Karol Miarka

GŁOS WOŁAJĄCEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

VIII.

IX.

X.

GŁOS WOŁAJĄCEGO NA PUSZCZY GÓRNOŚLĄZKIEJ

czyli o stosunkach ludu polskiego na polskiem Ślązku

Miarka Karol

Pilnujcie tedy samych siebie i wszystkiej
trzody waszej.....Dz. Ap XX, 28 i

I List św. Piotra V. 2.

I.

Słyszymy bardzo często, że kultura Górnego Śląska na bardzo nizkim znajduje się stopniu. Głoszą o tem najwięcej pisma niemieckie, ale i od badaczów bezstronnych nieraz słyszymy narzekania nad smutnem ludu Górnośląskiego położeniem.

Będąc Górnoślązakiem i słysząc zarzuty przeciw ziomkom mojim często miotane, nie chcę milczeć obojętnie przy niezliczonych potwarzach współrodakom wyrządzanych. Boleję nad położeniem ludu, i już od młodości mojej rozmyśliwałem nad stósunkami, które Górne Ślązko w opiniji powszechnej poniżyły; badałem nieustannie przyczyny, które potwarze i narzekania liczne zrodziły, i zdanie moje o podniesieniu Ślązka Górnego w niniejszem podaję, piśmie.

Zastanówmy się najprzód nad pytaniem: "Zkąd opisy, lud górnoślązki poniżające, pochodzą?"

Pochodzą one najczęściej od Niemców, którzy chociaż lud górnoślązki niedoskonale poznali, jednak do sądu surowego za powołanych się uważają. — Z powierzchownego niedoskonale poznania stósunków górnoślązkich, jak inaczej być nie może, pochodzą zaś opisania różnobarwne.

Jedni opisują Górne Ślązko jako Eldorado, w którem skarby i bogactwa jak w Kaliforniji łatwo zbierać można, dowodząc słuszności podań swojich opowiadaniami: jak robotnicy, nieraz napodlejsi, milijony zyskali (1), przechwalając przytem urodzajność ziemi, która uprawy racyonalnej tylko potrzebuje, aby stokrotne wydawała owoce.

Cóż się dziwować, że wiele obcych a osobliwie z krajów przeludnionych do Ślązka spieszy, aby wabiących bogactw nagarnąć. Gdy zaś przy swojich zawiedzeni oczekiwaniach, po stracie majątku wszystkiego powracają do ojczyzny, którą przez chciwość opuścili, więc z zemsty rozszerzają okropne o Ślązku opisy, że aż włosy się jeżą na głowic u czytających, którzy Ślązka nie znają, lub oszacować nie umieją.

Oprócz tych oparzonych, wiele jeszcze ludzi pisze o Górnem Ślązku, a najpowszechniej według chwilowych przywidzeń. Wszakże dzieje się to i z innemi narodami: że jeden piśmieńnik obyczaje narodu za cnoty przyrodzone, a drugi obyczaje te same za występki obrzydliwe uznaje. Łatwo znaleźć przyczynę!

Podróżni bawili się rzadko między obcym ludem tak długo, aby go poznać mogli doskonale, pisali więc najczęściej tak, jak naród przez okulary własnej indywidualności widzieli. Ztąd zrodziło się tak wiele opisów różnobarwnych i sprzecznych. Z tych samych przyczyn doczytujemy się opisów o Ślązku tak rozmajitych, tak przeciwnych, że czytający nie wie, co o tej krajinie ma myśleć. Smutno jednak jest, że największa część opisów nie pochlebia mieszkańcom Górnoślązkim. Piszą zwyczajnie w gazetach niemieckich, że lud polski w Górnem Ślązku jest surowy, głupi, leniwy, zabobonny, do złodziejstw i do pijaństwa skłonny.

Nad przyczynami mało się zastanawiają piśmiennicy niemieccy; mniemają powszechnie, że niecnoty panujące z indywidualności Polaka górnoślązkiego pochodzą, że przyczyny ich w charakterze narodu szukać należy.

Za środek podźwignienia ludu górnoślązkiego w cywilizacyi uznano germanizacyją (zniemczenie), a rząd dąży do tego celu. pragnie niemczyznę przez szkoły rozszerzyć i do ludu wszczepić, spodziewając się podobno, że przez to uszczęśliwi Polaków ślązkich.

Nie poważani się roztrząsać usiłowania rządu pruskiego. Zapewne regencyja pragnie wszystkie narody państwa swego i w języku także zjednoczyć. Jest to bowiem dążeniem każdego mocarstwa, nad różnemi panującego narodami. Regencyja widząc prócz tego cywilizacyją niemiecką na podniosłym stopniu. spodziewa się, iż przez germanizacyja, podźwignie kulturę między ludem polskim.

Rząd więc mając zamiar podniesienia kultury ludu swego, nie chce być winnym smutnego jego położenia; lecz czyli germanizacyja (zniemczenie) jest lub może być tą dźwignią? to w dalszym ciągu wyłuszczymy, jako też to co jest przyczyną poniżenia ludu polskiego na Górnym Ślązku. A teraz trzeba nam najprzód zastanowić się nad pytaniem następującem:

(1) N. p. Godula, Winkler.

II.

Jestże charakter Górno-Slązaka prawdziwie tak podły? — Sąż przyrodzone zdolności jego tak szczupłe, że cywilizacyja tak maly wpływ na położenie jego wywiera"!

Twierdzą niektórzy: Polak jest głupi od urodzenia. Jest to przesąd, i podobne twierdzenia pochodzą tylko od ignorantów, bo nikt przykładami z życia ludu nie dowiódł, że prawdę mówi. Obejrzyjmy się i dociekajmy prawdy rozsądkiem własnym.

Nawiedźmy szkoły niższe, pójdźmy do szkół wiejskich, któremi nieraz Niemcy rodzeni, choć nieco spolszczeni zawiadują. Przełożeni szkół i spolszczeni owi nauczyciele wyznawają, że dzieci polskie dar dowcipu, bystrość rozumu, w nie malej posiadają mierze. Są o tem najlepiej przekonani radzcy regencyjni. Przypomina mi się tu p. Ulrych, były radzca szkólny w Opolu. Zaraz na początku urzędu swego rewidował szkoły Górnoślązkie, a ręce załamywał nad położeniem i niedoskonałaściami szkół polskich. Odwiedzał później niemieckie szkoły w Nyskim powiecie. Wypadek doświadczeń swojich objawił na konferencyji powszechnej, oświadczając, że szkoły polskie, mimowszelkich im zawadzających przeciwności, świetniejsze są, osobliwie co się tyczy żwawości, rzeskości dziatek i bystrości ich rozumu. — Przypomina mi się także nauczyciel seminaryji w Małym Głogówku, p. Titz, który w sercu uczniów swojich wdzięczną pamięć zostawił. P. Titz, mimo wspaniałości duszy, miał przecież przesąd przeciw Górnoślązakom, których zwyczajnie Sarmatami nazywał. To mnie nieraz bardzo obchodziło. Gdy razu pewnego o głupocie Sarmatów słówko mu ubiegło, zapytałem się: "Parne profesorze, kiedy Sarmaci są rozumu szczupłego, skąd to pochodzi: że matematycy tej seminaryji najlepsi tylko polscy są Górnoślązacy?" —

Kto żyje między ludem i język rozumie polski, ma doświadczenia codzienne o dowcipie ludu prostego. Opłaciłoby się zapisywać dowcipne odpowiedzi i bystre uwagi, jakie od prostaków naszych często słyszymy i któreby piękny zbiór anekdot przedstawiły, lepszy, niźli nieraz czytamy w kalendarzach drogich. — Nie przestajmy jednak na własnem doświadczeniu, boby nam mógł kto zarzucić, że nasze świadectwo nie jest bezstronnem.

Pytajmy się tedy mężów według stanowiska swego wcale bezstronnych, niech oni uczynią wyrok o zdolnościach ludu Górnoślązkiego!

Oto nauczyciele wyższych szkół są także mojego zdania, codziennie mając dowody, nietylko o zwyczajnych, ale o osobliwszych zdatnościach synów górnośląskich, którzy świetnością rozumu współuczniów często wyprzedzają. Już od kilku lat uważam na nazwiska studentów wrocławskich, których rozprawy o nagrody (Preisaufgaben) za najlepsze z pomiędzy wszystkich tejże samej treści przez sam uniwersytet uznane zostały, a dowiaduję się, że największa część między uwieńczonemi pochodziła z Górnego Ślązka. Jeżeli owi studenci górnoślązcy, których język macierzyński (polski) wprzód niemieckiemu podlegnąć musiał, zdolnościami często górują nad współuczniami, możnażli Górnoślązakom naturalnych odmówić rozumu zdolności?! Nikt przecie nie będzie twierdził przewrotnie, że zdolności przyrodzonych dopiero przez język nabyć można niemiecki ? —

Świadectwem oczywistem jest nareszcie niepoliczona liczba mężów, którzy z najniższych często warstw ludu Górnoślązkiego pochodząc, godnie piastują urzędy różne i godności obywatelskie.

Więc duch i rozum Polaka nie zawadza wpływowi cywilizacyji. Czyliżby dusza lub serce jego było przyczyną demoralizacyji, jak nam Niemcy zarzucają?

Dzięki Bogu nie! — Lud górnośląski jest dobroduszny, bogobojny, i pobożniejszy, niż lud innych prowincyj. — Mężowie, wszelkiej powagi godni, którzy życie ludu doskonale znali, niech dowodzą mojego twierdzenia.

Oprócz śp. Latuszka, sufragana Wrocławskiego, spominam osobliwie śp. Bogedajna, którego pamiątka w sercach Górnoślązaków wiecznie żyć będzie, bo on życie swoje, pełne niezmordowanych prac, jużto jako radzca regencyjny, już to jako sufragan Wrocławski ofiarował dla Polaków ślązkich i byłby się stał filarem błogosławieństwa, gdyby go Pan Bóg nie tak prędko był z świata odwołał.

Równie, jak owi mężowie, i ks. Adryan Włodarski, najprzew. biskup sufragan teraźniejszy świadkiem jest tej prawdy, że lud górnoślązki dobroduszny jest i bogobojny. Jeżeli świadectwa mężów tak poważnych są kompetentne, ponieważ oni jako dzieci Ślązka górnego nąjstósowniej naród swój osądzić mogą, — przecież najpoważniejszy i pewnie bezstronny będzie wyrok śp. Kardynała Dieppenbroka. Mąż ten świątobliwy, wychowany w przesądach narodu swego (niemieckiego), znając wszystkie ludy niemieckie z własnego doświadczenia, jawnie świadczył o cnotach polskiego ludu górnoślązkiego. Poznał on lud nasz w częstych prodróżach i rewizyjach biskupich doskonale, wzruszony był prostotą serca i gorliwością pobożności ludu górnoślązkiego, że ze łzami w oczach w Piekarach jawnie dal świadectwo: " Kochany ludku górnoślązki! ty posiadasz serce dobre, prawdziwie nabożne! Palec ręki mojej dałbym za to, żebym po polsku umiał, żebym z tym ludem mógł się rozmówić. " A nie były to próżne słowa lecz pochodziły ze serca szczerego, bo mimo wieku podeszłego i wśród ogromnych prac arcypasterskich zaczął się uczyć gorliwie języka polskiego. Czynił to z zapałem podziwienia godnym, tak że go pojąć nie mogli powiernicy jego, przed któremi często oświadczał, że z niecierpliwością pragnie tego szczęścia, żeby mógł pierwsze polskie powiedzieć kazanie i rozmówić się z ludem, którego cnoty i zdolności przyrodzone na wielką zasługują uwagę. Wielka szkoda dla nas, że Pan Bóg tak rychło powołał arcykapłana, który cnotami wysokiemi zdobił kościół i stan swój. Podobnie jak kardynałowi Dieppenbrokowi wiedzie się kapłanom i nauczycielom, którzy z Dolnego Ślązka lub z niemieckich do nas przybyli okolic.

Skoro lud nasz poznają, przyznawają oni, że lud wcale inszy iest, jak go sobie przedtem wystawiali, a że dziwne względem Górnego Ślązka panują u niemców przesądy. Wyznawają jawnie, że serca górnośląskie są wdzięczną rolą, która się daje łatwiej oczyścić z chwastu i kąkolu, która obfitsze jak u Niemców przynosi owoce.

Przytaczam tu zdarzenie z własnego doświadczenia. S. p. Preuschof, około roku 1845 kuratus w Małym Głogówku, był kaznodzieją zawołanym, ale zabity, jak mówią, niemiec. Wczasie gdy bractwo wstrzemięźliwości i w Ślązku coraz bardziej się rozszerzało, miewał on najtkliwsze kazania przeciw pijaństwu nietylko w mieście, ale za prośbą plebanów i w pobliższych kościołach. Nawrócił wiele pijaków, ale dziwił się temu, że do bractwa wstrzemięźliwości najwięcej przystępowało polaków, chociaż jego kazań niemieckich mało zrozumieli. Nareszcie miał też kazanie we wsi zupełnie niemieckiej Deutsch R.......Byłem przytomny, i przyznać muszę, że lepszego w tym względzie nie słyszałem kazania. Spodziewałem się że pewnie wielką liczbę pozyska do bractwa wstrzemięźliwości. Lecz zawiodła nadzieja mnie i p. Preuschofa, bo chociaż kaznodzieja po kazaniu tkliwem wołał na wiernych, aby się nałogu szkodliwego wyrzekli a do towarzystwa przystąpili, jednak się nie ruszył ani jeden. Kazanie nie wywarło żadnego skutku, oprócz tego, że słuchacze po skończonem nabożeństwie chwaląc kaznodzieję jeden do drugiego mówili: "Dos is a Karla, woas der gujt rajdt!" (To mi zuch, ten dobrze mówił).

Doświadczenia podobne a osobliwie ostatnie zdarzenie pobudziło p. Preuschofa do kroku stanowczego. Zaczął się uczyć po polsku, a tak gorliwie, że po upływie jednego roku miał pierwsze kazanie polskie. Dziwne uczucia przejęły niemieckiego, a teraz zpolszczonego kapłana, gdy widział, jak oczy wszystkich słuchaczy polskich nieprzerwanie patrzały na usta jego, aby dobrze zrozumieć każde słówko, często niebardzo zrozumiale wymówione. Słuchacze płakali i z radością wyświadczali mu jak największą wdzięczność, że niemiec podjął tak wielką pracę, aby im opowiadać słowo Boże. Władał on odtąd sercami polskiemi, i jemu kościół i klasztór Paulinów przy Głogówku, który zupełnie był spustoszały, zawdzięcza odnowienie swoję i zaprowadzenie sióstr miłosierdzia, na co jak sam wyznał, największe ofiary złożyli Polacy Górnośląscy. Pytam się i was kapłanów czcigodnych, pracujących nad zbawieniem ludu górnośląskiego: Czyliż serce ludu nie jest zawsze gotowe do przyjęcia nauk uszczęśliwiających? — Czyliż się uskarżać możecie nad próżnemi kościołami, gdy dzwony na nabożeństwo zawołają? — A chociażbyśmy wszyscy milczeli, kamienie świadczyć będą" kamienie owych kościołów, jedynie przez gorliwość ludu górnośląskiego wystawione w św. Studzience, Raciborzu, w Piekarach, w Pszowie, w Ostrogu itd. Świadczyć będą nieme ściany kościołów, przyozdobione ze okładek szczodrobliwych Górnoślązaka ubogiego! —

Cnoty Polaków Górnego Ślązka wiadome są i Ojcu św. Pan Kirchman, prezydent Piaciborski, odwiedził Rzym przed parą miesięcy i miał to szczęście, uzyskać posłuchanie u Ojca świętego. Zadziwił się p. Kirchman, gdy Ojciec św. mu oświadczył, że dobrze zna stósunki Górnego Ślązka, a po długiej rozmowie wyrzekł: "Znam ja dobrze Górneślązko! — Lud jego jest dobry, nabożny i pełen przywiązania do kościoła!"

Jeżeli mi światowiec jaki, na wyliczenia oznak dobrodusznej ludu pobożności zarzuci ślepotę serca i zabobonność ludu, to dla niego mam dowody, że lud nasz prawdziwie jest serca dobrego.

Pytam się was sędziów rządowych: Czyliż u nas słychać o tylu zabójstwach, krzywoprzysięztwach, szalbierstwach, jak je gazety z innych części monarchiji donoszą? Lud nasz prosty ani wierzyć temu nie chce, co gazety często ogłaszają: że tam a tam ojciec dzieci potopił swoje, że gdzie indziej żony mężów, mężowie, żony trują, że pokrewni się zabijają, że dzieci nawet rodziców własnych mordują!

Pytajcie się niewierni akt sądowych; te wam powiedzą, że ledwie część dwudziestą zbrodni przypisać można ludowi naszemu, a że mężobójstwo, sodomski grzech, krzywoprzysięztwo, szalbierstwo nie w naszych, lecz, a biada temu, właśnie w zniemczonych okolicach tak okropne postępy uczyniły.

Zdaje się, że na pierwszy rzut oka sąd mój o okolicach zniemczonych jest za surowy, ale badajcie sami, a dowiedźcie mi nieprawdy twierdzenia mojego.

Zkąd, a właśnie w nagle zniemczonych stronach, mnożą się zbrodnie, powiem wam w dalszym ciągu rozprawy mojej. Każdy tyle rozumie, że język niemiecki jest niewinny, jak każdy inny język.

Pochlebiam sobie, iż dowiódłem doskonale, że ani charakter, ani też rozumu i serca przyrodzone własności i zdolności rozkrzewieniu cywilizacyji u ludu górnośląskiego nie zawadzają. Dowiódłem nadto, że Polak górnoślązki obdarzony szlachetnemi jest zdolnościami. Wszakże jest on członkiem narodu polskiego, o którego zdolnościach umysłowych nam historyja dostatecznie świadczy, a który nadto dał dowody poświęcenia się i serca chrześcijańskiego, jak żaden inny naród.

Niechaj o mnie jednak nikt nie myśli, że jestem Polakiem przesądnym, że Polaków pod niebiosa wynoszę, a Niemców potępiam niesprawiedliwie. Umiemci ja ocenić cnoty narodowi niemieckiemu właściwe, uznaję to za prawdę niezaprzeczoną, że w tych czasach oświata krajów niemiekich jest świetniejsze, a że Polak ślązki ledwie za trzydzieści lat dopnie dzisiejszego jej stopnia.

Przyznaję, że lud górnoślązki na niższym oświaty znajduje się stopniu, że złe u niego panują, nałogi; ale obraniam lud ten przed potwarzą żeby był zdemoralizowanym, gorszym od innych narodów. Zaprzeczam twierdzeniom, że charakter jest przyczyną małego w oświacie postępu. Ludek nasz jest ubogi i ciemny, ale zbrodniarzy między nim mało znajdziesz.

III.

Czegóż więc brak ludowi górnoślązkiemu?

Zastanówmy się nad dzisiejszem ludu położeniem. Uznaję i to za prawdę, że położenie ludu naszego jest częścią, bardzo smutne, że lud bez oświaty w ciemności żyje.

Obejrzyjmy się po wsiach naszych, obaczmy uprawę roli, sposób chodowania bydła, przypatrzmy się pomieszkaniom, a osobliwie wejrzyjmy w urządzenie i układ wewnętrznego gospodarstwa, pójdźmy na zabawy wieśniaków, a wyznać musimy, że wykształcenie ludu naszego bardzo jeszcze jest nizkie.

Ziemia mogłaby przy racyjonalniejszem uprawieniu kilkakroć obfitsze wydawać owoce. Ale chłopek rolą uprawia nieodmiennie i tym samym pługiem, jak ją ojciec, dziadek i pradziadek uprawiali; zakłada gnojowisko w najgłębszym przed sienią dole, gnojówkę wywodzi przykopką za chałupę, lub na drogę. Między polami rozciągają się szerokie miedze, od potopu świata z przesądu lub z lenistwa nie ruszane. (1)

Górnoślązak ladajako stawia chatę, nie starając się o to, jak długo trwać będzie. Ścina on drzewo wtedy, kiedy mu go już potrzeba, czy w wiośnie, czy w lecie. Pomieszkanie uporządza na wzór chatki starej, izbę obdarza piecem ogromnym, w którym niezmierne stosy drzewa spali, bo o tem nie wie, że przy stósowniejszem pieców stawianiu izbę swoję ogrzałby czwartą częścią drzewa. — Ponieważ ojciec cielęta i świnie karmił w izbie, więc i on to za rzecz uznaje słuszną.

Nieporządek panuje w urządzeniu sprzętów izdebnych, niesnaga w odzieniu, bo baba uznaje, że częste pranie targa bieliznę, a wymaga wiele na mydło pieniędzy. — A ponieważ matka i babka kijanką oprawiała pradło, więc i ona bije kijanką tak długo w bieliznę, aż brud wytłucze, nie uważając na to, jak bardzo takim sposobem szkodzi trwałości odzienia.

Książek do czytania nie znajdziesz w domostwie, a ponieważ tęsknota do jakiej rozrywki łudzi trapi, więc idą, do karczmy, aby się zabawić, i tak nałogowi pijaństwa łatwo podpadają.

O smutno, bardzo smutno wygląda u naszych Górnoślązaków.

(1) W starym zakonie jest napisano, że kto granice przenosi, fałszuje, nie długo żyć będzie. Zakaz ów odnosi chłopek do całej, nieraz Kilka morgów zajmującej miedzy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej