym się zwolna do prawdziwej pasyi).

Gdzież bracia szlachta? ha, ha! przyjaciele...

Ha, ha, ha! Widzę —

(woła za odchodzącym JERZYM)

Asan, że się z drogi

Chcesz umknąć — lepiej! bo, niechaj na rogi

Jelonek, żubra — nie wyzywa śmiele!...

Teraz ja mówię! Teraz ja czci bronię!...

Za mną miecz prawa, dotąd nie cofniony;

A srom, co dzisiaj utonął w tem łonie,

Spłynąć, jedynie może w krwi czerwonej!...

Z babą do lochu!... Starosto! do grodu

Rzecz o kalumnię!...

(Na dany już przedtem znak STAROSTY pisarz grodzki wprowadza dwóch pachołków, którzy uprowadzająOLANE - HANNA staje przy ojcu — KURNIEWICZ, który dotąd trzymał się w głębi na prawo, podchodzi do JANA)

KURNIEWICZ

Fortuna amara!

Pierwej śmiertelna wyjdzie ze mnie para,

Nim mej przyjaźni ci zbraknie dowodu:

Błazen, kto herby po nad człeka woli!

Ja, nie tarcz twoją pokochałem z młodu,

Lecz ciebie, Janie, w złej czy dobrej doli!...

(JAN ściska mu dłoń, z mocnem wzruszeniem)

ZASŁONA SPADA — KONIEC AKTU DRUGIEGO.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej