Ignacy Matuszewski

GŁÓWNE WYJĄTKI USTAWY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

USTAWY SAMORZĄDU GMINNEGO.

ORGANIZACYA ZARZĄDU GMINNEGO.

O NAZNACZANIU I ODDALANIU URZĘDNIKÓW GMINY, O ICH PREROGATYWACH SŁUŻBOWYCH I ODPOWIEDZIALNOŚCI.

PRZEPISY DOTYCZĄCE UTRZYMANIA DRÓG WIEJSKICH.

O PODATKU PODYMNYM Z OSAD WŁOŚCIAŃSKICH I O PODATKU GRUNTOWYM Z WŁOŚCIAŃSKICH GRUNTÓW.

O PODATKU PODYMNYM I O PODATKU GRUNTOWYM W OSADACH GUBERNIJ KRÓLESTWA POLSKIEGO.

SPRAWA WŁOŚCIAŃSKA W POLSCE W DRUGIEJ POŁOWIE 18-GO WIEKU.

MIŁOŚĆ MACIERZYŃSKA W ŚWIECIE ZWIERZĘCYM.

BAJDY I BAŚNIE DLA MŁODYCH I STARYCH.

O LENIWYM PAROBKU LEGACIE. (1)

HISTORJA O RYBAKU I DUCHU.

HISTORJA O ŚCIĘTYM LEKARZU DUBANIE.

ANIOŁ.

DO SERC I MÓZGÓW

GŁÓWNE WYJĄTKI USTAWY SAMORZĄDU GMINNEGO

Bajdy i baśnie dla młodych i starych

I przepisy dotyczące: organizacyi i zarządu szkół początkowych w gminach wiejskich, dostawy podwód, utrzymania dróg wiejskich i dozoru nad drogami lądowemi i wodnemi, oraz podatku podymnego i gruntowego.

Matuszewski Ignacy

USTAWY SAMORZĄDU GMINNEGO.

(Zbiór praw t. II, wyd. 1892 r. Ustawy Zarządu Gubernii Królestwa Polskiego. Rozdział V).

194. Każda gmina wiejska ma się składać: 1) z wiosek i kolonij przez włościan wszelkiego nazwania osiadłych; 2) z folwarków i dworów dziedziców i innych właścicieli ziemskich; 3) z osad.

195. Wioski, kolonije i osady tworzą oddzielne gromady na zasadach poniżej wyłożonych w art. 264 i 265.

196. W gminach i gromadach wioskowych administracya interesów gminnych i gromadzkich powierza się zebraniom gminnym i gromadzkim oraz osobom przez takowe zebrania wybranym.

197. Od udziału w zebraniach wyłączają się: 1) zostający poci śledztwem lub sądem, za przestępstwa lub wykroczenia, pociągające za sobą utratę wszelkich szczególnych praw i przywilejów obwinionemu służących i 2) osoby oddane za wyrokiem sądowym pod nadzór policyi.

198. Osobom, nie mającym z mocy przepisów wyraźnego prawa uczestniczenia w czynnościach zebrania, nietylko należeć do jego obrad, ale nawet być na nich obecnemi zabrania się. Za przekroczenie tego zakazu pod sąd oddani zostaną. Osoby wyznaczone przez rząd do nadzoru nad wypełnianiem przepisów w tym rozdziale wyłuszczonych i innych postanowień o włościanach, mogą znajdować się na zebraniach, ilekroć wymagać tego będą włożone na nich obowiązki.

199. Zebrania mogą obradować i wydawać uchwały tylko w przedmiotach, podlegających ich zawiadywaniu na zasadzie prawideł tego (V) rozdziału. Gdyby zwołanie zebrania nastąpiło samowolnie, przez osoby do tego prawem nieupoważnione, lub jeśliby naradzano się i wydawano uchwały w przedmiotach nie podlegających zawiadywaniu zebrania, to w takich razach uchwały takiego zebrania poczytują się. za nieważne, a osoby, któreby w wydaniu ich udział miały, lub któreby samowolnego zwołania zebrania dopuściły się, stosownie do ważności przedmiotu: albo ulegną karze, przez naczelnika powiatu wymierzonej, albo pod sąd oddane zostaną, na zasadzie osobnej co do tego instrukcyi.

200. Uchwały zebrań gminnych i gromadzkich wydane z naruszeniem przepisanych w art. 199, 209 i 272 niniejszej ustawy, warunków ich prawomocności, poczytują, się za nieważne i podlegają zniesieniu, tak na skutek skargi osób, których prawa zostały przez nie pogwałcone, jak i na skutek oświadczenia władz, mających nadzór nad prawidłowym biegiem zarządu gminnego.

201. Uchwały, wydane w porządku przepisanym i w kwestyach podlegających zawiadywaniu zebrań gminnych i gromadzkich, mogą być zniesione, jeżeli sama treść zapadłych w uchwale postanowień jawnie narusza prawo; jednak zniesienie takich uchwał może nastąpić tylko na skutek skargi tych osób, których prawa przez uchwałę pogwałcone zostały. Termin na podanie takiej skargi liczy się miesięczny od dnia ogłoszenia postanowienia.

202. Prawo zniesienia uchwał zebrań gminnych i gromadzkich (za wyjątkiem uchwał, dotyczących: wyboru na urzędy gminne i rozkładu podatku podymnego z gruntów włościańskich, jako też szarwarku, dla których oddzielne istnieją przepisy) przysługuje szczególnym komisyjom, zostającym, przy gubernijalnych komisjach dla spraw włościańskich.

Uwaga 1. Przepisy, dotyczące zniesienia zebrań dotyczących wyboru na urzędy gminne, podane są dalej w art. 242 i 243.

Uwaga 2. Skargi na uchwały, dotyczące rozkładu podatku, podymnego z osad włościańskich, podatku gruntowego z gruntów włościańskich, oraz rozkładu szarwarku i powinności gminnych, podlegają w pierwszej instancyi komisarzom włościańskim, w drugiej komisyom gubernijalnym dla spraw włościańskich.

ORGANIZACYA ZARZĄDU GMINNEGO.

SKŁAD ZARZĄDU.

203. Zarząd gminy składają: 1) Zabranie gminne, 2) Wójt gminy, jeden na gminę, 3) Sołtysi. Oprócz tego w razie uznanej potrzeby, gminy mogą mieć osobnych pisarzy gminnych, poborców podatków, inspektorów szkół i szpitali, leśnych i polowych stróżów, oraz innych oficyalistów gospodarczych. Zebrania gminne mają prawo wybierać pełnomocników gminnych (229 i 230).

Uwaga. Sądy Gminne są ustanowione na zasadzie przepisów, pomieszczonych w ustawach organizacyi sądów (446 — 504).

204. Na miejsce zbierania się zebrania gminnego wyznacza się wieś w pośrodku gminy położoną lub zasługującą na pierwszeństwo przewagą ludności, albo korzystnem swem pod względem handlowym i przemysłowym położeniem.

Uwaga. Prawidła co do wszczynania i decydowania spraw o przeniesieniu zarżądów gminnych z jednej wsi do drugiej są następujące:

1. Sprawy o przeniesienie zarządów gminnych z jednej wsi do drugiej, bez zmieniania jednakże składu, ani granic gminy, mogą być wszczynane tak przez właściwe zarządy gminne, jak i przez odnośne władze administracyjne. Zebrania gminne mogą występować o przeniesienie zarządu gminnego, nie inaczej, jak na zasadzie uchwały sporządzonej, z zachowaniem warunków, wskazanych w art. 209 i 212 niniejszej ustawy. Odnośne projekty władz administracyjnych, muszą być przedtem przedstawione zebraniom gminnym dla przesądzenia kwestyi pod względem gospodarczym. Zebrania gminne co do takich projektów wydają uchwały zgodnie z art. 209 niniejszej ustawy.

2. Ustawy zebrań, gminnych co do przeniesienia zarządów gminnych, jako też projekty przeniesienia, pochodzące od władz administracyjnych wraz z uchwałami zebrań, które co do tych projektów zapadły, przedstawia właściwy komisarz do spraw włościańskich wraz z opiniją naczelnika powiatu, komisyi gubernijalnej do spraw włościańskich. Ta ostatnia, po rozpatrzeniu okoliczności sprawy, zatwierdza, albo odmawia projektowane przeniesienie zarządu gminnego.

3. Jeżeli gubernator nie zgodzi się z większością głosów komisyi, może wstrzymać wykonanie postanowienia komisyi i przedstawić sprawę przez oddział do spraw włościańskich przy ministeryum spraw wewnętrznych na decyzyę ministra.

4. Postanowienia gubernialnej komisyi włościańskiej w sprawach, wymienionych w art. 1 tego dodatku, mogą być zaskarżone przez zebranie gminne w ciągu miesiąca od ogłoszenia tegoż na imię ministra spraw wewnętrznych. O prawie zaskarżenia tych postanowień, o terminie, w jakim skarga podana być może, jako też o porządku jej podania, objaśnia się zebranie gminne jednocześnie z ogłoszeniem postanowienia. Skargi podają się do tej komisyi gubernijalnej, która postanowienia, ulegające zaskarżeniu wydała. Jeżeli skarga nastąpiła w terminie, komisya wstrzymuje wykonanie swego postanowienia i przedstawia sprawę oddziałowi do spraw włościańskich (ziemskiemu) przy ministeryum spraw wewnętrznych.

O ZEBRANIU GMINNEM.

205. Zebranie gminne składa się ze wszystkich pełnoletnich! gospodarzy gminy, bez różnicy wyznania, posiadających w jej obrębie prawem osobistej własności, przynajmniej trzy morgi ziemi. W zebraniu gminnem nie biorą udziału: duchowni i urzędnicy policyi powiatowej chociażby nawet posiadali w obrębie gminy oznaczoną ilość ziemi (1).

Uwaga. Zarządy skarbowe, posiadające w obrębie gmin, na prawach pełnej własności, przynajmniej trzy morgi ziemi, mają prawo przyjmować udział w zebraniach gminnych, przez wyznaczonych od siebie w tym celu deputatów, we wszystkich kwestyach tyczących się nałożenia i rozłożenia gminnych podatków i powinności, a także sprawdzenia i obrachowania urzędników zarządu co do wydatkowanych przez nich pieniędzy gminnych.

206. Zebrania gminne zwoływane będą z obowiązku cztery razy do roku w terminach oznaczonych. Oprócz tych zwołań zwyczajnych, wójt gminy zwołać może zebranie gminne w każdym innym czasie, ilekroć tego w interesach gminy zajdzie potrzeba.

Uwaga. W roku 1864 postanowionem zostało, że wójci gmin zwoływać winni z obowiązku zebrania gminne cztery razy do roku, a mianowicie w drugiej połowie: marca, czerwca, września i grudnia.

207. Pierwszeństwo na zebraniach gminnych i utrzymanie na nich należytego porządku należy do wójta gminy. Atoli w czasie wyborów na wójta gminy lub w razie roztrząsania rachunków wójta gminy z powierzonych mu funduszów, ustępuje on pierwszeństwa w zebraniu jednemu z sołtysów, na którego między nimi nastąpi zgoda lub w razie przeciwnym najstarszemu z nich wiekiem.

208. Do atrybucyi zebrań gminnych należy:

1) Wybór wójta gminy, pisarza i innych urzędników, których wybór, według art. 203, do zebrania należy.

Uwaga. Zebrania gminne przystępują do wyboru sędziów gminnych i ławników na zasadzie przepisów, wyłuszczonych w ustawach organizacyi sądów (477 — 489).

2) Uchwały we wszelkich interesach gospodarczych i innych całej gminy dotyczących.

3) Środki opiekuńcze, zarządzanie instytucyami dobroczynnemi, istniejącemi w granicach gminy i przeznaczonemi dla dopomagania mieszkańcom gminy, oraz rozporządzanie majątkiem i kapitałami tych instytucyj, a to na zasadzie szczególnych przepisów z dnia 19-go czerwca 1870 roku.

4) Urządzanie gminnych szkółek początkowych i zarządzanie niemi na zasadzie szczegół nych przepisów z d. 30 sierpnia 1864 r. Ukaz Najwyższy Dz. pr. T. 62, str. 334 i z 5 marca 1885 r. Zbiór Praw, 353, pomieszczonych w XI tomie 1-ej części wydania 1893 r. (patrz dodatki).

5) Wyznaczenie i rozkład gminnych podatków i powinności, dotyczących całej gminy, a także ! rozłożenie pomiędzy wsie, wchodzące w skład gminy, przypadającej na nią sumy dodatkowego] gruntowego podatku.

6) Sprawdzenie działań i rachunków osób z wyboru gminy urzędujących.

7) Rozporządzenie nieruchomym majątkiem całej gminy, będącym w użytkowaniu wspólnem jej mieszkańców, jako to: gruntami leżącemi odłogiem, pastwiskami i t. p.

Uwaga. Wspólne majątki nieruchome, które przeszły na własność gmin na zasadzie Najwyższego Ukazu z d. 19-go lutego 1864 r. o urządzeniu włościan, nie mogą być uchwałą, zebrań gminnych pozbyte inaczej, jak po uzyskaniu zezwolenia ministra spraw wewnętrznych, na skutek przedstawienia miejscowych komisyj gubernialnych do spraw włościańskich, rozpatrzonego przez komisye do spraw włościańskich w gubernijach Królestwa Polskiego, przy ziemskim oddziale ministeryum spraw wewnętrznych.

8) Wybór pełnomocników do interesów gminy.

9) Wyrzeczenia we wszelkich takich przypadkach, w których na zasadzie ogólnego prawa lub według szczególnych o włościanach postanowień, lub też wskutek pojedynczych rozporządzeń Rządu, zajdzie potrzeba, czy to zgodzenia się całej gminy lub zadecydowania. Jeżeliby zebranie gminne, dla jakichkolwiekbądź powodów, nie sporządziło w swoim czasie rozkładu ciężarów skarbowych i gminnych pomiędzy mieszkańców gminy, wójt powinien uprze zić zebranie, że dopełni sam rozkładu. Jeżeli i to nie odniesie skutku, to wówczas wójt gminy razem z pełnomocnikami i sołtysami i pod wspólną ich odpowiedzialnością, rozkład wspomniany niezwłocznie sporządzi i wprowadzi w wykonanie; — o czem wójt gminy naczelnikowi powiatu przy dołączeniu kopii rozkładu doniesie.

209. Uchwały zebrania gminnego wtenczas tylko stają się ważnemi, kiedy zapadną pod przewodnictwem wójta gminy lub jego zastępcy, sołtysa, w przypadkach art. 207 przewidzianych i wobec najmniej połowy gospodarzy, prawo głosowania na zebraniu mających.

210. Uchwały następują jednomyślnością lub większością głosów, t. j. według zdania tej części gromady, która choć jednym głosem część drugą przeważy. W razie rozdzielenia się zebrania na dwie równe części, większość pozostanie przy tej połowie, do której wójt się przyłącza.

211. Każdy z głosujących w zebraniu jeden tylko głos mieć może.

212. W sprawach, tyczących się rozporządzenia nieruchomą wspólną własnością gminy i z której wszyscy mieszkańcy gminy użytkują, jeżeli chodzi naprzykład o zamianę, segregacyę wspólnych gminnych gruntów i t. p. potrzebną jest koniecznie zgoda przynajmniej dwóch trzecich wszystkich gospodarzy gminy, mających prawo głosowania na zebraniu.

213. Uchwały w sprawach ważniejszych zapisują się do księgi, a między innemi uchwały w przedmiotach artykułem 212 objętych, tudzież uchwały na znaczny przeciąg czasu obowiązywać mające i nakoniec takie, których zapisania zebranie wyraźnie zażąda.

(1) Uwaga wydawcy. Art. 148 ust. zarządu gubernii Królestwa Polskiego stanowi: Straż ziemska obowiązana jest okazywać rozporządzeniom wójtów gmin wszelkie możliwe współdziałanie i nieść im pomoc w razie potrzeby, pod żadnym jednak pozorem niema prawa przyjmowania udziału w czynnościach gromadzkich i gospodarczych gmin i gromad wioskowych, ani mieszania się do i czynności sądu gminnego.

O WÓJCIE GMINY.

214. Wójt gminy odpowiada za utrzymanie porządku i spokojności w gminie. Sołtysi są podwładnymi wójta gminy.

215. Władza wójta rozciąga się na wszystkie wogóle w obrębie gminy przebywające osoby po wsiach, kolonijach i folwarkach, dworach dziedziców i wszelkich innych bez wyłączenia domach obywatelskich, w gminie położonych.

216. Wójt gminy w obrębie jej jest obowiązany:

I. Pod względem policyjnym:

1) Ogłaszać, za rozkazem zwierzchności, prawa i wszelkie rozporządzenia rządu; oraz strzedz szerzenia się w gminie podrobionych ukazów i szkodliwych dla publicznej spokojności pogłosek.

2) Czuwać troskliwie nad utrzymaniem porządku w miejscach publicznych i nad bezpieczeństwem osób i własności; w przypadku zaś naruszenia porządku i bezpieczeństwa, przedsiębrać zaradcze środki dla niezwłocznego ich przywrócenia, zanim powiatowa policya, stosowne ze swej strony, rozporządzenia uczyni.

3) Zapobiegać żebractwu, przytrzymywać włóczęgów, zbiegów i dezerterów wojskowych i dostawiać ich zwierzchności policyjnej.

4) Donosić natychmiast zwierzchności o samowolnie wydalających się z gminy i o wszelkich popełnionych w gminie przestępstwach i nieporządkach.

5) Przedsiębrać wszelkie nakazane policyjne środki zaradcze, chroniące od pożarów, od pomoru bydła i od tym podobnych klęsk.

6) Rozporządzać się w nadzwyczajnych zdarzeniach, jako to: w razie pożarów, wylewów wód, chorób epidemicznych, pomoru bydła lub innych ogólnych klęsk i natychmiast donosić policyjnej zwierzchności o wszelkich nadzwyczajnych w gminie wypadkach.

7) Przedsiębrać wszelkie nakazane policyjne środki, zapobiegające wszelkiego rodzaju przestępstwom i wykroczeniom, a w razie ich popełnienia, zabezpieczyć ślady przestępstwa, dochodzić i zatrzymać winowajców, oraz dostawić ich zwierzchności do dalszego z nimi postąpienia.

8) Wykonywać w przepisanych prawem wypadkach wyroki sądu gminnego i innych władz sądowych, oraz egzekwować wszelkiego rodzaju należności.

9) Czuwać nad całością zajętych w gminie z mocy wyroków sądowych nieruchomości i ruchomości, i dostawiać te ostatnie na miejsce publicznej ich sprzedaży; oraz mieć dozór nad bezpiecznem przechowaniem znalezionych w gminie lub odebranych od osób podejrzanych, rzeczy, broni i t. p.

II. Pod względem spraw gminnych i administracyjnych:

1) Zwoływać i zamykać zebranie gminy oraz utrzymywać w niem należyty porządek.

2) Wnosić na obrady zebrania wszelkie interesy, dotyczące potrzeb i dobra gminy.

3) Wykonywać zapadłe na mocy prawa i w porządku ustanowionym w niniejszym (V) rozdziale — na zebraniu gminnem uchwały.

4) Czuwać nad dobrem utrzymaniem w gminie dróg, mostów, grobli, przewozów i t. d.

5) Rozciągać dozór tak nad sołtysami, jako też nad wszelkimi innymi urzędnikami gminnymi, ażeby ściśle wypełniali włożone na nich obowiązki.

6) Czuwać nad należytem wypełnieniem wszelkiego rodzaju powinności rządowych i gminnych, tak pieniężnych, jak i wymaganych w naturze, a także i powinności wojskowej.

7) Wyznaczać kwatery dla wojsk rozlokowanych w gminie i dostarczać podwody tak na wojenne, jak i inne rządowe potrzeby.

8) Zarządzać funduszami gminy pod odpowiedzialnością za ich całość i zgodne z prawem użycie.

9) Czuwać nad całością i nietykalnością nieruchomości ogólną własność gminy lub jej instytucyi stanowiących, mieć dozór nad gruntami opuszczonemi (pustkami) w gminie.

10) Wydawać mieszkańcom gminy w przypadkach prawem pozwolonych, paszporta i świadectwa przesiedlenia.

11) Mieć dozór nad ugodzonymi czasowo w obrębie gminy najemnikami, robotnikami i służącymi, oraz nad ścisłem wypełnieniem przyjętych przez nich zobowiązań względem najmujących.

12) Mieć dozór nad karczmami, austeryami i wszelkiemi tego rodzaju zakładami, oraz przestrzegać rzetelności miar i wag na targach.

13) Mieć dozór nad szkołami, szpitalami, ochronami i wszelkiemi innemi zakładami dobroczynnemi gminy, jeśli do niej należą lub jej kosztem powstały.

III. Oprócz tego wójt gminy obowiązany jest wykonywać wszystkie obowiązki, włożone na niego przez Ustawy i szczególne przepisy.

217. Wójt gminy obowiązany jest bezwarunkowo wypełniać wszelkie prawne zlecenia naczelnika powiatu, władz sądowych i wszelkich innych władz, wydane w zakresie spraw do nich należących.

218. Wójt gminy winien naradzać się z pełnomocnikami i sołtysami i wzywać ich do wspólnego z sobą działania, we wszelkich w art. 216 wyżej wymienionych sprawach, a w szczególności w tych, które dotyczą ogólnego zagospodarowania i dobra gminy, jako to: rozkładu między mieszkańców, stosownie do artykułu 208, powinności gminnych lub ogólnych wydatków na rachunek gminy zarządzonych, rozkwaterowania wojsk, dostarczenia podwód, transportu włóczęgów, odbycia szarwarków i innych gminnych posług, jak niemniej utrzymania w dobrym stanie dróg, mostów, grobli i t. p., oraz opieki nad ubogimi, sierotami i dotkniętymi kalectwem lub chorobą. Pełnomocnicy i sołtysi obowiązani są ze swej strony działać wspólnie i dopomagać wójtowi gminy we wszelkich wyżej wyszczególnionych sprawach.

219. Za mniej ważne wykroczenia policyjne, popełnione przez osoby władzy wójta gminy podległe; wójtowi gminy służy władza ukarania najwyżej dwudniowym aresztem lub karą pieniężną, nie przenoszącą jednego rubla. Niebędących w możności uiścić się z nałożonej na nich kary pieniężnej, wójt gminy może skazać na dwudniową co najwyżej robotę publiczną, nie rozciągając wszakże tego ostatniego środka do osób z pod tego rodzaju kary wyjętych według prawa.

Uwaga. Kary pieniężne, nakładane przez wójtów gminy na zasadzie tego (219) artykułu, a także przez sołtysów na zasadzie art. 227 winny postępować do ogólnej kasy gminnej.

220. Wójci gmin mają prawo: żądać okazania sobie legalnych świadectw od osób przejeżdżających i czasowo w gminie przebywających; przywoływać do stawienia się w urzędzie gminnym każdego mieszkańca gminy i odbywać rewizye po domach i zabudowaniach prywatnych w przytomności dwóch sołtysów.

O SOŁTYSACH.

221. Sołtys jest pomocnikiem wójta gminy; on wykonywa bezwarunkowo wszelkie jego legalne rozkazy i zlecenia, a nawet, nie czekając jego rozkazów, przychodzi mu w pomoc we wszelkich czynnościach, policyjnych i innych, włożonych na wójta.

222. Każda wieś lub kolonija, składająca w moc art. 264 gromadę wioskową, powinna mieć osobnego sołtysa, obranego porządkiem wskazanym w art. 286. Po znaczniejszych wsiach, całą gminę składających lub gęsto zaludnionych, może zwierzchność, jeśli to uzna za potrzebne, polecić zebraniu gromady, wybrać więcej, niż jednego sołtysa, z których jeden będzie starszym, podług uznania zebrania gromady.

223. Władza sołtysa, jako pomocnika wójta gminy, rozciąga się na wszystkich mieszkańców gminy, w szczególności zaś na mieszkańców tej wioski lub kolonii, która go obrała. Nieposłuszeństwo i opór sołtysowi pociąga za sobą tę samą karę, jakiej ulegają nieposłuszni i opierający się wójtowi.

224. Niezależnie od obowiązków, spadających na sołtysa, jako na pomocnika wójta gminy, tenże jest jeszcze w obowiązku załatwiać następujące czynności, dotyczące spraw tej gromady wioskowej, która go obrała: 1) Zwoływać i zamykać zebranie gromady i utrzymywać w niej należyty porządek; 2) wnosić pod rozpoznanie zebrania gromady sprawy, dotyczące potrzeb i dobra gromady; 3) wykonywać uchwały zebrania gromady; 4) przyjmować udział w sporządzeniu protokułów w zarządzie gminnym co do zrzeczenia się przez włościan gruntów, wydzielonych im bądź to z pustek po majątkach prywatnych, bądź z niezajętych gruntów skarbowych lub poduchownych.

225. W gminach i gromadach wioskowych, niemających osobnych poborów podatku, obowiązki te spełniać mają sołtysi, każdy w swojej gromadzie.

226. Jeśliby wójt gminy wzbraniał się wykonania przepisów lub rozporządzeń rządu, albo też tamował drugim ich wykonanie, w takim razie sołtysi obowiązani są natychmiast zawiadomić o tem naczelnika powiatu.

227. Za mniej ważne wykroczenia policyjne, popełnione przez włościan gromady, która go sołtysem obrała, służy mu prawo ukarać winnych w sposób, jak to wójtowi gminy, według art. 219, jest dozwolone.

228. Sołtys, odbywający ważniejsze czynności, jako to, ściąganie kar policyjnych lub sądowych, rewizje w domach lub zabudowaniach włościańskich oraz ilekroć znajdzie się w konieczności zatrzymania lub aresztowania kogoś, jak niemniej w czasie początkowego dochodzenia popełnionych przestępstw lub wykroczeń, winien koniecznie powołać dwóch świadków, głównie z pomiędzy gospodarzy miejscowych wybranych. W razach tylko zbyt małej ludności miejscowej lub gdyby we wsi zbyt mało znajdowało się włościan obecnych, wolno sołtysowi zawezwać na świadków mieszkańców innych najbliższych wiosek tejże samej gminy.

O PEŁNOMOCNIKACH GMINY.

229. Zebrania gminne mogą wybierać oddzielnych pełnomocników gminy w liczbie dwóch na jeden rok, do spraw tyczących się korzyści i interesów gospodarczych gminy.

230. Do obowiązków pełnomocników gminy należy: 1) sporządzenie rozkładu skarbowych i gminnych ciężarów, wspólnie z wójtem gminy i sołtysami i pod wspólną wszystkich odpowiedzialnością, w wypadkach wymienionych w punkcie 5-ym art. 208. 2) Współdziałanie z wójtem gminy w sprawach, dotyczących korzyści i interesów gospodarczych gminy, jako też w sprawach "wyliczonych w art. 216. 8) Mianowanie pisarza gminnego po wspólnem zgodzeniu się z wójtem i sołtysami, w przypadku wskazanym w art. 246. Sprawdzanie sum gminnych i poświadczanie ksiąg przychodu i rozchodu, razem z wójtem i pisarzem, na zasadzie oddzielnych prawideł (postan. komitetu urządzającego, art. 1708).

O PISARZU GMINNYM.

231. Prowadzenie ksiąg i całej wogóle korespondencyi w urzędzie wójta gminy, wkłada się, pod najbliższym dozorem wójta gminy, na pisarza gminnego tam, gdzie ten ustanowiony będzie. Pisarz obowiązany jest prowadzić wszystkie księgi dokładnie i porządnie, oraz z należytą ścisłością zamieszczać w korespondencyach i świadectwach w imieniu wójta gminy lub zebrania gminy sporządzanych, wszystko to, co przez nich było uchwalone i postanowione. W razie sprzeniewierzenia się, pisarz pod sąd kryminalny oddany zostanie. W gminach, w których dla braku funduszów, nie będzie oddzielnego pisarza gminy, prowadzenie korespondencyi pozostawia się odpowiedzialności i bliższemu rozporządzeniu samego wójta gminy.

232. Na pisarza gminy wkłada się obowiązek pomagania sołtysom, na ich żądanie, w prowadzeniu ich korespondencyi i w sporządzaniu tych uchwał zebrań gromad wioskowych, które na piśmie sporządzane być winny.

O NAZNACZANIU I ODDALANIU URZĘDNIKÓW GMINY, O ICH PREROGATYWACH SŁUŻBOWYCH I ODPOWIEDZIALNOŚCI.

I.

O NAZNACZANIU URZĘDNIKÓW ADMINISTRACYI GMINNEJ.

233. Wszystkie wogóle urzędy administracyi gminnej obsadzają się z wyborów; mianowanie wszakże pisarza ma się odbywać według oddzielnego porządku, przepisanego w art. 246.

234. Na urzędy z mocy artykułu poprzedzającego (233), obsadzane z wyborów, nie mogą być wybierani: 1) osoby niechrześcijańskiego wyznania; 2) osoby, nie mające 25 lat wieku; 3) osoby pod opieką lub kuratelą zostające; 4) osoby, nie mające od trzech lat przynajmniej stałego zamieszkania w gminie; 5) skazani na karę, pociągającą za sobą utratę prawa zajmowania urzędów publicznych; 6) zostający pod sądem i śledztwem, lub też pod dozorem policyi.

235. Wójta gminy obiera zebranie gminne. Zebranie gminne obrać może wójtem gminy każdego, bez różnicy stanu, mieszkańca gminy, mającego prawo uczestniczenia w czynnościach zebrania gminy i posiadającego w gminie, prawem osobistej własności, co najmniej przez dwa lata poprzedzające wybory, nie mniej, jak sześć morgów ziemi z należącemi do niej zabudowaniami gospodarczemi, postawionemi również co najmniej na dwa lata przed wyborami. Od osób, czyniących zadość wymienionym wyżej w tym artykule warunkom, a nie podpadających pod ograniczenie artykułu poprzedzającego (234) żadne inne kwalifikacye do zajęcia z wyborów urzędu wójta gminy, wymagane nie będą.

Uwaga. Dozwala się w gminach powiatu Miechowskiego i Pińczowskiego, gubernii Kieleckiej, wybierać na wójtów włościan, posiadających niemniej, jak trzy morgi ziemi.

236. Sołtysa obiera zebranie gromady wioskowej, z pomiędzy składających ją włościan, posiadających przynajmniej trzy morgi ziemi.

Uwaga 1. Jeżeliby we wsi lub osadzie nie było wcale osadników, posiadających najmniej trzy morgi ziemi, może zebranie gromady wybierać na urząd sołtysa, z pomiędzy mających prawo uczestniczenia w zebraniu gromady, bez względu na ilość posiadanej ziemi.

Uwaga 2. Komisye gubernijalne do spraw włościańskich mogą wyjątkowo zezwolić na wybór sołtysa z liczby wszystkich osób, mających prawo uczestniczenia w zebraniu gromady wioskowej, jeżeli we wsi lub osadzie, z powodu zbyt małej liczby posiadających po 3 morgi ziemi, zachodziłaby trudność wyboru sołtysa; — w każdym wyjątkowym wypadku tego rodzaju decyduje kornisya gubernijalna do spraw włościańskich, na zasadzie wspólnego przedstawienia komisarza do spraw włościańskich i naczelnika powiatu.

Uwaga 3. W tych wsiach i kolonijach gubernji Królestwa Polskiego, w których mieszkańcy należą w części do gromady wioskowej na zasadzie prawideł, wyłuszczonych w art. 194 do 286, w części zaś pod te przepisy nie podchodzą, sołtysi mogą być wybierani tylko przez właścicieli domów, mających prawo przyjmować udział w zebraniach gromady wioskowej.

237. Na pełnomocników gminy mogą być wybierane osoby, posiadające w granicach gminy własność nieruchomą, bez względu na przestrzeń posiadanej ziemi i z zachowaniem warunków art. 233.

238. Wójt gminy nie może brać na siebie pod żadnym pozorem innych urzędowych obowiązków, prócz prowadzenia pisarstwa w interesach administracyi gminnej (231).

239. Czas służby z wyborów ogranicza się dla wszystkich do lat trzech. Kto wysłuży ustanowioną trzechletnią kolej, może być nanowo wybranym na tenże sam lub na inny urząd, nie inaczej atoli, jak za jego zezwoleniem.

240. Na wójta gminy i sołtysów wybieranych będzie po dwóch kandydatów; jednemu z nich naczelnik powiatu odda urzędowanie, na które wybrany został, a drugiego tenże naczelnik ustanowi czasowym zastępcą pierwszego, na przypadek jego nieobecności, śmierci, ciężkiej choroby, zawieszenia w urzędowaniu i t. p.

241. Wybrany przez zebranie na urząd jakiego bądź rodzaju nie może odmówić przyjęcia takowego, wyjąwszy w razach następujących: 1) jeśli ma więcej nad lat 60 wieku; 2) jeżeli wysłużył już jedną kolej z wyborów; 3) jeżeli podpada ciężkiej fizycznej niemocy; 4) jeżeli z powodu rodzaju zajęcia lub gospodarstwa nie może stale przebywać w gminie.

242. Jeżeliby naczelnik powiatu uznał niepodobnem dopuścić do urzędowania obranych kandydatów, to zarządzi nowe wybory. Jeśliby zaś i na tych powtórnych wyborach zostali obrani kandydaci, których, zdaniem naczelnika powiatu, do urzędu dopuścić nie wypada, to przedstawi o tem gubernatorowi, od którego zależeć będzie albo zatwierdzenie wybranych kandydatów, albo zarządzić trzecie jeszcze i już ostatnie wybory.

243. Jeśliby na nielegalność odbycia wyborów lub na nielegalność wybranej osoby na jeden z wyżej wymienionych urzędów zaszła skarga do naczelnika powiatu, nie później jak w przeciągu dwóch tygodni po odbyciu wyborów, przynajmniej od jednej piątej części osób, mających prawo należenia do zebrania, które zaskarżony wybór dopełniło, to naczelnik powiatu przystąpi do rozpatrzenia prawności zaskarżonego wyboru, a przekonawszy się o zasadności skargi, zarządzi nowe w swej obecności wybory.

244. Na każde nieprawne rozporządzenie naczelnika powiatu, w przedmiotach objętych poprzedzającemi artykułami (240, 242 i 243) może być w przeciągu dni 30 podana skarga do gubernatora.

245. Wójci gmin i sołtysi wykonać winni przysięgę przed naczelnikiem powiatu, poczem dopiero urzędowanie obejmą.

246. Mianowanie pisarzy gminnych następuje albo z wyboru zebrania, albo drogą najmu; w tym ostatnim razie mianowanie pisarza następuje za wspólną zgodą wójta, sołtysów i pełnomocników gminy. Mianowanie jednego pisarza dla kilku razem, mniej zaludnionych i blisko siebie położonych gmin, nie zabrania się.

II.

O ODDALANIU URZĘDNIKÓW GMINNEJ ADMINISTRACYI.

247. Wójci gmin, jeśliby nie wypełniali należycie swych obowiązków lub jeśliby dopuścili się nadużyć, oddaleni będą z urzędu, za decyzyą gubernatora. Sołtysi, jeśliby dopuścili się nadużyć lub zaniedbania swych obowiązków, mogą być od nich uwolnieni przez naczelnika powiatu, który o swojej decyzyi powinien donieść gubernatorowi, z wyjaśnieniem przyczyn, które go do wydania jej skłoniły.

248. Z przyczyn szczególnej ważności może naczelnik powiatu sam przez się, zanim decyzyą gubernatora nastąpi, zawiesić w urzędowaniu każdego wójta gminy, lecz nie na dłużej, jak na jeden miesiąc. Naczelnik powiatu winien atoli natychmiast donieść o takiem rozporządzeniu gubernatorowi i prosić o zatwierdzenie; pełnienie zaś czasowe obowiązków wójta poruczy kandydatowi, a gdyby kandydata nie było, jednemu z sołtysów tej gminy.

249. Pisarzy uwalniają z urzędu naczelnicy powiatu. O zmianach, zaszłych w osobistym składzie pisarzy gminnych, donosi naczelnik powiatu co trzy miesiące gubernatorowi, z wyjaśnieniem przyczyn, dla których zarządził nowe mianowanie, uwolnienie lub przeniesienie pisarzy.

III.

O PRAWACH I ULGACH URZĘDNIKÓW GMINNEJ ADMINISTRACYI.

250. Wysokość płac dla urzędników z wyboru i pisarzy gminnych oznaczoną zostaje w oddzielnie wydanym rozkładzie.

251. Wydatki na płace wójtom gmin i pisarzom wyznaczone, oraz na inne potrzeby zarządu gminnego, rozkłada zebranie gminne pomiędzy posiadających własność ziemską w obrębie gminy. Wszakże w tych gminach, gdzie wszystkie lub część wyżej wymienionych wydatków zaspokajane były dawniej z innych źródeł, tam, o ile to być może, dawny sposób zaspokajania ich winien być nadal zachowanym.

Uwaga. Sumy na utrzymanie sądów gminnych wypłacają kasy skarbowe.

252. Wszystkie z wyborów urzędujące osoby podczas ich i służby oswobadzają się osobiście od odbywania wszelkich powinności w naturze, które za nich wszyscy inni członkowie gminy odbywać mają.

253. Urzędnicy z wyborów, w czasie odbywania obowiązków służbowych, przywdziewają oznaki ich urzędu, które im zwierzchność dostarczy.

254. Czynności wójtów gminy wolne są od opłat wpisowych i pisane będą na prostym papierze, pasporty atoli i świadectwa, w zastrzeżonych prawem przypadkach, nie inaczej, jak na papierze stemplowym oznaczonego szacunku, przez wójtów gmin wydawane będą.

255. Wójci gmin używać będą pieczęci przepisanego wzoru. Korespondencye ich z władzami w interesach służbowych uwalnia się od opłat pocztowych.

IV.

O ODPOWIEDZIALNOŚCI URZĘDNIKÓW ADMINISTRACYI GMINNEJ.

256. Wszelkie urzęda i zwierzchności udają się z żądaniem wymierzenia kar na wójtów gminy, pełnomocników, sołtysów i pisarzy do naczelnika powiatu, który, po przekonaniu się o słuszności żądania, stosownie do okoliczności postąpi.

257. Wójci gmin, pełnomocnicy, sołtysi i pisarze, zostają pod bezpośredniem zwierzchnictwem naczelnika powiatu, który za mniej ważne wykroczenia służbowe ukarze ich napomnieniem, naganą, karą pieniężną do pięciu rubli lub aresztem dni siedmiu nie przechodzącym. Naczelnik powiatu winien co trzy miesiące składać gubernatorowi wykaz kar, wymierzonych na wyżej wymienionych urzędników, z treściwem wyjaśnieniem przyczyn, które do nich były powodem. Naczelnik powiatu obowiązany natychmiast donieść gubernatorowi o skazaniu wójta gminy na areszt na zasadzie tego artykułu (257) i szczegółowo objaśnić przyczyny, dla których tę karę nałożył.

Uwaga. Kary pieniężne, nakładane na urzędników administracyi gminnej, postępują do właściwych kas gminnych.

258. Ukaranym na zasadzie poprzedzającego artykułu (257) wójtom gmin i pełnomocnikom, gminnym służy prawo podania skargi do gubernatora, w ciągu dni siedmiu od daty zawiadomienia ich o tem rozporządzeniu.

259. Za ważne wykroczenie i przestępstwa urzędnicy administracyi gminnej pod sąd oddawani będą za decyzyą rządu gubernijalnego.

260. Za wykroczenia służbowe urzędnicy administracyi gminnej podlegają sądowi okręgowemu.

Uwaga. Zabezpieczenie zwrotu roztrwonionych sum w zarządach wioskowych i gminnych przewidziane jest następującemi prawidłami:

1) W gubernijach Królestwa Polskiego naczelnicy powiatu, po otrzymaniu wiadomości o roztrwonieniu przez urzędników administracyi wioskowej lub gminnej summ im powierzonych, a komisarze do spraw włościańskich, po otrzymaniu takiejże wiadomości co do summ złożonych w wiejskich kassach pożyczkowo - oszczędnościowych, — albo wrazie przekonania się o roztrwonieniach w czasie rewizyi zarządu gminnego, — obowiązani są przystąpić natychmiast do zabezpieczenia poszukiwań na nieruchomym majątku osób podejrzanych o roztrwonienie i nakazać położenie aresztu na ich majątku ruchomym.

2) Zabezpieczenie poszukiwań z majątku nieruchomego odbywa się w porządku przepisanym przez prawo cywilne. Nałożenie aresztu na ruchomości, więc opis tychże, oddanie ich pod dozór i inne związane z tem czynności, wykonywają władze gminne, na skutek polecenia i pod bezpośrednim nadzorem, osoby, która areszt zarządziła, stosując się do praktykowanego w tych razach po wsiach porządku. Naczelnicy powiatu i komisarze do spraw włościańskich zawiadamiają bezwłocznie sędziego śledczego, jakie przez nich środki do zabezpieczenia poszukiwań przedsięwzięte zostały.

3) Jeżeli po przybyciu na miejsce, sędzia śledczy uzna za potrzebne znieść lub zmienić przedsięwzięte podług par. 1-go niniejszej uwagi środki zabezpieczające, winien się odnieść do sądu Okręgowego.

4) Skargi na nieprawidłowe czynności naczelnika powiatu, albo komisarza do spraw włościańskich, w przypadkach, wyłuszczonych w par. 1-ym tej uwagi, winny być podawane do sądu Okręgowego.

5) W razie pociągnięcia do odpowiedzialności karnej urzędników administracyi wioskowej lub gminnej, obwinionych o roztrwonienie summ, wykryte przez komisarza do spraw włościańskich, tenże komunikuje o tem naczelnikowi powiatu, dla dalszych w tym względzie rozporządzeń.

261. Wójtom gmin, jako bezpośrednim zwierzchnikom gminnej administracyi, nadaje się władza za mniej ważne wykroczenia i uchybienia służbowe wymierzać kary pieniężne nie przenoszące jednego rubla na sołtysów i pisarzy gminnych. O każdej wymierzonej na tej zasadzie karze, wójt gminy obowiązany jest w ciąga dni siedmiu donieść naczelnikowi powiatu z objaśnieniem przyczyn, które je spowodowały.

262. Skargi zebrań gminnych i gromad wioskowych, oraz zażalenia osób prywatnych na nielegalne postępowanie urzędników gminnej administracyi w wypełnianiu przez nich obowiązków służby, winny być zanoszone do naczelników powiatu.

263. Jeśliby naczelnik powiatu nie uwzględnił złożonych mu na zasadzie art. 256 i 262 żądań i zażaleń na nieprawidłowe postępowanie urzędników administracyi wioskowej lub gminnej, może być na to w ciągu miesiąca od dnia podania skargi czy zażalenia do naczelnika powiatu, wniesiona skarga do gubernatora, który stanowczo rzecz zadecyduje.

ORGANIZACYA GROMAD WIOSKOWYCH.

264. Włościanie jednej wioski lub jednej kolonii, posiadający w niej prawem własności osadę lub jakąbądź nieruchomość, razem z ich rodzinami czeladzią i innemi osobami na ich gruncie zamieszkałemi, składają oddzielną gromadę wioskową. Włościanie zamieszkali w odosobnionych domostwach, ich własnością będących, z rodzinami swojemi do najbliższej gromady wioskowej jednej z nimi gminy przyłączeni będą.

265. Dziedzice i drobni właściciele ziemscy z folwarkami i dworami, jako też oficyaliści i służący, najemnicy i inne osoby na gruntach folwarcznych lub dworskich i w domostwach drobnych właścicieli ziemskich zamieszkałe, do składu gromady wioskowej nie należą.

266. Administracyę gromady wioskowej składają: 1) zebranie gromady i 2) sołtysi.

267. Zebranie gromady składają wszyscy pełnoletni włościanie, gospodarze do składu gromady wioskowej należący i w własnych swoich domostwach zamieszkali. Włościanki, w posiadaniu osad będące i prowadzące gospodarstwo na własną rękę, mogą jeśli zechcą, uczestniczyć w zebraniach gromady wioskowej na równi z innymi gospodarzami.

268. Zebrania gromady zaprowadzają się i w tych wioskach, w których odbywają się zebrania gminy, jako też i w tych, które całą gminę stanowią; albowiem zebranie gromady wioskowej oddzielne zupełnie od zebrania gminnego ma atrybucye.

269. Pierwszeństwo na zebraniu gromady wioskowej i utrzymanie w niem należytego porządku należy do sołtysa. Z tego ogólnego przepisu wyjmują się te przypadki, kiedy zebranie gromady jest zwołane: 1) dla roztrząśnienia rachunków sołtysa, 2) dla rozpoznania zaniesionych na niego zażaleń. W takich razach pierwszeństwo na zebraniu gromady wioskowej należy do wójta gminy.

270. Zebranie gromady wioskowej, stosownie do potrzeby, zwołuje sołtys lub wójt gminy (w przypadkach wskazanych poprzedzającym artykułem 269) zazwyczaj w niedziele lub w dnie świąteczne.

271. Do atrybucyi zebrania gromady wioskowej należy:

1) Wybór sołtysa.

2) Rozporządzenie kawałkami gruntów do wioski należącymi, we wspólnem użytkowaniu włościan będącymi i niestanowiącymi własności pojedynczych gospodarzy. Tutaj należy między innemi: zgodzenie się na rozdzielenie takich gruntów między miejscowych gospodarzy, na segregacyę wspólnie z dziedzicem lub innemi wioskami posiadanych pastwisk, a także na ustąpienie i zamianę przysługujących włościanom na cudzych dobrach służebności, jako to: wolnego pasania w lasach i na gruntach folwarcznych, zbierania gałęzi, suszu, ściółki, pobierania drzewa na budowle, grodzenie, opał i t. p.

Uwaga 1. Pozbycie na zasadzie uchwały zebrania gromady wioskowej, należących do niej na mocy Najwyższego Ukazu z roku 1864 o urządzeniu włościan, nieruchomości, — może mieć miejsce tylko na mocy zezwolenia ministra spraw wewnętrznych, na skutek przedstawienia miejscowej komisyi gubernijalnej do spraw włościańskich, rozpatrzonego przez komisyę dla spraw włościańskich gubernij Królestwa Polskiego, pozostającą przy oddziale ziemskim ministerstwa spraw wewnętrznych.

Uwaga 2. Uchwały zebrań gromad wiejskich, dotyczące rozdzielenia wspólnych gruntów pomiędzy miejscowych gospodarzy, niezależnie od skarg na takowe, rozpatrywanych w przepisanym porządku, ulegają zatwierdzeniu przez miejscowe władze włościańskie, w tym samym porządku co układy, zawierane przez włościan, dotyczące zamiany i segregacyi gruntów; przyczem władze włościańskie, po ostatecznem zatwierdzeniu uchwały, wnoszą do tabeli likwidacyjnej wszystkie zmiany, jakie zaszły na skutek tej uchwały.

3) Rozkład wyznaczonej na wioskę sumy podatku podymnego i gruntowego.

Uwaga. Jeżeli w gromadach wioskowych i gminach wiejskich, znajdują się gospodarze, należący do mieszczan-rolników, którzy otrzymali osady i ziemię na własność, na zasadzie Najwyższego Ukazu z dnia 19 października 1866 roku o zniesieniu stosunków dominialnych po miastach, to mogą za zezwoleniem wójta gminy zbierać się oddzielnie, dla naradzania się nad sprawami dotyczącemi rozrządzania osadami i ziemią, będącemi we wspólnem ich użytkowaniu.

4) Zakładanie wioskowych szkółek początkowych i zarządzanie niemi na zasadzie oddzielnych przepisów (z d. 30 sierpnia 1864 r. Dz. pr. t. 62, str. 334 Najwyższego Ukazu i z d. 5 marca 1885 r.).

5) Rozporządzanie budowlami gromadzkiemi, szpitalami i t. p. zakładami, urządzonemi kosztem gromady wioskowej.

6) Narada i prośby w przedmiotach ogólnych potrzeb gromady wioskowej dotyczących, środków opiekuńczych, rozszerzenia nauki czytania i pisania i t. p.

7) Podawanie do władz wszelkich zażaleń i prośb w interesie gromady wioskowej przez oddzielnych delegatów.

8) Naznaczanie składek na pokrycie wspólnych wydatków gromady wioskowej.

9) Rewizya rachunków urzędników z wyboru gromady.

10) Wybór plenipotentów do prowadzenia spraw ogółu gromady dotyczących.

11) Uchwały w tych wszystkich przypadkach, w których według ogólnego prawa lub w moc szczególnych o włościanach postanowień, lub wskutek pojedynczych rozporządzeń rządu zajdzie potrzeba zgodzenia się na co, lub wyrzeczenia gromady wioskowej.

272. Uchwały zebrania gromady wioskowej stają się dopiero wtedy ważnemi, jeżeli na zebraniu byli obecnymi sołtys (lub wójt gminy na zasadzie art. 269) i przynajmniej połowa wszystkich włościan, prawo uczestniczenia w zebraniu gromady mających i jeżeli uchwały gromady zapadły w przedmiotach w zakres jej atrybucyi wchodzących.

273. Wszelkie interesa na zebraniu gromady wioskowej decydują się jednomyślnością albo większością głosów; głosy obliczają się według przepisów, wskazanych w art. 210 i 211.

274. Zgodzenia się przynajmniej dwóch trzecich wszystkich włościan, mających głos na zebraniu gromady, potrzeba do ważności uchwał w czynnościach następujących:

1) w sprawach, wymienionych w punktach 2 — 4 art. 271;

2) w czynnościach, dotyczących ustanowienia dobrowolnych gromadzkich składek i użycia funduszów gromadzkich tam, gdzie takowe gromada posiada. Uchwały zebrania gromady wioskowej w przedmiotach wyrażonych w poprzedzającym artykule (274) zapisują się do oddzielnej księgi.

275. Uchwały we wszystkich innych przedmiotach zapisują się wtenczas tylko do rzeczonej księgi, kiedy tego zebranie gromady zażąda. Na uchwały piśmienne gromady żadna nie przepisuje się forma.

Uwaga. Uchwały gromad wioskowych, wydawane na prośbę członków gromady, świadczące o tem, że wzmiankowani członkowie, za włościan z pochodzenia i zawodu uznawani być mają, — powinny być do oddzielnej księgi zapisywane.

O ZASTOSOWANIU SAMORZĄDU GMINNEGO DO OSAD.

276. Na osady utworzone z miasteczek, które z powodu małej liczby mieszkańców, słabo rozwiniętego handlu i niedostatecznych dochodów, nie miały w rzeczywistości znaczenia osiadłości miejskich, rozciągają się przepisy poprzedzających art. 194 — 275 z zachowaniem przepisów wyłuszczonych niżej w art. 277 — 286.

277. Każda osada stanowi albo oddzielną gromadę wioskową, wchodzącą w skład istniejącej gminy wiejskiej, alba tworzy oddzielną gminę.

278. Do składu gromad wioskowych albo oddzielnych gmin, utworzonych z osad, należą wszyscy mieszkańcy tych osad, posiadający w nich prawem własności, albo wieczystej dzierżawy jakąbądź własność nieruchomą, wraz z rodzinami swemi, służbą i innemi osobami, zamieszkałemi na ich gruncie.

279. W osadach, które stanowią oddzielną gminę, do atrybucyi zebrania gminnego należy: 1) wybór wójta gminy, pisarza i innych urzędników gminy, mianowanie których na zasadzie art. 203, i 208 pozostawiono gminie i 2) sprawdzenie czynności i obrachunek urzędników wybranych przez gminę; wszystkie inne czynności wyliczone w art. 208, 283, 285 i 286 należą do zebrania gromady.

Uwaga. Najwyżej zatwierdzone dnia 22 stycznia 1870 r. postanowienie b. komitetu do spraw Królestwa Polskiego zostawiło do woli komitetu urządzającego w Królestwie Polskiem przy zaprowadzaniu samorządu gminnego po osadach, zezwalać w wyjątkowych przypadkach, gdzie tego miejscowe wymagały warunki, na dopuszczenie do udziału w zebraniach gminnych i posiadaczów mniejszych przestrzeni, jak wymagane w art. 235 — 236 i na obieranie tam na sołtysów, posiadacz y najmniej półtorej morgi ziemi, a na wójtów trzech morgów ziemi,

280. Pierwszeństwo w zebraniu gromady w osadzie, stanowiącej oddzielną gminę, należy do wójta gminy.

281. Żydowskie stowarzyszenia, w osadach stanowiących oddzielne gminy, jak i w osadach, wchodzących w skład innych gmin, mogą z dozwolenia wójta gminy zbierać się oddzielnie dla narady nad sprawami dotyczącemi rozrządzenia majątkiem należącym tylko do żydowskiej ludności, jako to: żydowskie domy modlitwy, cmentarze i t. p.

282. Żydzi mogą być wybierani na urząd wójta gminy tylko w osadach wyłącznie przez żydów zamieszkanych. Żydzi mogą być wybierani na urząd sołtysa tylko w tych osadach, w których mieszkańcy tworzą oddzielną gromadę wioskową, składającą się tylko z żydów.

Uwaga. Żydzi przed wstąpieniem na urząd sołtysa lub wójta, na zasadzie art. 245 obowiązani są wykonać przysięgę.

283. Uchwały zebrania gromady lub gminy, dotyczące sprzedaży, darowizny, zamiany, oddania w dzierżawę na dłużej niż lat dwanaście, nieruchomości, należących do całej osady, a nie będących we wspólnem użytkowaniu, winny zapadać większością dwóch trzecich osób, mających prawo głosu na zebraniu, a podlegają wykonaniu nie inaczej, jak po zatwierdzeniu ich przez gubernatora. Te same przepisy winny być zachowane, jeśli uchwała dotyczy rozporządzenia wspólnemi lasami.

284. Kapitały zapasowe, należące do gromad wioskowych lub gmin. utworzone z kapitałów zakładowych i oszczędności z kapitałów, bieżących dochodów i składek, do łączonych do nich na skutek polecenia zebrań gromady lub gminy, powinny być składane na procent do państwowych instytucyi kredytowych, albo obrócone na kupno papierów publicznych, które w banku państwa złożone być winny. Nie zabrania się jednak użycia tych kapitałów na zakładanie wiejskich kas pożyczkowo-oszczędnościowych, albo innych instytucyi lub budowli, mogących dawać stałe dochody i długotrwałe korzyści.

285. Uchwały zebrań gromady i gminy, dotyczące użycia kapitałów zapasowych, przewidziane poprzedzającym artykułem (284), powinny zapaść większością dwóch trzecich osób, mających prawo głosu na zebraniu i nie mogą być wprowadzone w wykonanie inaczej, jak po zatwierdzeniu ich przez gubernatora.

Uwaga. Zawiadomienie o zgodzeniu się lub nie zgodzeniu gubernatora na uchwałę zebrania dotyczącą spraw wyłuszczonych w art. 283 i 285, powinno wrócić w ciągu trzech miesięcy od daty przesłania mu uchwały. Jeżeli zawiadomienie w ciągu tego czasu nie nadeszło, uważać należy uchwałę za zatwierdzoną.

286. Dochód z nieruchomości i kapitałów zapasowych, należących do gromady lub gminy, może być obróconym na pokrycie bieżących ich potrzeb, przedewszystkiem wszakże użytym być winien na pokrycie ciężarów od zobowiązań, o ile takowe na gminie lub gromadzie ciążą i na utrzymanie administracyi gminnej lub gromady i należących do nich budowli i zakładów.

Uwaga. Zarządy gospodarcze miejskie w gubernijach Królestwa Polskiego podlegają oddzielnym prawidłom.

SZCZEGÓLNE PRAWIDŁA, DOTYCZĄCE MIEJSCOWEGO ZAWIADYWANIA SPRAWAMI PORZĄDKU I BEZPIECZEŃSTWA W NIEKTÓRYCH WSIACH I KOLONIJACH GUBERNII KRÓLESTWA POLSKIEGO.

287. W każdej wsi lub kolonii, zamieszkanej wyłącznie przez osoby nie podpadające pod art. 197 — 286 z wyjątkiem wymienionych w art. 288, powinien być wybrany oddzielny sołtys. W dużych, gęsto zaludnionych kolonijach, wedle uznania miejscowego gubernatora i z jego rozporządzenia wybiera się kilku sołtysów, z których jeden, do tego przez miejscową ludność przeznaczony, będzie uważany za starszego sołtysa.

288. Mało zaludnione wsie i kolonije, nie mające oddzielnego sołtysa z powodu, że gubernator nie uznał potrzeby wybierania go, podlegają zawiadywaniu sołtysa najbliższej wsi tej samej gminy. Jeżeli tę wieś najbliższą zamieszkuje ludność jednorodna z ludnością mało zaludnionej wsi lub kolonii, to gospodarze tych ostatnich przyjmują udział w wyborze sołtysa na równi z gospodarzami "wsi najbliższej; jeżeli jednak wieś najbliższa powstała na zasadzie art. 264 i następnych, to gospodarze mało zaludnionych wsi lub kolonii udziału w wyborze sołtysa nie biorą.

Uwaga. Wspomniane w art. 288 mało zaludnione wsie i kolonije mogą prosić o zwolnienie ich z obowiązku wybierania sołtysa. Decyzyą w tym względzie zależy od gubernatora.

289. Władzy sołtysa podlegają tylko mieszkańcy tej wsi, albo kolonii, dla których wybrany został, a także mieszkańcy wsi, podlegających jego zawiadywaniu na zasadzie art. 288.

290. Sołtys jest pomocnikiem wójta gminy; on wykonywa bezwarunkowo wszelkie jego legalne rozkazy i zlecenia, a nawet, nie czekając jego rozkazów, przychodzi mu w pomoc we wszelkich czynnościach przez prawo na wójta gminy nałożonych.

291. Niezależnie od obowiązków pomocnika wójta gminy, na sołtysie leży obowiązek zbierania istniejących podatków od osób władzy jego podlegających (289).

292. Winny nieposłuszeństwa i nieusłuchania prawnych rozporządzeń sołtysa, o ile w wypadku małej wagi do odpowiedzialności sądowej pociągnięty nie zostanie, ulegnie karze wymierzanej przez wójta gminy w granicach pozostawionej mu przez prawo władzy.

293. Jeżeliby wójt gminy wzbraniał się wykonania przepisów lub rozporządzeń rządu, albo też tamował drugim ich wykonanie, powinien sołtys, o ile to się tyczy podwładnych mu wsi lub kolonii, natychmiast o tem naczelnika powiatu zawiadomić.

294. Sołtys, odbywający ważniejsze czynności, jako to: ściąganie kar policyjnych lub sądowych, rewizye w domach lub zabudowaniach włościańskich, oraz ilekroć znajdzie się w konieczności przytrzymania lub aresztowania kogo, jak nie mniej w czasie początkowego dochodzenia popełnionych przestępstw lub wykroczeń, winien koniecznie powołać dwóch świadków, głównie z pomiędzy gospodarzy miejscowych wybranych. W razach tylko zbyt małej ludności miejscowej, lub gdyby we wsi znajdowało się zbyt mało włościan obecnych, wolno sołtysowi zawezwać na świadków mieszkańców innych najbliższych wiosek tejże samej gminy.

295 Na urząd sołtysa wybierani być nie mogą: 1) osoby wyznań niechrześciańskich; 2) osoby, nie mające dwudziestu pięciu lat wieku; 3) osoby, zostające pod opieką, albo kuratelą; 4) osoby, nie mające stałego zamieszkania w gminie przynajmniej od lat trzech; 5) osoby, pozbawione wyrokiem sądowym prawa zajmowania urzędów publicznych; 6) osoby, zostające pod sądem, śledztwem lub dozorem policyi.

296. Sołtys ma być wybrany z pomiędzy gospodarzy miejscowych, posiadających prawem osobistej własności przynajmniej trzy morgi ziemi. Po wsiach, gdzieby nie było wcale, gospodarzy, posiadających trzy morgi ziemi, lub gdzie z powodu małej liczby tych ostatnich, byłoby trudno wybrać z pomiędzy nich sołtysa, mogą. za zezwoleniem gubernatora, być wybierani na urząd sołtysa, i gospodarze posiadający mniejszą, niż trzy morgi, przestrzeń gruntu.

297. Jeżeli zajdzie potrzeba wybrania sołtysa, wójt gminy zwołuje właściwych gospodarzy i po zaleceniu im wybrania dwóch kandydatów, sporządza protokuł wyborów, w który wnosi kto i ile głosów otrzymał. Protokuł ten po podpisaniu go przez wójta i wyborców, a jeśli ci pisać nie umieją, przez osobę postronną z ich zezwolenia podpisującą, winien przedstawić naczelnikowi powiatu.

298. Wybory są ważne, jeżeli przyjęła w nich udział przynajmniej połowa mieszkających we wsi lub kolonii gospodarzy i jeżeli zachowane były prawidła przepisane art. 297. Kandydaci, którzy otrzymali prostą większość głosów, uważają się za wybranych.

299. Z pomiędzy wybranych kandydatów, naczelnik powiatu oddaje jednemu z nich urzędowanie sołtysa, a drugiego ustanawia zastępcą pierwszego na wypadek jego nieobecności, śmierci, ciężkiej choroby, zawieszenia w urzędowaniu i t. p.

300. Czas służby na urzędzie sołtysa ogranicza się do jednego trzechlecia. Kto wysłuży czas ustanowiony może być ponownie wybrany, nie inaczej atoli jak za jego zezwoleniem.

301. Wybrany na urząd sołtysa kandydat, nie może odmówić przyjęcia takowego, wyjąwszy w razach następujących: 1) jeżeli ma więcej, niż 60 lat wieku; 2) jeżeli wysłużył już jedną kolej z wyborów (300); 3) jeżeli podpada ciężkiej fizycznej niemocy; 4) jeżeli z powodu rodzaju zajęcia lub gospodarstwa nie może stale przebywać w gminie, w obrębie której leży wieś, która go wybrała.

302. Jeśliby naczelnik powiatu uznał niepodobnem dopuścić do urzędowania obranych kandydatów, to zarządzi nowe wybory. Jeśliby zaś i na tych powtórnych wyborach, zostali obrani kandydaci, których zdaniem naczelnika powiatu do urzędu dopuścić nie wypada, to przedstawi o tem gubernatorowi, od którego zależeć będzie albo zatwierdzić wybranych kandydatów, albo zarządzić trzecie jeszcze ostateczne wybory. Jeśli i na tych trzecich wyborach wybrani zostaną kandydaci, których gubernator za nieodpowiednich uzna, to własną władzą zamianuje sołtysa z pomiędzy osób odpowiadających warunkom wymaganym przez prawo dla zajęcia tego urzędu (295 i 296).

303. Jeśliby na nielegalność odbycia wyborów albo na nielegalność wybranych kandydatów na sołtysa, zaszła skarga do naczelnika powiatu, niepóźniej jak w przeciągu dwóch tygodni po odbyciu wyborów, przynajmniej od jednej piątej części osób mieszkających we wsi lub kolonii, dla których sołtys był obierany, to naczelnik powiatu wejdzie w rozpoznanie okoliczności sprawy i jeśli się przekona o zasadności skargi, ogłosi odbyte wybory za nieważne, i zarządzi nowe wybory w swojej obecności.

304. Na każde nielegalne rozporządzenie naczelnika powiatu co do kwestyi wskazanych art, 299, 302 i 303, może być podaną skarga do gubernatora w ciągu dni 30 od ogłoszenia rozporządzenia uważanego za nielegalne,

305. Sołtysi składają przysięgę przed naczelnikiem powiatu, poczem dopiero obejmują urzędowanie.

306. Sołtysi otrzymują za spełnianie swoich obowiązków następujące wynagrodzenie w stosunku rocznym. l)we wsi zawierającej do dziesięciu osad — dwa ruble siedemdziesiąt kopiejek. 2) we wsi zawierającej do dwudziestu pięciu osad — trzy ruble sześćdziesiąt kopiejek. 3) we wsi zawierającej do trzydziestu osad — cztery ruble piędziesiąt kopiejek. 4) we wsi zawierającej do sześćdziesięciu osad — pięć rubli trzydzieści kopiejek. 5) we wsi zawierającej do osiemdziesięciu osad — sześć rubli trzydzieści kopiejek. 6) we wsi zawierającej więcej jak osiemdziesiąt osad — siedem rubli dwadzieścia kopiejek.

307. Rozkład oznaczonego w art. 306 wynagrodzenia, pomiędzy gospodarzy ustanawia gubernator przed nastąpieniem każdego trzechlecia.

308. Sołtysi przez czas pełnienia ich służby wolni są od odbywania powinności w naturze, które za nich pozostali mieszkańcy wsi odbywać mają.

309. Sołtysi w czasie odbywania obowiązków służbowych, przywdziewają oznaki ich urzędu, które im zwierzchność dostarczy.

310. Sołtysi zostają pod bezpośrednim zwierzchnictwem naczelnika powiatu, który za mniej ważne wykroczenia służbowe, ukarze ich napomnieniem, naganą, karą pieniężną do pięciu rubli srebrem, lub aresztem nie przechodzącym siedmiu dni. Naczelnik powiatu winien co trzy miesiące donosić gubernatorowi o karach nałożonych na podwładnych mu sołtysów (o ile te nakładane były) z objaśnieniem przyczyn, każdego oddzielnego przypadku. Do naczelnika powiatu należy również oddanie sołtysów pod sąd za przestępstwa służbowe.

311. Sołtysi, za nadużycie lub niedbalstwo w urzędzie, ulegają złożeniu z niego, przez naczelnika powiatu, który donosi o tym swoim rozporządzeniu gubernatorowi, wraz z objaśnieniem przyczyn które go do tego skłoniły.

312. Skargi mieszkańców wsi i kolonij na postępowanie sołtysów w wypełnianiu przez nich obowiązków służby, zanoszone być mają do naczelnika powiatu.

313. Jeśliby naczelnik powiatu nie uwzględnił zaniesionej doń na zasadzie art. 312, skargi, to niezadowolony z takiego rozporządzenia, ma prawo zanieść na nie skargę do gubernatora, w ciągu miesiąca od ogłoszenia mu tego rozporządzenia. Gubernator decyduje sprawę ostatecznie.

DODATKI O ORGANIZACYI I ZARZĄDZIE SZKÓŁ POCZĄTKOWYCH W GMINACH WIEJSKICH.

(Zbiór praw T. XI cz. I wyd. 1893).

3642. W gminach wiejskich, zebrania gminne i wioskowe mieć będą oznaczony udział, tak w zawiadywaniu istniejącemi już w tychże gminach początkowemi (elementarnemi) szkołami, jako też w urządzeniu nowych. Stopień i rozległość powyższego udziału oraz ofiar na gminy i gromady wioskowe w skutku tego nałożonych, niniejszemi przepisami określone zostają w art. 3643 — 3697.

3643. Nadzór ogólny nad wszystkiemi szkołami początkowemi w gminach wiejskich, pod zwierzchniem zawiadywaniem kuratora warszawskiego okręgu naukowego należy do naczelników dyrekcyi naukowych.

3644. Zawiadywaniu zebrania gminnego podlegać będą szkoły początkowe męzkie, żeńskie i wspólne (to jest dla dzieci obojga płci), które jako urządzone dla całej gminy, utrzymywane być mają z summ skarbowych, funduszowych, z legatów osób prywatnych lub ze składek w gminie zbieranych. Zawiadywaniu zebrania wioskowego podlegają szkoły dla jednej tylko wioski założone i środkami gromady tejże wioski utrzymywane.

3645. Jeśliby dwie lub kilka gmin sąsiednich uiszczały jakąkolwiek bądź składkę na jedną i tęż samą szkołę, zawiadywanie taką szkołą, porucza się, zebraniu złożonemu z równej liczby deputatów z każdej gminy do składki na rzeczoną szkołę należącej.

3646. Szkoły urządzone dla całej gminy lub dla kilku gmin, nazywać się mają gminnemi; urządzone dla jednej gromady wioskowej — wioskowemi.

3647. Szkoły gminne zostają pod bezpośrednim zawiadywaniem miejscowego wójta gminy i ławników; nad szkołą wioskową ma nadzór sołtys miejscowy pod kierunkiem wójta gminy.

3648. Zebrania gminne i wioskowe, zawiadujące szkołami: obowiązane są: 1) starać się wszelkim sposobem o dobry ich byt i jeśli istniejące środki utrzymania szkoły są niedostateczne, to w miarę możności, zasilać je składką gromadzką. 2) przedsiębrać środki zachowania w dobrym stanie zabudowań szkolnych i ich restauracyi, wrazie potrzeby. 3) wyszukiwać sposoby poprawienia bytu materyalnego nauczycieli i nauczycielek. 4) sprawdzać rachunki z użycia funduszów szkolnych, składane zebraniu przez wójta gminy lub sołtysa, albo też przez nadzorcę szkoły, w przypadkach wskazanych art. 3649.

3649. Zebrania gminne i wioskowe, jeśli uznają tego potrzebę,. wybiorą dla szkoły gminnej lub wioskowej, albo dla kilku, szkół razem, w blizkości siebie położonych, osobnego nadzorcę, z pomiędzy osób mających prawo być wybranemi,. na urzędy gminnej lub wioskowej administracyi. Nadzorcy ci zatwierdzeni być mają przez naczelnika dyrekcyi naukowej i bezpośrednio będą zależni od wójta gminy. Spełniać oni mają obowiązki wyrażone w art. 3650.

3650. Obowiązki wójtów gminy i sołtysów względem podległych im początkowych szkół gminnych i wioskowych są następujące: 1) czuwać nad sprawowaniem się nauczyciela i nad należytem wypełnianiem przez niego swych obowiązków. 2) przedstawiać właściwemu zebraniu gminnemu lub wioskowemu, o potrzebach szkoły i o środkach zapewnienia i ulepszenia jej bytu. 3) ściągać z właściwych gmin lub gromad wioskowych, przypadające na utrzymanie szkoły opłaty i podnosić z innych źródeł na szkołę przeznaczone fundusze. 4) układać etat funduszów szkolnych, czynić z nich wydatki odpowiednie właściwemu ich przeznaczeniu, oraz prowadzić dokładne rachunki i przedstawiać takowe właściwemu, zebraniu gminnemu lub wioskowemu. Niektóre z wyżej wymienionych obowiązków mogą być na nadzorcę szkoły, pod kontrolą wójta gminy lub sołtysa, albo na miejscowego nauczyciela, tam gdzieby osobnego nadzorcy nie było, wkładane, o czem wydaną będzie przez ministra oświecenia stosowna instrukcya.

3651. Zebrania gminne i wioskowe nie mają prawa pozbawiać szkół i nauczycieli, wyznaczonych im dochodów pieniężnych lub dogodności w naturze, nie zastąpiwszy takowych z innych źródeł, równej wysokości dochodami, z zatwierdzenia naczelnika dyrekcyi naukowej. Również nie mogą zebrania gminne lub wioskowe bez pozwolenia tegoż naczelnika, zwijać istniejące szkoły.

3652. Gminne i wioskowe zebrania mogą zakładać nowe szkoły początkowe, jak tylko wyznaczą dostateczne na ich utrzymanie środki, a mianowicie dom na pomieszczenie szkoły i nauczyciela, opał dla domu tego, fundusz na wynagrodzenie nauczyciela lub nauczycielki w ilości, jaka na zasadzie art. 3682 ustanowioną zostanie, oraz pewną sumę na drobne wydatki (jako to na materyały piśmienne, na potrzeby naukowe i na utrzymanie budowli). Uchwałę swą w tej mierze zapadłą zebranie gminne lub wioskowe przedstawia naczelnikowi dyrekcyi naukowej do zatwierdzenia.

3653. Szkoła uważa się za otwartą po przedstawieniu naczelnikowi dyrekcyi naukowej uchwały zebrania gminnego lub wioskowego o jej założeniu i po dopełnieniu według art. 3679 wyboru nauczyciela lub nauczycielki.

3654. Jeśli gmina lub gromada wioskowa przy założeniu szkoły początkowej, przyjmie na siebie nie mniej jak połowę wydatków na płacę nauczyciela i na drobne rozchody szkolne, w art. 3662 wyznaczone, i zobowiąże się dostarczać tejże szkole wszelkie inne potrzebne na jej utrzymanie środki, to gminie takiej lub gromadzie wioskowej, jeśli przytem mieszkańcy jej znajdują się w niezamożnym stanie, dozwala się prosić rządu o przejęcie na rachunek skarbu, w ciągu pierwszych lat 10, pozostałej reszty wydatków na płacę nauczyciela i na pomniejsze szkolne rozchody. Po upływie wszakże lat 10, gmina ta lub gromada wioskowa obowiązaną będzie zaspokajać w zupełności wszystkie na szkołę wydatki z własnych swych zasobów.

3655. Gminom i gromadom wioskowym dozwala się w razie koniecznej potrzeby pobudowania domu szkolnego lub gruntownej jego reperacyi, prosić o zaliczenie ze skarbu lub z innych szczególnych źródeł, tytułem pożyczki, potrzebnej na ten cel sumy. "Wszelkie prośby w przedmiotach tak niniejszym (3655) artykułem jako też w poprzednim 3654 art. oznaczonych, przedstawiają się naczelnikowi dyrekcyi naukowej a rozstrzyga je kurator warszawskiego okręgu naukowego, a jeżeli jednorazowy rozchód przewyższa tysiąc rubli — decyduje o nich w ustanowionym porządku minister oświecenia.

O ŚRODKACH UTRZYMANIA POCZĄTKOWYCH SZKÓL GMINNYCH, WIOSKOWYCH I MIEJSKICH, ORAZ O SZKOŁACH DLA MIESZKAŃCÓW ODDZIELNYCH WYZNAŃ I POCHODZENIA.

3664. Wszelkie pobierane dotąd na utrzymanie początkowych szkół gminnych, wioskowych i miejskich opłaty, czyli tak zwane składki, zachowują się i nadal do czasu zastąpienia ich przez inną więcej ustosunkowaną na ten cel opłatę.

Uwaga. Urzędnicy zostający w służbie rządowej w gubernijach Królestwa Polskiego, jeżeli nie posiadają w granicach tego kraju, własności nieruchomej albo zakładów przemysłowych lub handlowych, wolni są od obowiązkowego udziału w składce na utrzymanie szkół początkowych. Zachowują jednak prawo korzystania z tych szkół dla swoich dzieci, za roczną opłatą dziewiędziesięciu kopiejek od każdego ucznia albo uczennicy.

3665. Pozostawia się Ministerstwu Oświecenia wydanie przepisów co do zamiany pobieranych obecnie składek na szkoły, na opłatę, bardziej stosunkowo i sprawiedliwiej między mieszkańców rozłożoną.

3668. Oszczędności mogące się osiągnąć na funduszach szkół początkowych, gminnych lub wioskowych, z jakiegobykolwiek źródła fundusze te wpłynęły, pozostawiają się; do wolnego rozporządzenia właściwej gminy lub gromady wioskowej, dla wyłącznego użycia ich na korzyść: szkół tejże gminy lub gromady wioskowej.

Uwaga. Uchwały zebrań gminy lub gromady wioskowej w przedmiocie użycia oszczędności osiągniętych na funduszach szkół początkowych zapadłe na zasadzie 204 i 273, ustawy o zarządzie gubernii Królestwa Polskiego (art. 12 i 106 Najwyższego Ukazu z 19 Lutego 1864) — powinny być przedstawione na zatwierdzenie naczelnika miejscowej dyrekcyi naukowej, który powinien w ciągu dni trzydziestu od daty otrzymania uchwały, zawiadomić gminę lub gromadę o swoim zgodzeniu się lub niezgodzeniu. Jeżeli wciągu tego czasu zawiadomienie nie nadejdzie uchwałę należy uważać za zatwierdzoną. W razie niezatwierdzenia jej, może gmina lub gromada, wnieść skargę, na zasadach ogólnych, do kuratora okręgu naukowego Naczelnik dyrekcyi naukowej, może w razie potrzeby, proponować gminom i gromadom wioskowym użycie oszczędności z funduszów szkół początkowych pochodzące na inne potrzeby tych szkół. Po otrzymaniu takiej propozycyi, gmina albo gromada wioskowa, obowiązane są sporządzić uchwałę i jeśli na propozycyę się nie zgadzają — uchwałę zakomunikować naczelnikowi dyrekcyi naukowej, od którego zależy albo się na nią, zgodzić, albo zawiadomiwszy gminę lub gromadę w ciągu dni trzydziestu o swojem niezgodzeniu się na uchwałę, przedstawić sprawę kuratorowi ukręgu na ostateczną jego decyzyę.

O WYKŁADACH W SZKOŁACH POCZĄTKOWYCH.

3684. Szkoły początkowe dzielą się na jednoklasowe i dwuklasowe. Istniejące szkoły dwuklasowe nie mogą być zamienione na jednoklasowe, chyba dla wyjątkowo ważnych powodów, co do których decyduje naczelnik dyrekcja naukowej, na przedstawienie zebrań gminnych lub wioskowych, władz miejskich lub mieszczan. Szkoły jednoklasowe mogą być na żądanie właściwych gmin zamieniane na dwuklasowe, o ile tylko mieszkańcy przeznaczą dostateczne środki na utrzymanie drugiej (albo wyższej klasy.) Urządzenie tych klas, ich zarząd jak również mianowanie do nich nauczycieli lub nauczycielek, podlegają przepisom ogólnym w § 3642 — 3697 ustanowionym.

3685. Jeżeli przy szkole początkowej wspólnej dla dzieci płci obojga znajduje się nauczyciel i nauczycielka, to urządzają się dwa oddziały: jeden dla chłopców, drugi dla dziewcząt. Wykłady w szkole początkowej mogą być powierzane i jednej nauczycielce.

3686. Wykład nauk w szkołach początkowych miejskich, gminnych i wiejskich ma być prowadzony w języku rosyjskim, z wyjątkiem nauki religii obcych wyznań i rodzinnego języka uczniów, które mogą być wykładane w rodzinnym języku. Mogące się zdarzyć wątpliwości co do tego, jaki język ma być uznany za język wykładowy dla tych dwóch przedmiotów, rozstrzyga kurator okręgu naukowego, po porozumieniu się z Warszawskim jenerał gubernatorem.

3687. We wszystkich szkołach początkowych miejskich, gminnych i wiejskich, dzieci uczą się, przy zachowaniu przepisów wymienionych w § 3686 następujących przedmiotów: 1) Religii z krótkiego katechizmu właściwego wyznania, modlitw i pisma świętego; 2) czytania i pisania po rosyjsku; 3) czytania druku i pisma w rodzinnym języku przy właściwem tychże objaśnieniu; 4) pisania w tymże języku; 5) zasadniczych prawideł arytmetyki, pojęcia o miarach, wagach i pieniądzach, używanych w Cesarstwie i Królestwie Polskiem. Tam gdzie język polski nie stanowi rodzinnego języka ludności, może czytanie i pisanie po polsku być do przedmiotów wykładanych dodane, jeżeli tego gromada zażąda. Niezależnie od tego mogą być wykładane dzieciom i praktyczne wiadomości z niektórych przedmiotów wymienionych w § 3693, szczególnie pożytecznych w miejscowych warunkach.

3688. W szkołach do których uczęszczają dzieci prawosławne, uczą się one, oprócz języka rosyjskiego i czytania cerkiewno-słowiańskiego druku.

3689. W szkołach żeńskich jakoteż i w szkołach wspólnych dla dzieci płci obojga, o ile jest przy nich nauczycielka, uczą się dziewczynki najpotrzebniejszych robót ręcznych.

3690. W czasie wolnym od nauki, mogą się dzieci uczyć śpiewu, o ile tego zażąda gromada, dla której urządzona jest szkoła.

3691. W szkołach początkowych, gminnych i wiejskich, naucza religii, modlitw i historyi świętej albo nauczyciel wykładający inne przedmioty albo miejscowy proboszcz, stosownie do rozporządzenia naczelnika dyrekcyi naukowej. Jeżeli nauki religii udziela proboszcz, obowiązana jest gromada zawiadująca szkołą, wyznaczyć mu za to oddzielne wynagrodzenia pieniężne, za wzajemną z nim co do tego zgodą. W miejskich szkołach początkowych, naczelnik dyrekcyi naukowej mianuje oddzielnego duchownego do wykładu nauki religii albo porucza ten przedmiot nauczycielowi, przyjmując w tym względzie pod uwagę życzenia miejscowych mieszkańców i środki szkoły.

3692. W wyższych (drugich) klasach szkół początkowych dzieci doskonalą się w czytaniu i pisaniu w językach rosyjskim i rodzinnym oraz w arytmetyce; wykłada im się również elementarne wiadomości o otaczającej ich przyrodzie i miejscowości. W miejscowościach gdzie język polski nie stanowi rodzinnego języka mieszkańców, mogą dzieci na żądanie gromady, uczyć się także czytać i pisać po polsku.

3693. Niezależnie od wyliczonych wyżej przedmiotów, dla dzieci wyższych (drugich) klas szkół początkowych, wykłada się wiadomości praktyczne dotyczące gospodarstwa wiejskiego, rachunkowości i t. p., a po miastach — wiadomości dotyczące niezbędnych miejscowych rzemiosł i gałęzi przemysłu, i innych tego rodzaju przedmiotów, uznanych przez miejscowych mieszkańców za szczególnie korzystne. Jeżeli w klasie wyższej znajduje się nauczycielka, obowiązaną jest uczyć dzieci robót ręcznych i wykładać im wiadomości szczególniej do gospodarstwa domowego potrzebne.

3694. Zawarcie umów z nauczycielami, co do podjęcia przez nich wykładu nauki religii a także co do tego które dodatkowe przedmioty, z pomiędzy wymienionych w poprzednich artykułach, przez nich wykładane będą, pozostawia się naczelnikowi dyrekcyi naukowej, który w tym względzie przyjmować będzie pod uwagę życzenia mieszkańców miejscowych, dla których ustanowione są szkoły.

3695. Dyrekcya naukowa określa czas i trwanie wakacyj, Stosując się do warunków miejscowych i życzenia mieszkańców, przyczem po dużych miastach, wakacye dla szkół początkowych wyznacza się przeważnie w tych. samych terminach co i dla szkół średnich.

3696. Wykłady we wszystkich szkołach początkowych odbywają się z podręczników przejrzanych i przyjętych przez kuratora Warszawskiego Okręgu Naukowego. Ten ostatni przedstawia na rozpoznanie rady kuratora. które z podręczników przeznaczonych dla początkowego kształcenia w Królestwie Polskiem, jako najlepsze, mają być używane w szkołach początkowych a które po za temi nie mają być dozwolone.

3697. Naczelnicy dyrekcyi naukowych mają obowiązek czuwania nad tem, żeby wykłady w szkołach początkowych odbywały się ściśle podług zasad wyłożonych w art. 3642 — 3696.

PRZEPISY O DOSTAWIE PODWÓD DLA WOJSKA.

(Dziennik praw. T. 51. Str. 184).

6. Pułkom, bataljonom saperów i strzelców celnych, baterjom, parkom artylleryi i innym oddziałom wojska dostarczane być winny w czasie przemarszu podwody w ilości jaka wskazywaną jest w rozkazach do armii wydawanych i innych upoważnieniach głównodowodzącego.

7. Oficerowie przeznaczeni do zdejmowania planów i tym podobnych czynności wojskowych, tudzież oficerowie wszelkich stopni i wszyscy w ogóle wojskowi delegowani w interesach służby, gdy im podług przepisów wydany będzie fundusz na najem podwód, mają prawo do żądania onych.

10. Podczas odbywania czynności spisu wojskowego i naboru rekrutów w królestwie dostarczane będą podwody dla członków delegacyi spisowych i urzędów rekruckich, oraz zostających przy nich pisarzy użytych do powyższych czynności; niemniej dla oficerów tej delegacyi i urzędów rekruckich, którzy udawać się będą do miejsc właściwych dla załatwienia czynności naboru rekrutów, również dla oficerów z armii komenderowanych do czynności spisu wojskowego a tranzlokowanych z jednych miejsc do drugich. Przy takowej czynności dostarczają się podwody: Sztabs oficerom trzykonne; ober-oficerom parokonne; urzędnikom zaś cywilnym: klasy VI czterokonne, klasy IX i X parokonne. Oficyalistom i niższej służbie, jeżeli wysyłani są pojedyńczo, parokonne; a jeżeli łącznie we dwóch, obudwom, jedna parokonna.

11. Podczas transportu z miast powiatowych do miejsc naboru rekrutów, spisowych na zaciąg powołanych, dostarczane być winny podwody dla chorych spisowych, bądź parokonne bądź jednokonne; nadto udzielać należy podwody jednemu lub dwom urzędnikom przy każdym oddziale wzmiankowanych spisowych.

Uwaga. Urzędnikom tym wyznaczone są, w takich razach dyety, z których powinni płacić za podwody przez nich brane.

13. Podwody również dostarczane być winny; 1) dla żołnierzy kalectwem dotkniętych lub ciężko chorych z wojska uwolnionych i władzom cywilnym zdawanych; 2) dla żon żołnierskich, które po śmierci mężów wracają się same lub z dziećmi do miejsca pierwotnego zamieszkania przez pośrednictwo władz cywilnych; 3) dla żołnierzy nieograniczenie urlopowanych, którzy dla ciężkiej słabości nie mogą pieszo odbywać drogi do miejsca obranego przez siebie zamieszkania. Wymienionym wyżej osobom dostawiane są podwody w każdym razie, skoro przy zdawaniu ich władzom cywilnym, wydane będzie wezwanie o podwodę dla nich, bądź od naczelników wojennych gubernii, bądź od komendantów miast lub naczelników etapowych, albo też skoro władza cywilna pod zarząd której osoby te przechodzą, sama uzna tego potrzebę.

15. Pułki i oddziały kozaków, mogą żądać dostawy podwód jedynie pod przewóz chorych, za opłatą z funduszu jaki się tworzy przez potrącenie z żołdu żołnierzy po 1 kop. z rubla.

16. Dla odstawienia do miast gubernijalnych osób o samowolne wydalanie się zagranicę podejrzanych i ujętych, jako też wydanych z zagranicy, dostarczać należy podwody jednokonne.

17. Dla przewiezienia przestępców politycznych pod konwojem, osób wojskowych jako to: żandarmów, kozaków, inwalidów, również pod przejazd powrotny żandarmów użytych do transportowania wzmiankowanych przestępców, dostarczane być winny podwody jednokonne.

18. W czasie przechodu wojska z jednego miejsca na drugie, ilość podwód dla przewiezienia cejchhauzów, powinna odpowiadać ciężarowi przewożących się rzeczy. W tym też celu oznacza się waga 20 pudów ciężaru na jedną parokonną podwodę. W tych zaś okolicach, gdzie zwyczajem używać podwód jednokonnych, na każdą taką podwodę wkładać należy ciężaru 10 pudów.

Uwaga. Jeżeli ciężar ładunku wynosi od 10 do 20 pudów, wówczas należy dostarczyć jedną parokonną; jeżeli zaś wynosi od 20 do 30 pudów, to dostarczyć jedną parokonną i jedną jednokonną podwodę, nie zaś dwie parokonne.

20. Podwody powinny być dawane tym tylko osobom, które okażą kartę drożną, za wyłączeniem: 1) Naczelników komend żandarmskich, ci bowiem mają prawo żądania podwód bez okazania karty drożnej, za uiszczeniem tylko przepisanej opłaty, z otrzymania której miejscowe władze cywilne obowiązane są wydawać stosowne pokwitowanie; 2) wypadków przewidzianych w art. 10 i 11 niniejszych przepisów, osoby bowiem tam wyrażone, w miejsce karty drożnej obowiązane są okazać zarządzenie właściwej władzy, upoważniające do żądania podwód, dla załatwienia czynności im poruczonej.

25. Wójt gminy, prezydent, burmistrz lub inny urzędnik dostarczający, na mocy okazanej mu karty drożnej, podwody, obowiązany jest w właściwej rubryce tejże karty, wypisać wyraźnie ilość otrzymanych za podwody pieniędzy, i zaopatrzyć kartę dodpisem swym i pieczęcią.

29. W razie gdyby w miejsce podwód, żądane były przez wojsko same konie, płaca za takowe konie uiszczana będzie jak za podwody t. j. za jednego konia jak za podwodę jednokonną (kop. 2 na wiorstę), za 2 konie jak za pod wodę parokonną (kop. 4 na wiorstę), za 3 konie jak za podwodę parokonną i jednę jednokonną (kop. 6 na wiorstę), za 4 konie jak za dwie podwody parokonne i t. p.

30. Płaca za jedną jednokonną podwodę ustanawia się po kopiejek 2 na wiorstę.

31. Płaca za jedną parokonną podwodę dostarczoną bądź pod przewóz ciężarów wojskowych, bądź pod osoby, mające na zasadzie niniejszych przepisów prawo do żądania podwód, ustanawia się po kop. 4 na wiorstę.

32., Płaca za jedną parokonną podwodę użytą do przejazdów dla zdjęcia planów topograficznych, i w ogóle w tych razach, kiedy nie można z pewnością wyrachować czasu strawionego na samą jazdę, ustanawia się jak następuje: jeżeli podwoda użytą będzie przez przeciąg czasu do 7 godzin, płaci się za każdą godzinę użycia podwody po kop 15; — jeżeli zaś podwoda będzie użytą dłużej niż przez godzin ?, w takim razie płaci się rub. 1 kop. 12 1/2 za cały dzień.

34. Za podwody trzykonne naznacza się opłata kop. 6 za wiorstę.

35. Opłata za podwody na potrzebę wojska lub w innych razach, przepisami niniejszemi przewidzianych, dostarczane, za wyłączeniem podwód o jakich niżej w § 38 jest mowa, uiszcza się zaraz przy wzięciu podwody.

38. Za podwody dostarczane dla wojskowych niższych stopni i aresztantów przesyłanych etapami pod konwojem, jakoteż dla żołnierzy konwojujących, opłata nie uiszcza się zaraz gotowemi pieniędzmi, lecz wydawane będę przez naczelników etapowych pokwitowania, a na stacyach pośrednich, gdzie niema naczelników, pokwitowanie powyższe wydają naczelnicy konwoju prowadzącego pomienionych ludzi etapami.

47. Osoba wydająca z urzędu swego karty drożne, w razie wydania takowej karty, osobie nie mającej prawa do brania podwód — albo też w razie oznaczenia w karcie drożnej większej nad przepis ilości podwód, obowiązana jest opłacić tytułem kary pieniężnej kwotę wyrównywającą tej, jaka przypada za podwody nad przepis żądane, licząc opłatę za też podwody podług taksy pocztowei. Ta kara pieniężna potrąca się z płacy winnego na rzecz tego funduszu, do którego wydatek na najem podwód odnosi się.

48. Kara pieniężna oznaczona w poprzednim 47 §, również rozciąganą będzie i na wszystkich wojskowych, którzyby brali podwody w liczbie przewyższającej oznaczenia kartą drożną.

49. Każda prywatna osoba, któraby się poważyła podrobić lub podskrobać kartę drożną, lub któraby samowolnie wzięła podwodę, nie tylko obowiązaną będzie uiścić karę pieniężną za całą przebytą drogę, ale nadto pociągniętą zostanie do prawnej odpowiedzialności.

50. Każdy z wojskowych otrzymujący podwodę, obchodzić się powinien z urzędnikiem wydającym podwody, grzecznie i przyzwoicie, niemniej też z właścicielem podwody. Wszelki zaś nieporządek i gwałtowne obejście się, dowiedzione słownemi zeznaniami, przez władzę miejscową spisanemi, ściągnie na winnego surową odpowiedzialność.

51. Pułki i oddziały wojsk, tudzież osoby mogące żądać dostawy podwód, chociaż zaopatrzone w karty drożne, nie mają jednak prawa brać same od mieszkańców podwody, lecz powinny odnosić się o to do władz cywilnych.

52. Podwoda nie może być użyta dalej jak do najbliższej stacyi, ani też zatrzymywana w drodze więcej nad godzinę, za wyłączeniem wypadku w § 32 przewidzianego. Jadącym na podwodach za kartą drożną, nie pozwala się zbaczać z traktu tąż kartą wskazanego.

53. W celu zapewnienia mieszkańcom akuratnego odbioru przypadających im należytości za dostarczone podwody, władze miejscowe, jako to: prezydenci i burmistrze miast, tudzież wójci gmin, obowiązani są utrzymywać przepisane na ten cel kontrole i po oparagrafowaniu jej przez właściwego naczelnika powiatu, wszystkie jej rubryki jak najakuratniej zapełniać wyraźnem wypisaniem osoby wojskowej uiszczającej należność, — funduszu jaki i za co mianowicie został udzielony, niemniej komu i w jakiej wysokości został wypłacony; a zarazem przestrzegać, aby pokwitowania interesantów z odbioru należności były przez nich samych czynione. W razie zaś gdyby który z nich pisać nie umiał, aby znaki ich były stwierdzane, po miastach przez świadka umiejącego pisać, a po wsiach, w braku takiej osoby, aby wypłata rzeczona w obecności sołtysów miała miejsce.

Bezpłatne podwody mają być dawane tylko:

1) dla przewożenia niezamożnych chorych odsyłanych do szpitali, za wyłączeniem chorych syfilitycznych, odstawa których do szpitali, odbywa się na rachunek sum transportowych, o ile są niezamożni.

(Cyrkularz b. kom. spr. wewn. i duch. z 25/4 1845).

2) dla niższych stopni korpusu żandarmów. (Najwyżej zatwierdzone 18 Grudnia 1867 zdania rady państwa.

Rozkład powinności dostarczania podwód pomiędzy mieszkańców, jak i ustanowienie porządku i kolei odbywania tejże, są pozostawione zebraniom gminnym, przy czem właścicielom majątków dozwala się wchodzić z włościanami w umowę, co do zamiany tej powinności na pieniądze lub odbywanie jej w naturze.

Nadzór nad prawidłowem wykonaniem ustanowionej przez zebranie gminne, dla wiosek i pojedyńczych osób kolei odbywania tej powinności, jako też samo wyznaczanie tejże, należy do wójta gminy, który jest obowiązany prowadzić oddzielną książkę sznurową i w niej zapisywać kto i kiedy odbył swoją kolej.

(art. 827 postanowień komitetu urządzającego).

PRZEPISY DOTYCZĄCE UTRZYMANIA DRÓG WIEJSKICH.

(Najwyżej zatwierdzone 19 czerwca 1870).

Drogi, utrzymywane w gubernijach Królestwa Polskiego kosztem wsi, dzielą się na trzy rzędy:

a) wielkie trakty gubernijalne, przechodzące przez kilka gubernij i łączące się z kolejami żelaznemi lub wielkiemi traktami państwowemi;

b) drogi boczne ziemne, czyli powiatowe, przecinające całe powiaty i należące do traktów wielkich, i

c) drogi polne.

Dla utrzymania dróg wiejskich 1-go rzędu, czyli gubernijalnych, zarówno żwirowych (szosowych), jak i ziemnych, wraz ze znajdującemi się na nich mostami i nasypami, jakoteż, dla przeróbki dróg ziemnych gubernijalnych na żwirówki. — ustanowiono ogólny od każdej gubernii podatek pieniężny, pod nazwą podatku drogowego gubernijalnego, który ściąga się od właścicieli wiejskich w stosunku 15 procentów opłacanego przez, nich podatku głównego gruntowego i podymnego.

Suma ogólna należnego podatku, według wykazu przygotowanego przez zarząd gubernialny, od każdej wsi i miasteczka rozkłada się na ich mieszkańcow przez właściwe zebranie gminne i wnosi się do kasy jednocześnie z temi podatkami, które wzięto za podstawę rozkładu (t. j. gruntowego głównego i podymnego) i w stosunku 15 procentów ich ilości.

Prócz tego na korzyść kapitału drogowego ustanowiono jeszcze podatek od świadectw handlowych, w stosunku 10 procentów od podatku, opłacanego za prawo handlu i przemysłu.

Zajęcie się należytem utrzymaniem dróg wiejskich 1-go rzędu stanowi obowiązek naczelników powiatów.

Drogi wiejskie drugiego rzędu, czyli powiatowe, utrzymują się kosztem powinności gminnej w naturze i pieniądzach, — rozkład podatku na utrzymanie, jakoteż ustanowienie kolei i sposobu wykonania tej powinności, — stosownie do art. 16, 24 i 46 Najwyższego Ukazu z 19 lutego 1864 r. o urządzeniu gmin wiejskich, — pozostawia się zebraniom gminnym, przyczem zezwala im się, jeżeli zechcą, zamienić powinność w naturze (szarwark) na pieniądze.

Pilnowanie prawidłowego wykonywania przez gospodarzy wiejskich powinności drogowej w naturze i sam porządek odbywania tej powinności wkłada się na wójta gminy, który w tym celu powinien zaprowadzić osobną książkę sznurową, i w niej zapisywać, kto i kiedy odbył swoją powinność.

Jeśli na drogach, zaliczonych do 2-go rzędu, znajdują się takie mosty, których budowa lub naprawa kosztuje w ciągu roku więcej niż 400 rubli, to gminom, na gruntach których znajdują się te mosty, za określeniem zarządu gubernijalnego wydaje się wsparcie pieniężne z sum podatku drogowego gubernijalnego.

Dozór nad należytem utrzymaniem dróg wiejskich 2-go rzędu wkłada się na wójtów gmin, pod ogólnym nadzorem naczelników powiatów.

Drogi wiejskie 3-go rzędu utrzymują się kosztem wsi lub właścicieli, przez których grunta przechodzą.

Według wyboru naczelników powiatowych, wójci gmin zostają powoływani do zarządów powiatowych w sprawach podziału dróg na rzędy, a także w razie potrzeby i dla narad nad innemi sprawami, dotyczącerni powinności drogowej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

O DOZORZE WÓJTÓW GMIN NAD WYKONANIEM PRZEPISÓW, DOTYCZĄCYCH DRÓG LĄDOWYCH I WODNYCH.

Zabrania się wznoszenie jakiegokolwiek budynku na polach i miejscach otwartych w odległości dwóch sążni od rowu szosowego, za wyjątkiem szczególnych wypadków, co do których wydane będą osobne rozporządzenia władzy.

Zabrania się również budowa na polach i miejscach otwartych płotów i parkanów, jakoteż sadzenie drzew, w odległości mniejszej od dwóch sążni od drogi.

W tych miejscach, gdzie pola orne dotykają bezpośrednio do rowów szosy, powinien być zostawiony pas szerokości trzech stóp odznaczony miedzą równoległą do rowu.

Tam, gdzie szosa przechodzi przez las lub krzaki, mające więcej niż półćwierci mili długości i szerokości, powinny być po obu stronach drogi wyrąbane drzewa na przestrzeni trzech sążni.

Wiatraków nie wolno budować bliżej jak o 20 sążni od szosy.

Właściciel pól leżących z boku drogi, nie ma prawa zabraniać wyrzucania na nie ziemi z rowów szosowych, ilekroć zajdzie tego potrzeba.

Wrazie potrzeby spuszczenia błota dla osuszenia szosy, jakoteż spuszczenia z niej wody, właściciele tych błot nie mają prawa wzbraniać podobnego osuszenia.

Nie wolno, bez zezwolenia władzy, budować żadnych młynów, tam i szluz w odległości pół ćwierci mili powyżej mostów szosowych.

W porze letniej narzędzia rolnicze, jako to: pługi, brony i t. p., których przewłóczenie uszkadza drogę szosową, nie mogą być przewożone inaczej, jak na kołach lub saniach; materjał zaś leśny należy koniecznie przewozić na czterach kołach lub na saniach, a w żadnym razie nie dozwala się go wlec pod grozą kary.

Właściciele gruntów przyległych do szosy, dla których niezbędnym jest wjazd na szosę, obowiązani są w tym celu zbudować własnym kosztem na rowach mosty takiej szerokości, żeby nie psuły ich wymiarów i nie przeszkadzały odpływowi wody.

Drzewa, posadzone przy drodze, powinny być ochraniane od zepsucia.

We wszystkich nadzwyczajnych i niepizewidzianych "wypadkach,. utrudniających przejazd, jakoto: przy niezwykłych zawiejach śnieżnych, przy zepsuciu mostów, grobel i dróg przez wodę, — właściciele gruntów przyległych do drogi nie mają prawa zabraniać czasowego przez ich grunta przejazdu.

Wszelkie nieczystości z obór, wychodków, rzeźni i t. p., spływające na drogę lub w pobliżu, należy odprowadzać nabok lub wywozić.

Zabrania się wyrzucanie na drogę śniegu, śmieci, chwastów i t. p., jakoteż pasienie bydła na drogach i rowach.

Zabrania się handlowanie na szosach i przeszkadzanie przejazdowi.

Pod grozą kary zabrania się psucie mostów, słupów milowych, tablic, drogowskazów, poręczy, zastaw, rowów i brzegów drogi.

Zabrania się rozniecanie ognia pod mostami, lub w odległości mniejszej od 100 sążni od znaczniejszych mostów, jak również odpoczynki i noclegi pod mostami, a także przejeżdżanie lub przechodzenie przez nie z niezakrytym ogniem.

Zwierzęta padłe na szosie powinny być uprzątnięte i zakopane przez gminę nie później jak w 24 godziny po otrzymaniu zawiadomienia o tem od służby drogowej.

Na mostach znacznej długości zabrania się szybka jazda wierzchem lub wozami, a także nagromadzenie na nich wozów. Bryki z ciężarem w czasie przejazdu po wielkich mostach powinny znajdować się od siebie w odległości 6 sążni.

Każda bryka z ciężarem powinna być zaopatrzona w hamulec, którego używać należy we wszystkich miejscach, gdzie stoją tablice ostrzegawcze.

Najszersze ułożenie ciężaru na bryce nie może przewyższać 4 i pół arszyna (5 łokci).

Przy spotkaniu na szosie, furmani, ustępując jeden drugiemu połowę drogi, obowiązani są mijać się ostrożnie z prawej strony.

Tam, gdzie znajdują się przeprawy przez rzeki i przy nich bywają, brody, przewoźnicy obowiązani są, oznaczać miejsca bezpieczne do przejazdu wiechami, długości do dwóch sążni nad poziomem wody.

W czasie pokrycia się rzek lodami, przewoźnicy obowiązani są ostrzegać przejezdnych o miejscach niebezpiecznych, — miejsca zaś bezpieczne, dla łatwiejszego ich poznania, winny być wzdłuż zlekka przykryte słomą lub nawozem.

Jeśli spadnie głęboki śnieg lub wytworzą, się zaspy, tamujące przejazd, to gminy, przez których grunta przechodzi droga obowiązane są natychmiast wysłać odpowiednią ilość ludzi dla oczyszczenia drogi.

Znaczniejsze trakty średnie, prowadzące do szosy, powinny być od miejsca połączenia na 30 sążni w ziemi gliniastej, a na 10 sążni w piaszczystej, wybrukowane grubemi kamieniami, lub wysypane żwirem, dla oczyszczenia kół od błota.

Podjazdy do znaczniejszych karczem powinny być wybrukowane przez ich właścicieli, jakoteż place przed domami pocztowemi.

Drogi boczne lub polne, służące do dowozu materjału na urządzenie lub utrzymanie szos, nie mogą być niszczone bez zezwolenia naczelnika powiatu.

Użycie niezbędnego na drogę szosową, materjału zezwala się tylko za zgodą właściciela ziemi lub za rozporządzeniem władzy.

Każdy wójt gminy obowiązany jest okazywać należne współdziałanie służbie drogowej i nadzorcom, ilekroć będą tego potrzebowali.

Prócz powyższych przepisów wydane były w sprawie dróg następujące postanowienia:

a) Dla ochronienia szos od psucia przez świnie, zwierzęta te, o ile nie są trzymane w zamknięciu, lecz wypuszczone w pole, powinny mieć założony przez nozdrze pierścień z drutu.

b) Przy zajazdach, leżących przy szosie, winien być utrzymywany porządek, w szczególności zaś wyjazd ze stajni nie powinien być stromy, a progi należycie podsypane ziemią.

c) Zabrania się ciągnąć jakiekolwiek korzyści z należących do szosy odkosów, rowów i zboczy.

d) Fury z nawozem powinny być szczelnie obite deskami i nawóz tak winien być przewożony, aby nie zanieczyszczał dróg

e) Zabrania się jazdy na krótkich sankach zwanych szaljami, a płozy sanek włościańskich i innych, na których przewożą się ciężary, powinny w dolnej części mieć nie mniej od 5 stóp długości i 5 cali szerokości; przednia zaś część tych sanek powinna być łukowato zagięta i nie być dłuższą od połowy tylnej części.

f') Wójci gmin obowiązani są, na żądanie służby drogowej wnosić do pokwitowań wydawanych wojsku wypadki uszkodzeń szosy przez przechodzące komendy i oddziały wojskowe.

g) Wójci gmin obowiązani są, na żądanie władz drogowych, uprzątać składane lub pozostawione na drodze drzewo.

h) Wójci gmin winni mieć nadzór nad przeprawami na rzekach i nad mostami.

i) Wójci gmin winni pilnować:

aby żadnych zakładów prywatnych, jako to: młynów, stawów, grobel i t. p. nie urządzano na rzekach spławnych bez zezwolenia władzy;

aby nikt nie urządzał młynów pływających bez należnego pozwolenia;

aby właściciele młynów pływających nie używali lin skręcanych z wierzby lub łoziny, a to celem ochrony od wyrąbywania krzaków, rosnących na brzegu rzeki;

aby w ogóle nadbrzeżni mieszkańcy rzek spełniali ściśle -obowiązki i powinności, jakie nakładają na nich przpisy o żegludze, wydane dla każdej rzeki osobno;

aby słupy wiorstowe na brzegu Wisły były utrzymywane w porządku.

Wójt gminy obowiązany jest pilnować całości linji telegraficznej, gdzie takowa przechodzi przez gminę, i z pomocą sołtysów wszelkiemi sposobami winien chronić ją od jakichkolwiek uszkodzeń.

O PODATKU PODYMNYM Z OSAD WŁOŚCIAŃSKICH I O PODATKU GRUNTOWYM Z WŁOŚCIAŃSKICH GRUNTÓW.

I. RODZAJ I WYSOKOŚĆ PODATKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. PORZĄDEK ROZKŁADU PODATKU PODYMNEGO I PODATKU GRUNTOWEGO.

122. Nałożenie podatku podymnego i podatku gruntowego odbywa się na zasadzie sporządzanych z polecenia władzy opisów osad i gruntów.

123. Za jednostkę obłożenia podatkiem podymnym i podatkiem gruntowym głównym uważa się wioskę. Na każdą wioskę nakłada się ogólna suma jednego i drugiego podatku, przypadająca na nią, w stosunku do ilości i rodzaju wykazanych w opisie jej, osad i gruntów. Obrachunku tego dokonywa Izba Skarbowa.

124. Izba skarbowa rozkłada podatek gruntowy dodatkowy, pomiędzy gminy, w stosunku do opłacanego przez każdą gminę podatku gruntowego głównego. Na początek, po wprowadzeniu w wykonanie przepisów wymienionych w art. 111 — 114, podatek gruntowy dodatkowy przypadający z każdej gminy wynosi połowę przypadającego z niej podatku gruntowego głównego.

125. Nałożoną na każdą gminę sumę podatku gruntowego dodatkowego, rozkłada zebranie gminne pomiędzy wioski wchodzące w skład gminy.

126. Sporządzone na tych zasadach rozkłady sum podatku podymnego i podatku gruntowego, przypadających od wiosek, zostają przesłane do kas i urzędów powiatowych dla wykonania, —- a kopije tych rozkładów, — do właściwych urzędów gminnych.

127. Zebrania wioskowe — rozkładają sumy wyznaczonych na każdą wioskę podatków: podymnego i gruntowego, pomiędzy płatników z tej wioski. Izba skarbowa nie bierze udziału w tym wewnętrznym rozkładzie podatków przypadających na wioskę.

128. Zebrania wioskowe, przy wewnętrznem rozkładaniu podatków, winny zachowywać następujące przepisy: 1) osady trzeciego rzędu, nie zawierające trzech morgów ziemi użytecznej, nie mogą podlegać wyższemu podatkowi podymnemu, jak go ustanawia dla osad tego rzędu punkt 3 art. 113; osady pozostałych rzędów, nie mogą być obłożone podatkiem podymnym, w stosunku wyższym jak dwa razy wzięta suma, przypadającego z tej osady, wedle ustanowionej normy, podatku podymnego; 2) suma włożonego przez zebranie gminne na wioskę lub koloniję podatku dodatkowego, nie może przewyższać trzech czwartych nałożonego na wioskę lub koloniję podatku gruntowego głównego; 3) Ogólna suma podatku gruntowego głównego i podatku gruntowego dodatkowego, nałożona przez zebranie wioskowe na pojedynczego płatnika, nie może być większą od dwa razy wziętej sumy podatku gruntowego głównego odeń przypadającego podług tabeli podatkowej; 4) włościanie, posiadający nie więcej jak trzy morgi nie mogą być obłożeni podatkiem gruntowym głównym — ponad oznaczony w tabeli podatkowej a podatkiem gruntowym dodatkowym — ponad trzy czwarte sumy podatku głównego.

129. Skargi na naruszenie przez zebrania gminne i wioskowe wyrażonych w art. 128 przepisów, mogą być zanoszone tylko w ciągu miesiąca od ogłoszenia rozkładu; skargi te ulegają w pierwszej instancyi rozpatrzeniu komisarzy do spraw włościańskich, a w drugiej — komisyi gubernijalnych do spraw włościańskich.

130. Błędy lub opuszczenia, mogące się okazać w opisach, ulegają poprawieniu, po dokładnem ich sprawdzeniu z rozporządzenia izby skarbowej; przyczem wyrachowanie podatków rozpoczyna się od początku tego roku, w którym okazała się omyłka lub opuszczenie.

131. Oświadczenia płatników co do omyłek w opisach, są dozwolone tylko w ciągu roku od wprowadzenia w wykonanie rozkładu opartego na tych opisach.

132. Jeżeli się okaże, że przestrzeń ziemi obłożonej podatkiem jest w rzeczywistości większą, jak podana w opisie, ale niewiadomo na jaki rodzaj ziemi przypada ta różnica, przyjąć ją należy, dopóki zbadanie jej nie nastąpi, za ziemię, pod względem obłożenia podatkiem, najniższej klasy.

133. Wysokość podatku gruntowego głównego określonego w rozkładzie, może uledz zmianie, wskutek zmiejszenia przestrzeni ziemi podlegającej temu podatkowi przez sprzedaż, zaniesienie piaskiem, zalanie wodą i t. p. Zmniejszenie podatku w tych przypadkach następuje w porządku wskazanym art. 130.

134. Zmiany co do przestrzeni i rodzaju ziemi, wymienione w poprzedzającym (133) artykule, powodują zmniejszenie podatku o tyle tylko, o ile gruntowy podatek przypadający z przestrzeni która ubyła, wynosi co najmniej pięć od sta, całej sumy podatku płaconej przez wioskę.

135. Przeróbka rozkładów podatku podymnego i podatku gruntowego dodatkowego, sporządzonych na zasadzie art. 121 — 124 i 125 jak również zmiany co do liczby i rodzaju rzędów osad włościańskich i gruntów w tabelach podatku gruntowego głównego, ulegają oddzielnym rozporządzeniom rządu, w terminach na to postanowić się mających.

136. Miejscowe rozkłady podatków, sporządzane przez zebrania gromad wiejskich na zasadzie art. 127, mogą być wedle uznania tychże zebrań, zmieniane corocznie, w porządku i z ograniczeniami wskazanemi w art. 127 — 129.

III. OBNIŻENIE WYSOKOŚCI PODATKU GRUNTOWEGO W NIEKTÓRYCH WIOSKACH.

137. W wioskach urządzonych ostatecznie podług przepisów o oczynszowaniu dóbr skarbowych i majorackich, mogą włościanie prosić miejscowe izby skarbowe, o obniżenie nowonałożonego podatku gruntowego, w przypadku, jeżeli nowonałożona suma podatku gruntowego (głównego i dodatkowego) przechodzi więcej jak o 20%, sumę dawnego kontyngensu liwerunkowego i podatku gruntowego, nałożonych na zasadzie Najwyższego Ukazu z 19 lutego 1864 o urządzeniu włościan i wydanych w rozwinięciu tegoż, postanowień komitetu urządzającego, a płaconych przez włościan do 1 stycznia 1869. Izby skarbowe są władne w tym przypadku, obniżyć nowonało-żony podatek gruntowy (główny i dodatkowy) o całą sumę przewyższającą rzeczone 20%.

138. W wioskach nieitrządzonych ostatecznie podług przepisów o oczynszowaniu dóbr skarbowych i majorackich; włościanie mogą prosić o obniżenie nowonałożonego podatku gruntowego w następujących przypadkach: 1) jeżeli nowonałożony podatek gruntowy, wynosi więcej aniżeli suma otrzymana z pomnożenia cyfry średniej wysokości podatku gruntowego przez liczbę wszystkich mórg do wioski należących; 2) jeżeli nowonałożony podatek wynosi więcej aniżeli suma wymaganych od włościan przed wydaniem ukazów z d. 19 lutego 1864 r. ciężarów i kontyngensu liwerunkowego, przyczem suma podatku nie może być niższą od wysokości wskazanej w art. 137.

Uwaga. Określenie wspomnianej w tym (138) artykule średniej wysokości podatku gruntowego w powiecie ulega zatwierdzeniu ministra finansów.

139. Obliczenie kontyngensu liwerunkowego, w przypadkach przewidzianych w art. 137 i 138 odbywa się na zasadzie prawideł ustanowionych w p. 3, postanowień b. komitetu urządzającego z 25 lipca 1864. (Post. Kom. Urz. Król. Polskiego T. II. art. 116 str, 67). Podatek gruntowy dodatkowy oblicza się w stosunku połowy podatku gruntowego głównego.

140. Przy zmniejszeniu podatku gruntowego na zasadzie art. 137 i 138, najpierw ulega zmniejszeniu albo nawet umorzeniu podatek dodatkowy; a jeśli to nie wystarczy ulega zmniejszeniu i podatek gruntowy główny do wysokości oznaczonej w art. 137.

IV. TERMINY I PORZĄDEK ŚCIĄGANIA PODATKU PODYMNEGO I PODATKU GRUNTOWEGO.

141. Terminy wnoszenia przez włościan podatku podymnego i podatku gruntowego ustanawiają się: pierwszy między 3 (15) kwietnia a 3 (15) maja i drugi między 20 października (1 listopada) a 19 listopada (1 grudnia); w pierwszym terminie powinna być wniesiona połowa całorocznego podatku podymnego i podatku gruntowego głównego, a w drugim — druga połowa tych podatków i całoroczna suma podatku gruntowego dodatkowego.

142. Porządek i sposób ściągania podatków, ustanowione istniejącemi przepisami, stosują się i do ściągania podatku podymnego i podatku gruntowego.

143. Ulgi i rozłożenie na raty dotyczące płacenia podatku podymnego i gruntowego mogą być dopuszczane na zasadach ustanowionych art. 198 — 207 dla podatków stałych w ogóle.

144. Rozwinięcie i zastosowanie gdzie tego zajdzie potrzeba przepisów postanowionych art. 111 — 143, pozostawia się Ministrowi skarbu.

O PODATKU PODYMNYM I O PODATKU GRUNTOWYM W OSADACH GUBERNIJ KRÓLESTWA POLSKIEGO.

I. RODZAJ I WYSOKOŚĆ PODATKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. PORZĄDEK ROZKŁADU PODATKU PODYMNEGO I PODATKU GRUNTOWEGO.

154. Nałożenie podatku podymnego i podatku gruntowego głównego, odbywa się na zasadzie spisów sporządzonych i poprawionych przez izby skarbowe przy pomocy urzędów powiatowych.

155. Za jednostkę obłożenia podatkiem podymnym i podatkiem gruntowym głównym uważa się osadę ze wszystkiemi leżącymi w granicach jej posiadłości gruntami i budynkami. Na każdą osadę nakładają izby skarbowe ogólną sumę podatku podymnego i podatku gruntowego głównego, przypadających na nią w stosunku do ilości i rodzaju, należących do osady gruntów i budowli.

156. Podatek gruntowy dodatkowy nakłada się na osadę w połowie wysokości podatku gruntowego głównego.

157. Sporządzone na powyższych zasadach rozkłady sumy podatku gruntowego głównego i podatku podymnego, zostają przesłane do wykonania — miejscowym kasom ministerstwa skarbu, urzędom powiatowym a kopje ich — właściwym urzędom gminnym.

158. Zebranie mieszkańców osady, posiadających własność nieruchomą, bądź w osadzie, bądź po za nią, ale w granicach jej posiadłości i płacących podatek podymny i podatek gruntowy, rozkłada nałożoną na osadę sumę podatku, podymnego i gruntowego pomiędzy płatników. W tym wewnętrznym rozkładzie izba skarbowa nie bierze udziału.

Uwaga. Podatek gruntowy z gruntów będących w użytkowaniu gromadzkiem, rozkłada się między gospodarzy, w stosunku do udziału jaki biorą w tem użytkowaniu. Podatek podymny i podatek gruntowy z gromadzkich domów handlowych i przemysłowych zabudowań, oraz ziemi — będących w dzierżawie albo na czynsz oddanych, nie ulega rozkładowi, a wnosi go urząd gminny z pobieranej dzierżawy lub czynszu.

159. Przy wewnętrznym rozkładzie podatków, zebrania osad, winny zachowywać następujące przepisy: Ogólna suma podatku podymnego i podatku gruntowego nałożona na rolników (byłych mieszczan rolników) nie może przechodzić sumy wyznaczonej w tabeli stałych podatków (Okładnoj list) po zmniejszeniu jej na zasadzie art. 169; 2) domy i zabudowania, mające mniej jak 3 morgi ziemi i obłożone jednorublowym podatkiem podymnym, nie podlegają wyższemu obłożeniu tym podatkiem; wszystkie inne domy i zabudowania nie mogą, być obłożone tym podatkiem, powyżej podwójnie wziętej sumy podatku podymnego, przypadającego z nich dla ustanowionej normy podymnego podatku; 3) ogólna suma podatku gruntowego, głównego i dodatkowego, nałożona przez zebranie osady na oddzielnego płatnika, nie może przewyższać dwa razy wziętej sumy podatku gruntowego głównego, od niego wedle tabeli podatkowej przypadającego; 4) mieszkańcy osady nie posiadający więcej jak trzy morgi ziemi i płacący nie więcej jak rubla podatku podymnego, nie mogą być obłożeni podatkiem gruntowym — ponad oznaczony w tabeli podatkowej, a dodatkowym — ponad trzy czwarte podatku głównego.

160. Skargi na naruszenia przez zebrania osad, przepisów wyrażonych w poprzedzającym (169) artykule, mogą być zanoszone tylko w ciągu miesiąca od ogłoszenia rozkładu, skargi te rozpatruje i decyduje w pierwszej instancyi komisarz do spraw włościańskich, — w drugiej — komisya gubernialna do spraw włościańskich.

161. Błędy i opuszczenia, mogące się okazać w spisach domów, handlowych, i przemysłowych zabudowań a także i gruntów, ulegają poprawieniu, po dokładnem sprawdzeniu, z rozporządzenia izb skarbowych; przyczem narachowanie podatków rozpoczyna się od początku tego roku. w którym okazała się omyłka lub opuszczenie.

162. Oświadczenia płatników co do omyłek w spisach są dozwolone tylko w ciągu roku od wprowadzenia w wykonanie rozkładu opartego na tych spisach.

163. Określona przez rozkład wysokość podatku gruntowego głównego może uledz zmianie w skutek zmian i przestrzeni obłożonych podatkiem gruntów przez zalew, zasypanie piaskiem i t. p. Zmiana w tych razach podatku dokonaną zostaje na zasadzie przepisów w art. 161 wskazanych.

164. Zmiany co do przestrzeni i gatunku ziemi oznaczone w art. 163, powodują zmianę wysokości podatku o tyle tylko, o ile gruntowy podatek przypadający z przestrzeni która ubyła, wynosi conajmniej 5% całej sumy płaconego przez osadę podatku.

165. Rozkłady podatku podymnego i podatku gruntowego, sporządzone na zasadzie art. 154 — 157, obowiązują tak długo, jak długo obowiązywać będą rozkłady podatku podymnego i podatku gruntowego z osad włościańskich, sporządzone na zasadzie art. 121 — 124 i 126.

166. W razie wprowadzenia zmian co do liczby i cech w podziale na rzędy włościańskich osad i gruntów w tabelach podatku gruntowego, będą wprowadzone odpowiednie zmiany w obłożeniu podatkiem podymnym i podatkiem gruntowym domów w osadach, zabudowań handlowych i przemysłowych oraz gruntów.

167. Miejscowe rozkłady podatków, sporządzane przez zebrania osad na zasadzie art. 158, mogą być wedle uznania tych zebrań, zmieniane corocznie, w porządku i z ograniczeniami wskazanemi w art. 158 — 160.

III. OBNIŻENIE WYSOKOŚCI PODATKU GRUNTOWEGO W OSADACH.

168. W osadach, w których suma podatków nałożonych na zasadzie rozkładu, sporządzonego podług art, 145 — 175, przewyższałaby sumę pobieranych z tych osad, przed wprowadzeniem niniejszych przepisów, kontyngensu liwerunkowego i podatku gruntowego, — podatek gruntowy główny i dodatkowy ulegają obniżeniu do wysokości poprzednio płaconych podatków.

169. Przewyżka sumy nowonałożonego na całą osadę, podatku gruntowego, ponad sumę kontyngensu liwerunkowego i podatku gruntowego, opłacaną przez wszystkich mieszkańców osad, przed wprowadzeniem prawideł wymienionych w art. 145 — 173, strąca się jedynie z podatku gruntowego rolników (dawnych mieszczan rolników) którzy zostali właścicielami domów i gruntów z mocy Ukazu 20 października 1866; przy zmniejszaniu podatku gruntowego przypadającego od rolników (dawnych mieszczan rolników) najpierw ulega zmniejszeniu albo nawet umorzeniu podatek gruntowy dodatkowy, a jeśli to nie wystarcza, ulega zmniejszeniu i podatek gruntowy główny do oznaczonej w art. 168 wysokości.

IV. TERMINY I PORZĄDEK ŚCIĄGANIA PODATKÓW.

170. Terminy płacenia podatku podymnego i podatku gruntowego dla mieszkańców osad ustanawiają się: pierwszy między 3 (15) kwietnia a 3 (15) maja, i drugi między 20 października (1 listopada) a 19 listopada (1 grudnia); w pierwszym terminie powinna być wniesionia połowa całorocznego podatku podymnego i podatku gruntowego głównego, a w drugim — druga połowa tych podatków i całoroczna suma podatku gruntowego dodatkowego. 171. Ustanowiony istniejącemi przepisami porządek i sposób ściągania podatków, stosuje się i do ściągania podatku podymnego i podatku gruntowego.

172. Ulgi i rozłożenia na raty dotyczące płacenia podatku podymnego i gruntowego mogą być dopuszczone na zasadach ustanowionych art. 198 — 207 dla podatków stałych wogóle.

173. Rozwinięcie i zastosowanie gdzie tego zajdzie potrzeba — przepisów postanowionych art, 111 — 143 pozostawia się Ministrowi skarbu.

Dodatek do art. 119.

Klassyfikacya gruntów włościańskich podlegających podatkowi gruntowemu.

Klassa I. Ziemia pod zabudowaniami, podwórza, ogrody owocowe i warzywne, oraz najlepsza (pszenna) ziemia orna.

Klassa II. Dobra i średnia (żytnia) ziemia orna.

Klassa III. Łąki sianokośne.

Klassa IV. Lasy, zarośla, krzaki, pastwiska, wygony i gorsze ziemie orne, obsiewane raz na trzy do sześciu lat.Dodatek do art. 120.Tabela podatku gruntowego z gruntów włościańskich.

Dodatek do art. 120.

Tabela podatku gruntowego z gruntów włościańskich.

Podatek gruntowy [w guberniach i powiatach]

z morgi 300 prętowej z ziemi klassy I - II - III - IV

I.  Warszawska.

1.Warszawski 68 - 30 - 38 - 8 1/2

2. Radzytmński 44 - 19 - 25 - 5 1/2

3. Nowomiński 48 - 21 - 27 - 6

4. Górno-Kalwaryj. 68 - 30 - 38 - 8 1/2

5. Grójecki 68 - 30 - 38 - 8 1/2

6. Błoński 68 - 30 - 38 - 8 1/2

7. Skierniewicki 18 - 21 - 27 - 6

8. Łowicki 68 - 30 - 38 - 8 1/2

9. Sochaczewski 68 - 30 - 38 - 8 1/2

10. Gostyński 60 - 26 - 34 - 7 1/2

11. Kutnowski 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

12. Włocławski 60 - 26 - 34 - 7 1/2

13. Radziejowicki 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

II. Kaliska.

1. Kaliski 60 - 26 - 34 - 7 1/2

2. Słupecki 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

3. Koniński 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

4. Kolski 60 - 26 - 34 - 7 1/2

5. Łęczycki 64 - 28 - 36 - 8

6. Turekski 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

7. Sieradzki 48 - 21 - 27 - 6

8. Wieluński 48 - 21 - 27 - 6

III. Piotrkowska.

1. Piotrkowski 48 - 21 - 27 - 6

2. Brzeziński 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

3. Rawski 52 - 23 - 29 - 6 1/2

4. Łódzki 48 - 21 - 27 - 6

5. Łaski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

6. Noworadomski 48 - 21 - 27 - 6

7. Częstochowski 44 - 19 - 25 - 5 1/2

8. Będziński 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

IV. Radomska.

1. Radomski 44 - 19 - 25 - 5 1/2

2. Kozienicki 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

3. Iłżecki 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

4. Opatowski 48 - 21 - 27 - 6

5. Sandomierski 48 - 21 - 27 - 6

6. Opoczyński 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

7. Koński 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

Podatek gruntowy [w guberniach i powiatach] z morgi 300 prętowej z ziemi klassy I - II - III - IV

V. Kielecka.

1. Kielecki 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

2. Andrzejowski 48 - 21 - 27 - 6

3. Włoszczowski 44 - 19 - 25 - 5 1/2

4. Olkuski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

5. Miechowski 48 - 21 - 27 - 6

6. Pińczowski 52 - 23 - 29 - 6 1/2

7. Stopnicki 44 - 19 - 25 - 5 1/2

VI. Lubelska.

1. Lubelski 44 - 19 - 25 - 5 1/2

2. Lubartowski 36 - 16 - 20 - 4 1/2

3. Nowo-Aleksanryjski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

4. Janowski 32 - 14 - 18 - 4

5. Biłgorajski 36 - 16 - 20 - 4 1/2

6. Zamojski 36 - 16 - 20 - 4 1/2

7. Krasnostawski 32 - 14 - 18 - 4

8. Chełmski 36 - 16 - 20 - 4 1/2

9. Hrubieszowski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

10. Tomaszewski 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

VII. Siedlecka.

1. Siedlecki 36 - 16 - 20 - 4 1/2

2. Wągrowski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

3. Sokołowski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

4. Konstantynowski 32 - 14 - 18 - 4

5. Bialski 32 - 14 - 18 - 4

6. Włodawski 28 - 12 - 16 - 3 1/2

7. Radzyński 28 - 12 - 16 - 3 1/2

8. Łukowski 32 - 14 - 18 - 4

9. Garwoliński 44 - 19 - 25 - 5 1/2

VIII. Płocka.

1. Płocki 48 - 21 - 27 - 6

2. Lipnowski 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

3. Rypiński 56 - 24 1/2 - 31 1/2 - 7

4. Sierpecki 36 - 16 - 20 - 4 1/2

5. Mławski 32 - 14 - 18 - 4

6. Przesmyski 46 - 16 - 20 - 4 1/2

7. Ciechanowski 401 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

8. Płoński 48 - 21 - 27 - 6

IX. Łomżyńska.

1. Łomżyński 44 - 19 - 25 - 5 1/2

2. Mazowiecki 32 - 14 - 18 - 4

3. Ostrowski 32 - 14 - 18 - 4

4. Pułtuski 44 - 19 - 25 - 5 1/2

5. Makowski 40 - 17 1/2 - 22 1/2 - 5

6. Ostrołęcki 32 - 14 - 18 - 4

7. Kolneński 44 - 19 - 25 - 5 1/2

8. Szczuczyński 48 - 21 - 27 - 6

X. Suwalska.

1. Suwalski 36 - 16 - 20 - 4 1/2

2. Augustowski 36 - 16 - 20 - 4 1/2

3. Sejneński 32 - 14 - 18 - 4

4. Kalwaryjski 52 - 23 - 29 - 6 1/2

5. Wołkowyski 52 - 23 - 29 - 6 1/2

6. Władysławowski 60 - 26 - 34 - 7 1/2

7. Marjampolski 60 - 26 - 34 - 7 1/2

UWAGA do art. 121, 124, 156.

Od roku 1898 podatek gruntowy dodatkowy oblicza w stosunku 35% podatku gruntowego głównego.

SPRAWA WŁOŚCIAŃSKA W POLSCE W DRUGIEJ POŁOWIE 18-GO WIEKU.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Pierwsza połowa wieku 18-go to czas największego upadku obyczajów w Polsce, rozprzężenia państwa polskiego i osłabienia jego znaczenia w stosunku do innych narodów. Panowali wówczas w Polsce królowie z rodziny Saskiej, którzy o kraj nie dbali i pozwalali w nim gospodarować mocarstwom sąsiednim. Szlachta, która wonczas jedynie naród stanowiła, przestała w ogromnej większości dbać o dobro ogólne i poświęciła się cała zabiegom o własny dobrobyt i powodzenie. O Polsce mawiała szlachta, że "nierządem stoi", i nie troszczyła się ani o wojsko, ani o podatki, ani o dobry zarząd; "za króla Sasa — jedz, pij i popuszczaj pasa" — mawiano i stosowano się do tej zasady. Nie przeto dziwnego, że przy takiem usposobieniu panującej warstwy szlacheckiej, położenie włościan musiało się ciągle pogarszać, że stało się ono wkońcu bardzo złem. Boć jeśli większość dziedziców dbała tylko o pomnożenie swych dochodów, to byli oni zmuszeni żądać od włościan wielkiej ilości pracy, danin i usług różnego rodzaju.

W połowie tego wieku zaczyna się w Polsce odmiana, która prowadzi do naprawy, zakończonej pamiętną Konstytucją 3-go maja. Zanim jednak przedstawimy dzieje tych zmian w umysłach polskich i wyniki ich w życiu, przyjrzyjmy się bliżej stanowi włościan w tych czasach największego ucisku.

Różne o tym dają się słyszeć zdania, jedni przedstawiają ten stan zbyt jasno, inni zbyt ciemno; jedni by chcieli szlachtę od wszelkich zarzutów uwolnić; inni, ponieważ im to do współczesnej agitacji jest potrzebne, chcieliby ją wystawić jak bandę rozbójniczą, gorszą od "dziedziców" u wszystkich innych narodów, wywołać taka do tej szlachty z wieku 18-go nienawiść, któraby przeniosła się na obecnych potomków tej szlachty i była hamulcem w zgodnem działaniu różnych stanów dla sprawy ogólnej.

Nie mając możności dla szczupłości miejsca uciekania się do wszystkich świadectw ludzi żyjących w owych czasach świadectw uwiecznionych w księgach, pismach, pamiętnikach, sprawozdaniach urzędowych i t. p., bierzemy do ręki dzieło znanego badacza dziejów ojczystych Tadeusza Korzona (1) i na jego podstawie przedstawimy w streszczeniu obchodzące nas stosunki. Korzon uznany jest przez wszystkich, jako człowiek uczciwy i bezstronny, który pracę swoją tylko na to poświęcił, by prawdę odkryć i w całej nagości ją przedstawić.

Z sześciu milionów włościan, którzy zamieszkiwali w owe czasy na całym obszarze Rzeczypospolitej polskiej (obecnie ta sama liczba znajduje się w samem Królestwie Polskiem), nie wszyscy żyli w jednakowych warunkach. Byli kmiecie rolni, którzy żyli w dobrobycie, ale tych było bardzo mało i można ich tutaj pominąć. Ogół zaś dzielił się na włościan, zamieszkałych w trzech rodzajach dóbr: 1) królewskich, 2) duchownych i 3) ziemskich.

Dobra królewskie, czyli należące do państwa, były rozdawane jako "chleb zasłużonych" w dożywotnią dzierżawę szlachcie, zwano je też starostwami. W dobrach tych powinności dworskie i robocizny były dokładnie określone i sprawdzane przez osobnych urzędników królewskich. Mogły się i tutaj dziać nadużycia, jeśli starostami byli ludzie źli i twardzi, ale włościanie mogli szukać sprawiedliwości w sądach tak zwanych referendarskich. W dobrach duchownych poddani nie mieli opieki prawnej, ale pańszczyzna była mniejsza i zamożność większa, niż u szlachty. W dziele wśpółczesnem pod nazwą O poddanych polskich czytamy:,. Na królewszczyznach i księżyznach chłopi dziedziczą majątki, wolni są, a nie przepijają ich i owszem corocznie obszerne lany bujnem zbożem okryte mają, czego na szlachczyznach nie widać. W większej części duchownych wiosek chaty, sprzęty rolnicze i bydło są wolną własnością włościanina, grunta dostateczne, powinności mierne i jakiś dobry byt u nich się okazuje. W dobrach duchownych mniejsze są pańszczyzny".

Rzeczywistem siedliskiem i ogniskiem niewoli ludu rolnego były dobra szlacheckie, czyli tak zwane dziedziczne; zajmowały one obszar znaczny i mieściły prawie połowę całej ludności włościańskiej (3, 500, 000 głów). Położenie tych włościan nie we wszystkich okolicach kraju było jednakie na wschodzie gorsze, na zachodzie lepsze. Wybicki, jadąc przez Litwę w roku 1776, widział tylko "wywiędłe ludzkie cienie, rozumiał na śmierć skazanych widzieć złoczyńców", wchodził w ich pomieszkania, znalazł je "okropniejsze i niezdrowsze nad te podziemne pieczary, w których zyskiem uwiedziony górnik zaraźliwem truje się powietrzem". Zastraszała go ich dzikość, która ciemnoty i rozpaczy była skutkiem. "Wrzucał w podziwienie sposób ich życia, który równać się nie może z bydlęcym, w dobrego gospodarza ręku będącym". Światły podróżnik angielski, profesor uniwersytetu, jadąc z Krakowa do Warszawy, widział walące się wioski, wszędzie kupy dopraszających się o jałmużnę z wstrętnemi gestami żebraków, krainę nędzy i spustoszenia, o jakiem dawniej nie miał pojęcia. Jednakże wygląd zewnętrzny polepszał się w miarę posuwania się od wschodu ku zachodowi. Przejechawszy litewską granicę, cudzoziemiec Schultz widział już zaraz buty, sukna kolorowe na sukmanach, lepiej budowane chałupy, lepsze konie, lepszy chleb na stołach.

W Litwie chłopi byli ubożsi, a Żydzi bogatsi, ale w Koronie spostrzegano mniej kradzieży, mniejszy ucisk, gęściej się trafi chłop umiejący czytać, bo "z polerowniejszym narodem prowadzi handel". Autor dziełka O poddanych polskich powiada, że w województwach wielkopolskich — poznańskiem, gnieźnieńskiem, kaliskiem, sieradzkiem i w Małopolsce — w krakowskiem "chłopi są wolniejsi, oświeceńsi". Inny też autor zapewnia, że tu "większa część Judu wiejskiego żyje przystojniej i lepiej"...

Na podstawie badań swoich dochodzi Tad. Korzon do wniosku, że pod względem prawnym należność chłopa dóbr ziemskich w Polsce wieku XVIII przewyższała współczesne poddaństwo francuskie i niektórych krajów niemieckich.

Co do rodzajów powinności włościan szlacheckich, to były one jednakowe prawie z powinnościami we Francji i w krajach niemieckich, a nawet mniej liczne i mniej rozmaite.

Władzę swoją nad poddanym szlachcic polski wykonywał w całej pełni, tak jak to robiła szlachta w Niemczech, Francyi i innych krajach w owe czasy. Wykonanie to zależało w każdym wypadku od charakteru i usposobienia poszczególnych jednostek.

Wykonania kary śmierci przez dziedzica nad poddanym nie znalazł T. Korzon ani jednego wypadku, nie słyszeli też o tem autorowie współcześni, o złem zaś obchodzeniu się, ucisku, wyzyskiwaniu, wiele się daje czytać.

Ogólnie powiedzieć można, że w owym czasie upadku i rozprzężenia w Polsce, położenie włościan równie było nędznem i opłakanem, jak w innych krajach Europy; dałoby się nawet przytoczyć niejedno państwo współczesne, w którym ucisk był gorszy, a srogość panów zawziętsza niż w Polsce. W drugiej połowie 18-go wieku rozpoczynają się ze strony lepszych jednostek wśród szlachty usiłowania, wyrażające się najprzód w słowie drukowanem, później w poszczególnych przykładach osobistych poczynań, zmierzające do poprawy losu ludu włościańskiego. Usiłowania te znajdują swój ostateczny wyraz w Konstytucji 3-go maja i w uniwersale połanieckim Kościuszki. O kolejnym tych usiłowań przebiegu mówić będziemy w rozdziałach następnych.

(1) Wewnętrzne Dzieje Polski za Stanislawa-Augusta.

III.

Taki już jest zwykle w historji narodów porządek, że wszelkie zmiany czy to w urządzeniach państw, czy w wewnętrznym układzie stosunków, zanim się dokonają w życiu, powstają jako projekty w głowach najmądrzejszych ludzi swego czasu. Wielkąby można przytoczyć liczbę przykładów na to, jak potężne przewroty społeczne lub polityczne były przygotowane zawczasu w głowach ludzkich przez pisma mężów, patrzących jaśniej i dalej w przyszłość. Jednym z takich przykładów jest przygotowanie zmian, przeprowadzonych w Polsce pod koniec 18-go w.

Ciężyły jeszcze nad krajem mroki czasów saskich, kiedy się zaczęły rozlegać głosy, nawołujące do naprawy. Jednym z pierwszych był król Stanisław Leszczyński, który w dziele Glos wolny wolność ubezpieczający, wydanem w r. 1733, przedstawiał potrzebę reform. Ogłosił później wielkie dzieło o naprawie Rzeczypospolitej ksiądz Konarski, pod nazwą O skutecznym rad sposobie, a następnie wielu innych, o których później.

Nie miejsce tutaj, by rozbierać, co ci zacni synowie Ojczyzny i rozumni obywatele zalecali za sposoby dla naprawy stosunków w Polsce, ograniczymy się jeno do wskazania wybitniejszych pisarzów i pism, którzy poruszyli sprawę włościańską, i do wyciągnięcia z tych pism sposobów, którymi sprawę tę pragnęli załatwić.

Żądał już wolności osobistej, zamiany pańszczyzny na czynsze, i opieki państwowej dla włościan król Stanisław Leszczyński; jęli się później sprawy włościańskiej liczni i dzielnie władający piórem pisarze.

W roku 1773-im poświęcił "obronie chłopskiej" swe kazania jubileuszowe ksiądz Karpowicz w Wilnie. W r. 1774-m wyszła z druku książka księdza Antoniego Poplawskiego, profesora i rektora seminarjum akademickiego w Krakowie. Autor z'całą szczerością odsłania stan sprawy. "Przypatrzmy się nieco poddanym naszym, tym najgodniejszym politowania sierotom... Nic w kraju nie mają własnego i własnej nawet dla siebie osoby, ktorą pospolicie na pieniężną sumę rachować zwykliśmy. Żadnej, zasłony od prawa... jedyna ich obrona w ucieczce, mizerji, poniewierce."

Ks. Popławski stawia dalej takie żądania: "Ani na kosztownem sprowadzeniu cudzoziemców pierwsze fundamenta ludności zakładać mamy, ale na uszczęśliwieniu upodlonych obywatelów... Nie mamy tylko dwa niezawodne sposoby, to jest: oswobodzenie z ostatniej opresji rolniczego stanu, z kmieci i z chłopów złożonego; drugim jest wydoskonalenie rolnictwa. Ten sam ksiądz Popławski układa plan oświaty ludowej w rozprawce p. t. Zdanie na podaną w roku 1770 do rezolucji kwestje następną: Jakie nauki należałoby dawać kmiotkom. tej szacownej cząstce spółeczeństwa ludzkiego, a tak u nas upodlonej.

Zajmuje się również gorąco losem włościan Józef Wybicki, szlachcic z Prus królewskich, później poseł na sejm czteroletni. Od dnia 13 grudnia 1776 roku wydawał on Listy patryotyczne do J. W. eks-kanclerza Zamoyskiego, prawa układającego, pisane; część tych listów poświęcona jest sprawie włościańskiej. Dowodzi autor, że "poddaństwo przeciwne jest prawu natury", że "człek się sprzedać nie może". Potem ze stanowiska gospodarczego stawia pytanie: czy chłop żyć w poddaństwie i żadnej własności mieć nie powinien, aby dziedzic mógł mieć wszystko i kraj cały był bogaty? Naturalnie, ma już na pogotowiu odpowiedź odmowną. Dalej, na zasadzie przykładów i obliczeń odpowiedź tę uzasadnia i wyjaśnia, wkońcu zaś stawia swój program pożądanych reform.

Najrozumniejszym jednak, najwymowniejszym i najwpływowszym obrońcą włościan był ksiądz Stanisław Staszic, człowiek wielkiej głowy i wielkiego serca, jeden z najznakomitszych w Polsce mężów stanu. W książce swojej dziwnie zatytułowanej: Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana w. k., bo o Zamoyskim nie ma tam żadnych uwag, aktora powinna się właściwie nazywać — o naprawie Rzeczypospolitej, Staszic, mówiąc o wszystkich najważniejszych sprawach, mówi też i o włościanach. Posługując się naprzemian rozumowaniem politycznem, cyframi porównawczemi, rachubą statystyczną i obrazowaniem fantastycznem, kreśli zły stan rolnictwa i rolników. Niby w sennem marzeniu widzi człowieka w odzieży ubogiej, który pyta go: "co by ta kopa ksiąg przy królu znaczyła?" Były to księgi prawodawstwa polskiego, "które dają nam wszystkim życie, majątek i sławę, którym wszyscy naszą wolność i szczęśliwość winniśmy... Na te słowa rzuciły się łzy z oczu człowieka owego... westchnął i w te odezwał się słowa: "Ach, nie wszystkim te prawa zapewniają majątek i życie; w tej wielkiej kupie ksiąg tylko kilka tysięcy obywatelów znajduje sprawiedliwość; miliony tegoż kraju mieszkańców żadnego w nich nie mają ratunku. Z miliona tych nieszczęśliwych i ja jestem".

W innem miejscu potępia pańszczyznę: "Sposób naszych pańszczyzn jest przeszkodą do ludności i do powiększenia się urodzajów. Gdyby zamiast pańszczyzny dniowej wyznaczono każdemu chłopu pewny wymiar roboty: i kraj i dziedzic zyskałby". Staszic wyraża swój program w następnych żądaniach: "W Polsce większy szacunek i większy wzgląd na ludzi pracowitych, niżeli na próżniaków; sprawiedliwość dla stanu wiejskiego; szkoły parafialne; wolność dla dzieci chłopskich wychodzenia, pracowania i obsiadania w tej wsi, lub w tem mieście, które sami sobie obiorą; zamiana pańszczyzny w sprawiedliwy wymiar robocizny, albo ustawa arend (dzierżaw) chłopskich lub czynszów pieniędzmi, a jeszcze lepiej ziarnem wypłaconych; równa wolność przemysłu dla wszystkich". A żądania te stawia w sposób stanowczy, nawet groźny: "Już dzisiaj nad tem myśleć nie jest rychło; już nie masz dla Polaków środka; stan szlachecki, albo, jak się z jedną częścią stało, do niewoli gotować się musi (już był się wówczas odbył jeden rozbiór kraju), albo, chcąc swoją wolność ocalić, innym współobywatelom Polakom sprawiedliwość zapewnić powinien". Te same myśli rozwijał później Staszic w drugiem swem dziele p. t. Przestrogi dla Polski.

Po Staszicu pisali również o sprawie włościańskiej ksiądz Strojnowski i ksiądz Skrzetuski, obaj w duchu dla włościan przychylnym.

W czasie sejmu czteroletniego pojawiła się ogromna: ilość pism i książek, które traktowały o różnych zagadnieniach społecznych i politycznych. Wiele z nich potrącało i o sprawę włościańską. Nie starczyłoby nam miejsca, by je tu wymieniać, przypomnimy więc tylko najważniejsze, a temi są: dziełko nieznanego autora o poddanych polskich i drugie księdza Daniela Pilchowskiego p. n. Odpowiedź na pytanie: Iżali nieczułość w wyższych wiekach ku poddanym tak była opanowała serca Polaków, że uczeni nią nawet zarażeni zostali? czyli Dodatek do księgi o: poddanych polskich roku 1789; wreszcie ustępy dotyczące włościan, a zawierające całkowity projekt ich urządzenia w dziele księdza Hugona Kołłątaja, jednego z głównych twórców Konstytucji 3-go maja, drukowanem w roku 1790 p. t. Prawo polityczne narodu polskiego, czyli układ Rzeczypospolitej.

Nie możemy się wdawać w szczegóły tego wielce ciekawego projektu, przejdziemy natomiast do streszczenia w krótkich słowach, tych wszystkich żądań, dotyczących sprawy włościańskiej, które! się ujawniły w pismach pwyżej wymienionych pisarżów.

Dadzą się one sprowadzić do rzeczy następujących: nauka elementarna, nagrody za dobre gospodarowanie i sprawowanie się, sprawiedliwość sądowa, wymiar pańszczyzny lub oczynszowanie, umowy dobrowolne czyli kontrakty między włościanami a dziedzicami, wreszcie wolność osobista i własność.

Ostatnie dwa punkty wymagają pewnych wyjaśnień. Wolności osobistej żądano "nieograniczonej", co do własności zaś, to w końcu 18-go wieku nikomu nie mogło przyjść na myśl, że możnaby włościan uwłaszczyć, że, możnaby ich pozostawić przy siedzibie i gruntach wiejskich, obdarzyć ich tytułem własności i zrzec się wszelkich robocizn i czynszów na rzecz dworu. Przeprowadzenie takiej reformy w posiadaniu było tylko możliwe, jak się później okazało, drogą skupu ziem włościańskich od szlachty za pieniądze, osiągnięte z kredytu publicznego przez wypuszczenie listów likwidacyjnych. O możności zastosowania takiego środka nikomu się nie mogło śnie nawet wówczas w Polsce. W świetle więc pojęć ówczesnych przez wyrazy "własność włościanina" rozumieć należy tylko ruchomości, produkty pozostałe po uiszczeniu daniny dworskiej, pieniądze, jeśli się znajdą, kurę, gęś, wieprzaka, a w rzadkich tylko wypadkach wołu lub konia, bo zwykle inwentarz roboczy był dawany od dworu, a więc za własność dworską był uważany.

Tyle o samych żądaniach; w następnych rozdziałach zobaczymy, co uczyniono dla ich wypełnienia.

IV.

Zanim ogół społeczeństwa polskiego zrozumiał, że sprawa przyszłości narodu wymaga zmiany w położeniu włościan, zanim przedsięwzięte zostały przez rząd reformy jakiekolwiek, znaleźli się w Polsce 18-go wieku ludzie, którzy na swoją rękę chcieli sprawę choć w drobnych załatwić rozmiarach. W każdym czasie, w każdej epoce znajdują się ludzie, którzy dalej patrzą w przyszłość, dalej widzą, niż ich współcześni; tacy ludzie usiłują innych nakłonić, by za nimi poszli, a gdy nie mogą myśli swoich wszystkim narzucić, to przynajmniej w zakresie swojej władzy przeprowadzają zmiany i ulepszenia.

Już w roku 1760-ym ordynat Andrzej Zamoyski postanowił uwolnić poddanych swoich w dobrach Bieżuń (gub. płocka). Role i grunta folwarczne w Jonnem i Elżbiecinie puścił 15-tu gospodarzom za 1, 500 tynfów rocznego czynszu i kilka dodatkowych powinności, uwalniając ich od szarwarku i robocizny. W roku 1765, przekonawszy się o porządnem prowadzeniu gospodarstwa i punktualnej opłacie czynszów, ponowił Zamoyski nadanie swor je: "Grunta, role, łąki, ogrody... tudzież budynki... wiecznem prawem i nieodwolanem daję i wypuszczam, z której to roli, to jest: włóki jednej połowicznej, każdy z nich corocznie czynszu płacie bedzie po złotych polskich 63 groszy 10, za. masło złp. 20, za drób złp. 6 gr. 10, za drugą jedną warszawską, gdy nie będzie potrzeby odprawiania onejże, złp. 10, za pługów 3 1/2 owsa miary koronnej ćwierci 5; pługiem dzień jeden lub inną robotą, z kosami na łąki Bieżuńskie ciąć po dni 2 1/2, jaj sztuk 15 z włóki jednej corocznie do skarbu mego i oddawać do zamku będą powinni". Dalej określa dziedzic warunki spadkobrania, opieki nad nieletnimi, wywłaszczenia złego gospodarza i t. d. Około roku 1769 reforma wprowadzona już była w dobrach Olszewo. Zamoyski zniósł zatem pańszczyznę i zamienił ją na czynsze, zachęcał do pracy, rozdając włościanom nagrody na św. Józefa za najcieńszą sztukę sukna i najlepszą przędzę. Stan włościan poprawił się też — według świadectw współczesnych — w jego dobrach do niepoznania; najmowali oni sobie bakałarza, pana swego pokochali i gdy przyjeżdżał do jakiejś wsi, spotykali go tłumnie.

Podobną, choć lepiej obmyślaną, próbę urządzenia gospodarstwa bez pańszczyzny i pęt niewoli przedsięwziął ks. Paweł Ksawery Brsostowski, referendarz w. ks. Litewskiego. W roku 1769 ogłosił on w Wilnie: "Ustawy stosujące się do dobrego porządku i powinności osiadłych ludzi w dobrach Pawłowie, czyli Mereczu", i ustawy te w dobrach swoich niezwłocznie wprowadzić kazał. Celem tych urządzeń było: przez stopniowe zmiany dojść do usunięcia pańszczyzny i folwarcznego gospodarstwa, wprowadzenie czynszów i stałych pewnych danin, ściśle na pieniądze obliczonych, a nadto podniesienie moralne i umysłowe ludności wieśniaczej, wyrobienie pojęcia prawa i własności, obudzenie ducha obywatelskiego. Urządzenia, wprowadzone przez Brzostowskiego, przetrwały do końca istnienia niezależnej Rzeczypospolitej; nie będziemy ich tu opisywali szczegółowo, odkładając to do chwili sposobniejszej.

Przechodząc do czasów późniejszych, zaznaczyć wypada, że w roku 1777 książe Stanisław Poniatowski, starosta winnicki jenerał-lejtnant wojsk koronnych, synowiec króla, wprowadził ustawę czynszu generalnego w dobrach swoich Korsuńskich, obejmujących do 400, 000 mieszkańców. Według brzmienia kontraktu, zawieranego z każdym gospodarzem, "włościaninowi, żonie jego, toż dzieciom i najpóźniejszemu ich potomstwu, grunta, łąki, ogrody, dom, gdzie mieszka, i wszystkie zabudowania, oraz dobytek jego wszelki w wieczystą oddaje się posesyę". Wszelkie pańszczyzny zniesiono, płacili włościanie tylko czynsz w czterech ratach za kwitami bez żadnych dodatkowych opłat.

Joachim Litawor Chreptoioiez, podkanclerzy litewski, jeden z najznakomitszych mężów swego czasu, twórca Komisyi Edukacyjnej, która zajęła się urządzeniem wychowania w Polsce, zniósł poddaństwo w dobrach swoich Szczorse i Wiszniew. Nadał on włościanom wolność osobistą, a za używalność gruntów żądał tylko trzeciej części plonu; oprócz szarwarków, stróży i podwód, zniósł wszelką inną robociznę.

W roku 1786 zreformowała zasadniczo stosunki poddańcze Anna księżna Jabłonowska, właścicielka hrabstwa Siemiatyckiego na Podlasiu, złożonego z 15-tu wsi i miasteczka Siemiatycz. Każdy gospodarz w tych dobrach otrzymał z pomiaru: roli w trzech rękach morgów 12, sianożęci morgów 2, ogrodu i placu siedzibnego morgów 2. "Od tego więc momentu, jak na podobnej włościanin osiądzie roli, staje się jej właścicielem wraz z sukcesorami swymi na lat 50, której odmienienia zamiany lub całej onej odjęcia pod żadnym pretekstem nikt mocy nie ma i sam nawet dziedzic, chyba za dobrowolną z gospodarzem umową, po którym to lat 50 upłynionym przeciągu, gdy gospodarz złotych 100 dziedzicowi za nowe tegoż prawa potwierdzenie zapłacić zechce, wnijdzie znowu w spokojne na lat 50 tejże roli użycie... Gospodarze, którzy zechcą cale się z tej majętności wynieść, byle pewnego z równym majątkiem, jak sami byli, na swoję miejsce przystawili, innych gospodarzy i chcących pełnić wszystkie inwentarskie powinności, zbronna być im nie ma przedać majątku, byle za pozwoleniem i wiadomością dworu". Dalej wyliczone są szczegółowo czynsze i powinności, co tu opuszczamy, przechodząc do wskazania, jak się włościanie w dobrach Siemiatyckich sami rządzili. Wójt i ławnicy byli dożywotnio mianowani przez dwór, ale zawsze z pomiędzy włościan, dziesiętnicy zaś byli obierani przez samych włościan na rok jeden. Włościanie posiadali "majątek powszechny i pospolity", to znaczy wspólny, składający się z kasy publicznej, z magazynu publicznego i z pasieki wiejskiej, nadto posiadali też wspólnie dom miłosierdzia, stajnię wiejską, dom sądowy, dom dla umarłych, dom na suszenie konopi, porządek ogniowy i place młodziańskie (t. j. nieletnich sierot). W każdym folwarku było dwóch uczonych ogrodników i dwie "białogłowy babiące", to jest akuszerki.

Byli i inni jeszcze, którzy stosunki włościańskie w dobrach swoich regulowali. Ograniczymy się tutaj do wymienienia ich nazwisk: Ignacy Massalshi, biskup wileński, właściciel Ihumenia, Jacek Jezierski, kasztelan łukowski, Szczęsny Potocki, wojewoda ruski, Stanisław Potocki, Stanisław Małachowski, marszałek na sejmie czteroletnim, zacny i rozumny obywatel, Krasiński, starosta opinogórski, Wawrzechi, poseł bracławski.

W rozdziale poprzednim wymieniliśmy tych mężów w Polsce 18-go wieku, którzy w pismach swoich domagali się zmian w urządzeniu włościan — było ich wielu i wołali głosem donośnym. Podaliśmy teraz nazwiska tych, którzy swoje dążenia do naprawy stosunków wcielili w czyn, znosząc pańszczyznę tam, gdzie sięgała ich władza, to znaczy w dobrach własnych. Obok tych ludzi światłych, dalej w przyszłość patrzących, istniał jednak cały ogół szlachecki — dziedzice mniejszych i większych folwarków, którzy nic nie przedsiębrali dla przeprowadzenia zmian. Czytali oni pisma reformatorów, patrzyli na dokonywane tu i owdzie reformy, lecz sami albo pozostawali obojętni, albo zgoła byli wszystkim zmianom, godzącym w ich interesy, przeciwni.

Ażeby doniosłe zmiany w urządzeniu stosunków przeprowadzić, ażeby zmusić jedną warstwę do ustępstw na korzyść innej w interesie ogólnym, potrzeba zwykle wkroczenia narodowego rządu, czyli państwa. Otóż w dalszym ciągu zamierzamy rozpatrzeć, co zrobił rząd polski w wieku 18-ym dla wcielenia w życie tych dążeń, które istniały wśród światlejszej i przejętej miłością Ojczyzny części warstwy szlacheckiej. Wśród włościan nie było w owe czasy żadnego samoistnego ruchu, dążącego do zdobycia nowych praw, zgnębieni tylko wiekową niewolą, znosili ją cierpliwie i nie mieli wcale tego poczucia, że złączywszy swoje siły, mogliby osiągnąć lepsze warunki bytu.

V.

Zmiany w prawach, dotyczących włościan, zostały rozpoczęte w roku 1768 przez odebranie szlachcie władzy życia i śmierci nad chłopem.

Artykuł XIX-ty "Praw kardynalnych" głosi: "jus vitae et necis (prawo życia i śmierci) w ręku dziedzica być niema, lecz gdy poddany kryminał popełni, do sądu ziemskiego lub grodzkiego, lub miejskiego w miastach, oddany być powinien".

Wprawdzie nie było wypadków i dawniej karania włościan śmiercią, ale prawo z roku 1768 ustanawiało raz na zawsze, że to zabronionem było; notujemy je tutaj jako pierwszy krok na drodze do naprawy.

Prócz tego król Stanisław August postanowił i uprzywilejował w sądach swych Asesorskich i Referendarskich "patrona ludzi ubogich", który, będąc przyzwoitą pensyą ze skarbu królewskiego opatrzony, obowiązany był utrzymywać sprawy w tychże sądach ludzi ubogich, bez brania żadnego od nich wynagrodzenia; korzystali z tego włościanie królewszczyzn. Na sejmie roku 1784-go uchwalono, by grody w razie zabicia kmiecia występowały z urzędu i pozywały zabójcę przed sąd.

Pomyślne widoki dla sprawy włościańskiej otwierały się, gdy sejm r. 1776 powierzył zacnemu Andrzejowi Zamoyskiemu ułożenie nowego kodeksu praw. Zamoyski przy pomocy innych światłych mężów kodeks ułożył, a w nim zajął się też i sprawą włościańską. Ale praca jego poszła na marne, bo na sejmie r. 1780 właśnie ustępy, dotyczące sprawy włościańskiej, wywołały oburzenie części zgromadzonej szlachty i kodeks odrzucono z dodatkiem: "niszczemy i tych praw... wskrzeszać i aprobować nie będziemy".

Jeszcze w sejmie zasiadało pokolenie, pamiętające dawne czasy saskie, wychowane, w ciemnocie i przesądach, bardziej dbające o własne korzyści, niż o dobro Rzeczypospolitej. Zgoła inaczej przedstawiła się już sprawa na sejmie, który się. zebrał w r. 1788. Pisma mężów, dążących do postępu, trafiły już do głów szlacheckich, i na sejm przybył znaczny zastęp posłów, pragnących głębokich reform całego państwa, światłych i dobremi chęciami dla ludu ożywionych. Gdy po dwuletnich obradach postanowiono sejmu nie rozpuszczać, a powołać nowy zastęp posłów, powiększył się jeszcze bardziej ten zastęp. Sejm ten, czteroletnim zwany, zakończył swe prace uchwaleniem w dniu 3 - im maja 1791 - go roku nowej Ustawy Rządowej, czyli Konstytucji 3-go maja.

Podczas rozpraw sejmowych niejednokrotnie poruszano sprawę włościańską, a mianowicie przy rozprawach nad podatkami, nad wojskiem i t. d. Odzywało się wiele głosów, nawołujących gorąco do jej załatwienia. Inne sprawy jednak, takie, jak dziedziczność tronu, powiększenie wojska, uregulowanie podatków, wysunęły się na plan pierwszy i w samej konstytucyi, przygotowanej pośpiesznie, zamieszczono bez uprzednich rozpraw krótki tylko ustęp o włościanach. Rozdział czwarty "Ustawy Rządowej" nosi tytuł "Chłopi włościanie" i głosi dosłownie co następuje:

"Lud rolniczy, z pod którego ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło, który najliczniejszą w narodzie stanowi ludność, a zatem najdzielniejszą kraju siłę. tak przez sprawiedliwość i obowiązki chrześcijańskie, jako i przez własny nasz interes dobrze zrozumiany, pod opiekę prawa i rządu krajowego przyjmujemy, stanowiąc, iż odtąd jakiekolwiek swobody, nadania lub umowy dziedzice z włościanami dóbr swoich autentycznie ułożyli, czyliby te swobody, nadania i umowy były z gromadami, czyli też z każdym osobno wsi mieszkańcem zrobione, będą stanowić wspólny i wzajemny obowiązek, podług rzetelnego znaczenia warunków i opisu zawartego w takowych nadaniach i umowach, pod opiekę rządu krajowego podpadający, Układy takowe i wynikające z nich obowiązki, przez jednego właściciela gruntu dobrowolnie przyjęte, nietylko jego samego, ale i następców jego lub prawa nabywców tak wiązać będą, iż ich nigdy samowolnie odmienić nie będą mocni. Nawzajem włościanie, jakiejkolwiekbądź majętności, od dobrowolnych umów, przyjętych nadań i z niemi złączonych powinności, usuwać się inaczej nie będą mogli, tylko w takim sposobie i z takimi warunkami, jak w opisach tychże umów postanowione mieli które, czy na wieczność, czyli do czasu przyjęte, ściśle ich obowiązywać będą. Zawarowawszy tym sposobem dziedziców przy wszelkich pożytkach od włościan im należących, a chcąc jaknajskuteczniej zachęcie pomnożenie ludności krajowej, ogłaszamy wolność zupełną dla wszystkich ludzi, tak nowoprzybywających, jako i tych, którzyby, pierwej z kraju oddaliwszy się, teraz do Ojczyzny powrócić chcieli, tak dalece, iż każdy człowiek, do państw Rzeczypospolitej nowo z którejkolwiek strony przybyły, lub powracający, jak tylko stanie nogą na ziemi polskiej, wolnym jest zupełnie użyć przemysłu swego jak i gdzie chce, wolny jest czynić umowy na, osiadłość, robociznę; lub czynsze, jak i dopóki się umówi, wolny jest osiadać w mieście, lub na wsiach, wolny jest mieszkać w Polsce, lub do kraju, do którego zechce, powrócić, uczyniwszy zadosyć obowiązkom, które dobrowolnie na siebie przyjął".

Jeśli porównamy to, co mówi Ustawa 3 - go maja o włościanach, z żądaniami pisarzów współczesnych, to widzimy, że żądania te wypełnione nie zostały. Nie dano włościanom wolności i własności zagród i inwentarza. A przecież między tymi, co układali ustawę, był Hugo Kołłątaj, który, jak to przedtem widzieliśmy, ułożył cały plan reformy włościańskiej w dziełach swoich, był marszałek Stanisław Małachowski, który uwolnił włościan w dobrach swoich, było wielu mężów światłych. Dlaczegóż nie załatwili oni sprawy włościan ostatecznie, a wzięli ich jeno pod opiekę prawa, co wprawdzie w porównaniu do stosunków istniejących było wielkim postępem, lecz było niedostateczne. Odpowiedź na to nie trudna..

Ustawa 3-go maja była układana szybko, bo Ojczyzna była w niebezpieczeństwie, nie poddano jej nawet pod rozprawy sejmowe, lecz gotową przedstawiono w dniu 3 - im maja i odrazu uchwalono. Tym, co konstytucję układli, chodziło przedewszystkiem o wzmocnienie władzy w Polsce, która nierządem stała, o pomnożenie wojska, o zasilenie skarbu. Mieli oni nadzieję, że przez to uratują kraj od zguby i będą mieli możność zabrać się wtedy do uregulowania stosunków włościańskich. Musieli się też liczyć z tem, że wśród szlachty większość bodaj była jeszcze zmianom w stosunkach włościańskich przeciwna, że zatem Ustawa, konieczna dla ratowania kraju, mogła napotkać na opór i niezadowolenie. Nie możemy więc robić Kołłątajowi i innym autorom konstytucji zarzutu z tego, że, rachując się z warunkami, nie załatwili należycie sprawy włościańskiej.

Wzięcie pod opiekę prawa włościan było rzeczą ważną. Usposobienie społeczeństwa pod wpływem pism postępowych znacznie się również zmieniło i możemy być pewni, że, gdyby nie upadek konstytucji, sprawa włościańska byłaby rychło w duchu pomyślnym rozstrzygnięta. Na dowód, że po ogłoszeniu konstytucji 3 - go maja stosunki poddańcze bardzo złagodniały, że dola włościan poprawiła się w porównaniu z przeszłością, przytaczamy słowa Holschego (Holszego), urzędnika pruskiego, człowieka rozumnego, ale o przychylność dla polaków nie podejrzanego. Pisze on, co następuje: "Dopuszcza się niesprawiedliwości względem szlachty polskiej, kto sądzi, że włościanie są jeszcze dzisiaj w niewoli trzymani, że cały swój czas na pańszczyznę obracać muszą, że pan może im wszystko zabrać, że wszystko, co chce, z nimi zrobić może. Niewątpliwie za dawniejszych czasów istniało takie urządzenie i nawet nie jest jeszcze żadnem wyraźnem prawem zmienione, lecz upłynęła już spora chwila, odkąd się wytworzył całkiem inny porządek rzeczy, ktory rzadko naruszanym bywa. Dziedzic jest dominus directus (właściciel) zagród włościańskich, zabudowań i inwentarza, który był pierwotnie od niego włościaninowi dany, lecz nigdy nie przyjdzie mu do głowy wysadzić włościanina samowolnie z chaty, zabrać mu nabyte własną pilnością i pracą mienie; nie żąda od niego nic więcej prócz pewnych służb i bardzo małych danin podług dawnego zwyczaju". Czyliż w tych słowach nie odbija się wielka zmiana w stosunku do czasów tak niedawnych, kiedy Staszic kreślił swoje przerażające obrazy, kiedy Wybicki, Świtkowski i inni podnosili swoje głosy w obronie uciemiężonych i znękanych niewolników?

Słowa te świadczą o tem, że zmiany byłyby poszły prędko, a sprawa włościańska byłaby załatwiona pomyślnie. Niestety znaleźli się ludzie, którzy nibyto w imię zagrożonej wolności wystąpili przeciw konstytucji. Kilku magnatów z Szczęsnym Potockim, S. Rzewuskim i Branickim na czele zawiązało konfederację Targowicką, słaby król przyłączył się do niej i wiekopomne dzieło — konstytucja 3-go maja — upadło. Konfederacja Targowicka, burząc Ustawę 3-go maja i wszystkie urządzenia Sejmu czteroletniego, zalecała dziedzicom, "ażeby włościanów przy dawniejszej powinności utrzymać starali się i buntowników przykładnie od takowych zamiarów wstrzymali, nie dopuszczając szerzenia się tej rozkoszy, a jeżeli takowi byliby dostrzeżeni, do nas odsyłać starali się".

Mrok znów zapanował nad krajem całym, a z nim cofnęła się znów wstecz sprawa włościańska, którą już na dobrą drogę byli wprowadzili twórcy Konstytucji 3-go maja.

VI.

Ostatnim dokumentem, świadczącym o dążeniu do reformy stosunków włościańskich w Polsce, jest "Uniwersał urządzający powinności gruntowe włościan i zapewniający dla nich skuteczną opieką rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość", a wydany przez Kościuszkę w dniu 7 maja 1794 roku w obozie pod Połańcem (obecnie w pow. sandomierskim).

Tadeusz Kościuszko był wówczas naczelnikiem narodu, miał władzę najwyższą w swych rękach. Korzystając z tej władzy, postanowił on poprawić dolę włościan i wydał Uniwersał, od miejsca ogłoszenia nazwany Połanieckim. Znajdujemy w nim następujące zalecenie dla komisji porządkowych, które zarządzały województwami:

1) Ogłosić ludowi, iż podług prawa zostaje pod opieką rządu krajowego.

2) Że osoba wszelkiego włościanina jest wolna i że mu wolno przenieść się, gdzie chce, byleby oświadczył Komisji Porządkowej swego województwa, gdzie się przenosi, i byleby długi winne oraz podatki krajowe opłacił.

3) Że lud ma ulżenie w robociznach tak, iż ten, który robi dni pięć lub sześć w tygodniu, ma mieć dwa dni opuszczone w tygodniu; który robił trzy lub cztery dni w tygodniu, ma mieć opuszczony dzień jeden; który robił dwa dni, ma mieć opuszczony dzień jeden. Kto robił w tygodniu dzień jeden, ma teraz robić w dwóch tygodniach dzień jeden. Do tego, kto robił pańszczyznę we dwoje, mają być opuszczone dni po dwoje. Kto robił pojedyńczo, mają mu być opuszczone dni pojedyńczo. Takowe opuszczenie trwać będzie przez czas insurekcji, póki w czasie władza prawodawcza stałego w tej mierze urządzenia nie uczyni.

4) Zwierzchności miejscowe starać się będą, aby tych którzy zostają w wojsku Rzeczypospolitej, gospodarstwo nie upadało i żeby ziemia, która jest źródłem bogactw naszych, odłogiem nie leżała; do czego równie dwory, jako i gromady, przykładać się powinny.

5) Od tych, którzy wezwani będą na pospolite ruszenie, póki tylko zostawać będą pod bronią, pańszczyzna przez ten czas nie. będzie wyciągana, lecz dopiero rozpocznie się od powrotu do domu.

6) Własność posiadanego gruntu z obowiązkami, do niego przywiązanemi, podług wyżej wyrażonej ulgi, nie może być od dziedzica żadnemu włościaninowi odjęta, chybaby wprzód o to przed dozorcą miejscowym się rozprawił i dowiódł, że włościanin obowiązkom swym zadosyć nie czyni.

7) Któryby podstarości, ekonom lub komisarz wykraczał przeciw niniejszemu urządzeniu i czyniłby jakie uciążliwości ludowi, taki ma być wzięty, przed komisję stawiony i do Sądu Kryminalnego oddany.

8) Gdyby dziedzice (czego się nie spodziewam) nakazywali lub popełniali podobne uciski, do odpowiedzi pociągnięci będą.

9) Wzajemnie lud wiejski, doznając sprawiedliwości i dobroci rządu, powinien gorliwie pozostałe dni pańszczyzny odbywać, zwierzchności swojej być posłusznym, gospodarstwa pilnować, rolę dobrze uprawiać i zasiewać. A gdy takowa ulga uczyniona jest dla włościan z pobudek ratunku Ojczyzny i właściciele przez miłość Ojczyzny chętnie ją przyjmują, przeto włościanie nie mają się wymawiać od najmów, potrzebnych dworom za przyzwoitą zapłatą.

10) Dla łatwiejszego dopilnowania porządku i zapewnienia się o skutku zleceń, podzielą Komisje Porządkowe, jak jest rzeczowo w ich organizacji, Województwa albo Ziemie lub Powiaty swoje na dozory, tak, ażeby każdy dozór tysiąc dwieście gospodarzy mieszkańców obejmował. Nadadzą tym dozorom nazwiska od głównej wsi lub miasteczka i w takim zamkną je okręgu, żeby łatwa komunikacja być mogła.

11) W każdym dozorze wyznaczą dozorcę, człowieka zdatnego i poczciwego, który, prócz włożonych na siebie obowiązków w organizacji Komisji Porządkowych, będzie odbierał skargi od ludu w jego uciskach i od dworu w przypadku nieposłuszeństwa lub niesforności ludu. Powinnością jego będzie: rozsądzać spory, a gdyby strony nie były kontente, do Komisji Porządkowej je odsyłać.

12) Dobrodziejstwo rządu w ulżeniu ludowi ciężarów zachęcić go powinno bardziej jeszcze do pracy, do rolnictwa, do obrony Ojczyzny. Gdyby więc hultaje jacy, na złe używając dobroci i sprawiedliwości rządu, odwodzili lud od pracy, buntowali przeciwko dziedzicom, odmawiali od Obrony Ojczyzny, Komisje Porządkowe w swoich Województwach i Powiatach pilnie na to mieć będą oko i natychmiast takich hultajów łapać rozkażą i do Sądu Kryminalnego oddadzą. Niemniej Komisje Porządkowe czuwać mają, nad włóczęgami, którzyby w tym czasie domy porzucali i po kraju włóczyli się. Wszystkich takowych ludzi chwytać i do Wydziału Bezpieczeństwa, w każdej Komisji będącego, oddawać trzeba, a po zrobionym egzaminie, gdy się tułaczami i próżniakami okażą, do robót publicznych używać.

13) Duchowni, najbliżsi ludu nauczyciele, powinni mu przekładać, jakie ma obowiązki dla Ojczyzny, która się prawdziwą matką względem niego okazuje. Ciż duchowni oświecać lud powinni: że, pracując pilnie około roli swojej i dworskiej, równie miłą czyni Ojczyźnie ofiarę, jak ten, który ją orężem od zdzierstw i rabunków żołnierstwa nieprzyjacielskiego zasłania; że pełniąc powinność względem dworów, zwłaszcza tak sfolgowaną przez niniejsze urządzenie, nic innego nie czyni tylko winny dług wypłaca dziedzicom, od których grunta trzyma.

14) Duchowni obojga obrządków niniejsze urządzenie ogłaszać będą z ambon po kościołach i cerkwiach ciągle przez niedziel cztery; prócz tego Komisje Porządkowe z grona swego, lub obywatelów gorliwych o dobro Ojczyzny, wyznaczą osoby które objeżdżać będą gromady po wsiach i parafjach i onym toż urządzenie głośno czytać z zachęceniem ich, aby wdzięczni tak wielkiego dobrodziejstwa Rzeczypospolitej, szczerą ochotą w jej obronie wypłacali się.

Uniwersał ten jest ostatnim wyrazem dążności reformatorskich Polski 18 - go wieku w sprawie włościan. Jest w rum szczerze zapowiedziana i silnie zawarowana wolność osobista, własność według ówczesnego zrozumienia, t. j. własność owoców pracy i nierugowalność z siedziby wiejskiej, nareszcie opieka rządowa lub administracyjna przez Komisje Porządkowe, jako też sądowa, tymczasowo przez sądy kryminalne.

Jak na czas wojenny i pojęcia ówczesne, doszedł Kościuszko bardzo daleko w swych rozporządzeniach, dotyczących sprawy włościańskiej. Pomimo to uniwersał Połaniecki nie natrafił na opór dziedziców. Korzon stwierdza, że odnalazł jeden tylko wypadek ubocznie objawionej niechęci, mianowicie skargę, zaniesioną przez księdza Długołęckiego, plebana kamienieckiego z ziemi Nurskiej, iż "przez ogłaszane uniwersały względem zmniejszenia pańszczyzny ściągnął na siebie nienawiść i prześladowania niektórych dziedziców".

Komisje Porządkowe nakazały księżom ogłoszenie woli Naczelnika z ambon, dodając od siebie wyjaśnienia i słowa zachęty; wola ta wszędzie bez oporu wykonana została. Sam Kościuszko daje temu świadectwo w r. 1814 w piśmie swojem p. n. Napomknienia wzglądem poprawy losu włościan w słowach następujących: "Przejęci patrjotycznym zapałem właściciele przyjęli to zmniejszenie bez najmniejszego utyskiwania".

Uniwersał Połaniecki znaczenia w życiu nie miał, w r. 1795 nastąpił ostatni rozbiór Rzeczypospolitej i nowe nastały prawa i porządki. Pozostał on jeno jako świadectwo głębokości tej przemiany, jaka zaszła w uczuciach i sumieniu społeczeństwa polskiego pod koniec wieku 18 - go.

VII.

Byłoby bardzo ciekawe i pouczające, gdybyśmy mogli wiedzieć, co się działo w duszy włościanina polskiego w czasie, o którym tu piszemy. Niestety, włościanin ten żył przeważnie w ciemnocie i żadne wynurzenia wprost od niego do nas nie doszły. Nie było wśród chłopów ówczesnych jakiegoś świadomego dążenia do poprawy warunków bytu, nie wiedzieli oni, że wspólnemi usiłowaniami można coś zdobyć. To, co stan włościański zyskał, nie było dane pod jakąś groźbą, a jedynie pod wpływem zrozumienia, że dobro ogólne tego wymaga. Mało też "wiemy o duszy włościanina w Polsce 18 - go wieku.

Jeśli coś o niej możemy powiedzieć, to tylko na podstawie tych czynów, tych wydarzeń i świadectw, jakie na kartach historji zapisane zostały. Jest z tego czasu jedno takie zdarzenie, które pozostało w pamięci narodu, do którego nawiązujemy zawsze, gdy mówimy o odrodzeniu ludu wiejskiego w Polsce. Z Racławicami, wsią niewielką w pow. miechowskim, powiązane są wspomnienia i rozumowania, które nam polskiego chłopa pańszczyźnianego w jaknajlepszem przedstawiąją świetle. Stawił się on na pierwsze zawołanie, skierowane wprost do niego, i dał chlubne świadectwo męstwa swego i poświęcenia nie dla spraw osobistych, lecz dla dobra ogólnego.

Mamy na to dowody, że nie był to wybuch jakiś jednorazowy i wyjątkowy, przeciwnie, było to objawem istniejących już wówczas w zarodku uczuć obywatelskich, dla których trzeba było tylko warunków odpowiednich, by się rozwinęły. Ciekawych danych dostarczają nam rejestry ofiar, które wpływały do skarbu, gdy sejm czteroletni wezwał cały naród do ofiar. W szeregu innych ofiarodawców znajdujemy tam i gromady włościańskie. Później, już po ogłoszeniu konstytucji 3-go maja, gdy zaczęła się wojna o nią, popłynęły znów ofiary od różnych warstw narodu — między innemi i od włościan.

W pomyślniejszych, niż inne wsie. warunkach znalazł się Paialów, gdzie, jak to już przedtem pisaliśmy, ksiądz Paweł Ksawery Brzostowski włościanom nadał wolność osobistą i pańszczyznę na czynsze zamienił. W ciągu 30-tu lat wolności włościanie Pawłowscy urobili sobie niepospolite pojęcia i uczucia obywatelskie, jak stwierdzają świadectwa, które do naszych się dochowały czasów.

Historyk Korzon podaje, że po ogłoszeniu Ustawy Trzeciego Maja jeden z gospodarzy pawłowskich w dniu 14 maja miał mowę dziękczynną do sejmu i króla, któremu nadaje miano "Wielkiego". "Dzień bowiem dzisiejszy, w którym odbieramy wiadomość jednomyślnego od Najjaśniejszych Stanów zasad rządowych zaprzysiężenia, w szanownem zadumaniu cały kraj trzymającą, a dla nas w szczególności pracowitej garstki przez wspaniałe tychże Stanów zabezpieczenie łaskawych twoich nadań odnawiającą pamiątkę pod panowaniem Najjaśniejszego Stanisława Króla wielkiego; tego dnia, w którym spojrzeć raczyłeś na tę ziemię, co w czasie uszczęśliwić miałeś..."

W roku 1792 dn. 8 maja, na św. Stanisław, włościanie śpiewali w Pawłowie z okoliczności imienin królewskich pieśń, ułożoną zapewne przez jakiegoś miejscowego wierszopisa, godną powtórzenia:

— Królu i Ojcze przez Cię wskrzeszonej Ojczyzny,

Mimo wszelkie nadzieje, trudność i Twe blizny!

Gdy pożądanym onej dziś się cieszysz losem,

Odbierasz hołd dzięki wyższym brzmiącej lutni głosem

Pośród melodyjnego biegłych ust nucenia,

Wiejskie śmieją przed Tron Twój Muzy nieść swe pienia.

Nie wzgardzisz Panie prostą fujarą Pawłową,

W czucie spraw dobroczynnych silniejszą niż słowa.

Ty, którego głęboka mądrość na cel rządu

Istotnie patrząc, zniosła dawny szczep przesądu,

Dałeś poznać, że kmiotek pilnujący roli

Wart jest, aby nie jęczał w obmierzłej niewoli.

Dzieląc szczęśliwość między wszystkie stany kraju,

Utworzyłeś Polski świat podobny do raju.

Najwyższa włościan wdzięczność Pawłowskich przenika,

Żeś nie przepomniał nawet biednego rolnika.

Będzie więc Twoja pamięć w potomny wiek święta

Wieśniakom wszystkim, i tych, co niewoli pęta

Wiejskiej łamiąc, ludzkości przykład pierwsi dali.

Oby ich inne pany w tem naśladowali.

Wiersz ten zbyt wiele zasług przypisuje królowi Stanisławowi Augustowi, świadczy jednak o zrozumieniu przez autora ważności konstytucji 3-go maja i jej istotnego znaczenia.

Na tem kończymy krótką historję sprawy włościańskiej w Polsce w drugiej połowie wieku 18-go. Z tego, cośmy napisali na podstawie wiarogodnych i pewnych wiadomości, zebranych przez znakomitego historyka, Tadeusza Korzona, widać, że położenie włościan w 18ym wieku w Polsce było takie samo mniej więcej, jak w innych krajach europejskich, poddaństwo i pańszczyzna były wyrazem stosunku pana do chłopa.

W drugiej połowie 18-go wieku budzi się wśród szlachty dążenie do poprawy bytu włościan. Piszą o tem najznakomitsi mężowie onego czasu, a inni w dobrach swoich znoszą poddaństwo, a pańszczyznę zamieniają na czynsze. Dążenie to wywołuje zajęcie się sprawą włościańską na sejmie czteroletnim i doprowadza do zamieszczenia w konstytucji 3-go maja ustępu o włościanach, który nakazuje wzięcie włościan pod opiekę prawa.

Był to początek zaledwie, ale nie ulega najmniejszej wątpliwości, że gdyby konstytucja się była utrzymała, los włościan szybko by się poprawił.

Konfederacja targowicka i dalsze wypadki historyczne zniweczyły jedno z najpiękniejszych dziel ducha polskiego — ustawę 3-go maja, i wszystko wróciło do dawnego stanu, a sprawa włościańska na długie lata odłożoną została.

Kościuszko w uniwersale połanieckim jeszcze usiłował los włościan odmienić, ale postanowienia jego zostały zniesione, zanim je w życie wprowadzić zdołano.

Widzieliśmy, że działa się krzywda całej warstwie włościańskiej; ale i to stwierdzić musimy, że poczucie tej krzywdy obudziło się wśród szlachty, dzierżącej władzę w swem ręku, i że zrobiono pierwsze kroki do zmian. Niestety, wypadki stanęły na przeszkodzie dalszej w tym kierunku pracy.

Krzywdy i upośledzenie włościan dały początek tej nieufności wzajemnej, jaka się między różnemi stanami wytworzyła i jaka do tej pory jeszcze trwa z wielką siłą.

Sądzimy jednak, że stosunki obecne regulować się winny nie wspomnieniami dawnych czasów, lecz współczesnemi interesami włościan i większych właścicieli ziemskich. Znikły dawne przywileje, wszyscy jesteśmy równymi obywatelami wobec prawa, a według naszego mniemania, niema obecnie wielkich sprzeczności między interesami drobnych gospodarzy i większych właścicieli ziemskich, a nawet jest wiele interesów wspólnych i to wagi wielkiej.

Wobec tego wydaje się nam, że nie pogłębianie przeciwieństw stanowych celem naszym być winno, lecz przeciwnie dążenie do wzmocnienia tych węzłów, które łączą nas w jedno spójne i świadome swych interesów społeczeństwo. I to tymbardziej, że właśnie te nasze interesy wspólne, interesy narodowe, nie są zabezpieczone. Praca, zmierzająca do wytworzenia z różnych warstw jednolitego narodu, przekazana nam tak, jakby w testamencie, przez twórców konstytucji 3-go maja i przez Kościuszkę, nie jest jeszcze ukończona i! dlatego nie przestała być najważniejszem zadaniem chwili obecnej.

MIŁOŚĆ MACIERZYŃSKA W ŚWIECIE ZWIERZĘCYM.

WSTĘP.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SSAWCE.

Najdoskonalszemi zwierzętami są ssawce, to jest takie zwierzęta, które w młodym wieku żywią się mlekiem swej matki.

U tych zwierząt wszystkie bez wyjątku samice kochają i wychowują swe młode, przytem każda gromada zwierząt ma odmienny sposób wychowania. Gdzie tylko zwrócimy oczy, wszędzie zobaczymy u nich tysiączne objawy troskliwości macierzyńskiej. Łatwo o tem każdy przekonać się może, przyglądając się chociażby naszym zwierzętom domowym. Uczucie macierzyńskie występuje jednak w całej pełni dopiero u zwierząt żyjących na swobodzie. Dzikie zwierzęta muszą same zdobywać żywność dla siebie i dla swej rodziny, a konieczność czyni je więcej zmyślnymi od zwierząt domowych, które stały się ociężałe z powodu, że człowiek żywi je i dogląda.

Między ssawcami najzmyślniejsze są małpy oraz zwierzęta drapieżne; u nich też miłość macierzyńska dochodzi do najwyższych granic.

Wielkiem jest przywiązanie małp do swych małych. A przecież małpiątka rodzą się bardzo brzydkie: ręce mają niezmiernie długie, a twarz okrytą zmarszczkami jak u starców. Pomimo to ów mały potworek jest szczęściem swej matki, która nie widzi jego brzydoty. Pielęgnuje je i pieści z taką, czułością, że przywiązanie jej dochodzi aż do śmieszności. Jest ona ciągle niem zajęta: myje je, wyciera, osusza, nie. zwracając uwagi na jego krzyk; to je przyciska do piersi, to podnosi do góry, aby mu się lepiej przyjrzyć, to znowu kołysze na ręku, jakgdyby chciała je uśpić. Gdy małpiątko podrośnie, matka pozwala mu bawić się z innemi małpiątkami, ale ani na chwilę nie spuszcza go z oka, chodzi za niem krok w krok, a przy lada niebezpieczeństwie z krzykiem otwiera ramiona, aby małe szukały u niej ratunku. Gdy ludzie urządzają polowanie na małpy, to samice zwracają pilną uwagę na to, aby nie porwano im dzieci i w ich obronie walczą z ludźmi nie bacząc na liczbę osób. Gdy w tej walce jedna z matek polegnie od strzału, to inne małpy w ucieczce zabierają ze sobą osierocone małpiątko i opiekują się niem nadal w zastępstwie matki.

U zwierząt drapieżnych przywiązanie do młodych zdumiewa nieraz ludzi. Przyjrzyjmy się tylko naszej kotce domowej. To zwierzę, zwykle tak zadomowione, iż godzinami całemi lubi leżeć w ciepłym kąciku, zmienia zupełnie swe usposobienie, gdy ma młode. W domu widujemy ją wtedy rzadko, zjawia się na chwilę aby się pożywić i znowu szybko wraca do kociąt, aby je karmić, ogrzewać i strzedz od przygód. A gdy usłyszy zdaleka ich pisk, to rzuca najsmaczniejsze nawet jadło i niespokojna mrucząc biegnie zobaczyć, co jest powodem ich skargi. Najczęściej kotka wyszukuje ustronnego miejsca na strychu pod dachem, w którem przechowuje swe kocięta, i, aby nikt nie dostrzegł tej kryjówki, zbliża się do niej chyłkiem, gdy nikt jej nie widzi. Kiedy zaś zauważy, że ludzie odkryli to miejsce, wówczas staje się niespokojna i zafrasowana. Pragnie jednak zaradzić złemu; bierze tedy lekko kocięta zębami i po jednemu przenosi do innego miejsca, gdzie będą bezpieczne. Biada psu, jeżeli się niebacznie zbliży do jej gniazda: kotka z szybkością błyskawicy rzuca się na największego psa, pluje, syka. i niemiłosiernie szarpie mu pysk i oczy pazurami. Pies zawsze w tym wypadku zmyka przerażony. Wprawdzie nic złego nie stało się dzieciom, ale matka tak dba o ich los, że w jej oczach każdy jest wrogiem, kto śmie zbliżyć się do nich; wówczas niepomna na swe siły i na niebezpieczeństwo, grożące jej samej, staje do walki z silniejszym od siebie wrogiem, a jej odwaga i zręczność odstraszają inne zwierzęta.

Gdy kocięta już podrosną i ssać przestają, wówczas matka zmuszona jest wychodzić często na łowienie myszy i ptaków, aby dostarczyć żywności swym pociechom; a w pracy tej jest niezmordowana, i wciąż coś znosi do gniazda. Rzecz naturalna, iż gdy uda się jej ściągnąć z kuchni kawał mięsa, w nieobecności gospodyni, to nigdy nie omieszka skorzystać z tak dobrej okazyi. I niepodobna brać jej tego za złe; wszak kocięta jeść wołają, a ona nie zawsze może dostarczyć im jadła.

Pomimo tylu zabiegów i trosk, kotka jest bardzo zadowolona, że posiada rodzinę. Jakaż to wesołość ją ogarnia, gdy kociątka biegać zaczynają, jak radośnie ona z niemi igra i skacze, uczy je zabaw i figlów. Są to najszczęśliwsze chwile w jej życiu.

Wilczyca, pantera, lwica, tygrysica, jeszcze goręcej kochają, swe dzieci. Narażają się na wszelkie niebezpieczeństwa, aby zdobyć żywność dla swych młodych. Stoją wciąż na straży swej rodziny, a dla człowieka są wówczas najbardziej niebezpieczne. Wszystko dokoła wzbudza w nich nieufność i ciągłą obawę, aby nie porwano im drogiego skarbu. Gdy łowcy w czasie krótkiej nieobecności tygrysicy zabiorą jej dzieci, to matka ze straszliwym rykiem rzuca się w pogoń za nimi, dopędza ich i zmusza do oddania jej jednego z tygrysiąt. Matka zatrzymuje się wtedy, porywa młode, zanosi w ustronne miejsce i za chwil kilka znowu goni za ludźmi. Aby uwolnić się od rozwścieczonego zwierzęcia, rzucają mu drugie i trzecie tygrysiątko, które tygrysica skwapliwie unosi. Jedynie tym sposobem udaje się łowcom zachować przy sobie kilkoro innych młodych. Ale jeżeli tygrysica widzi, że niema nadziei uratowania dzieci, to z piersi jej wyrywa się taki ryk boleści i rozpaczy, iż dreszcz przerażenia ogarnia człowieka.

Wilczyca i pantera okazują swym młodym równie silne przywiązanie. Nie zapominajmy także, że suka jest bardzo dobrą i troskliwą matką, jak to każdy z nas łatwo zauważyć może.

Samce u niektórych zwierząt drapieżnych dopomagają samicom w wychowaniu młodych. Napotyka się to zwłaszcza u zwierząt żyjących parami. Tak naprzykład lew i tygrys dostarczają żywności i bronią swej rodziny. Przywiązanie ich do młodych jest zawsze jednak niniejsze niż u samic.

Natomiast u większości zwierząt ssących samce nie troszczą się wcale o młode, jak np. u słoni, psów. kotów; gdy tymczasem samice kochają swe młode gorąco i od chwili urodzenia nie opuszczają ich ani na chwilę, a w razie niebezpieczeństwa śpieszą natychmiast z ratunkiem. Klacz ciągle rży, gdy rozdzielić ją ze źrebięciem. Dlatego też radzą, aby wyganiać klacz na paszę wraz ze źrebięciem, bo żal za niem mógłby odebrać jej apetyt.

Trudno nam zrozumieć jakim sposobem owca, pomiędzy setkami jagniąt, odróżnić umie swoje i że każde jagnię w stadzie zna swoją matkę, a wzajemne ich przywiązanie jest tak wielkie, iż nieustanne beczenie rozlega się, gdy oddzielić owcę od jagniąt.

Dotąd mówiliśmy wciąż o miłości macierzyńskiej u wielkich zwierząt ssących, których obyczaje łatwo jest obserwować. Ale mnóstwo jest ssaków drobnych, kryjących się dla bezpieczeństwa w norach podziemnych, albo w spróchniałych pniach drzew. Owe zwierzęta czując swą słabość i bezbronność najczęściej i głównie w nocy wychodzą na żer. Z tego powodu trudniej jest podpatrzeć obyczaje takich zwierzątek. Ale dzięki cierpliwości i wytrwałości uczeni poznali tryb życia nawet tych podziemnych i nocnych istot i dowiedzieli się, że pielęgnują one i wychowują troskliwie swe młode, jak o tem zaraz się dowiecie.

Nietoperze, choć latają jak ptaki, należą jednak do ssawców, tak jak krowa, kotka i wiele innych, więc też młode swe karmią mlekiem i noszą je wszędzie ze sobą, uczepione do piersi. — Kret wykopuje pod ziemią, norę, w której, jak w miękkiem łóżeczku, układa i ogrzewa swe młode. A dopóki karmi je swem mlekiem, matka nie oddala się nigdy prawie od nory. Później, gdy młode podrosną, matka przy lada trwodze chyżo uprowadza ze sobą dziatwę podziemnymi korytarzami, które z nory rozchodzą się na wszystkie strony.

Niektóre ssawce bezbronne, jak zając, królik i sarna, mają mnóstwo wrogów, które ustawicznie czyhają na ich smaczne mięso. W liczbie tych wrogów najpierwsze miejsce zajmuje człowiek, który tępi codziennie setkami owe zwierzęta. Stanowią one również łakomy kąsek dla rozmaitych zwierząt drapieżnych. Pomimo to, zające, króliki, mnożą się co roku jakby cudem. Otóż cudu tego dokazują samice, które są bardzo ostrożne a przebiegłe, umieją tak dobrze ukryć swe młocie, że oszukują czujność licznych drapieżców. Jedynie dzięki tej przebiegłości macierzyńskiej zające i króliki nie wyginęły jeszcze na ziemi.

Oto jak postępuje samica królika: w wielkiej odległości od właściwej swej nory wykopuje ona inny podziemny korytarz długości dwóch łokci; głąb jego wyścieła suchą trawą a także miękką sierścią, którą wyrywa sobie z brzucha. Młode króliki rodzą się zupełnie nagie i ślepe; matka przeto przechowuje je pod ziemią, aby ukryć od napastników jakoteż od słoty i słońca. Samica nie mieszka w tem gnieździe, gdyż tym sposobem zwabiłaby tu owych licznych napastników, czatujących na zgubę jej dzieci. Woli przeto rozstać się z niemi, ale przed odejściem zasypuje ziemią otwór korytarza, a resztki pozostałej ziemi ubija i wygładza, aby nic nie zdradzało jej kryjówki. W nocy wraca znowu i zbliża się do kryjówki wtedy tylko, gdy jest pewna, że żaden wróg nie śledzi jej kroków; robi maleńki otwór i wchodzi do nory, aby ogrzewać i karmić młode mlekiem. Poczem zasypawszy otwór ziemią, jak poprzednio, odchodzi i oczekuje następnej nocy. Tak postępuje przez cały miesiąc, gdyż dopiero po upływie tego czasu młode króliki mogą, same szukać sobie pożywienia. Wówczas matka prowadzi je do miejscowości, którą uzna za najwięcej bezpieczną i odtąd przestaje opiekować się dziećmi, gdyż zajętą jest znowu zakładaniem nowej rodziny.

Młode zajączki rodzą się silniejsze od królików, mogą one chodzić, oczy mają otwarte, a ciało okryte sierścią. Matka nie potrzebuje przechowywać ich pod ziemią, jak to czyni królik: zostawia je wprost ukryte gdzie w lesie, w krzaku lub w trawie. Zauważono przytem że samica umieszcza dzieci daleko jedno od drugiego przez ostrożność, aby drapieżnik jaki nie wytępił ich wszystkich wrazie wyśledzenia. Dzięki tej ostrożności matka zdoła utrzymać przy życiu choć jedno albo dwoje młodych. Karmi ona swe młode tylko w nocy. Aby jednak obecnością swoją nie zdradzić swych dzieci i nie wskazać wrogom do nich drogi, przezorna matka postępuje w taki sposób: nie zbliża się do nich sama, lecz je zdaleka przywołuje do siebie i karmi a ogrzewa swem ciepłem; potem każde młode wraca do swej kryjówki i skulone śpi w oczekiwaniu następnej nocy, w której ujrzy znowu swą jedyną na świecie opiekunkę i przyjaciółkę. Matka po nakarmieniu młodych pośpiesznie się oddala i tym sposobem pociąga za sobą drapieżnika, jeżeli ten wytropił jej ślady. Jakże tu nie podziwiać tej przezorności macierzyńskiej, tak potrzebnej właśnie u zwierząt, otoczonych zewsząd nieprzyjaciółmi, czyhającymi na nie w dzień i w nocy.

Pewien uczony będąc raz w lesie, usłyszał nagle głośne ujadanie dwóch psów. Wkrótce z gąszczy leśnej wyskoczyła sarna wraz z młodem sarniątkiem, które prawie upadało ze znużenia. Matka widocznie zrozumiała to, gdyż zwolniła kroku i nachyliła głowę ku niemu, jak gdyby chciała dodać mu odwagi. Wkrótce, nie widząc ukrytego człowieka, zatrzymała się przed gęstemi krzakami jerzyny i przez chwil kilka stała nieruchoma z nastawionymi uszami, ze zwróconą głową w stronę nieprzyjaciół. Zdawałoby się, że sarna postanowiła czekać tu na psy i stoczyć z nimi walkę.

Jakież było zdziwienie uczonego, gdy sarna gwałtownyni ruchem głowy podniosła nagle sarniątko i rzuciła je w sani środek gęstwiny; sama zaś puściła się odważnie w stronę, gdzie rozlegało się szczekanie. Na widok sarny psy zawyły straszliwie i rzuciły się ku niej; ale sarna, zmieniwszy nagle kierunek, zniknęła w zaroślach, pociągając za sobą psy daleko od gęstwiny gdzie zostawiła swe małe. Zmyliwszy potem ślad, przebiegła kawał boru i znowu wróciła do miejsca, gdzie tak zręcznie ukryła swego jedynaka. Ta przezorna matka zdobyła się na niezwykłą przebiegłość i odwagę, aby ocalić życie dziecku.

Jestto także niezmiernie ciekawe, że niektóre drobne ssawce hodują swe dzieci w gniazdach, które są tak ładne a miękkie i wygodne jak gniazda ptaków. Wszyscy słyszeliśmy o gniazdach, które wiewiórki zakładają sobie w pniach drzew. Wprawdzie gniazdo to nie jest piękne, ale zato bardzo ciepłe i miękko wysłane mchem. Młode wiewiórki rodzą się nagie i ślepe, potrzebują przeto przez długi czas opieki, której matka nie szczędzi im wcale. Kiedy się zdarzy, że ludzie albo zwierzęta zakłócają jej spokój, wówczas przenosi dzieci do innego gniazda, nieraz bardzo oddalonego od dawnego miejsca. Na południu Francyi żyje na polach gatunek malutkiego szczura, którego gniazdo jest prawdziwem arcydziełem. Gniazdo to wielkości piłki utkane jest zręcznie z łodyg i liści, buja ono lekko między dwiema lub trzema łodygami zboża, które szczurek związał i użył za podporę dla gniazda. Otwór gniazda jest tak dobrze ukryty, iż z trudnością dojrzeć go można. W tym to mięciuchnem gniazdku samica hoduje zwykle siedmioro lub ośmioro młodych. Z łatwością wdrapuje się ona do tego mieszkanka i z większą jeszcze szybkością ześlizguje się w dół, okręciwszy ogon dokoła łodygi.

Myszka badylarka, wije gniazdo podobne do poprzedniego, lecz jeszcze więcej misterne. Zawiesza je między łodygami trzciny; wnętrze zaś jego wyścieła puchem pochodzącym z kłosów trzcinowych, a także płatkami kwiatów. Ludzie, którzy widzieli owe gniazda nie mogą dosyć nachwalić ich piękności; nie ustępują one w niczem najpiękniejszym gniazdom ptasim.

PTAKI.

Ptaki niezmiernie przywiązane są do swych dzieci, a ponoszą tyle trudu, aby je wychować, iż nieraz mogłyby ludziom posłużyć za przykład.

Dorosłe ptaki cały dzień bujają w powietrzu, a gdy noc nadejdzie, szukają spoczynku na gałęziach drzew i krzewów. Ale słabe i nagie pisklęta potrzebują wygodnego i ciepłego schronienia; dlatego też na wiosnę ptaki zakładają gniazda dla swej przyszłej rodziny.

Budowa gniazda należy głównie do samicy. Ona sama wybiera starannie miejsce, gdzie ma złożyć gniazdo i rozgląda się dokoła czy jest bezpiecznie, czy nikt i nic nie przeszkodzi jej w spełnieniu tego zamiaru. Bacznie też uważa, aby w ustroniu tem nie było ani zbyt wiele słońca, ani zawiele wiatru, bo to zaszkodzićby mogło jej pisklętom.

Znalazłszy dogodne miejsce, zaraz rozpoczyna pracę, a że zna się na rzemiosłach, więc robota idzie jej gładko. U niektórych gatunków ptaków samice umieją pleść zgrabne koszyczki z cieniuchnych gałązek, inne z gliny i mułu lepią gniazda podobne do czarek; inne znowu umieją tkać ładne a mocne gniazda z kłaczków waty, wełny i końskiego włosia. Są także między ptakami górnicy, którzy nogami wykopują korytarze pod ziemią i tam się gnieżdżą.

Ale najciekawszem jest to, że bywają między ptakami zręczne szwaczki, które dziobem jak igłą zeszywać umieją liście, a włókien drzewnych używają jako nici; tym sposobem robią torebki i zawieszają je na drzewach. To są ich gniazda.

Wnętrze gniazd wysłane jest zwykle miękkim puchem albo wełną, aby pisklętom było ciepło. Całą pracę koło gniazda ponoszą zwykle samice gdyż one same tylko umieją budować gniazda; samce pomagają tylko swym towarzyszkom jako robotnicy i znoszą materjały do budowli. U niektórych tylko ptaków małżonkowie wspólnie budują gniazda, jak naprzykład u jaskółek.

Widzimy tedy, że matka zawczasu zapewnia bezpieczeństwo i dobrobyt przyszłym swym dzieciom. Wśród woni i ciszy leśnej, w cieniu drzew uścieła miękką kolebkę, a niekiedy zawieszają na giętkich gałęziach, jak gdyby chciała, aby wiatr ją kołysał. A ileż to trzeba było cierpliwości, aby zebrać potrzebny materjał; ile szukania i wycieczek na wszystkie strony! Jak samice głównie budują gniazda, tak też one głównie wysiadują jaja. Spełniają one tę czynność starannie i rozumnie: codzień przewracają jaja dziobem, aby wszystkie jednakowo były ogrzewane. Niektóre samice przykrywają jaja wygrzanym na słońcu piaskiem albo puchem, gdy zmuszone są oddalić się na czas jakiś. Tak robi kura, łabędź i wiele innych ptaków.

Przy wysiadywaniu jaj najsilniej wyraża się miłość macierzyńska u ptaków. Trudno nam zrozumieć, jakim sposobem ptak, to stworzenie tak ruchliwe, usiedzieć może na jajach przez kilka tygodni, trwa to bowiem od dwóch do sześciu tygodni. Ale matka kocha już te zimne głazy; przyciska do nich swe piersi i ogrzewa je swem ciepłem z taką miłością, że powstaje nagle cud: zimne i nieruchome jajko przemienia się w żyjącą istotkę. Jedynie przywiązanie do przyszłej rodziny może utrzymać ptaka w tak długiej nieruchomości, w zapomnieniu o sobie i swych potrzebach. Czynność ta jest bardzo nużąca. Zdarza się czasami, że samica wysiadując jaja z wycieńczenia zamiera na gnieździe.

Wprawdzie u niektórych ptaków samiec dopomaga samicy i siedzi na jajach w czasie, gdy ona wypoczywa. Częściej jednak zdarza się, że samica sama jedna spełnia tę czynność, ale za to małżonek opiekuje się nią, przynosi jej żywność, odstrasza od gniazda nieprzyjaciół, a obecnością swoją uprzyjemnia jej ten ciężki obowiązek. Gdy umie śpiewać, to nie żałuje swego głosu, aby rozweselić swą towarzyszkę. Wszyscy wiedzą, że słowik śpiewa wtedy tylko, gdy jego samica wysiaduje jaja. Ale napotykają się także między ptakami lekkomyślni i niedbali mężowie, którzy nie biorą żadnego udziału w wychowaniu dzieci i opuszczają swe żony, gdy te obarczone są rodziną. Przykłady takie mamy na kogutach, indykach, kaczorach i niektórych innych ptakach. Ci lekkomyślni mężowie mają przytem wiele innych wad: są próżni, kłótliwi, zazdrośni, prowadzą częste bójki między sobą, a tem samem niepokoją samice; często nawet przy bójce rozbijają jaja. Takie opuszczone samice są jednak wzorowemi matkami, bardzo przywiązanemi do swych dzieci, jakgdyby chciały wynagrodzić im niedbalstwo ojca.

Mocne przywiązanie do jaj wzmaga się jeszcze przy końcu wysiadywania. Wówczas matka nie opuszcza gniazda ani na chwilę, nawet przy grożącem jej niebezpieczeństwie. Kuropatwa i przepiórka tak są, wtedy oddane swym obowiązkom, iż nie uciekają nawet przed kosą, i nieraz bywają ścięte wraz ze zbożem.

Ale jeżeli wszystko poszło szczęśliwie, jakaż to radość dla matki, gdy usłyszy pukanie i głosy piskląt w jajkach! Skończyła się jej niewola, rozpoczyna się radość. Rodzice nigdy nie pomagają młodym do wykluwania się z jaj, ale gdy tylko one opuszczą skorupy, rodzice natychmiast przykrywają je swymi skrzydłami i tym sposobem osuszają i rozgrzewają te wilgotne jeszcze i nagie istotki, które od tej chwili potrzebować będą nieustannej opieki.

Bardzo mało jest ptaków, któreby po wyjściu z jajka były tak silne jak kurczęta. Najczęściej pisklęta nie umieją same się żywić, nie mogą więc żyć bez pomocy rodziców. Najwięcej niedołężnymi rodzą, się te właśnie ptaki, które dorósłszy, obdarzone są wielką siłą i zręcznością, jak naprzykład orły, sokoły, i tympodobne ptaki drapieżne; to też młode ich potrzebują długo opieki rodzicielskiej. Niektóre pisklęta rodzą się z oczami otwartemi, z ciałem okrytem gęstym puchem; inne zaś wychodzą z jaj jeszcze nagie i ślepe; bywają wówczas potwornie brzydkie.

Z chwilą gdy pisklęta wylęgły się z jaj, nastaje nowy okres życia dla ptaków: powiększona o sześcioro i więcej piskląt rodzina wymaga nieustannej opieki. Podczas dżdżystych dni i chłodnych nocy trzeba pisklęta ogrzewać, strzedz i ukrywać przed napaścią wrogów, ale przedewszystkiem trzeba je żywić..

Dziobki się otwierają, i wciąż jeść proszą, bo pisklęta szybko rosną, a apetyt mają nienasycony. To też ojciec i matka pokolei wylatują na polowanie, aby zaspokoić głód swej dziatwy. Ojciec się tem głównie zajmuje, gdyż matka wycieńczona i wychudzona długiem siedzeniem na jajach, musi teraz wypocząć i nabrać sił. Więc w pierwszych dniach ojciec głównie zaopatruje w żywność całą rodzinę, później pomaga mu w tej czynności matka. Nie łatwa bo to sprawa wyżywić kilkoro ptasząt, a chociaż muszek i robaków jest w lecie bardzo wiele, to jednak trzeba dużo czasu i sił, aby je wyszukać i zanieść do gniazda. To też rodzice bacznie oglądają każdy listek, każdą, trawkę; przeskakują z rośliny na roślinę, szukając smacznych kąsków. Zdarza się także, że w bliskości gniazda nic znaleźć nie mogą, więc odlatują nieraz daleko po muszki i robaczki. Dopóki młode są na gnieździe, rodzice o niczem innem myśleć nie mogą, jeno o dostarczeniu im pożywienia. Dlatego to w lecie przycicha śpiew, który tak uprzyjemniał nam wiosnę.

Chociaż wychowanie piskląt wymaga tyle zabiegów i poświęcenia, zwłaszcza ze strony samicy, nie zdarza się jednak, aby matka dobrowolnie opuściła swe młode, albo żeby zabiła te słabe istotki.

Wprawdzie dzieciobójstwo zdarza się niekiedy między ptakami, jednak zbrodni tej dopuszczają się nie matki, ale ojcowie. Tak naprzykład widziano, że kaczor chwyta pływające na stawie kaczęta i trzyma je dopóty pod wodą, dopóki się nie utopią. Między dzikimi ptakami wodnymi także trafiają się niegodni ojcowie. Wogóle jednak zdarza się to bardzo rzadko. Przeciwnie, ptaki opiekują się nieraz obcemi pisklętami, okazują im tyle miłosierdzia, że przykład ich mógłby nieraz zawstydzić ludzi. Aby się o tem przekonać posadźcie na okno małego wróbelka, a wkrótce ujrzycie, że stare wróble, samice i samce, zaczną mu znosić żywność i wkładać do dziobka. Ale człowiek zamiast uszanować to współczucie dla biednych piskląt, gotów jeszcze przy tej sposobności zastawiać sidła i połapać te miłosierne ptaki.

Matka kocha swe małe nad życie, po ich stracie jest niepocieszona. Czyż nie widziano boleści jaskółek, gołębi, łabędzi, gdy, wróciwszy do gniazda, zastały swe dzieci pozabijane? Rozpacz ich była tak wielka, iż nie chciały nic jeść i z głodu umierały przy trupach swych dzieci.

Oby to opowiadanie wstrzymało swawolnych chłopców od niszczenia gniazd ptasich.

Abyście jeszcze lepiej zrozumieli na czem polega miłość ptaków do swych dzieci, opowiem wam kilka przykładów z ich życia.

Drapieżne ptaki, jak orły, sokoły, jastrzębie, kanie, znane są z tego, że mają niezmierne przywiązanie do swych młodych. Nie opuszczają one ich nigdy i narażają się dla nich na wszelkie niebezpieczeństwa, ale gdy widzą, że są za słabe, że nie mogą zwalczyć wroga, to i wówczas nawet nie szukają dla siebie ucieczki, lecz giną wraz ze swymi dziećmi. W tak ciężkich chwilach życia rzadko który ptak drapieżny okazuje się tchórzem; przeciwnie, większość ich zdobywa się wtedy na odwagę i śmiałość godną podziwu. Niektóre z nich przy grożącem niebezpieczeństwie przenoszą swe pisklęta do miejsc więcej ustronnych. Ptaki drapieżne okazują wielką zapobiegliwość, gdy chodzi o wyżywienie młodych. Znoszą one do gniazda tak wiele pokarmu, iż młode nie mogą zjeść go odrazu. Jeżeli rodzice są w niebezpieczeństwie, prześladowani przez silniejszego ptaka, to i wtedy nawet myślą o swych dzieciach i w locie spuszczają do gniazda żywność, którą miały w dziobie.

Z początku dają swym pisklętom pokarm napół przetrawiony; najczęściej tylko matka umie przygotowywać ów pokarm. Później, gdy pisklęta podrosną, rodzice dają im kawałki mięsa upolowanych zwierząt.

Młode drapieżnych ptaków pozostają bardzo długo na gnieździe, wciąż pielęgnowane przez rodziców; ale i wtedy nawet, gdy już zaczynają latać, rodzice nie wypuszczają ich ze swej opieki i zajmują się ich wykształceniem. Uczą ich przedewszystkiem, jak chyżo latać, jak polować, aby samym zdobywać sobie żywność. Nauka ta odbywa się w sposób następujący: stare ptaki przynoszą nieżywe myszy i wróble i puszczają je w powietrzu; młode rzucają się na zdobycz, ale ponieważ nie mają wprawy, więc z początku nic schwycić nie umieją. Potem, gdy ćwiczenie z martwemi zwierzętami idzie młodym gładko, to rodzice przynoszą żywe ptaki, które także puszczają w powietrzu, aby młode same je upolowały. Tym sposobem pisklęta uczą się miarkować, jaka przestrzeń dzieli je od zwierzyny i z jaką szybkością lecieć trzeba, aby ją dogonić. Gdy młode nauczyły się chyżo latać i umieją same polować, to rodzice przestają zaopatrywać je w żywność, ale wciąż jeszcze czuwają nad ich bezpieczeństwem i bronią przed wrogami. Drapieżne ptaki powoli dochodzą do wieku dojrzałego, gdyż dopiero po kilku latach stają się podobne do swych rodziców.

Gołębie są również pięknym wzorem miłości rodzicielskiej. W pierwszych dniach rodzice karmią młode papką, podobną do sera, a która obficie wydziela się w wolu pod gardłem; później dają im ziarna poprzednio rozmiękczone w wolu, a nakoniec suche ziarna, do których dodają kamyków i okruszyn ziemi, aby te ziarna łatwiej było strawić.

Słowiki nie robią pięknych gniazd, ale zajmują się wychowaniem swych młodych przez całe lato. Rodzice nie opuszczają swych dzieci i wtedy, gdy ludzie zabiorą je do niewoli; naprzykład, jeżeli młode umieścić w klatce i zawiesić ją niedaleko gniazda, to stare słowiki w dalszym ciągu będą przynosić żywność pisklętom.

Wiele jeszcze możnaby opisać podobnych przykładów miłości rodzicielskiej u ptaków. Najpiękniejszym jednak wzorem dobrej matki jest nasza kura domowa. Kogut nie troszczy się wcale o wychowanie kurcząt, ale zato kwoczka pielęgnuje swe dzieci tak wiernie i starannie, iż stała się godłem i wzorem miłości macierzyńskiej. Przyjrzyjcie się tylko, jak ona grzebie ziemię, jak rozcina robaki, kłosy i ziarna, jak zwołuje czułym głosem swe pisklęta i układa przed ich dziobkami znalezioną żywność. Jaka ona ostrożna! Nigdy nie oddala się ani na chwilę od swych dzieci, a natychmiast ostrzega je, gdy grozi niebezpieczeństwo, gdy ptak drapieżny zjawi się. w powietrzu! Pisklęta doskonale rozumieją głos swej matki: natychmiast przybiegają i chowają się pod jej skrzydła, pewne obrony. A teraz niech-no się spuści ów ptak, czyhający na zdobycz, a spotka się z mocnym dziobem kwoki. Ale, gdy zdarzy się wypadek, że pomimo czujności matki, drapieżnik porwie jedno z piskląt, jakaż ona jest wtedy strwożona i nieszczęśliwa!

Przywiązanie macierzyńskie kwoki jest tak wielkie, że daje jej niezwykłą silę i odwagę. To stworzenie, zwykle tak łagodne i uległe względem człowieka, rzuca się na niego, a bije dziobem i skrzydłami, gdy zabiera jej pisklęta. A któż nie widział, jak ogromny pies ze skomleniem uciekał od kury, gdyż został srodze ukarany za to, że zbliżył się do piskląt. Widziano także, jak kwoka dzielnie walczyła z dwiema łasicami, a chociaż poległa w tej walce, ale i łasice miały oczy wydziobane.

Wszystkie kurczęta znają, swą matkę i nawzajem ona zna dobrze wszystkie dzieci; zdarza się czasem, że pisklęta dwóch kur zmieszają się na podwórzu, ale w razie niepokoju, każde z nich poznaje swą, matkę i szuka u niej schronienia.

Doskonałem! matkami są również kuropatwa i przepiórka. Myśliwi dobrze wiedzą, jak one odważnie bronią, swej rodziny z narażeniem własnego życia, a w stanowczej chwili odznaczają, się nietylko odwagą, ale i przebiegłością niezwykłą. Ileż to razy zdarzało się widzieć, że kuropatwa, znienacka napadnięta przez psa, udaje przed nim, że jest zraniona, i uciekając wlecze skrzydło po ziemi. Pies, spodziewając się łatwej zdobyczy, goni za kuropatwą, ale ta, widząc, że już daleko odciągnęła go od gniazda, wzbija się nagle w powietrzu i pośpiesznie wraca do swych dziatek, które ocaliła od śmierci swą przebiegłością.

Między ptakami niema złych matek, wszystkie są mniej lub więcej rozmiłowane w macierzyństwie. — A kukułka? zapytacie. Nawet i kukułka, używająca złej sławy, jest troskliwą matką. Nie wiemy wprawdzie, dlaczego kukułka nie wysiaduje sama jaj, jednakże nie jest ona obojętną dla swego potomka, tylko zamiast karmić sama, wyszukuje opiekunkę dla swego dziecka, tak jak to czynią często matki w rodzaju ludzkim. Kukułka, oddawszy dziecko opiekunce, nie zapomina jednak o niem, gdyż mówią, że często krąży koło gniazda, w którem jej potomek się znajduje.

Z poprzednich kartek widać, że ptaki mają krótki wiek dziecięcy, ale za to długą młodość. Rosną one bardzo szybko, ale potrzebują długiego czasu, zanim staną się równymi swym rodzicom. Niektóre ptaszęta umieją utrzymać się na skrzydłach już w kilka tygodni po urodzeniu się; inne dopiero po ukończeniu trzech miesięcy. Ale są i takie ptaki, które dopiero po upływie kilku lat stają się podobne do swych rodziców. Młodość ptaka kończy się nie w chwili, gdy zaczyna fruwać, ale wtedy dopiero, gdy pierze przybrało taką barwę, jak u rodziców.

GADY 

Po przeczytaniu tylu przykładów przekonaliście się zapewne, że u ssawców i ptaków samice większą, część życia spędzają na pielęgnowaniu swych młodych, które bez tej opieki nigdy wychowaćby się nie mogły. Ale oprócz tych dwóch najwyższych gromad zwierzęcych żyje na świecie wiele zwierząt niższych, jako to: jaszczurki, ryby, raki, pająki, osy, muchy, i tym podobne stworzenia. Tam już nikt chyba o młode się nie troszczy, powiecie może. Otóż mylicie się. U wszystkich tych zwierząt ani jaja, ani młode, które się z nich wylęgają, nie bywają byle jak w świat puszczone. Przeciwnie, matka zawczasu pomyślała o zapewnieniu im wszelkich wygód, tak, aby jej dzieci zdrowo i pomyślnie wyrosnąć mogły. Nawet zwierzęta z natury swej złe i okrutne, mają czule serce dla swych dzieci. Zaraz przekonacie się o tem.

Słyszeliście zapewne o strasznych a wielkich potworach, zwanych krokodylami. Zamieszkują one rzeki w krajach gorących. W porze najgorętszej zagrzebują się w iłowatą ziemię i zapadają w uśpienie letnie. W wodzie są szybkie, jak strzała, ruchawe i niebezpieczne, zaś na lądzie chodzą powoli, trudno im wyginać ciało na boki, i są tchórzliwe. Zdobycz napadają podstępnie i są tak żarłoczne, że nawet kawałki drzewa i kamieni połykają. Główny ich pokarm stanowią wprawdzie ryby, jednak porywają także ptaki, większe ssawce, przychodzące pić do rzeki, nawet ludzi, a zwłaszcza dzieci, bawiące się w bliskości rzeki. Nie gardzą także padliną. Z ujętą zdobyczą zaraz nurka dają, aby się utopiła, poczem ją nad wodą lub na brzegu pożerają. W gromady zbierają się krokodyle tylko tam, gdzie obfite znajdują pożywienie. Głos wydają silny, szczękami też i ogonem sprawiają straszny hałas. Jaja, okryte twardą skorupą i tak wielkie jak gęsie, samica znosi w liczbie kilkudziesięciu, składa je na brzegu w piasku lub też w krzakach, przykrywa liśćmi i pozostawia wylęg ciepłu słonecznemu.

Ciekawym wzorem troskliwości macierzyńskiej jest zwłaszcza krokodyl amerykański, aligator, żyjący w rzece Mississipi. Samica buduje dla swego potomstwa prawdziwe gniazdo. W tym celu wyszukuje między krzakami lub w trzcinie miejsce nieprzystępne i znosi tu w paszczy gałęzie, układa je na ziemi i wyścieła liśćmi. W tak przygotowanem gnieździe składa swe jaja i przykrywa je starannie szczątkami roślin. Nie na tem jednak kończy się jej obowiązek macierzyński: nie opuszcza bowiem gniazda, lecz kryje się w jego pobliżu na straży i niespokojnym wzrokiem wciąż spogląda w stronę ukrytego skarbu, gotowa w mgnieniu oka zmiażdżyć każde stworzenie, zbliżające się do jaj. Pod dobroczynnym wpływem ciepła słonecznego z jaj wylęgają się małe aligatorki; wówczas matka prowadzi je do rzeki i tam w dalszym ciągu roztacza nad nimi opiekę.

Ciekawym jest również sposób zakładania gniazd u Żółwi morskich. Żółwie są zwierzętami zimnokrwistemi, podobnie jak krokodyle. Ciało mają krótkie, a szerokie, spłaszczone i okryte twardym pancerzem, z którego wysuwa się głowa i cztery łapy. Żółwie morskie pływają zwykle bardzo daleko od lądu, gdyż są płochliwe. Ale gdy nadchodzi czas składania jaj, wówczas samice wielkiemi gromadami wyładowują na jakiej bezludnej wyspie i zabierają się do roboty. Każda z samic przy pomocy tylnych łap i ogona wykopuje w ziemi ciołek, składa do niego jaja i natychmiast znowu zasypuje go ziemią. Aby zaś zatrzeć ślady, gdzie jaja ukryła, samica ubija i wyrównywa ziemię swym pancerzem. Ta praca tak pochłania uwagę matek, iż w tym czasie tracą one swą zwykłą tchórzliwość i pozwalają zbliżyć się ku sobie ludziom. To też wiele z nich wtedy pada ofiarą; zaczajeni bowiem łowcy, upatrzywszy sposobną chwilę, wyskakują nagle z zasadzki, rzucają się na żółwie i szybko przewracają je na grzbiet, aby nie zdołały umknąć do morza. W tem położeniu żółwie pozostają nieruchome, gdyż są tak ciężkie i niezgrabne, że nie mogą o swej mocy przewrócić się na brzuch. Łowcy przewożą żółwie statkami do rozmaitych krajów, gdzie z mięsa ich przyrządzają smaczną zupę, a pancerz pod nazwą szyldkretu idzie na wyrób szpilek do włosów, grzebieni i innych ozdobnych drobiazgów.

RYBY.

Ryby wogóle nie odznaczają się wielką miłością, macierzyńską; złożywszy ikrę, to jest jaja, nie troszczą się dalej o ich los, ani o los narybku, który się wkrótce wylęgnie. Jednakże składanie ikry jest bardzo ważną czynnością w życiu ryb; w tym czasie ryby wdziewają niejako strój godowy i są nierównie piękniejsze, niż w każdej innej porze. Łuski ich przybierają żywsze barwy i połyskują srebrem i złotem. Szaty niektórych ryb stają się wówczas tak piękne, jakby wysadzane były drogiemi kamieniami.

Przybrane tak świątecznie, ryby gromadzą się w wielkie stada i wspólnie wyszukują prądu lub odmiału na dogodne tarliska, to jest miejsca do składania ikry. Niektóre gatunki ryb, jako to: łososie, śledzie, sardynki odbywają nawet dalekie wędrówki w celu wyszukania miejsc dogodnych, a obfitych w robactwo, którem żywić się będzie narybek.

Z takich to właśnie wędrówek korzystają rybacy, aby co roku robić obfity połów śledzi i innych rył). Śledzie zwłaszcza pływają tak zbitą gromadą, iż wydaje się, że płynie jakaś ogromna wyspa, która miewa po trzydzieści łokci długości, a pięć lub sześć szerokości. Z tych wędrówek ryb korzystają także liczne zwierzęta morskie; dokoła każdego oddziału płynących śledzi gromadzi się mnóstwo wielorybów i innych wielkich zwierząt morskich, które wciąż setkami połykają śledzie. Z rozdartych tym sposobem milionów ryb wycieka tłuszcz i grubą warstwą pływa po powierzchni morza. Pomimo takiej rzezi, która powtarza się co roku, morze wciąż obfituje w ryby, gdyż mnożność ich jest nadzwyczajna; każda samica składa jaja krociami, niektóre gatunki nawet po kilka milionów.

Między rybami wędrownemi niektóre co roku składają ikrę zawsze w tem samem miejscu; tak czyni naprzykład łosoś i jesiotr. Są to ryby morskie; ale na czas składania ikry wchodzą z morza do rzeki. U łososi samiec wspólnie z samicą wykopują dołek dla ikry, potem przykrywają go drobnym żwirem i kamykami. Po dwóch czy trzech tygodniach samiec wraca do morza, a samica pozostaje jeszcze w rzece, dopóki narybek się nie wylęgnie. Łososie umyślnie wybierają takie miejsce, gdzie woda wartko płynie, co jest konieczne dla rozwoju łososi. Młode przebywają w rzece, dopóki nie podrosną. Gdy czują w sobie dosyć siły, wówczas zbierają się gromadami i płyną do morza.

Pstrągi mają obyczaje podobne do łososi; tak samo jak one wykopują w żwirze dołki, aby ukryć tam swą ikrę.

Istnieją wszakże ryby, które tak, jak ptaki, wiją gniazda i pielęgnują w nich swe dzieci bardzo troskliwie. Rzecz dziwna, że u ryb wychowywaniem dzieci zajmują się głównie ojcowie, a przyznać trzeba, że spełniają swe obowiązki bardzo gorliwie. Najbardziej troskliwymi ojcami są następujące ryby: konik morski, koluszka i ciernik.

W naszych rzekach krajowych żyjący ciernik słynny jest z robienia gniazd, chroniących ikrę. Jest on zarazem wzorem dobrego ojca. Gniazdo swe wije zręcznie z mchu i traw wodnych, gdy samica złoży w nie swą ikrę. wówczas ciernik stoi wciąż na straży tego skarbu, a gdy się do gniazda jakie zwierzątko zbliży, ciernik rzuca się na nie gwałtownie, i odpędza nieprzyjaciela. Prócz tego ciernik czuwa nad należytem utrzymaniem gniazda i jaj. Zwieszona nad gniazdem rybka ta, szybko porusza wciąż płetwami i sprawia wir w wodzie, potrzebny do rozwoju jaj. Jestto niezmiernie dziwne, że ta drobna rybka znieść może tyle trudu przez cały miesiąc! Czy to dzień, czy noc, czy ranek albo wieczór, zawsze znaleźć ją można na stanowisku.

Gdyby ciernik przestał wprowadzać w wir wodę, na ikrze mogłyby osiąść pleśń, muł i piasek, pokryłyby i zniszczyły jaja. To też ciernik w miarę potrzeby to gromadzi żwir koło gniazda, to go znowu odrzuca, tym sposobem powiększa lub zmniejsza szpary w gnieździe, przez które świeża woda przepływa.

Nie koniec na tem; gdy młode rybki wylęgną się, wówczas ojciec pielęgnuje je przez dni dwadzieścia, nie pozwalając wychodzić z gniazda, znosi im pożywienie i karmi tak, jak to robią jaskółki. Pieczołowitość, z jaką ciernik wychowuje swe dzieci, jest tem więcej godną podziwu, iż ta rybka ma zwykle usposobienie zawadjackie i łatwo staje do walki; ale w swej rodzinie spełnia obowiązki jak najczulsza matka.

Ciekawe obyczaje tych ryb poznano dobrze zwłaszcza od czasu, gdy zaczęto hodować je w szklanych pudłach zwanych akwarjami. gdzie z powodu przezroczystości ścian można dobrze wszystko widzieć, nie płosząc rybek.

Gatunek ciernika. żyjący w morzu, wije jeszcze piękniejsze gniazda od naszego ciernika. Zauważono przytem, że samiec wspólnie z samicą strzegą gniazda, w którem ikra jest złożona. Ludzie próbowali nawet po kilka razy rozedrzeć gniazdo ciernika morskiego, aby zobaczyć, jak się ryba zachowa w tym wypadku. Otóż za każdym razem widziano, że samiec pośpiesznie naprawiał gniazdo swym pyszczkiem. Robota owa wymagała nieraz wiele siły i zręczności, a rybka tak była zajęta swą pracą, że można było wziąć ją wtedy do ręki. Jednakże za każdym razem, gdy dotykano się do gniazda, to ryba usiłowała odpędzić napastnika.

Między morskiemi rybami znamy jeszcze kilka innych gatunków, które otaczają jaja i narybek wielką troskliwością.

Słyszeliście już zapewne, że w morzu żyją wielkie drapieżne ryby zwane żarłaczami rekinami, albo ludojadami. Są to straszne rabusie, groźne dla zwierząt wodnych i dla człowieka. Pływają one najczęściej dokoła statków i czyhają na zdobycz. A biada, jeżeli który z marynarzy niebacznie wpadnie do wody lub zechce się wykąpać! Straszny ludojad w mgnieniu oka chwyta go i szarpie ciało jego w kawały ogromnemi zębami. Są one tak żarłoczne, iż zjadają nawet ryby, należące do tegoż samego gatunku. Otóż i te straszliwe potwory kochają swe dzieci, są względem nich pełne łagodności i dobroci-

Ojciec z matką na wyścigi znoszą jadło dla dziecka, uczą je pływać i polować. W razie grożącego niebezpieczeństwa matka chwyta dziecko i chowa je w swej ogromnej paszczy, z której ono wychodzi bez szwanku, gdy na falach znowu nastąpi spokój.

OWADY.

Pieczołowitość i przezorność macierzyńska przybiera zdumiewające rozmiary u owadów. Te skrzydlate stworzenia stanowią świat tajemniczy, którego my wprawdzie nie rozumiemy, ale badać powinniśmy ich przedziwne obyczaje, a wiosna jest najlepszą porą roku do takich spostrzeżeń. Oto łąki, lasy i ogrody okryły się już zielenią i kwiatami. Widzicie mnóstwo owadów, które się kręcą, latają, pełzają po ziemi, załażą pod korę drzew, zbierają pyłek z kwiatów, wysysają z nich soki, gryzą owoce i zboże. Wszystkie te owady są to zwinne i przezorne matki, które szukają żywności i schronienia dla swego potomstwa. Podnieście korę tego starego drzewa, które leży przy drodze, a zobaczycie, że cała kora jest porysowana krętemi brózdami i dziurkami, prowadzącemi do małych komórek. Są to kolebki, które matki pięknie wyrzeźbiły; pod tą korą znajduje się mały światek w pieluszkach. W jednych komóreczkach leżą jajeczka, w innych gąsienice i poczwarki, to jest młodziutkie owady jeszcze bez skrzydeł. Zapobiegliwe matki umieściły je w tych ślicznie zbudowanych pokoikach, aby uchronić je od zimna i głodu. Te drobne stworzonka śpią spokojnie w oczekiwaniu wiosny, pierwszego promyka słońca, który powoła je do życia. Biedacy ci otworzywszy oczy nie zobaczą matki. Umarła ona przed ich urodzeniem się, lecz zostawiła im dowody wielkiej pieczołowitości. Nietylko przygotowała ciepłą i miękko wysłaną kolebkę, ukrytą od zimna, wiatru i deszczu, ale co więcej, umieściła je w takiem miejscu, aby miały co jeść aż do chwili, gdy się wzmocnią i same będą mogły szukać żywności.

Miłość macierzyńska zapędza owady aż do naszych mieszkań. Te okropne móle, które niszczą nam odzież, kożuchy i futra, i przed którymi tak trudno jest nam uchronić się, są to małe sieroty, które zapobiegliwe matki-Ćmy zostawiły u nas na wychowanie. Nasza odzież służy ich dzieciom za kolebkę.

Między owadami napotkać można niezliczone przykłady przezorności macierzyńskiej; poświęcają, one nawet swym dzieciom nierównie więcej czasu, niż to czynią zwierzęta ssące i ptaki. U owadów, tak jak i u innych zwierząt, budowanie gniazda jest najwyższym dowodem miłości macierzyńskiej. Ujrzeć swe gniazdo zanim śmierć zaskoczy, oto główny cel ich życia. Jednakże dzieła tego dokonywają jedynie owady najwięcej zmyślne. Te zaś samice, które gniazd budować nie umieją, wynajdują tysiące innych sposobów, aby potomstwu swemu zapewnić schronienie, zanim dorośnie.

Niezmiernie liczne owady składają swe jajeczka na roślinach. Widzieliście zapewne nieraz na liściach dębu okrągłe narośle czerwonej barwy. To owad zwany galasówką zrobił te narośle. Samica jego nakłówa liść i składa tam swe jajka, a zarazem wlewa w rankę liścia trochę ostrej cieczy. Wskutek tego drażnienia sok obficie napływa do ranki i otacza jajeczka. A gdy zaskrzepnie, powstaje z czasem twarda narośl, wewnątrz której z jajka wylęga się gąsienica, zamknięta jak w pokoiku we wnętrzu narośli. Liczne są, bardzo gatunki owadów, które tym sposobem wyrabiają narośle na rozmaitych roślinach. Osoby nie obeznane ze zwyczajami owadów biorą czasem takie barwne gałeczki za owoce lub jagody, gdy tymczasem są to kolebki owadów.

Rozmaite gatunki motyli składają swe jaja wprost na liściach albo na łodygach roślin. Ale w takim razie jaja bywają zwykle otulone bardzo twardą skorupą. Lecz aby deszcz i wiatry nie zmiotły jaj z rośliny, którą gąsienica motyla żywić się będzie, matka przylepia jaja do rośliny za pomocą lepkiej cieczy niby kleju. Tym sposobem powstają owe zgrabne malutkie obrączki, które widujemy często na gałęziach gruszy, a jajeczka motyla ułożone w kilka rzędów podobne są do perełek.

Samice innych motyli nie zostawiają nagich jaj na roślinie, lecz przeciwnie, okrywają je puchem i włoskami, które wyrywają ze swego ciała, czasami nawet robią z tego puchu prawdziwe gniazda, w których jaja są doskonale ukryte. Gąsienice, które następnie wylęgają się z niezliczonych milionów jaj są ogromnie żarłoczne, gdyż szybko rosną. Tym sposobem wyrządzają olbrzymie szkody w naszych lasach, ogrodach, sadach i polach. Ale szkodzą nam dlatego właśnie, że matki- ich umiały ukryć je przed naszym wzrokiem i umieścić na takich roślinach, które najlepiej do smaku przypadają ich dzieciom.

Złożyć jaja na właściwej roślinie jest rzeczą dosyć łatwą. Wiemy jednak, że mnóstwo młodych owadów żywi się mięsem lub sokami innych stworzeń. Wówczas matka, jakby jasnowidzeniem wiedziona, wyszukuje odpowiednie owady lub inne zwierzęta i w żywe ciało tych istot składa swe jaja. Ale jestto czynność nieraz bardzo trudna, wymagająca wiele sprytu, gdyż napadany owad albo broni się odważnie, albo zdobywa się na niezwykłą ostrożność, aby nie paść ofiarą. Zaczyna się wtedy zacięta walka: z jednej strony niezwykła czujność, a z drugiej wielka przebiegłość. Kto zwycięży? Najczęściej górę bierze przebiegłość macierzyńska: czatująca na swą ofiarę, matka w końcu składa na niej swe jaja. Co ją to obchodzić może, że skazuje na zagładę inne stworzenie wraz z jego potomstwem, byle tylko jej dzieci urodziły się i wyrosły. Tym sposobem miliony owadów corocznie giną dlatego, że inne owady, wyżerają im wnętrzności. Samolubstwo matek zwierzęcych przejmuje nas częstokroć zgrozą, a zarazem dbałość ich o przyszłe pokolenie napełnia nas podziwem.

Jednakże liczne owady zaopatrują swe dzieci w żywność w sposób mniej drapieżny. Przykład taki mamy na chrząszczach, zwanych grabarzami. Dorosłe owady żywią się mięsem nieżywych zwierząt i takiż sam pokarm przygotowują dla swych dzieci. I rzecz dziwna, do celu tego dążą nawet zjednoczonemi siłami. Gdy grabarze znajdą nieżywego szczura, mysz, ptaka i t. p., to, porozumiawszy się we trzech, czterech lub więcej, włażą pod leżące zwierzę i szybko kopią pod niem dołek, nogami ziemię odrzucając nogami.

Zwierzątko powoli zagłębia się w dół. Jeżeli ziemia miękka, to w dwie godziny grabarze mogą wykopać dołek głębokości 15 cali. Wtedy przerywają robotę, ziemię napowrót zsypują do dołu i starannie udeptują pagórek, aby nie znać było grobu. Po skończonej robocie samice wchodzą pod ziemię i przez kilka dni składają jaja na zagrzebanym trupie. Gdy gąsienice wylęgną się z tych jaj, to znajdą zaraz obfite i miękkie jadło, przypadające im do smaku. Jeżeli grabarze spostrzegą, że ziemia jest zbyt twarda, to, nie tracąc czasu, przenoszą martwe zwierzę na inne lepsze miejsce, częstokroć dosyć odległe, a tyle trudów ponoszą nie dla siebie, lecz dla swego potomstwa.

Znamy owady, które czynią jeszcze więcej wysiłków i budują dla swych dzieci istne gniazda. Zadziwiający przykład takich zabiegów przedstawia nam nęk. Jestto rodzaj osy, posiadającej umiejętność górnika. W jesieni kopie ona w ziemi korytarz i w jego głębi robi komórkę, w której składa jedno jajko. Przygotowanie takiej komórki wymaga trzech dni nieustannej pracy. A trzeba widzieć, jak ta praca idzie żwawo, z jakim zapałem osa grzebie i wypycha ziemię z korytarza, aż całe ciało jej drga w podskokach, przytem wciąż rozlega się jej brzęczenie, jak gdyby śpiewała piosenkę.

Gdy pokoik dla dzieciątka gotów, wówczas matka leci na polowanie i szuka koników polnych. Właśnie dojrzała jednego z nich: rzuca się więc na niego znienacka i usiłuje przewrócić go na plecy. Zaczyna się walka; konik jest o wiele silniejszy, lecz zręczna osa bierze górę. Przewraca go, nogami swemi przytrzymuje jego nogi i żądłem szybko kłuje go raz w szyję, drugi raz w piersi, uważając przytem, aby konik nie ugryzł jej swemi mocnemi szczękami. Osa kłuje w tych miejscach właśnie, gdzie się znajdują węzły nerwowe. Owad staje się nagle sparaliżowanym wskutek wlanej trucizny, jednakże nie zabity.

Wówczas nęk bierze swą ofiarę za nogi lub za wąsy i wlecze do przygotowanego gniazda. Mozolna to praca dla delikatnego owadu, gdyż konik jest o wiele cięższy od niego; przytem napotykają się przeszkody po drodze: to kamień, to krzak trawy, w którym zaplącze się konik. Ale nęk pokonywa te przeszkody i w końcu szczęśliwie zaciąga zwierzynę do gniazda. Nie dosyć na tem; trzeba jeszcze upolować trzy takie koniki, aby wystarczyło dla przyszłego potomka. Wtedy dopiero nęk składa na jednej z tych ofiar swe jajko i zasypuje komórkę ziemią.

Zwykle nęk trzy takie komórki umieszcza obok siebie, potem zasypuje zupełnie korytarz podziemny, aby jej potomstwo było dobrze ukryte. Zanim matka się oddali, zachowuje jeszcze jedną ostrożność: zamiata i rozprasza resztki grudek ziemi przed zasypanym otworem, żeby nie pozostało ani śladu, gdzie skarb swój ukryła. Wtedy dopiero idzie zakładać nowe gniazdo, gdyż najczęściej buduje około dziesięciu komórek.

Gdy młode wylęgnij się z jaj, zaczynają, zaraz zjadać przygotowany przez matkę zapas koników polnych, które się nie psują, bo są żywe, tylko ruszać się nie mogą. Zanim zapas zostanie spożyty, owad dorośnie i następnego lata wylatuje na swobodę. Jakże nie podziwiać tej przezorności, dzięki której mała istota, choć nigdy nie ujrzy swej matki, otoczona jest jednak jej opieką.

Niemniej ciekawym jest inny gatunek osy, zwanej wardzianką; stanowi ona wyjątek między owadami, gdyż żywi swe dzieci tak jak ptaki, przynosząc im codzień świeży pokarm. Ale gdy ptak z łatwością dostaje się do swego gniazda, zawieszonego gdzieś wysoko na drzewie, wardzianką ukrywa swe dzieci w taki sam sposób, jak opisany wyżej nęk; robi więc w ziemi komórkę z prowadzącym do niej korytarzem, który dla bezpieczeństwa zasypuje ziemią. Codzień przynosząc świeżą żywność, zmuszona jest zasypany korytarz otworzyć, a gdy wychodzi, nanowo go zasypuje i ziemię przed nim zamiata. Żywi ona swe małe muchami i z początku przynosi drobne muszki, jak gdyby pragnęła, aby pierwsze kąski były miękkie. Potem przynosi coraz to większe muchy, a gdy dziecko podrasta i apetyt się jego zwiększa, matka po kilka razy dziennie przynosić musi jadło do jego komórki. Jeżeli wardzianka posiada kilkoro młodych, umieszczonych w rozmaitych miejscach, to dziwić się należy, że podoła tak mozolnej pracy. Wardzianka jest mniej zręczną od nęka; nie umie ona sparaliżować owadu i kłując, zabija go na miejscu, dlatego też nie może zrobić zapasu na czas dłuższy.

Owady, umiejące wyrabiać miód, naturalnie robią dla dzieci zapasy tej słodyczy; przytem w budowie gniazd wykazują pewien gust, pewne poczucie piękna. Oto np. dzika pszczoła zwana miesierką wycina w liściach róży odpowiednie kawałeczki, zanosi je po jednemu do dziurki, w pniu wytoczonej, albo do opuszczonej mysiej nory; tam dopasowuje kawałki liści, wyścieła dno i ścianki dziurki tak misternie, że wytwarza rodzaj naparstka do szycia; napełnia go miodem i składa jajko. Otwór przykrywa denkiem i na tym naparstku ustawia drugi, potem trzeci, i t. p.

Inna pszczoła tapicerka postępuje w podobny sposób, z tą różnicą jedynie, że kolebkę dla dziecięcia wyścieła jedwabistymi płatkami czerwonego maku i aby w tym gniazdku było ciepło i miękko, układa kilka warstw płatków.

Pszczoła mularka buduje gniazdo, podobnie jak jaskółki, z miałkiego proszku ziemi, który skleja śliną.

Inny gatunek pszczoły używa do budowy ziarnek żwiru, które układa i skleja cementem, tak jak ludzie, gdy budują domy: potem wygładza doskonale wewnętrzne ściany, o zewnętrzny zaś wygląd nie dba wcale. Komórki takie w liczbie 8 — 10 samica zawiesza na drzewie, murach, dachach, i t. p. Po skończonej budowie każdej komórki matka leci na pole. zbiera słodycz i pyłek kwiatowy; składa to wszystko do komórki dopóty, dopóki nie napełni jej po brzegi, a od czasu do czasu miód i pyłek miesza szczękami, aby wytworzyła się masa jednolita. Składa jedno jajko na wierzchu tej masy i zamurowuje komórkę. Gdy skończy budowę dziesięciu komórek, to, aby ukryć swą rodzinę przed złem okiem, rzuca na wierzch gniazda warstwę cementu, co nadaje mu moc do przetrwania wichrów i burz zimowych. Gniazdo wygląda wówczas jak garść błota i nic na zewnątrz nie zdradza cudownej budowy, ukrytej w głębi.

Niestety, prawdopodobnie w niejednej z tych komórek kryją się już rabusie, którzy przywłaszczą sobie to piękne dziedzictwo, które matka pozostawiła swym przyszłym dzieciom. Opowiedzmy w krótkości, jak się to dzieje. Gdy pszczoła mularka pilnie pracowała nad budową swego gniazda, inna dzika pszczoła kukułówka ukradkiem przyglądała się wciąż tym zabiegom, gdyż miała złe zamiary, nie umie ona zbierać pyłku z kwiatów i dlatego sama gniazda nie zakłada. W chwili gdy komórka była już napełniona miodem, a mularka oddaliła się jeszcze na chwilę, kukułówka, zbliża się do gotowej komórki, składa tam swe jajeczka i czemprędzej się oddala. Mularka wraca, nie domyślając się niczego, zamurowuje gniazdo, jak opisaliśmy wyżej. Ale z jaj, ukradkiem złożonych, wylęgną się mali rabusie, którzy zabiją potomka pszczoły pracowitej, a potem zjedzą powoli wszystek nagromadzony miód: rosną przytem i nabierają sił w tem zacisznem ustroniu. Dorósłszy, wywiercają otwór w komórce i na świat wychodzą, aby szukać gotowych cudzych gniazd dla złożenia w nich swych jaj. Mamy tu więc przed sobą przykłady dwóch matek: jedna pracowita i przemyślna, a druga leniwa, lecz przebiegła. Jednakże każda z nich na swój sposób usiłuje zapewnić dobrobyt swym dzieciom. Między owadami napotykamy mnóstwo przykładów wydzierania cudzego dobra i przywłaszczania go swemu potomstwu.

Tych kilka przykładów wystarczy, aby dać wam pojęcie, co czynią owady dla swych dzieci. Niezapominajmy przytem, że gniazda ich budowane często z wielką umiejętnością, służą jedynie dla młodych: dorosłe owady, podobnie jak ptaki, nie żyją w tych gniazdach. Troskliwość o młode pokolenia i cała praca w tym celu podjęta jest wyłącznie dziełem samic. Samce u owadów uczuć rodzinnych nie mają i żadnych robót wykonywać nie umieją.

Owa pieczołowitość samic o przyszłe pokolenia jest tem więcej zadziwiająca, że najczęściej matki nie znają swych dzieci, gdyż stare umierają, zanim młode z jaj się wylęgną. Uczeni przypuszczają jednak, że w dawnych czasach działo się inaczej; że młode owady nie były wówczas osierocone, jak się to dzieje teraz głównie z powodu surowej zimy, która zabija stare pokolenia, gdy tymczasem jaja dobrze ukryte mogą doczekać się wiosny. Rzeczywiście, klimat na ziemi był niegdyś cieplejszy, a zatem i warunki życia dla owadów były wtedy lepsze, niż teraz. Prawdopodobnie tedy dawniej matki owadów znały swe dzieci i same zajmowały się ich wychowywaniem. A gdy los rozdzielił dwa pokolenia, to matki zachowały jednak pamięć o obowiązkach względem swych dzieci. Rzeczywiście, postępują one teraz tak, jak gdyby miały oglądać swe dzieci; wyszukują zatem schronienie zaciszne a ciepłe i znoszą do niego żywność w odpowiedniej ilości i gatunku. Potem składają jaja i odchodzą, prawdopodobnie z uczuciem wewnętrznego zadowolenia.

Niezapominajmy jednak, że i za naszych czasów żyją gatunki owadów, które oglądają młode pokolenia i zajmują się same ich wychowaniem. Tu należą owady żyjące gromadnie jako to: pszczoła domowa, trzmiele, mrówki, osy, a w gorących krajach termity. Wyliczone wyżej gatunki umieją budować przedziwne gniazda, a gospodarkę swą prowadzą tak wzorowo, iż zadziwiają tem największych mędrców świata. Wszystkie zaś postępki tych przemyślnych owadów mają jeden cel na widoku — jest nim wychowanie dzieci. Uczucie macierzyńskie jest tak wysoko rozwinięte u owadów, żyjących gromadami, że sam człowiek mógłby nauczyć się od nich, jak prawdziwie dbać należy o młode pokolenia.

Osy, nieznośne dla ludzi, są doskonałemi matkami. Żyją one gromadami jak pszczoły, bądź w ziemi, bądź pod dachami lub na drzewach. Gniazdo ich składa się z kilku warstw bibuły, którą same wyrabiają swemi szczękami, a za materjał do tego służy im zbutwiałe drzewo, które mieszają, ze swą śliną. Z tegoż materjału budują plastry, w których hodują swe młode i karmią czerw miodem, z wola wydanym, który same wyrabiają z pokarmu cukrowego, a zdarza się często, że takowy wydzierają ludziom.

Nierównie ciekawszy przykład pielęgnowania dzieci widzimy u pszczół domowych. Słabe te istotki nie żałują trudu, aby przygotować piękny i czysty domek, a w nim ustawie mnóstwo bieluchnych kolebek, to jest komórek, ulepionych z wosku. Gdy mieszkanie gotowe, rozlatują, się na wszystkie strony, aby zbierać zapasy żywności dla przyszłych dziatek. A ileż to trzeba czasu i uwagi, aby wyszukać kwiaty ze słodkim sokiem i wonnym pyłkiem kwiatowym, a znalazłszy jedno i drugie trzeba to umieć zebrać i zanieść do ula, odległego nieraz o dwie i trzy wiorsty drogi. Wróciwszy do ula, należy zapasy ładnie poukładać w spichlerzu i, nie tracąc czasu, znowu pośpieszyć tegoż dnia na łany po nowe zbiory. I tak codzień przez całą wiosnę i lato. Człowiek wyobraża sobie, że pszczoły stworzone są po to, aby dla niego pracowały; gdy tymczasem pszczoły ponoszą tyle zachodu jedynie dla wychowania należycie swych młodych, które już zaczęły się pojawiać w ulu.

Wiecie zapewne, że w każdym ulu jedna tylko pszczoła jest prawdziwą matką; ona jedna tylko składa jaja do komórek, a złożyć ich może dziennie od dwóch do trzech tysięcy, co czyni sześćdziesiąt do dziewięć dziesięciu tysięcy jaj na miesiąc! W ciągu roku przybywa dwieście do trzystu tysięcy jaj w ulu. Pszczoła-matka niema czasu na doglądanie swych dzieci. Ale na szczęście każdy ul posiada kilka lub kilkanaście tysięcy wychowawczyń, które spełniają gorliwie i z zamiłowaniem swe obowiązki. Są, to tak zwane pszczoły robotnice, a właściwie gospodynie ula.

Z jajka pszczoły wylęga się maleńka biała gąsieniczka, zupełnie niepodobna do starej pszczoły. Nóg i skrzydeł niema ani śladu, głowa zaledwo widoczna. To maleńkie i słabe stworzonko zginęłoby wkrótce, gdyby nikt nie miał o niem pieczy. Ale zaledwo gąsieniczka ujrzała świat, a już jedna z robotnic śpieszy do niej i z pyszczka swego wlewa pokarm do gęby nowonarodzonej. Pokarm ten składa się z pyłku kwiatowego zmaczanego miodem i wodą; w miarę jak gąsienice są starsze, niańki dają im pokarm coraz więcej pożywny, a odpowiedni dla rozwiniętego już żołądka. (1)

Gąsienica je wciąż z apetytem i rośnie bardzo szybko, tak iż siódmego dnia po wyjściu z jajka zapełnia sobą całą komórkę. Wówczas niańki, które ją pielęgnowały, przestają znosić jej jedzenie, a otwór komórki zalepiają woskiem. Teraz gąsienica siedzi zamknięta w swej kolebce, jak w więzieniu, a potrzebuje ona zupełnego spokoju, gdyż będą dziać się z nią cuda niesłychane. Oto gąsienica niekształtna w ciągu kilkunastu dni zmieni się w prawdziwą pszczołę. Żeby taka przemiana nastąpić mogła, potrzeba koniecznie, aby w ulu było bardzo ciepło, cieplej nawet, niż to bywa zwykle. Mamki i niańki i tu umieją sobie poradzić. Siadają wówczas gromadnie na zamkniętych wieczkach komórek i ciałem swojem ogrzewają nowopowstające pszczoły, podobnie jak kwoka, nasiadując jaja, ogrzewa powstające w nich kurczęta.

Nareszcie cudowna przemiana skończyła się. Młoda pszczoła przegryza wieczko z wosku i wychodzi ze swej komórki. Jest ona teraz zupełnie podobna do swych sióstr, które ją pielęgnowały i odrazu tak duża jak one. Stało się to dwudziestego pierwszego dnia od chwili zniesienia jajka. Rozwój pszczoły trwał zatem trzy tygodnie; przez ten czas robotnice nieustannie opiekowały się nią, karmiły i pielęgnowały ją z miłością w dzień i w nocy. — Trzy tygodnie życia poświęcić trzeba, aby wychować jedną pszczołę! Jestto połowa życia biednych robotnic, które w lecie żyją zaledwo po sześć tygodni. I tyle poświęcenia dla cudzych dzieci! Czy znajdziemy wiele przykładów podobnej miłości macierzyńskiej między ludźmi?

Nowonarodzona pszczoła prostuje nogi i skrzydła, znużone długiem siedzeniem w ciasnej komórce, a inne pszczoły witają przyjaźnie młodszą siostrę. Liżą ją, czeszą, wycierają i podają jedzenie. Ale zaledwo młoda pszczółka obeschnie, a już po kilku godzinach zabiera się do pracy koło ula. Trzeba się śpieszyć, życie takie krótkie, a należy przecie odpłacić się gminie wdzięcznością za doznaną opiekę w wieku młodocianym.

Widzimy tedy że życie pszczół domowych jest pełne cnót, jest wzorem miłości rodzinnej. Takież same obyczaje mają pszczoły, żyjące gromadami w dzikim stanie. Tak naprzykład trzmiele, które są niczem innem jeno dzikiemi pszczołami, zakładają gniazda i pielęgnują swe dzieci w takiż sposób, jak nasza pszczoła.

Gdy mowa o miłości macierzyńskiej u owadów, to nie należy zapominać o mrówkach. Przywiązanie ich do młodych pokoleń jest nie mniejsze, niż u pszczół, a wychowanie ich przedstawia nawet więcej trudności, gdyż mrówki nie umieją wyrabiać miodu, ale zbierają, co się zdarzy: rośliny, szczątki zwierząt, i znoszą to do mrowiska, aby zaspokoić głód swych pociech; młodszym dają delikatniejszy pokarm, starszym więcej wzmacniający. A gdy mrówki natrafią na słój konfitur, miodu albo na słodkie owoce, wówczas w mrowisku wielka radość, gdyż dzieci lubią łakocie.

Prócz tego mrówki troszczą się wciąż o to, aby dzieciątka nie pozaziębiały się, gdyż w podziemnych korytarzach, gdzie żyją, bywa chłodno i wilgotno. Więc też często widzieć można, jak mrówki robotnice przenoszą swe młode z jednego miejsca na drugie, stosownie do pogody. I tak, gdy jest ładnie i ciepło, to niańki wyprowadzają swe pociechy na przechadzkę; to jest wynoszą je na wierzch mrowiska i kładą na słońcu, aby się rozgrzały; nie odstępują przytem od nich ani na krok i bronią ich odważnie przed napaścią innych owadów. Ale niechno zawieje zimny wiatr, albo nagle nadejdzie chmura, a wnet niańki skwapliwie chwytają swych ulubieńców i kryją się z nimi w głębi mieszkania. W lecie, gdy jest bardzo gorąco, mrówki nie wynoszą swych młodych na wierzch mrowiska, a nawet w obawie, aby gorąco nie zaszkodziło zdrowiu dzieci, przenoszą je z górnych pięter mrowiska do dolnych, gdzie jest chłodniej. W takich zabiegach i trudzie schodzi całe życie mrówek.

Gdy przechodzić będziecie koło mrowiska, zatrzymajcie się chwilkę i w pokorze a skupieniu ducha przyjrzyjcie się cudownej robocie tych słabych stworzeń. Przypomnijcie sobie, że stoicie przed wielką gminą, w której panuje miłość, porządek i równość. Tak pięknie urządzonej gminy niema nigdzie na świecie między ludźmi.

(1) Jeżeli chcecie dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy o życiu pszczoły, to przeczytajcie, sobie małą książeczkę pod tytułem: "Co się dzieje w ulach."

PAJĄKI.

Zdarzało nam się często słyszeć, że niektóre osoby zaliczają pająki do owadów; jestto błąd, gdyż pająki mają inną budowę ciała, a poznać je można odrazu po tem, że zawsze mają cztery pary nóg, a nigdy skrzydeł, przeto latać nie umieją. Owady zaś zawsze mają tylko sześć par nóg i najczęściej skrzydła, na których unoszą się w powietrzu. Pająki mają bardzo ciekawe obyczaje; widok tych zwierzątek zwykle budzi w nas wstręt i dlatego odwracamy od nich oczy pośpiesznie. Postępowanie nasze jest niesłuszne, gdyż istotki te zasługują na uwagę, są bowiem bardzo zmyślne i przezorne. Wszyscy wiemy, jak piękną i delikatną przędzę umieją wyrabiać pająki. Owa przędza, zwana pajęczyną, miewa rozmaite przeznaczenie: pająki urządzają z niej schronienie dla siebie, zastawiają sieć na zdobycz i łup nią oplątują, snują oprzędy na jajka; ciągną też zawsze nitkę za sobą, gdy chodzą, a po niej z łatwością spuszczają się w dół, niby linoskoczek po linie. Ale najciekawszem jest to, że pająki umieją budować prześliczne gniazda, które wyściełają tkaniną jak puch miękką i delikatną. W tych gniazdach składają swe jajeczka. Gdy młode się wylęgną, matka pielęgnuje je i żywi z taką pieczołowitością, jak to czynią ptaki ze swemi pisklętami.

Bardzo piękne gniazdka buduje naprzykład drobny pajączek polny zwany aksamitkiem. W miesiącu lipcu widzieć można na polach zasianych owsem mnóstwo mieszkań tych pajączków. Gniazdo jego utkane jest z gęstej pajęczyny i zawieszone na łodydze owsa; by nadać mu trwałość, pajączek otacza je ziarnkami owsa. które przymocowuje nićmi pajęczyny. Te ziarnka w rozmaitym kierunku tworzą na gniazdku rodzaj dachu, po którym woda łatwo spływa. Przymocowane do giętkiej łodygi, gniazdko przetrwa wichry i deszcze, a woda nie może dostać się do jego środka. A gdy nawet gniazdo zostanie uszkodzone, to pająk natychmiast naprawić je umie. Widzimy właśnie na rycinie takie rozdarte gniazdo oraz pająka przy pracy, spłoszona zaś dziatwa biega dokoła. Rodzina pajęcza bywa zwykle bardzo liczna, gdyż jedna samica miewa od pięćdziesięciu do stu młodych. Matka czuwa wciąż nad swą dziatwą; nie opuszcza jej nawet w chwili niebezpieczeństwa, a ktoby chciał wypłoszyć ją z gniazda, ten musiałby wpierw poszarpać na kawałki jej mieszkanie.

Inne gatunki pająków budują na roślinach gniazda mniej zręcznie od aksamitka. Istnieją też liczne pająki, które gniazd wcale nie zakładają, gdyż wałęsają się wciąż dokoła dla szukania łupu, na który rzucają się w skoku jak koty. Ale i te pająki-wałęsy — mają piecze o swem potomstwie i noszą wszędzie ze sobą swe jaja.

Wszystkie bez wyjątku samice pająków snują delikatną jedwabistą przędzę, którą owijają swe jajeczka; niekiedy ta przędza miewa piękną złocistą barwę, jak naprzykład u pająków krzyżaków. Oto jak odbywa się składanie jaj u pająków:

Samica przędzie z pajęczyny woreczek, a przyczepiwszy go do jakiego przedmiotu, składa weń naraz wszystkie jaja. Potem zasnuwa otwór woreczka przędzą, przyczepia go zapomocą nici do swych piersi i skarb ten nosi wszędzie ze sobą. Woreczek ten podobny jest do ziarnka grochu cokolwiek spłaszczonego, białej barwy. Pająki mają wogóle usposobienie tchórzliwe i uciekają czemprędzej do kryjówek, gdy bywają znienacka napadnięte. Ale gdy w tej pośpiesznej ucieczce, woreczek z jajkami oderwie się, to pająk pomimo grożącego mu niebezpieczeństwa, zatrzymuje się w biegu i szuka dokoła swej zguby, a znalazłszy ją, chwyta szczękami i nogami i dalej z ciężarem ucieka. Widziano także nieraz, iż zgubiony woreczek z jajami chwytał jaki owad. aby go pożreć; wówczas właścicielka zguby z niepokojem kręci się dokoła drapieżnika, potem w podskokach zbliża się ku niemu coraz bardziej, wreszcie z gwałtownością rzuca się na niego i walczy zajadle. Jestto walka na życie i śmierć; często pająk odzyskuje swoją zgubę, ale jeżeli jaja są zniszczone, wówczas biedna pajęczyca chowa się do jakiej nory, nic nie je i wkrótce umiera ze smutku i głodu.

Pająki wałęsy okazują przywiązanie nietylko do jaj ale i do swych dzieci, które wychowują starannie. Po czterech tygodniach z jaj wylęgają się młode i wychodzą z woreczka przez otwór, który matka wygryzła. Młode są bardzo mizerne i słabe; nie umieją ani polować, ani robić pajęczyny; niechybnie zginęłyby wkrótce, gdyby matka je opuściła. Ale w tym czasie właśnie poświęcenie matki jest zdwojone. Aby wyżywić siebie i swą rodzinę, zmuszona jest często wychodzić na polowanie, ale nie chcąc rozstawać się ze swemi dziećmi, umieszcza je na swych plecach i tak obarczona wędruje wciąż przez pola i lasy.

Wzruszenie ogarnia, gdy patrzymy na tę czułą matkę obarczoną dziatwą; z natury swej prędka i popędliwa, usiłuje teraz posuwać się wolniej, robi mniej podskoków. Starannie unika wszelkiego niebezpieczeństwa, wszelkiego starcia z silnym wrogiem, w obawie, aby w walce nie pogubić dzieci, które dziesiątkami otaczają jej ciało.

Wiadomości o tych ciekawych pająkach zebrano już bardzo dawno; starożytni myśleli nawet, że pająki-wałęsy karmią młode swem mlekiem, w czem się oczywiście mylili.

Inne wreszcie pająki z tejże rodziny kryją się z jajami w norkach ustronych, obawiając się, aby wypadek jaki nie rozdzielił ich z ukochanem potomstwem; tu w ukryciu przechowują się jaja, a potem wychowują się młode zdala od niebezpieczeństwa.

Wzorem troskliwej matki jest również nasz pająk domowy. Złożywszy jaja, owija je kilkoma tkaninami i siedzi na nich w dzień i w nocy przez trzy lub cztery tygodnie, dopóki nie wylęgną się młode.

Niezmiernie ciekawe obyczaje ma także pająk wodny, zwany wodnikiem. Buduje on sobie z pajęczyny rodzaj dzwonu, napełnia go powietrzem i przyczepia nićmi do trawy, rosnącej w wodzie. To jego stale mieszkanie; wygląda ono jak balon, który wkrótce ma być puszczony w powietrze.

Samica dwa razy do roku składa jaja, ale wtedy wije ona inne gniazdo, także w rodzaju dzwona, tylko utkane z bardzo gęstej i mocnej pajęczyny. Gniazdo ma dwa piętra, w górnem leżą jaja, a w dolnem matka obrała sobie tymczasowe mieszkanie. Czuwa ona bez przerwy, w każdej chwili gotowa bronić swych jaj. Młode wylęgają się po trzech lub czterech tygodniach i żyją przez czas jakiś w gnieździe rodzinnem pod opieką matki.

Widzimy tedy, że między pająkami wiele jest wzorowych matek, żywią one dla dzieci swych miłość nieprzebraną; ponoszą wiele trudów, aby je wyżywić, a wrazie niebezpieczeństwa bronią ich z narażeniem własnego życia. Tyle zmyślności i uczuć macierzyńskich u tych małych stworzeń godne są podziwu. W przyrodzie nic niema brzydkiego, a gdy kto umie patrzeć, ten dostrzeże łatwo, że najsłabsze nawet istotki mają uczucie i umieją zapewnić byt sobie i swemu potomstwu.

RAKI.

Życie niższych zwierząt wodnych jest wogóle mało nam znane i dlatego posiadamy niewiele wiadomości o ich uczuciach macierzyńskich. Jestto wielka szkoda, gdyż bezwątpienia mają one, podobnie jak owady i pająki, mnóstwo sposobów okazywania swej troskliwości młodym pokoleniom. Jednakże znamy między nimi kilka przykładów niezwykłej miłości macierzyńskiej, a na pierwszem miejscu postawić tu należy zwyczajnego raka rzecznego.

Każdy z nas widział zapewne nieraz ciemne gronka, przyczepione do krótkich nóżek na spodniej stronie brzucha, czyli na tak zwanej szyjce raka — są to jego jaja. Otóż posłuchajmy opowiadania o tej troskliwej matce.

W październiku samica robi sobie norę, która, w7 zimie służyć ma za mieszkanie dla niej, oraz dla jej potomstwa. Przygotowawszy sobie kryjówkę, składa zaraz jajka, każde z osobna bierze delikatnie kleszczami drugiej lub trzeciej pary nóg i zbliża je do króciutkich nóżek, wyrastających na szyjce: lepkie jajko natychmiast się przykleja do nóżki. Tak po stępuje rak z drugiem jajkiem, potem z trzeciem i t. d. Zwykle owa robota odbywa się w nocy i trwa przez trzy lub cztery noce. Takim sposobem powstają owe czarne gronka. Zauważmy przytem, że wszystkie jajka ułożone są porządnie, nie są bynajmniej posklejane ze sobą, lecz każde wisi na osobnej niteczce. Nie koniec na tem. Matka w chwilach spoczynku ciągle porusza i wstrząsa jajkami, aby prądy świeżej wody przebiegały między niemi. Jednakże, niektóre jajka psuć się zaczynają i mogłyby zarazić inne, więc też przezorna matka zanurza między gronka swe grube kleszcze i czesze, a czyści jajka po kilka razy dziennie; zepsute jaja przytem odpadają. Takie pielęgnowanie trwa przez sześć i pół miesięcy, gdyż młode raczki wykluwać się zaczynają dopiero w początkach maja. Przez tak długi czas, ileż zabiegów i starań codziennych dokłada matka, aby utrzymać jaja w dobrym stanie! Ale najgorszy czas następuje dla niej, gdy bywają burze i ulewne deszcze, gdyż wtedy woda się mąci, na jajeczkach osiada muł i okruchy drzewa, a dla biednej matki rozpoczyna się praca nieustanna. Muł zlepił jajka, nie może teraz ona poruszać niemi, jak zwykle, zmuszona jest więc porozdzielać je tylnemi nogami, oczyścić i powyrzucać wszelkie okruchy To też aby uniknąć tak mozolnej pracy, najczęściej nie opuszcza swej kryjówki, skazuje się na więzienie i nieruchomość dla miłości dzieci. Pomimo tych usilnych starań, znaczna część jaj ginie, tak iż ze 250 jaj pozostaje zaledwie 100 lub mniej nawet.

Na wiosnę jaja stają się przezroczyste, potem czerwone i gołem okiem dojrzeć można, jak kręcą się w nich młode raczki. W połowie maja wylęgać się zaczynają, przyczem matka ruchami dopomaga im do opuszczenia skorupki. Po wyjściu z jaj, raczki chwytają swymi kleszczykami za niteczkę, na której wisiało jajko i pozostają tak przyczepione do matki jeszcze przez dni dziesięć, to jest dopóki nie zmienią pierwszej skórki. Potem odważają się czasem opuszczać matkę, aby upolować jakie drobne zwierzątko, płynące w pobliżu, lecz gdy tylko matka okazuje jakiś niepokój lub czyni najdrobniejszy chociażby ruch, natychmiast dzieci szukają u niej schronienia i chowają się pod nią jak kurczęta pod kurę. Młode raczki opuszczają matkę i prowadzą życie niezależne dopiero po upływie 4 tygodni po wyjściu z jaj. Z przytoczonego opisu wnioskować możemy, że raki otaczają swe dzieci nie mniejszą pieczołowitością od wyższych zwierząt. Te spostrzeżenia, wprawiające nas w podziw, zebrane zostały w zeszłem stuleciu i uzupełnione za naszych czasów.

W morzach żyją raki zupełnie podobne do naszego raka rzecznego, z tą różnicą, że są ze sześć razy od niego większe. Te wielkie raki morskie okazują niemniej godne podziwu przywiązanie do swych dzieci. Rybacy, zajmujący się połowem tych zwierząt, opowiadają o nich ciekawe rzeczy. W lecie samica raka. wystawiwszy łeb z pod skały, pilnuje swych dzieci, które igrają koło niej w wodzie. Gdy tylko zbliżają się rybacy, matka zaczyna zaraz stukać swemi kleszczami, prawdopodobnie, aby ostrzedz dzieci o niebezpieczeństwie; potem cała rodzina chowa się pod skałę.

Taka troskliwość o dzieci zapewne napotyka się często i między innymi gatunkami raków morskich, ale zamało jeszcze znamy ich obyczaje, aby coś więcej dało się o tem powiedzieć.

W wodzie morskiej i słodkiej żyje prócz tego mnóstwo innych zwierzątek, które nie są tak zmyślne jak raki. Te niższe zwierzątka nie umieją wychowywać swych dzieci, jak to czynią zwierzęta wyższe, więcej udoskonalone. Jednakże i u nich dostrzedz można cokolwiek troskliwości o młode pokolenie. Złożywszy jaja, zwierzęta najczęściej nie wrzucają ich wprost do wody, lecz noszą przy sobie przez jakiś czas i przechowują w fałdach swej skóry albo na nogach. A gdy młode z jaj się wylęgną, to rozpraszają się na wszystkie strony i zaczynają żyć bez opieki macierzyńskiej, o własnym chlebie. Przytoczymy tu jeden z takich przykładów. W niektórych morzach żyje zwierzątko zwane ostrygą. Ciało jego jest miękkie i ukryte zupełnie między dwiema twardemi skorupami niby między talerzykami. Ostryga, złożywszy jajeczka, przechowuje takowe między fałdami swej skóry; bywa ona wtedy mocno obarczona, gdyż jedno zwierzątko nosić może milion jaj. Gdy z jaj młode się wylęgną, wówczas matka puszcza dziatwę w świat, to jest wyrzuca je do morza, młode, drobniuchne jak pyłek, rozpraszają się na wszystkie strony, a gdy napotkają pnie drzew lub kamienie, leżące na dnie morskiem, to osiadają na nich i tu rosną powoli.

U nas w wodach słodkich żyje między dwiema skorupami zwierzątko podobne nieco do ostrygi, nazywa się szczeżuja. Przechowuje ona także swe jaja między fałdami skóry. Prócz tego istnieje mnóstwo zwierząt niższych, które złożywszy jaja, nie troszczą się wcale o ich losy, i dzieci swych nigdy nie znają. U zwierząt tych niema ani śladu uczuć macierzyńskich.

ZAKOŃCZENIE.

Po przeczytaniu poprzednich rozdziałów tej książeczki, wiecie teraz, że u wszystkich prawie zwierząt matka opiekuje się losem swych dzieci. U najwyższych zwierząt, to jest u ssawców, matka nie tylko karmi swe młode, ale zarazem jest do nich bardzo przywiązaną. Widać to stąd, że samica w każdej chwili odważnie bronić je gotowa, woli nawet stracić życie, niż swe dzieci. Gdy zaś zabrać jej młode, wówczas matka okazuje smutek, nawet rozpacz, jak to widzieliśmy na przykładach. Zwykle samica jedna znosi żywność swym młodym, gdyż samiec najczęściej nie dba zupełnie o nie.

U ptaków, jak wiemy, samica jest także bardzo przywiązana do swych piskląt, ale w tej gromadzie zwierząt napotykamy także wielu dobrych ojców, którzy wspólnie z matką mają pieczę o rodzinie. Śmiało powiedzieć możemy, że przywiązanie matki do młodych jest tak silne u ssawców i ptaków, że staje się podobnem do uczuć, jakie każda kobieta ma dla swych dzieci. Uczucia te w zupełności zasługują przeto na nazwę miłości macierzyńskiej.

Ale z poprzedniego opisu wiemy, że i niższe zwierzęta ponoszą wiele starań, aby wyżywić i strzedz swe dzieci. Owady najczęściej nie znają nawet swych młodych, a jednak przygotowują dla nich gniazda i żywność poddostatkiem. Czy i te niższe zwierzęta czują przywiązanie do swych młodych? zapytacie może. Odpowiem wam na to, że my ludzie zupełnie nie rozumiemy niższych zwierząt, nie wiemy przeto, co i jak czują takie stworzenia jak ryba, pszczoła, pająk, rak i inne, gdyż zwierzęta te są zupełnie odmienne od nas. Jednakże widzieliśmy, że w wielu wypadkach u tych niższych stworzeń samice otaczają troskliwą opieką jaja i młode i dokładają wszelkich starań, aby przyszłe pokolenie dobrze się wychowało. Więc te ich postępki także zaliczyć musimy do objawów miłości macierzyńskiej.

U najniższych zwierząt miłość macierzyńska objawia się słabo; u zwierząt stojących wyżej troskliwość macierzyńska staje się coraz wyraźniejszą; nakoniec u zwierząt najwyższych to jest u ptaktów i ssawców uczucie macierzyńskie staje się tak potężnem, że popycha matki do używania przeróżnych wybiegów, nawet do zaciętej walki z człowiekiem w obronie swych dzieci. Widzieliśmy, że u wielu zwierząt samice są nierównie więcej zmyślne od samców; najczęściej one same tylko umieją budować gniazda, wykonywać rozmaite delikatne roboty, niezbędne przy pielęgnowaniu dzieci. One znają także rozmaite sposoby ukrywania swych młodych przed wrogami. Właśnie dzięki tej przebiegłości matek, człowiek nie jest wstanie wytępić szkodliwych dla siebie zwierząt. Widzimy tedy, że miłość macierzyńska rozlana jest w całej naturze, jest jej podstawą i ozdobą.

BAJDY I BAŚNIE DLA MŁODYCH I STARYCH.

HISTORJA BABA-ABDALLI CZYLI CHCIWOŚĆ UKARANA. NOWE SUKNIE HRABIOWSKIE. O LENIWYM PAROBKU, LEGACIE. O RYBAKU I DUCHU. HISTORJA O ŚCIĘTYM LEKARZU, DUBANIE. ANIOŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWE SUKNIE HRABIOWSKIE.

Dawnemi czasy, kiedy istnieli jeszcze udzielni hrabiowie, był jeden taki udzielny, to jest panujący nad swojem hrabstwem, niby król nad królestwem, hrabia, który wszystkie pieniądze najlepiej lubił wydawać na stroje. Nie dbał on wcale o żołnierzy, ani o naukę i książki, ani o teatr i muzykę, a tembardziej o dobro swoich poddanych. Nie lubił nawet jeździć na spacer, chyba po to, żeby pokazać ludziom swoje nowe suknie. Na każdą godzinę dnia miał inny surdut, i tak samo, jak o pracowitym królu zwykle mawiają: "Król jest na radzie!" — tak o nim zawsze mówiono: "Hrabia się przebiera!"

W wielkiem mieście, gdzie mieszkał, wszyscy bawili się bardzo wesoło, a codziennie przyjeżdżało tam mnóstwo-osób z zagranicy. Pewnego dnia przybyli do tego miasta dwaj sprytni oszuści i powiedzieli, że są tkaczami i że potrafią utkać najpiękniejszą materję, jaką tylko wyobrazić sobie można. Miała to być dziwna tkanina, nietylko wzorzysta i barwniejsza od innych, lecz niepodobna w niczem do zwykłych materji, które każdy człowiek zobaczyć może. Ta bowiem, którą obiecywali zrobić cudzoziemscy tkacze, miała się stawać niewidzialną dla każdego, kto był głupi, albo niezdolny do pełnienia obowiązków swojego urzędu. Ekonom więc, lub gospodarz, co się nie zna na uprawie roli, wójt, który nie umie czytać i słucha we wszystkiem pisarza, organista, co gra fałszywie na organach, i wszyscy podobni, niemądrzy lub niezdolni do swojej roboty ludzie nie zobaczyliby wcale, nietylko pięknego koloru i rysunku, lecz i całej materji, oraz zrobionego z niej odzienia.

"A tożby dopiero pyszne były suknie! — pomyślał w duchu hrabia. — Gdybym je włożył na siebie, toćbym przecież odrazu doszedł, kto w mojem hrabstwie niezdolnym jest do pełnienia czynności swego urzędu, i rozróżniłbym z łatwością mądrych od głupich! Tak jest! koniecznie trzeba kazać sobie utkać tej materji!"

Dał więc oszustom znaczny zadatek, i rozkazał, żeby się zaraz wzięli do roboty.

W samej rzeczy ustawili oni dwa warsztaty tkackie i udawali, że robią, ale na warsztatach nie było wcale przędzy. Ciągle domagali się najcieńszego i najdroższego jedwabiu, oraz najczystszego złota, ale jedno i drugie chowali do swoich kuferków, a sami do późnej nocy niby to robili przy próżnych zupełnie warsztatach.

"Chciałbym wiedzieć, ile też już przygotowali tej tkaniny!" — pomyślał hrabia. Ale aż mu skóra ścierpła ze strachu, kiedy pomyślał, że ten, kto jest głupi, lub niegodny zajmowanej przez siebie posady, wcale materji nie zobaczy. Byt wprawdzie przekonany, że sam o siebie nie ma się czego obawiać, ale na wszelki przypadek wolał naprzód wysiać kogo innego, żeby się przekonać, jak też rzeczy stoją. Wszyscy ludzie w calom mieście wiedzieli, jak dziwną ta nowa tkanina, wszyscy więc czekali niecierpliwie dowodu, że — sąsiad ich jest głupi, albo niezdolny do pełnienia swych obowiązków.

"Wyślę do tkaczów mojego starego poczciwego marszałka dworu — pomyślał hrabia; — on najlepiej oceni, jak wygląda materja, bo ma dużo rozumu, i nikt od niego nie spełnia lepiej czynności swego powołania."

Stary, poczciwy marszałek wszedł do sali, kędy siedzieli dwaj oszuści, pracując gorliwie przy próżnych warsztatach. "O, dla Boga! — pomyślał w duchu staruszek, wytrzeszczając oczy: — toż ja nic a nic nie widzę!" — Ale togo nikomu nie mówił.

Oszuści poprosili go, żeby przystąpił bliżej, i zapytali: czy wzór nie jest piękny, a farby bardzo żywe i ładnie dobrane? Wskazywali przytem próżny warsztat, a biedny stary urzędnik coraz bardziej wytrzeszczał oczy, a mimo to jednak nic nie widział, bo nic do widzenia nie było. — "Mój Boże! — rzekł do siebie — byłżebym na prawdę głupi? Nigdybym się tego po sobie nie spodziewał, i niechże się o tem nikt, broń Boże, nie dowie! A możem ja niezdolny do swojej czynności? O nie! nie mogę w żaden sposób przyznać się przed nikim do tego, że nie widzę tej przeklętej materji!"

— No i cóż? Jakże się panu podoba? — zapytał jeden z tkaczów

— O bardzo ładna! śliczniutka! — odpowiedział staruszek, patrząc przez okulary. — Ten pyszny rysunek! i te kolory!.. O tak, powiem hrabiemu, że mnie się bardzo podoba!

— Bardzo nas to cieszy! — rzekli tkacze, poczem wymienili wszystkie kolory po kolei i wyjaśniali przedziwny wzór.

Stary dworak dobrze uważał, by mógł to samo dokładnie powtórzyć hrabiemu, i rzeczywiście tak zrobił.

Ośmieleni powodzeniem, oszuści zażądali więcej złota, więcej jedwabiu i więcej pieniędzy, jako rzeczy, potrzebnych do utkania tej niby — materji. Wszystko jednak kładli do swoich skrzynek, a na warsztaty ani jednej nitki, choć tak, jak przedtem, ciągle udawali, że pracują i tkają.

Wkrótce potem hrabia wysłał mądrego radcę, żeby się przekonał, czy rzemieślnicy pracowicie tkają, i czy materja prędko będzie skończona. Oczywiście z tym drugim posłem zdarzyło się to samo, co z pierwszym: patrzył i patrzył, że zaś na próżnym warsztacie nic nie było, przeto nic nie mógł zobaczyć.

— Czy to nie śliczna tkanina? — spytali dwaj oszuści i pokazywali a tłómaczyli ów przepyszny rysunek, którego wcale nie było.

"Głupim nie jestem, — rzekł do siebie radca — więc chyba niezdatny do mojej dobrze płatnej posady. Hm, hm! Jest to bardzo zabawne, ale i niebezpieczne, nie należy się tedy przed nikim zdradzać, i trzeba udawać, że to nie prawda."

Zaczął więc wychwalać materję, której wcale nie widział, i zapewniał tkaczów o swojem zadowoleniu z powodu pięknych kolorów i ślicznego deseniu.

— Istotnie, niema co mówić: przecudne! — powiedział potem do swego pana i władcy.

Wszyscy ludzie w całem mieście rozmawiali tylko o tej prześlicznej materji.

Wreszcie hrabia zapragnął sam ją zobaczyć, dopóki jeszcze będzie na warsztacie. Z całym orszakiem wypróbowanych ludzi, między którymi znajdowali się także i ów poczciwy marszałek, i mądry radca, którzy już poprzednio oglądali robotę, poszedł do przebiegłych oszustów, pracujących, co sił starczyło, nad wykończeniem owej nieistniejącej tkaniny, bez osnowy i wątku.

— Czy to nie pyszne? — rzekli dwaj starzy urzędnicy, którzy już przedtem odwiedzali oszustów.

— Niechno jaśnie hrabia raczy spojrzeć, co to za piękny rysunek, co za kolory! — i wskazywali próżne warsztaty, byli bowiem pewni, że prócz nich, wszyscy obecni doskonale widzą tę materję.

"Co u Pana Boga! — pomyślał panujący hrabia: — ja nic nie widzę! A to okropność! Czym ja głupi, czy co? A może ja niezdolny do pełnienia czynności hrabiowskiego powołania? nieodpowiedni do rządzenia krajem? To już do prawdy najokropniejsze nieszczęście, jakie spotkać mnie mogło!"

— O! bardzo ładne! — rzekł głośno. — Jestem wysoce zadowolony!

I, niby kontent, kiwnął głową i przypatrywał się próżnemu warsztatowi, bo nie chciał się przyznać, że nic zgoła nie widzi. Cały orszak, otaczający hrabiego, dojrzał niewiele więcej od swego pana, wszyscy jednak tak samo, jak hrabia, zapewniali, że tkanina jest bardzo piękna i że zrobione z niej szaty będą cudowne.

Poradzili więc swemu hrabiemu i władcy, żeby się po raz pierwszy ubrał w te suknie na wielką procesję galową, która się wkrótce miała odbyć w mieście.

— Prześliczne! wyborne! cudowne! — wykrzykiwali jeden przez drugiego, okazując takie zadowolenie, że hrabia nadał oszustom tytuł swoich nadwornych tkaczów.

Przez całą noc przed owym dniem, kiedy się odbyć miała procesja, oszuści nie spali, tylko niby to szyli przy szesnastu przeszło, czy dwudziestu światłach. Wszyscy widzieli, jak mocno są zajęci wykończaniem nowego stroju dla jaśnie pana hrabiego. Naprzód udawali, że niby to zdejmują materję z warsztatu, potem dużemi nożycami zaczęli krajać w powietrzu, potem szyli igłami bez nici, w końcu zaś zawołali: — Teraz już suknie gotowe!

Hrabia z najznakomitszymi dworzanami swymi przybył rano do tkaczów, którzy, podnosząc ręce, jak gdyby w nich co trzymali, rzekli: — Patrzcie, panowie, oto spodnie! oto żupan! oto płaszcz! — i tak dalej. — Wszystko to lekkie, niby pajęczyna! Zdaje się człowiekowi, że nic niema na sobie, ale to właśnie największa zaleta tej cudownej tkaniny.

— Zapewne! — rzekli wszyscy dworzanie, nie widząc jednak nic, bo nie było do widzenia.

— Niech teraz jaśnie oświecony pan raczy się najłaskawiej rozebrać, — rzekli oszuści — to włożymy jaśnie oświeconemu panu nowe suknie, tutaj, przed wielkiem lustrem.

Jaśnie oświecony pan tedy rozebrał się do naga, oszuści zaś udawali, że kładą na niego każdą część nowej odzieży, a kiedy już skończyli, goły zupełnie hrabia wiercił się i kręcił na wszystkie strony przed lustrem, niby to się przypatrując swoim pięknym szatom.

— Jak też w nich jaśnie oświeconemu panu do twarzy! Jak dobrze leżą! — wołali wszyscy. — Co to za deseń, co za kolory! To naprawdę prześliczne ubranie!

— Na ulicy już czekają z baldachimem, który w czasie procesji nieść będą nad głową jaśnie oświeconego papa — rzekł wielki mistrz ceremonji.

— Już jestem gotów! — rzekł hrabia. — Czy dobrze leży? — i znów się zwrócił do lustra, udając, że się ubraniu swemu przygląda.

Szambelanowie, t. j. urzędnicy dworscy, mający nieść ogon od hrabiowskiego płaszcza, schylili ręce ku posadzce, niby podnosząc ten ogon; potem odeszli, udając, że coś trzymają w powietrzu, i bojąc się przyznać do tego, że zgoła nic nie widzą.

Tak więc z wielką powagą szedł hrabia w galowej procesji pod pysznym baldachimem, a wszyscy ludzie przy oknach i na ulicy wołali: — O mój Boże! jakie to prześliczne te nowe suknie naszego jaśnie oświeconego pana i władcy! Co to za ogon od płaszcza, a jak to wszystko doskonale leży! — Nikt się bowiem nie chciał przyznać do tego, że nic nie widzi, bo już byłby wówczas niezdolny do pełnienia czynności swojego powołania, albo też ciężko głupi. Żadne suknie panującego tak się nie podobały ludowi, jak te właśnie, których wcale nie było.

— Ależ on całkiem nagi! — rzekła nareszcie mała dziecina.

— Na Boga, słuchajcie głosu niewiniątka! — zawołał ojciec, i jeden szepnął drugiemu na ucho, co dziecko powiedziało.

— Ależ on nagi! — mówiono coraz głośniej.

— Nagi, zupełnie nagi! — wykrzyknął wreszcie zebrany lud.

Dotknęło to hrabiego do żywa, czuł bowiem sam, że poddani mają chyba słuszność; pomyślał jednak w duchu: "Teraz niema rady, trzeba dzielnie wytrwać do końca!" Wyprostowawszy się więc dumniej jeszcze, niż zwykle, podążył naprzód, a za nim dreptali szambelanowie, niosąc w rękach ogon od płaszcza, którego wcale nie było...

O LENIWYM PAROBKU LEGACIE. (1)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORJA O RYBAKU I DUCHU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORJA O ŚCIĘTYM LEKARZU DUBANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ANIOŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO SERC I MÓZGÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej