August Strindberg

GRA SNÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

PROLOG

GRA SNÓW

August Strindberg

OD AUTORA

Autor, w nawiązaniu do swojej poprzedniej sztuki o charakterze gry snów, "Do Damaszku", próbował w niniejszej sztuce naśladować nieskoordynowaną, lecz pozornie logiczną formę snu. Wszystko może się wydarzyć, wszystko jest możliwe i prawdopodobne. Czas i miejsce nie istnieją. Na błahej podstawie rzeczywistości fantazja snuje i tka nowe wzory: mieszaninę wspomnień, przeżyć, swobodnych pomysłów, nonsensów i improwizacji. Osoby rozdwajają się i podwajają, są dublowane, roztapiają się, zagęszczają i jednoczą. Lecz ponad wszystkimi stoi jedna świadomość: Poety. Nie ma dla niego żadnych tajemnic, żadnych niekonsekwencji, żadnych skrupułów, żadnych praw. Nie wydaje wyroków ani nie uwalnia, tylko relacjonuje. I tak jak sen najczęściej jest bolesny, rzadziej zaś pogodny, ton smutku i współczucia dla wszystkiego co żyje, przewija się przez zwiewne opowiadania. Sen - oswobodziciel, często bywa męczący, ale gdy męka jest najbardziej dojmująca, przychodzi przebudzenie i godzi cierpiącego z rzeczywistością, która - bez względu na to, jak bolesna - w danej chwili wydaje się rozkoszą w porównaniu z męczącym snem.

PROLOG

Tło przedstawia zwały chmur przypominające spiętrzone skały łupkowe, z zamkiem i ruinami grodu. Widać znaki Zodiaku: Lwa, Panny i Wagi, między którymi silnym blaskiem lśni planeta Jowisz. C ó r k a I n d r y stoi na najwyższej chmurze.

GŁOS INDRY (z góry)

Gdzie jesteś moja córko, gdzie jesteś?

CÓRKA INDRY

Tutaj, ojcze, tu jestem!

GŁOS INDRY

Zabłądziłaś, dziecko moje, strzeż się spadasz... Jak się tam dostałaś?

CÓRKA INDRY

Poszłam za błyskiem piorunu z przestworzy

I chmurę wzięłam sobie za pojazd...

Lecz chmura spadła i droga w dół wiedzie...

Ojcze niebiański, Indro, ty mi powiedz,

Jakie to strony? Czemu tu tak duszno?

Ciężko oddychać!

GŁOS INDRY

Opuściłaś drugi świat i weszłaś w trzeci

Oddaliłaś się od Sukry, gwiazdy zarannej,

I weszłaś w krąg ziemskich oparów!

To ziemia! W siódmym domu słońca, który zwie się Waga,

Gdy gwiazda dzienna stoi w jesiennym zrównaniu,

Gdy dzień i noc ważą tyle samo...

CÓRKA INDRY

Mówisz o ziemi! Czy to ten ciemny ciężki świat w blasku księżyca?

GŁOS INDRY

Najgęstszy i najcięższy z globów, jakie krążą w przestrzeni.

CÓRKA INDRY

Powiedz, czy słońce nigdy tam nie świeci?

GŁOS INDRY

Ależ tak. Świeci, lecz nie zawsze...

CÓRKA INDRY

Chmury rozstępują się i widzę, jak tam jest na dole.

GŁOS INDRY

Co widzisz, dziecko?

CÓRKA INDRY

Widzę... że jest tam pięknie...

Zielone lasy... błękitne wody...

Białe górskie szczyty i żółte pola...

GŁOS INDRY

Piękne jest wszystko to, co stworzył Brahma...

Było tam jeszcze piękniej, kiedyś, w zaraniu dziejów

Potem stało się coś, jakiś wstrząs, wyjście z orbity

A może coś innego! Bunt, a po nim zbrodnia, która trzeba ujarzmić.

CÓRKA INDRY

Słyszę głosy stamtąd...

Cóż to za ród przebywa tam w dole?

GŁOS INDRY

Zejdź tam i zobacz... Nie chcę oczerniać dzieci

Stworzyciela, a to, co słyszysz, to ich mowa.

CÓRKA INDRY

Ten dźwięk przypomina... to brzmi bardzo smutnie.

GŁOS INDRY

No tak! Bo ich ojczysta mowa zwie się skargą.

Niezadowolony, niewdzięczny ród

Zamieszkuje ziemię...

CÓRKA INDRY

Nie mów tak, słyszę okrzyki radości,

Huk strzałów, widzę rozbłyski błyskawic,

A teraz dzwonią dzwony, płoną ognie,

Tysięczne głosy rzesz tysięcznych

Śpiewają hymn na chwałę nieba...

Pauza

Zbyt ich surowo sądzisz, mój ojcze...

GŁOS INDRY

Zejdź tam i zobacz, posłuchaj, wróć tutaj.

Powiesz mi wtedy, czy te ich biadania,

Te skargi mają przyczynę i powód...

CÓRKA INDRY

Tak, pójdę, ale ty chodź ze mną ojcze!

GŁOS INDRY

Nie, ja nie mogę tam oddychać...

CÓRKA INDRY

Chmura opada, duszno, ja się duszę...

oddycham nie powietrzem, lecz dymem i wodą...

O, jak mi ciężko, glob ściąga mnie na dół,

Na dół, i widzę już, jak drży w posadach,

Nie, chyba trzeci świat nie jest najlepszy...

GŁOS INDRY

Najlepszy nie jest, lecz i nie najgorszy.

Zowie się Ziemią i krąży jak inne,

I przez to ludzkość ma zawroty głowy

Na pograniczu głupoty i szału.

Odwagi, dziecko, to jest tylko próba!

CÓRKA INDRY (pada na kolana, podczas gdy chmura opada w dół)

Spadam!

Tło przedstawia las olbrzymich, kwitnących, wysokoplennych róż białych, różowych, purpurowych, jaskrawożółtych, fioletowych. Nad nimi złoty dach zamku, na którego szczycie widać pąk kwiatu, przypominający koronę. Pod murami zamku rozpostarte na ziemi słomiane maty, przykrywające rozrzucony nawóz. Kulisy boczne, jednakowe dla całej sztuki, stanowią stylizowane ścienne malowidła, przedstawiające zarazem wnętrze, elementy architektury i krajobraz. Na scenie S z k l a r z i C ó r k a.

CÓRKA INDRY

Zamek wciąż rośnie... Czy widzisz, jak urósł od ubiegłego roku?

SZKLARZ (do siebie)

Nigdy przedtem nie widziałem tego zamku... nigdym nie słyszał, żeby zamek rósł, ale... (do C ó r k i, z przekonaniem w głosie) Tak, wyrósł o dwa łokcie, ale dlatego, że mu dali nawozu... i zwróć uwagę, że po słonecznej stronie rozwinęło się skrzydło.

CÓRKA INDRY

Chyba niedługo powinien zakwitnąć! jako że już po świętym Janie?

SZKLARZ

Czy widzisz ten pąk na szczycie?

CÓRKA INDRY

Ależ tak, widzę! (klaszcze w dłonie) Powiedz, ojcze, dlaczego kwiaty wyrastają z błota?

SZKLARZ

Dlatego że im w błocie niedobrze. Jak tylko mogą, śpieszą do światła, aby zakwitnąć i umrzeć!

CÓRKA INDRY

Czy wiesz, kto mieszka w tym zamku?

SZKLARZ

Wiedziałem, ale już nie pamiętam.

CÓRKA INDRY

Myślę, że jest tam ktoś uwięziony... i czeka, żebym go uwolniła.

SZKLARZ

Ale za jaką cenę?

CÓRKA INDRY

Któż targuje się o cenę tego, co musi spełnić. Wejdźmy do zamku!

SZKLARZ

Dobrze, chodźmy!

Idą ku tyłowi sceny, której tło wolno otwiera się na boki. Scenę stanowi teraz prosty pokój o nagich ścianach, w którym stoi stół i kilka krzeseł. Na krześle siedzi O f i c e r w nader niezwykłym współczesnym mundurze. Kołysze się na krześle i uderza szablą w stół.

CÓRKA INDRY (podchodzi do O f i c e r a i łagodnie wyjmuje mu szablę z dłoni)

Nie rób tak, nie rób!

OFICER

Droga Agnes! Zostaw mi szablę!

CÓRKA INDRY Nie, bo rozwalisz stół! (do S z k l a r z a) Zejdź teraz do siodlarni i wstaw szybę. Spotkamy się później.

S z k l a r z wychodzi.

CÓRKA INDRY

Jesteś więźniem w tym pokoju. Przyszłam, żeby cię uwolnić!

OFICER

Czekałem na to, ale nie byłem pewny, czy zechcesz.

CÓRKA INDRY

Zamek jest mocny, ma siedem ścian, ale - to się musi udać! Chcesz czy nie chcesz?

OFICER

Uczciwie mówiąc, nie wiem, bo cokolwiek zrobię, wszystko zawsze kończy się źle!

Każdą chwilę radości w życiu muszę opłacać podwójną ceną bólu. Tu, gdzie obecnie przebywam, ciężko wytrzymać. Ale gdybym kupił miłą wolność, musiałbym cierpieć w dwójnasób. Agnes! Już chyba wolę to znosić, bylebym tylko mógł ciebie oglądać!

CÓRKA INDRY

Co ty we mnie widzisz?

OFICER

Piękno, które jest harmonią wszechświata! Są w twej postaci linie, które odnajduję tylko w orbitach systemu słonecznego, w pięknie dźwięczących strunach, w drganiach światła. Jesteś dziecięciem nieba...

CÓRKA INDRY

ty nim jesteś!

OFICER

Dlaczego w takim razie muszę doglądać koni? Sprzątać stajnię i wynosić słomę?

CÓRKA INDRY

Dlatego, żebyś chciał się stąd wydostać!

OFICER

Chcę tego, lecz to takie trudne!

CÓRKA INDRY

Ale to obowiązek szukać wolności w świetle!

OFICER

Obowiązek? Życie nigdy nie poczuwało się do obowiązków wobec mnie!

CÓRKA INDRY

Czujesz się skrzywdzony przez życie?

OFICER

Tak! Było dla mnie niesprawiedliwe...

Słychać głosy za zasłoną, która zaraz potem zostaje odsunięta. O f i c e r i C ó r k a zaglądają za zasłonę i zastygają w bezruchu. Przy stole siedzi M a t k a schorowana. Przed nią pali się łojowa świeczka. M a t k a od czasu do czasu przycina knot nożyczkami. Na stole leżą sterty świeżo uszytych koszul, które M a t k a znaczy tuszem, używając do tego gęsiego pióra, Na lewo brązowa szafka na ubranie. O j c i e c podaje M a t c e jedwabną mantylkę.

OJCIEC

Tak dla ciebie!

MATKA

Jedwabna mantylka? Dla mnie? Mój drogi po cóż mi to, skoro niebawem umrę!

OJCIEC

Wierzysz w to, co mówi lekarz?

MATKA

Także i w to, ale głównie w wewnętrzny głos, który mi to mówi.

OJCIEC (strapiony)

Więc to poważne!... A myślisz tylko i wyłącznie o dzieciach!

MATKA

To przecież całe moje życie! Moja racja bytu... moja radość i troska...

OJCIEC

Krystyno, przebacz mi... wszystko!

MATKA

Cóż ci mam przebaczyć? Daruj mi, kochany, żeśmy się męczyli nawzajem. Dlaczego? Nie wiemy! Widocznie nie umieliśmy inaczej!... To nowa bielizna dla dzieci... Dopilnuj, żeby ją zmieniły dwa razy na tydzień, w środę i w niedzielę. I żeby Luiza je myła... dokładnie... Wychodzisz?

OJCIEC

Muszę iść na wykład!... O jedenastej!

MATKA

Nim wyjdziesz, poproś Alfreda, żeby przyszedł do mnie.

OJCIEC (wskazuje na O f i c e r a) Przecież on tu stoi, najdroższa.

MATKA Patrzcie, zaczynam na dobitek niedowidzieć... no tak, ściemnia się... (obcina knot)

Alfredzie, chodź tutaj!

O j c i e c wychodzi przez ścianę, skinąwszy głową na pożegnanie.

O f i c e r podchodzi do M a t k i.

MATKA

Kto to jest ta dziewczyna?

OFICER (szeptem)

To Agnes!

MATKA

Ach, a więc to jest Agnes? Czy wiesz, co mówią? Ze jest córką boga Indry i że uprosiła go, by wolno jej było zejść na ziemię, zobaczyć, jak wiedzie się ludziom... Ale nic nie mów!

OFICER

To dziecko boga!

MATKA (głośno)

Mój drogi! Niedługo już rozstanę się z tobą i twoim rodzeństwem... Chcę ci dać jedną życiową radę!

OFICER (zasmucony)

Mów, matko!

MATKA

To tylko parę słów. Nie wadź się nigdy z Bogiem!

OFICER

Co chcesz przez to powiedzieć, matko?

MATKA

Nie wolno ci się czuć skrzywdzonym przez życie.

OFICER

Ale gdy się mnie traktuje niesprawiedliwie...

MATKA

Masz na myśli ten jeden wypadek, gdy niesłusznie ukarano cię za rzekomą kradzież pieniędzy, które się później odnalazły!

OFICER

Tak, i ta krzywda zwichnęła mi całe życie...

MATKA

To prawda! Ale podejdź no do szafy!...

OFICER (zawstydzony)

A więc ty o tym wiesz? To...

MATKA

To książka "Robinson szwajcarski"... za którą...

OFICER

Nie mów nic więcej...

MATKA

Za której zniszczenie został niesłusznie ukarany twój brat... a którą tyś porwał na strzępy i schował!

OFICER

Co za zrządzenie losu, że ta szafa stoi tu nadal, po dwudziestu latach... Tyle razy przeprowadzaliśmy się, a moja matka umarła przed dziesięciu laty!

MATKA

I cóż z tego! Musisz zawsze pytać o wszystko i w ten sposób psujesz sobie to, co najlepsze w życiu... Ale patrzcie, to Lina!

LINA (wchodzi)

Proszę pani, bardzo dziękuję, ale nie mogę iść na te chrzciny...

MATKA

A to dlaczego, moje dziecko?

LINA

Nie mam co na siebie włożyć!

MATKA

Weź sobie tę moją mantylę!

LINA

O nie, to nie wypada!

MATKA

Nie rozumiem cię! Ja już i tak nigdy więcej nie pójdę na przyjęcie...

OFICER

Ale co na to powie ojciec? Przecież to prezent od niego...

MATKA

Jacy wyście małostkowi...

OJCIEC (wtyka głowę)

Chcesz mój prezent dać służącej?

MATKA

Nie mów tak... pamiętaj, że i ja byłam kiedyś służącą... dlaczego kogoś ranić?

OJCIEC

A dlaczego chcesz zranić mnie, swego męża?

MATKA

Och, jakie jest to życie! Gdy zrobić coś ładnego, zawsze znajdzie się ktoś, dla kogo to jest brzydkie... czyniąc komuś dobrze, komu innemu robi się krzywdę. Ech, życie! Czyszcząc świecę, niechcący ją gasi. Na scenie robi ciemno i zasłona zostaje zasunięta.

CÓRKA INDRY

Biedni ludzie!

OFICER

Tak uważasz?

CÓRKA INDRY

Tak. Życie jest ciężkie, ale miłość zwycięża wszystko! Chodź, to zobaczysz!

Idą ku tyłowi sceny. Tło sceny podnosi się. Nowe tło przedstawia stary odrapany mur. Pośrodku muru znajduje się furta - zamyka korytarz wychodzący na jasną, zieloną przestrzeń, na której widać olbrzymi niebieski tojad (Aconitum). Na lewo od furty siedzi O d ź w i e r n a w szalu zarzuconym na głowę i ramiona, robi szydełkiem serwetę. Na prawo tablica na ogłoszenia, którą czyści R o z l e p i a c z p l a k a t ó w. Obok niego stoi oparta podrywka na ryby o zielonej rękojeści. Dalej na prawo drzwi z otworem w kształcie koniczyny. Na lewo od furty wątła lipa o pniu czarnym jak węgiel i kilku jasnozielonych liściach. Tuż obok piwniczne okienko.

CÓRKA INDRY (podchodzi do O d ź w i e r n e j) 

Czy serweta nie jest jeszcze gotowa?

ODŹWIERNA

Nie, kochana! Dwadzieścia sześć lat to nic na taką robotę!

CÓRKA INDRY

I narzeczony nigdy nie wrócił?

ODŹWIERNA

Nie, ale to nie jego wina. On musiał pójść w świat... biedaczek. To było trzydzieści lat temu!

CÓRKA INDRY (do R o z l e p i a c z a p l a k a t ó w) 

Czy to prawda, że ona tańczyła w balecie? W operze?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Była primabaleriną... ale gdy o n wyjechał, to jakby zabrał z sobą jej taniec... i już więcej nie dostawała żadnych ról.

CÓRKA INDRY

Wszyscy skarżą się, przynajmniej oczyma i głosem...

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Ja tak bardzo nie narzekam... zwłaszcza odkąd dostałem podrywkę i zielone pudełko na ryby!

CÓRKA INDRY

to czyni cię szczęśliwym?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Tak, bardzo szczęśliwym, bardzo... to marzenie mojej młodości... które teraz się spełniło. Co prawda mam już pięćdziesiąt lat...

CÓRKA INDRY

Pięćdziesiąt lat życia za podrywkę i zielone pudełko na ryby...

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Zielone pudełko, z i e l o n e...

CÓRKA INDRY (do O d ź w i e r n e j)

Daj mi ten szal i pozwól posiedzieć tutaj i popatrzeć na ludzi! Ale stój za mną i mów mi wszystko! (narzuca szal i siada przy bramie)

ODŹWIERNA

Dziś ostatni dzień przed zamknięciem sezonu... dowiedzą się teraz, czy zostali zaangażowani...

CÓRKA INDRY

A co będzie z tymi, którzy nie dostaną zajęcia?

ODŹWIERNA

Tak, tak, Jezu Chryste, to smutny widok... nasuwam wtedy zawsze szal na oczy.

CÓRKA INDRY

Biedni ludzie!

ODŹWIERNA T

am idzie jedna, która nie należy do wybrańców... Proszę patrzeć, jak płacze...

Śpiewaczka z chusteczką przy oczach wypada z prawej strony przez furtę. Zatrzymuje się na

chwilę w korytarzu i opiera głowę o ścianę, po czym szybko wychodzi.

CÓRKA INDRY

Biedni ludzie!...

ODŹWIERNA

Ale za to tutaj! Oto jak wygląda człowiek szczęśliwy!

O f i c e r wchodzi z korytarza przez furtę, w tużurku i cylindrze, z bukietem róż w ręku.

Promienieje radością.

On ma się żenić z panną Wiktorią!...

OFICER (zatrzymuje się na scenie, patrzy w górę, śpiewa)

Wiktoria!

ODŹWIERNA

Panienka zaraz przyjdzie!

OFICER

To świetnie! Kareta czeka, stół nakryty, szampan na lodzie... Czy wolno panie uściskać?

(obejmuje i ściska C ó r k ę i O d ź w i e r n ą; śpiewa)

Wiktoria!

GŁOS KOBIECY (śpiewa z góry)

Jestem tutaj!

OFICER (zaczyna się przechadzać)

No dobrze! Poczekam!

CÓRKA INDRY

Znasz mnie?

OFICER

Nie, znam tylko jedną kobietę... Wiktorię! Przez siedem lat chodziłem tutaj i czekałem na nią... w południe, gdy słońce stało nad kominami, i wieczorem, gdy zapadały ciemności. Na tym asfalcie zobaczy pani ślady wiernego kochanka! Hura! Teraz jest moja!

(śpiewa) Wiktoria! (nie otrzymuje odpowiedzi) Pewnie się ubiera! (do R o z l e p i a c z a P l a k a t ó w) To podrywka, prawda? Wszyscy w operze przepadają za podrywkami... albo raczej za rybami! Za niemymi rybami, dlatego że one nie umieją śpiewać... Co kosztuje taka

podrywka?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Dosyć drogo!

OFICER

(śpiewa) Wiktoria!... (potrząsa lipą) Patrzcie, ona znowu się zieleni! Po raz ósmy!... (śpiewa) Wiktoria!... Pewnie teraz przyczesuje grzywkę!..

(do C ó r k i) Pozwól mi, dobra kobieto, pójść na górę po narzeczoną!

ODŹWIERNA

Nikomu nie wolno wchodzić na scenę!

OFICER

Siedem lat tu przychodziłem! Siedem razy trzysta sześćdziesiąt pięć to dwa tysiące pięćset pięćdziesiąt pięć (zatrzymuje się i wskazuje  drzwi z czterolistną koniczyną) ...Te drzwi widziałem już dwa tysiące pięćset pięćdziesiąt pięć razy i wciąż jeszcze nie wiem, dokąd one prowadzą! A ta koniczynka, która ma wpuszczać światło do wnętrza... dla kogo też ma dopuszczać to światło? Czy tam jest ktoś w środku? Czy tam ktoś mieszka?

ODŹWIERNA

Nie wiem! Nigdy nie widziałam, by te drzwi otwierano...

OFICER

Wyglądają jak drzwi od spiżarki, które widziałem, gdy miałem cztery lata i w pewne niedzielne popołudnie poszedłem ze służącą do sąsiadów! Do innych rodzin, do innych służących, ale nigdy nie doszedłem dalej jak do kuchni i siedziałem tam między beczką na wodę i faską na sól. Naoglądałem ja się niemało kuchni w życiu, a spiżarki zawsze były w sionce i miały wywiercone okrągłe dziurki i koniczynkę!... Ale przecież opera nie ma spiżarki, bo nie ma tu kuchni! (śpiewa) Wiktoria!... Proszę pani, ona chyba nie wyjdzie stąd jakąś inna drogą?

ODŹWIERNA

Nie, proszę pana, nie ma żadnej innej drogi!

OFICER

W takim razie spotkam się z nią!

Wybiegają aktorzy, O f i c e r bacznie się im przygląda.

Teraz już pewnie szybko nadejdzie!... Proszę pani! Ten niebieski tojad tam, na placu... Widywałem go jeszcze jako dziecko... To ten sam, nieprawdaż... Przypominam sobie, to było na pewnej plebanii, miałem wtedy siedem lat... dwa gołębie, dwa niebieskie gołębie siedzą pod kielichem tego kwiatu... ale wtedy, dawno temu, przyleciała pszczoła i weszła do kielicha... a ja pomyślałem sobie: "Już cię mam" i zerwałem kwiat. Ale pszczoła ukłuła mnie w palec poprzez płatek i zacząłem płakać... na to nadeszła żona pastora i przyłożyła mi na rankę wilgotnej ziemi... a potem wieczorem dostaliśmy poziomki z mlekiem!... Co to, już się ściemnia... (do R o z l e p i a c z a P l a k a t ó w) Dokąd pan idzie?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Do domu, na kolację.

OFICER (zasłania sobie oczy)

Na kolację? O tej porze? Proszę pani!... Czy mogę zatelefonować do rosnącego zamku? Tylko momencik!

CÓRKA INDRY

Co masz tam do załatwienia?

OFICER

Powiem tylko szklarzowi, żeby wstawił podwójne okna, bo niedługo będzie zima, a ja tak okropnie marznę! (wchodzi do portierki)

CÓRKA INDRY

Kto to jest panna Wiktoria?

ODŹWIERNA

To jego ukochana!

CÓRKA INDRY

Trafna odpowiedź! Kim ona jest dla nas i dla innych, to go nie obchodzi!

Ważne jest tylko, czym jest dla niego!

Gwałtownie ciemnieje.

ODŹWIERNA (zapala lampę)

Szybko się dziś ściemnia.

CÓRKA INDRY

Dla bogów rok jest jak jedna minuta!

ODŹWIERNA

A dla ludzi minuta może być długa jak rok!

OFICER (wraca na scenę; wygląda nędznie, róże zwiędły)

Jeszcze nie przyszła?

ODŹWIERNA

Nie!

OFICER

Ale ona p r z y j d z i e... Ona przyjdzie.... (przechadza się) Może jednak mimo wszystko lepiej będzie odwołać zamówiony obiad!... Bo to już wieczór... Tak! tak zrobię! (wchodzi do portierki i telefonuje)

ODŹWIERNA (do C ó r k i)

Proszę o mój szal!

CÓRKA INDRY

Nie, moja droga, niech pani odpocznie. Ja będę pełnić pani służbę... chcę poznać ludzi i życie, aby przekonać się, czy jest tak ciężkie jak mówią.

ODŹWIERNA

Ale tu, na tej posadzie, nie wolno zasnąć, nigdy, ani w dzień, ani w nocy...

CÓRKA INDRY

Nie wolno spać nawet w nocy?

ODŹWIERNA

Tylko jeżeli ktoś potrafi spać ze sznurem od dzwonka przywiązanym do ręki... bo po scenie chodzą nocni stróże, którzy zmieniają się co trzy godziny...

CÓRKA INDRY

to tortura...

ODŹWIERNA

Tak się pani zdaje, ale my się cieszymy, gdy dostaniemy taką posadę. O, gdyby pani wiedziała, jak mi zazdroszczą.

CÓRKA INDRY

Zazdroszczą? Czy można zazdrościć torturowanym?

ODŹWIERNA

Tak!... Ale widzi pani, gorsze od czuwania po nocach i zmęczenia, przeciągów, zimna i wilgoci jest to, że muszę wysłuchiwać zwierzeń tych wszystkich nieszczęśników stamtąd, z góry... Wszyscy przychodzą do mnie. Dlaczego? Może w zmarszczkach mej twarzy czytają runy wyryte cierpieniem, które wzbudzają zaufanie...

W tym szalu, moje dziecko, kryje się trzydzieści lat męki własnej i cudzej!

CÓRKA INDRY

Toteż jest ciężki jak kamień i parzy jak pokrzywa...

ODŹWIERNA

Noś go, skoro chcesz... gdy ci zbyt zaciąży, zawołaj, a przyjdę cię zluzować!

CÓRKA INDRY

Bywaj! To, co ty umiesz udźwignąć, potrafię chyba i ja!

ODŹWIERNA

Zobaczymy!... Ale bądź dobra dla mojej gromadki i niech cię nie nużą ich skargi.

Znika w korytarzu. Na scenie robi się zupełnie ciemno. Tymczasem zmienia się sceneria. Lipa stoi teraz bezlistna. Błękitny tojad jest prawie zwiędły. A gdy znowu pojawia się światło, zieleń w perspektywie korytarza nabiera odcienia jesiennego brązu.

OFICER

(wchodzi, gdy na scenie robi się jasno. Ma teraz siwe włosy i brodę. Odzież jego jest obszarpana, kołnierzyk brudny i wymięty. Z bukietu róż zostały tylko ogołocone z kwiatów łodygi. O f i c e r chodzi po scenie) 

Wszystko wskazuje na to, że lato już minęło i jesień się zbliża. Widzę to po lipie i po tym tojadzie!... (chodzi) Ale dla mnie jesień jest wiosną, bo wtedy znowu otwiera się teatr! I wtedy ona musi przyjść! Droga pani, czy mogę chwilę spocząć na tym krześle?

CÓRKA INDRY

Siądź, mój przyjacielu, ja mogę stać!

OFICER (siada)

O, gdybym mógł choćby na chwilę usnąć, zaraz byłoby mi lepiej!...

Zasypia na parą sekund, znów podrywa się i zaczyna chodzić. Zatrzymuje się przed drzwiami z koniczynką i dotyka ich.

Te drzwi nie dają mi chwili spokoju... co kryje się za nimi? Bo przecież coś tam musi być!

Z góry słychać cichą muzykę do tańca.

Ach, tak! Zaczęła się próba!

Scena rozjaśnia się i ciemnieje na przemian, jak gdyby oświetlana migotaniem latarni morskiej.

Co to takiego? (skanduje w rytm zmian oświetlenia) Jasno i ciemno, jasno i ciemno?

CÓRKA INDRY (naśladuje go) 

Dzień i noc, dzień i noc!... Łaskawa Opatrzność chce skrócić twoje czekanie i dlatego uciekają dni ścigając noce!

Scena rozjaśnia się na dobre. Wchodzi R o z l e p i a c z p l a k a t ó w ze swoją podrywką i przyborami.

OFICER

To rozlepiacz plakatów z podrywką. Czy dobrze się panu łowiło ryby?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Tak! Lato było ciepłe i trochę przydługie... a podrywką dość dobra, ale nie tak dobra, jak to sobie wyobrażałem...

OFICER (z naciskiem)

Nie tak, jak to sobie wyobrażałem!... To znakomicie powiedziane! Nic nie jest tak, jak to sobie wyobrażałem!... Dlatego że myśl to coś więcej niż czyn - to więcej niż rzecz... (chodzi uderzając bukietem o ścianę, tak że z róż opadają ostatnie płatki)

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Czy ona jeszcze nie zeszła?

OFICER

Nie, jeszcze nie, ale wnet przyjdzie!... Czy wie pan, co się znajduje za tymi drzwiami?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Nie! Nigdy nie widziałem, by te drzwi były otwarte.

OFICER

Zatelefonuję po ślusarza, żeby je przyszedł otworzyć! Idzie do telefonu.

R o z l e p i a c z p l a k a t ó w rozlepia afisz i wychodzi na prawo.

CÓRKA INDRY

Co właściwie nie podoba ci się w tej podrywce?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Nie podoba? Właściwie to mi się podoba... Ale nie jest taka, jak to sobie wyobrażałem, i dlatego przyjemność nie była t a k a wielka...

CÓRKA INDRY

A jak sobie wyobrażałeś podrywkę?

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

Jak?... Nie umiem tego powiedzieć...

CÓRKA INDRY Proszę, pozwól mnie! Wyobrażałeś ją sobie inną, niż się okazała. Miała być zielona, ale nie taką zielenią!

ROZLEPIACZ PLAKATÓW

A więc pani to wie! Pani wie wszystko - dlatego wszyscy przychodzą do pani ze swymi troskami... O, gdyby pani chciała także mnie kiedyś wysłuchać...

CÓRKA INDRY

Chętnie... Chodź do mnie i opowiedz o swoich zmartwieniach...

Wchodzi do swego pokoiku.

R o z l e p i a c z p l a k a t ó w stoi na zewnątrz, pod okienkiem, i mówi. Na scenie robi się znów zupełnie ciemno. Potem rozjaśnia się i teraz znowu lipa zieleni się, a tojad kwitnie. Słonce oświetla zieleń w perspektywie korytarza. Oficer wchodzi na scenę, jest teraz stary i siwy, obdarty, w zniszczonych bucikach, w ręku niesie łodygi z bukietu róż. Chodzi tam i z powrotem, powoli jak starzec. Czyta afisz. B a l e t n i c a wchodzi z prawej.

OFICER

Czy panna Wiktoria już wyszła?

BALETNICA

Nie, jeszcze nie!

OFICER

W takim razie poczekam! Chyba niedługo przyjdzie?

BALETNICA (poważnie)

Z całą pewnością!

OFICER

Proszę nie odchodzić! Zobaczy pani, co jest za tymi drzwiami. Posłałem już po ślusarza!

BALETNICA

Och, to będzie ogromnie ciekawe! Zobaczyć, jak się otwiera te drzwi! Te drzwi i ten rosnący zamek! Zna pan ten zamek?

OFICER

Oczywiście! Jeszcze jak! Byłem tam uwięziony!

BALETNICA

Nie, doprawdy? Ale dlaczego oni maja tam tyle koni?

OFICER

Bo to zamek - stajnia...

BALETNICA (z bólem)

Jaka ja głupia, że nie mogłam tego zrozumieć.

C h ó r z y s t a wchodzi z prawej.

OFICER

Czy panna Wiktoria już wyszła?

CHÓRZYSTA (poważnie)

Nie, jeszcze nie! Ona nigdy nie wychodzi!

OFICER

To dlatego, że mnie kocha!... Proszę nie odchodzić, dopóki nie przyjdzie ślusarz, który otworzy te drzwi.

CHÓRZYSTA

O, to te drzwi mają być otwarte? Świetnie!... Zapytam tylko o coś odźwierną.

S u f l e r wchodzi z prawej.

OFICER

Czy panna Wiktoria już wyszła?

SUFLER

O ile wiem, to nie!

OFICER

A widzicie! Nie mówiłem, że czeka na mnie! Proszę nie odchodzić, bo mają otworzyć drzwi.

SUFLER

Jakie drzwi?

OFICER

Są tylko jedne!

SUFLER

Już wiem! Drzwi z koniczynką!... W takim razie zostaję! Pogadam tylko chwilę z odźwierną.

B a l e t n i c a, C h ó r z y s t a, S u f l e r grupują się obok R o z l e p i a c z a p l a k a t ó w przed okienkiem pokoiku O d ź w i e r n e j, gdzie kolejno rozmawiają z C ó r k ą. S z k l a r z wchodzi przez furtkę.

OFICER

Czy to ślusarz?

SZKLARZ

Nie, ślusarz wyszedł do pracy, ale równie dobrze wystarczy szklarz.

OFICER

Tak, oczywiście... oczywiście, ale czy ma pan przy sobie diament?

SZKLARZ

Naturalnie! Szklarz bez diamentu, co by to był za szklarz?

OFICER

Rzeczywiście! A więc bierzmy się do dzieła.

Klaszcze w dłonie. Wszyscy zbierają się wokół drzwi. Z prawej nadbiegają C h ó r z y ś c i w strojach ze "Śpiewaków norymberskich" i statystki w strojach tancerek z "Aidy".

OFICER

Ślusarzu czy też Szklarzu - czyń swoją powinność!

SZKLARZ (wysuwa się naprzód z diamentem) 

Taka chwila nieczęsto zdarza się w życiu człowieka. Dlatego też, moi przyjaciele... proszę was... zastanówcie się głęboko...

POLICJANT (pojawia się)

W imieniu prawa zakazuję otwierania tych drzwi!

OFICER

O mój Boże, zaraz awantura, gdy się chce zrobić coś nowego i wielkiego!... Ale my się będziemy procesować!... Chodźmy do adwokata! Przekonamy się, czy prawo coś jeszcze znaczy! Do adwokata!

Przy podniesionej kurtynie scena przemienia się w biuro A d w o k a t a. Furta staje się furtką w balustradzie przechodzącej przez środek sceny i oddzielającej adwokackie biuro. Pokój O d ź w i e r n e j służy jako adwokacki pulpit do pisania, otwarty ku przodowi. Lipa, pozbawiona liści, staje się wieszakiem na kapelusze i płaszcze. Tablica do afiszów zawieszona jest ogłoszeniami i wyrokami sądowymi. Drzwi z czterolistną koniczynką stanowią teraz szafę z dokumentami. A d w o k a t we fraku i białym halsztuku siedzi na lewo od furtki przy pulpicie zarzuconym papierami. Jego wygląd świadczy o niesłychanych cierpieniach. Jest kredowo blady, twarz ma pokrytą zmarszczkami i pełną trupio-fioletowych cieni. Jest brzydki i na twarzy jego malują się wszelkiego rodzaju zbrodnie i występki, do zajmowania się którymi zmusza go jego zawód. Z dwóch p i s a r z y jeden ma tylko jedną rękę, drugi zaś jest ślepy na jedno oko. Ludzie, którzy się zebrali, żeby zobaczyć, "otwieranie drzwi", stoją dalej na tym samym miejscu. Teraz jednak czekają na przyjęcie przez A d w o k a t a i wyglądają, jak gdyby stali tam tak przez cały czas. C ó r k a I n d r y w szalu i O f i c e r na pierwszym planie.

ADWOKAT (podchodzi do C ó r k i I n dr y) 

Moja siostro, czy dasz mi ten szal? Powieszę go u siebie, dopóki nie rozpalą w piecu, a wtedy spalę go z wszystkimi zawartymi w nim troskami i niedolami.

CÓRKA INDRY

Jeszcze nie teraz, mój bracie. Chcę go wpierw dobrze napełnić, a przede wszystkim chcę zebrać do niego wszystkie twoje bóle, wszystkie powierzone ci w zaufaniu wyznania zbrodni, występków, bezprawnych zysków, obmowy, oszczerstw...

ADWOKAT

Droga przyjaciółko, w takim razie ten szal ci nie wystarczy! Spójrz na te ściany. Czyż nie jest tu tak, jak gdyby wszystkie grzechy przylgnęły do tapet? Spójrz na papiery, na których spisuję dzieje ludzkich krzywd! Spójrz na mnie!... Nikt uśmiechnięty nigdy tu nie

przychodzi... same tylko złe spojrzenia, wyszczerzone zęby, zaciśnięte pięści... I wszyscy wylewają na mnie swoją złość, swoją zawiść, swoje podejrzenia. Popatrz! Ręce moje są czarne i nie potrafię ich nigdy domyć, spójrz, jakie są popękane i skrwawione... Nie mogę nosić ubrań dłużej niż kilka dni, bo przechodzą odorem cudzych zbrodni... Czasem każę tu kadzić siarką, ale i to nie pomaga. Sypiam obok i śnię tylko o zbrodniach... W tej chwili prowadzę w sądzie sprawę o morderstwo... to jeszcze drobiazg. Ale czy wiesz, co jest najgorsze z wszystkiego? Rozwody małżonków! - Wtedy jak gdyby wszystko krzyczało na ziemi i na niebie... zdrada przeciw pierwotnej sile, przeciw miłości, która jest źródłem wszystkiego dobra... A gdy całe ryzy papieru zostaną już zapisane ich wzajemnymi oskarżeniami i w końcu jakiś przyjazny człowiek weźmie jedno z małżonków na rozmowę w cztery oczy, natrze mu uszu i z uśmiechem zada proste pytanie: "Co właściwie masz przeciw swemu mężowi czy żonie?" - to ona - lub on - nie mogą znaleźć odpowiedzi, nie znają przyczyny rozdźwięku! Raz - tak, chodziło wtedy o jakąś sałatkę, innym razem o jakieś słowo, przeważnie zaś zupełnie o nic. Ale te męki, te cierpienia! Muszę to znosić!... Patrz, jak wyglądam! I ty sądzisz, że mógłbym zdobyć miłość jakiejś kobiety z tym wyglądem zbrodniarza? Przypuszczasz, że ktoś zechciałby się ze mną zaprzyjaźnić? Ze mną, który za wszystkich muszę ścigać długi w tym mieście?... To rozpacz być człowiekiem!

CÓRKA INDRY

Biedni ludzie!

ADWOKAT

To prawda! A już zupełną zagadką jest dla mnie, z czego ludzie żyją! Żenią się mając dwa tysiące koron dochodu, podczas gdy potrzebują czterech... naturalnie pożyczają, wszyscy pożyczają! Z trudem dają sobie radę i tak biedują aż do śmierci... masa spadkowa zawsze jest zadłużona! Powiedzcie mi, na Boga, kto to wszystko w końcu płaci?

CÓRKA INDRY

Ten, kto karmi ptaki niebieskie!

ADWOKAT

Tak! Ale gdyby ten, kto karmi ptaki niebieskie, zechciał zejść na swoją ziemię i zobaczyć, jak wiedzie się jego biednym ludzkim dzieciom, może ogarnęłoby go współczucie.

CÓRKA INDRY

Biedni ludzie!

ADWOKAT

Tak, biedni! (do O f i c e r a) Czego pan sobie życzy?

OFICER

Chciałem tylko zapytać, czy panna Wiktoria już wyszła!

ADWOKAT

Nie, jeszcze nie, może pan być całkiem spokojny... Dlaczego pan tak dłubie przy mojej szafie?

OFICER

Zdawało mi się, że drzwi są tak podobne do...

ADWOKAT

O nie, o nie, o nie!

Słychać głos dzwonów kościelnych.

OFICER

Czy to pogrzeb w mieście?

ADWOKAT

Nie, to promocja, doktorska promocja. Mam właśnie dostać stopień doktora praw. A może i pan ma ochotę promować się i dostać laurowy wieniec?

OFICER

Dlaczegóż by nie? Zawsze to jakieś urozmaicenie...

ADWOKAT

To może przystąpimy natychmiast do tego uroczystego aktu? - Proszę się tylko przebrać!

O f i c e r wychodzi.

Na, scenie robi się ciemno, a podczas tego dokonują się następujące zmiany. Balustrada zostaje i służy teraz jako balustrada kościelnego chóru. Tablica do afiszów staje się tablicą do wywieszania numerów psalmów. Lipa-wieszadło zmienia się w kandelabr, pulpit adwokata w katedrę promotora. Drzwi z czterolistną koniczynką prowadzą teraz do zakrystii. Chórzyści z "Śpiewaków norymberskich" stają się pedelami z berłami uniwersyteckimi, a statystki niosą laurowe wieńce. Pozostali stoją nadal w roli widzów. Tło sceny podnosi się, a nowe przedstawia wielkie organy z klawiaturą na dole, a ponad tym lustro. Słychać muzykę. Po bokach sceny cztery fakultety: filozofia, teologia, medycyna, prawo. Środek sceny jest przez chwilę pusty. Pedele wchodzą z prawej. Statystki kroczą za nimi trzymając przed sobą laurowe wieńce, trzej "promovendi" wchodzą jeden za drugim z lewej strony i po udekorowaniu wieńcami przez statystki wychodzą w prawo. A d w o k a t podchodzi, aby otrzymać wieniec.

Statystki odwracają się, wzbraniają się włożyć mu wieniec i wychodzą.

A d w o k a t, wstrząśnięty, opiera się o kolumnę. Wszyscy wycofują się. A d w o k a t zostaje sam.

CÓRKA INDRY (wchodzi w białym welonie na głowie i ramionach)

Widzisz, wyprałam

szal... Ale dlaczego tu stoisz? Nie dostałeś wieńca?

ADWOKAT

Nie, nie byłem godzien.

CÓRKA INDRY

Dlaczego? Czy dlatego, żeś się ujmował za sprawą biedaków, przemawiał w obronie przestępcy, zmniejszał brzemię winowajcy, starał się o odroczenie dla skazanego... biada ludziom... nie są aniołami, ale żal mi ich.

ADWOKAT

Nie mów źle o ludziach, ja przecież muszę ich bronić.

CÓRKA INDRY (oparta o organy)

Dlaczego biją swoich przyjaciół po twarzy?

ADWOKAT

Bo nie umieją postępować lepiej!

CÓRKA INDRY

A więc oświećmy ich! Chciałbyś? Razem ze mną?

ADWOKAT

Oni nie przyjmują żadnych nauk! Oby nasze skargi dosięgły bogów w niebie...

CÓRKA INDRY

Dojdą do boskiego tronu! (staje przy organach) Czy wiesz, co widzę w tym lustrze? Świata we właściwej postaci! Tak, bo w rzeczywistości jest on na opak.

ADWOKAT

Jak to się stało, że został odwrócony?

CÓRKA INDRY

Gdy robiono kopię...

ADWOKAT

Nareszcie mi to wytłumaczyłaś! Kopia... zawsze przeczuwałem, że to niedobra kopia... i gdy przypominałem sobie pierwowzory, ogarniało mnie niezadowolenie z wszystkiego... A ludzie nazywali to nienasyceniem, odpryskami diabelskiego szkła w oku i Bóg wie jak jeszcze...

CÓRKA INDRY

Bo to przecież wariactwo! Spójrz choćby na te cztery fakultety! Konserwatywny rząd finansuje wszystkie cztery - teologię, naukę o Bogu, zawsze atakowaną i ośmieszaną przez filozofię, która podaje się za samą mądrość! I medycynę, która zawsze ma zastrzeżenia do filozofii i nie zalicza teologii do rzędu nauk, lecz nazywa ją zabobonem... A wszystkie one zasiadają w tym samym senacie, który ma uczyć młodzież respektu - dla uniwersytetu. Toż to przecież dom wariatów! I biada temu, kto to pierwszy zrozumie.

ADWOKAT

Pierwsi się tego dowiedzą teologowie. Na wstępie studiów wykłada im się filozofię, która ich uczy, że teologia to nonsens. A potem, ucząc się teologii, dowiadują się, że filozofia to nonsens! Głupcy, nieprawdaż?

CÓRKA INDRY

No i prawo, które służy wszystkim z wyjątkiem sług.

ADWOKAT

Sprawiedliwość, która, gdy chce być sprawiedliwa, staje się przekleństwem dla tego, kto ją feruje!... Prawo, które tak często dopuszcza się bezprawia!

CÓRKA INDRY

A toście sobie piwa nawarzyli. Ludzie! Dzieci! Chodź, dam ci wieniec... w którym będzie ci bardziej do twarzy. (wkłada mu na głowę cierniową koronę) A teraz zagram ci coś! (siada przy organach i gra "Kyrie", jednak zamiast tonów organów słychać ludzkie głosy)

GŁOSY DZIECIĘCE

Wieczny! Wieczny! (ostatni ton przeciągły)

GŁOSY KOBIECE

Zmiłuj się nad nami! (ostatni ton przeciągły)

GŁOSY MĘSKIE

(tenory) Zbaw nas przez swe miłosierdzie! (ostatni ton, przeciągły)

GŁOSY MĘSKIE (basy)

Oszczędź dzieci twoje, Panie i nie gniewaj się na nas.

WSZYSCY

Zmiłuj się nad nami! Wysłuchaj nas! Miej miłosierdzie dla nas, śmiertelnych! - O wieczny Boże! Dlaczego tak daleko? Z głębokości wołamy do ciebie o łaskę. Wiekuisty Panie! Nie czyń brzemienia dzieci twoich zbyt ciężkim! Wysłuchaj nas! Wysłuchaj nas, Panie!

Na scenie robi się ciemno. C ó r k a I n d r y podnosi się i zbliża do A d w o k a t a. Organy zmieniają się, skutkiem zmiany oświetlenia, w grotę Fingala. U stóp bazaltowych kolumn faluje wzburzone morze; łoskot fal miesza się z szumem wiatru.

ADWOKAT

Gdzie jesteśmy, siostro?

CÓRKA INDRY

Co słyszysz?

ADWOKAT

Słyszę, jak spadają krople...

CÓRKA INDRY

To łzy... tu ludzkie łzy... Co jeszcze słyszysz?

ADWOKAT

Coś wzdycha... coś kwili... coś lamentuje...

CÓRKA INDRY

Aż tu dotarła skarga śmiertelników... ale nie dalej. Dlaczego jednak ta wieczna skarga? Czy w życiu nie ma nic, czym można by się cieszyć?

ADWOKAT

Jest! To, co najrozkoszniejsze, a zarazem najbardziej gorzkie. Miłość! Żona i dom! To, co najwspanialsze i najnędzniejsze!

CÓRKA INDRY

Chciałabym to poznać!

ADWOKAT

mną?

CÓRKA INDRY

Z tobą! Znasz rafy, przeszkody, moglibyśmy ich uniknąć.

ADWOKAT

Jestem biedny!

CÓRKA INDRY

I co z tego, skoro się kochamy? A trochę piękna nic nie kosztuje!

ADWOKAT

Może się okazać, że mam niechęć do tego, na co ty patrzysz z sympatią.

CÓRKA INDRY

Trzeba to będzie jakoś pogodzić!

ADWOKAT

A jeśli się sobą znużymy?

CÓRKA INDRY

Przyjdzie dziecko i da rozrywkę, która jest zawsze nowa.

ADWOKAT

Więc chcesz mnie, biednego i brzydkiego, pogardzanego i odtrąconego?

CÓRKA INDRY

Tak! Połączmy nasze losy.

ADWOKAT

A więc dobrze!

Bardzo skromna izba przy adwokackiej kancelarii. Na prawo wielkie dwuosobowe łóżko z zasłoną, obok okno. Na lewo żelazny piecyk z naczyniami do gotowania. K r y s t y n a zakleja paskami wewnętrzne okna. W tyle sceny drzwi otwarte do kancelarii, widać tam biedaków czekających na przyjęcie.

KRYSTYNA

Ja kleję, ja kleję!

CÓRKA INDRY (blada i wychudła, siedzi przy piecyku)

Zamykasz dostęp powietrza! Ja się duszę!

KRYSTYNA

Została już tylko mała szparka!

CÓRKA INDRY

Powietrza, powietrza! Nie mam czym oddychać!

KRYSTYNA

Zaklejam, zaklejam!

ADWOKAT

Dobrze robisz, Krystynko. Opał dużo kosztuje!

CÓRKA INDRY

Och, to tak, jak gdybyś zaklejał mi usta!

ADWOKAT (stoi w drzwiach z jakimś papierem w ręku)

Dziecko śpi?

CÓRKA INDRY

Tak, nareszcie usnęło.

ADWOKAT (łagodnie)

Ten krzyk wystrasza mi klientów!

CÓRKA INDRY (przyjaźnie)

Co można na to poradzić?

ADWOKAT

Nic!

CÓRKA INDRY

Można by wynająć większe mieszkanie!

ADWOKAT

Nie mamy na to pieniędzy!

CÓRKA INDRY

Pozwól mi otworzyć okno, to złe powietrze mnie dusi!

ADWOKAT

Wtedy ciepło się ulotni i będziemy marznąć!

CÓRKA INDRY

To okropne!... Można już u ciebie szorować?

ADWOKAT

Ani ty, ani ja nie mamy na to sił, a Krystyna musi kleić. Ma zakleić cały dom, każdą szparkę w dachu, w podłodze, w ścianach!

CÓRKA INDRY

Byłam przygotowana na nędzę, ale nie na brud!

ADWOKAT

Nędza jest zawsze mniej lub bardziej brudna!

CÓRKA INDRY

To gorsze, niż sobie wyobrażałam!

ADWOKAT

Nie jest nam najgorzej! Jeszcze mamy co jeść!

CÓRKA INDRY

Ale co to za jedzenie?

ADWOKAT

Kapusta jest tania, pożywna i smaczna!

CÓRKA INDRY

Jeśli ktoś lubi kapustę! Dla mnie jest wstrętna!

ADWOKAT

Dlaczegoś mi tego nie powiedziała?

CÓRKA INDRY

Dlatego, że cię kochałam! Chciała się poświęcić i jeść to, co ty lubisz!

ADWOKAT

W takim razie ja muszę poświęcić że lubię kapustę! Ofiary muszą być wzajemne.

CÓRKA INDRY

Więc co będziemy jeść? Rybę? Ale ty nie cierpisz ryby.

ADWDOKAT

I ryba jest droga!

CÓRKA INDRY

To wszystko jest gorsze, niż przypuszczałam!

ADWOKAT (przyjaźnie)

Widzisz, jakie to ciężkie! A dziecko, które miało nas jeszcze bardziej związać i być nam błogosławieństwem... stanie się naszą zgubą!

CÓRKA INDRY

Ukochany mój! Ginę w tym zaduchu w tym pokoju z widokiem na podwórko, przy tym dziecinnym krzyku podczas nie kończących się bezsennych godzin, przy tych ludziach w poczekalni z ich lamentami, kłótniami i oskarżeniami... Ja umrę!

ADWOKAT

Biedny mały kwiatku, bez światła, powietrza...

CÓRKA INDRY

A ty mówisz, że są tacy, którym je jeszcze gorzej!

ADWOKAT

Należę do ludzi, którym się w nasz dzielnicy zazdrości.

CÓRKA INDRY

Wszystko by jakoś jeszcze można wytrzymać, gdybym tylko mogła mieć w domu cos pięknego!

ADWOKAT

Wiem, że myślisz o kwiatach, twoich ulubionych heliotropach, ale one kosztują półtorej korony sztuka, a to sześć litrów mleka albo cztery wiadra kartofli.

CÓRKA INDRY

Chętnie wyrzeknę się jedzenia dla jednego kwiatka.

ADWOKAT

Istnieje piękno, które nic nie kosztuje, a którego brak w domu jest najgorszą męką dla człowieka obdarzonego poczuciem piękna!

CÓRKA INDRY

Co to takiego?

ADWOKAT

Jak ci powiem, będziesz się gniewać!

CÓRKA INDRY

Umówiliśmy się, że nie będziemy się na siebie gniewać!

ADWOKAT

Umówiliśmy się... wszystko dobrze, Agnes, byle nie te szorstkie, twarde akcenty... wiesz, o co chodzi! Jeszcze nie to!

CÓRKA INDRY

Nigdy ich nie będziemy słyszeć!

ADWOKAT

Nigdy, jeśli to będzie ode mnie zależało!

CÓRKA INDRY

Mów zatem!

ADWOKAT

A więc dobrze! Gdy przychodzę do domu, patrzę naprzód, jak firanka wisi na karniszu... (podchodzi do okna i poprawia firankę) Gdy zwisa jak sznur lub jak szmata... wtedy szybko wychodzę!... Potem rzucam okiem na krzesła... jeśli stoją równo, zostaję!... (poprawia krzesło przy ścianie) A potem patrzę na świece w lichtarzach... Jeśli są przekrzywione, to znaczy, że cały dom schodzi na psy! (poprawia świecę stojącą na biurku) To jest, droga moja, to piękno, które nic nie kosztuje!

CÓRKA INDRY (skłania głowę na piersi)

Tylko bez tych ostrych akcentów, Aksel!

ADWOKAT

Nie były ostre.

CÓRKA INDRY

Były!

ADWOKAT

A to co znowu, u licha!

CÓRKA INDRY

Jak ty do mnie mówisz?

ADWOKAT

Daruj mi, Agnes, z powodu twojego niechlujstwa nacierpiałem się tyle samo, ile ty z powodu brudu! A nie śmiałem sam brać się do sprzątania, bo wtedy gniewasz się, jak gdybym ci robił wyrzuty... uf! Może już na tym skończymy?

CÓRKA INDRY

Jak okropnie trudno być małżeństwem... to trudniejsze niż wszystko inne! - Chyba to trzeba być aniołem!

ADWOKAT

Tak, i ja tak myślę!

CÓRKA INDRY

Zdaje mi się, że zacznę cię nienawidzić po tym, co powiedziałeś!

ADWOKAT

W takim razie biada nam!... Ale nie dopuśćmy do nienawiści. Obiecuję, że już nigdy nie zrobię żadnej uwagi o sprzątaniu... choć to dla mnie tortura!

CÓRKA INDRY

A ja będę jeść kapustę, choć to mnie męka!

ADWOKAT

A zatem współżycie w męce! Rozkosz jednego cierpieniem drugiego!

CÓRKA INDRY

Biedni ludzie!

ADWOKAT

Widzisz to teraz?

CÓRKA INDRY

Tak! Ale, na Boga, unikajmy ran skoro znamy je tak dobrze!

ADWOKAT

Unikajmy! Jesteśmy przecież tolerancyjni i światli. Potrafimy wybaczać i zapominać!

CÓRKA INDRY

Umiemy przecież śmiać się z drobiazgów!

ADWOKAT

Tak, tylko my to umiemy!... Wiesz, czytałem dziś w gazecie!... ale a propos - gdzie jest gazeta?

CÓRKA INDRY (z zakłopotaniem)

Jaka gazeta?

ADWOKAT (twardo)

Czyżbym prenumerował więcej niż jedną?

CÓRKA INDRY Uśmiechnij się i nie mów takim twardym tonem... Twoją gazetę zużyłam na podpałki.

ADWOKAT (gwałtownie)

A to co znowu, u licha!

CÓRKA INDRY

Uśmiechnij się!... Spaliłam ją, dlatego że drwiła z wszystkiego, co dla mnie święte...

ADWOKAT

A co dla mnie nie jest święte! No cóż... (uderza pięścią o dłoń, wściekły) Mam się śmiać, mam się śmiać do rozpuku... mam być wyrozumiały i kryć się ze swym zdaniem, i mówić zawsze "tak", i we wszystkim ustępować, i mam być obłudny! A więc spaliłaś moją gazetę! A więc to tak! (zakłada firankę na kolumienkę łóżka) Dobrze! Biorę się zatem znów do sprzątania, żeby ci było przykro... Agnes, to jest po prostu nie do wytrzymania.

CÓRKA INDRY

Pewnie, że tak!

ADWOKAT

A mimo to musimy wytrzymać, nie z powodu naszych obietnic, tylko dla dziecka!

CÓRKA INDRY

prawda! Dla dziecka! Och! Och! Musimy wytrzymać!

ADWOKAT

Muszę już iść do moich klientów. Słyszysz, niecierpliwią się, aby dobrać się sobie skóry, ściągnąć na siebie grzywny i więzienie... nieszczęsne istoty...

CÓRKA INDRY

Biedni, biedni ludzie! I to zaklejanie. (spuszcza głowę na piersi w niemej rozpaczy)

KRYSTYNA

Ja kleję, ja kleję! Adwokat staje w drzwiach, nerwowo porusza klamką.

CÓRKA INDRY

Och, jak ten zamek zgrzyta. Tak jakbyś mi serce ściskał...

ADWOKAT

Ja ściskam, ja ściskam...

CÓRKA INDRY

Nie rób tego!

ADWOKAT

Ja ściskam...

CÓRKA INDRY

Nie!

ADWOKAT

Ja...

OFICER (chwyta za klamkę od strony kancelarii)

Czy można!

ADWOKAT (puszcza klamkę)

Bardzo proszę! Przecież pan został promowany na doktora!

OFICER

Całe życie teraz przede mną! Wszystko jest teraz dla mnie dostępne, wstąpiłem na Parnas, laury zdobyte, nieśmiertelność, sława, wszystko jest moje!

ADWOKAT

A z czego pan będzie żyć?

OFICER

Żyć?

ADWOKAT

Przecież musi pan mieć mieszkanie, odzież, jedzenie?

OFICER

To się zawsze znajdzie, byle mieć kogoś, kto kocha!

ADWOKAT

Być może!... Być może!... Klej, Krystyno. Zaklejaj, aż mi zabraknie tchu!

(wycofuje się tyłem, kiwając głową)

KRYSTYNA

kleję, ja kleję! Aż mi zabraknie tchu!

OFICER

Pójdziesz teraz ze mną?

CÓRKA INDRY

Natychmiast, ale dokąd?

OFICER

Do Fagervik! Tam lato, tam świeci słońce tam jest młodość, dzieci, kwiaty, śpiew i taniec, zabawa i radość!

CÓRKA INDRY

Więc jedźmy tam!

OFICER

Chodź!

ADWOKAT (wchodzi znowu)

Wracam teraz do mego pierwszego piekła... to było drugie... i największe! Najsłodsze jest największe piekło... Patrzcie, znowu rozsypała szpilki dowłosów!... (zbiera szpilki z podłogi)

OFICER

Że też musiał odkryć także szpilki!

ADWOKAT

Także?... Proszę popatrzeć na tę oto! Dwa ramiona, ale jedna szpilka! Dwoje, ale zarazem jedno. Jeśli wyprostuję widełki, robi się z tego jeden kawałek! A jeśli zegnę - dwa, które nie przestają być jednym! To znaczy, że para jest jednością! Ale jeśli to złamię - ot tak, w tym miejscu! Wtedy para staje się dwojgiem! (przełamuje szpilkę i odrzuca kawałki)

OFICER

Słuszne spostrzeżenie... Jednakże, by można to złamać, trzeba, żeby widełki się rozeszły. Póki są razem - wytrzymują!

ADWOKAT

A jeśli są równoległe - wtedy nigdy się nie spotkają - wtedy ani nie wytrzymują, ani nie pękają.

OFICER

Szpilka do włosów to najdoskonalszy twór pod słońcem. Linia prosta, która równa się dwóm równoległym!

ADWOKAT

Zamek, który zamyka, gdy jest otwarty!

OFICER

Zamyka otworem warkocz, który pozostaje otwarty, gdy się go zamknie...

ADWOKAT

Podobnie jak te drzwi! Gdy je zamykam, otwieram drogę dla ciebie, Agnes!

(wycofuje się i zamyka drzwi)

CÓRKA INDRY

A więc?

Zmiana na scenie, łóżko z zasłonami zmienia się w namiot. Żelazny piecyk zostaje na miejscu. Tło unosi się do góry. Na prawo na pierwszym planie widać spalone słońcem góry, porosłe czerwonym wrzosem i czarno-białe kikuty drzew po leśnym pożarze, czerwone chlewy dla świń i budynki gospodarskie. Poniżej na świeżym powietrzu chorzy gimnastykują się na przyrządach przypominających narzędzia tortur. Na lewo, na pierwszym planie, część otwartej szopy przeznaczonej na kwarantannę, z paleniskami, obmurowaniem kotłów i rurami przewodów. Środkowy plan stanowi cieśnina. Na tylnym planie piękne, pokryte liściastym lasem wybrzeże: do przystrojonych flagami mostków przycumowane są białe łodzie, niektóre z podniesionymi żaglami, inne bez. Na brzegu, wśród drzew, widać małe włoskie wille, pawilony, kioski, marmurowe posągi. S z e f k w a r a n t a n n y, w stroju Maura, chodzi po brzegu.

OFICER (podchodzi ż wita się z nim uściskiem dłoni)

Toż to Ordström... Jakżeś tu trafił?

SZEF KWARANTANNY

Tak, to ja. Jestem teraz tutaj!

OFICER

Czy to Fagervik?

SZEF KWARANTANNY

Nie! Fagervik leży naprzeciwko. Tutaj jest Skamsund!

OFICER

W takim razie źleśmy trafili.

SZEF KWARANTANNY

My? Czy zechcesz mnie przedstawić?

OFICER

Nie, to nie wypada! (półgłosem) To córka Indry!

SZEF KWARANTANNY

Indry? Myślałem, że to sam Waruna!... Nic się nie dziwisz, że jestem czarny na twarzy?!

OFICER

Synu mój! Skończyłem pięćdziesiąt lat; wtedy człowiek nie dziwi się już niczemu!

Domyśliłem się od razu, że wybierasz się po południu na maskaradę!

SZEF KWARANTANNY

Zupełnie słusznie! I mam nadzieję, że pójdziecie ze mną?

OFICER

Z pewnością, bo tu... tu nie wygląda zbyt ponętnie!... Co to za ludzie tu mieszkają?

SZEF KWARANTANNY

Tutaj mieszkają chorzy, a po przeciwnej stronie zdrowi!

OFICER

A więc tu są chyba sami biedacy?

SZEF KWARANTANNY

Nie, mój drogi, tutaj są bogacze! Patrz na tego tam na ławie tortur!

Jadł zbyt dużo gęsich wątróbek i trufli i pił zbyt wiele burgunda, tak że stopy zmieniły mu się w huby.

OFICER Huby?

SZEF KWARANTANNY

Tak, ma stopy jak narośle na drzewie!... A ten, co tam leży, wypił tyle koniaku, że trzeba mu wymaglować kręgosłup!

OFICER

To kiepsko!

SZEF KWARANTANNY

Poza tym mieszkają po tej stronie wszyscy, którzy mają jakąś biedę do ukrycia! Na przykład, spójrz na tego, który nadchodzi!

Podstarzały fircyk wjeżdża na krześle z kółkami w towarzystwie sześćdziesięcioletniej chudej, brzydkiej kokietki, ubranej według ostatniej mody; asystuje jej "przyjaciel" około czterdziestki.

OFICER

To major! Nasz szkolny kolega?

SZEF KWARANTANNY

Don Juan! Widzisz, on wciąż jeszcze jest zakochany w tym upiorze przy swoim boku. Nie widzi, że ona się zestarzała, że jest brzydka, niewierna, okrutna!

OFICER

To jest właśnie miłość! I nigdy nie podejrzewałem tego lekkoducha, że potrafi kochać tak głęboko i poważnie!

SZEF KWARANTANNY

To piękny punkt widzenia.

OFICER

Sam kochałem Wiktorię... tak, wciąż jeszcze chodzę po korytarzu i czekam na nią...

SZEF KWARANTANNY

A więc to ty chodzisz po korytarzu?

OFICER

To ja!

SZEF KWARANTANNY

I co, otworzyliście już drzwi?

OFICER

Nie, wciąż się jeszcze procesujemy... Rozlepiacz plakatów gdzieś się zapodział, naturalnie razem ze swoją podrywką, także przesłuchiwanie świadków przeciąga się... a tymczasem szklarz wstawił szyby w zamku, który wyrósł o pół piętra... W tym roku były nadzwyczaj sprzyjające warunki ciepło i wilgotno!

SZEF KWARANTANNY

Ale tak ciepło jak u mnie to u was nie było.

OFICER

Jaką temperaturę dają te twoje piece?

SZEF KWARANTANNY

Gdy dezynfekujemy rzeczy podejrzanych o cholerę, mamy sześćdziesiąt stopni.

OFICER

Czyżby znowu grasowała cholera?

SZEF KWARANTANNY

Nie wiedziałeś o tym?

OFICER

Naturalnie, że wiedziałem, ale tak często zapominam to, co wiem!

SZEF KWARANTANNY

A ja często chciałbym zapomieć o wszystkim, a już najbardziej o samym sobie. Właśnie dlatego chodzę na maskarady, zabawy i zebrania towarzyskie.

OFICER

Co takiego zrobiłeś?

SZEF KWARANTANNY

Jeśli przyznaję się do tego, powiadają, że się chełpię, a jeśli nie, nazywają mnie obłudnikiem.

OFICER

I dlatego poczerniłeś sobie twarz?

SZEF KWARANTANNY

Tak! Zrobiłem się trochę czarniejszy, niż jestem!

OFICER

Kto to nadchodzi?

SZEF KWARANTANNY

O, to pewien poeta, zamierza wziąć swoją błotną kąpiel!

Wchodzi P o e t a z wzrokiem wzniesionym w niebo w ręku trzyma wiadro z błotem.

OFICER

Na Boga, on chyba kąpie się w powietrzu i świetle!

SZEF KWARANTANNY

Nie, on przebywa zawsze w najwyższych regionach, tak że zatęsknił do błota... tarzanie się w błocie czyni skórę twardą jak u świni... Nie czuje się później ukąszeń gzów!

OFICER

Dziwny ten świat, pełen przeciwieństw!

POETA (ekstatycznie)

Z gliny stworzył Ptah człowieka jednym obrotem garncarskiego krążka (sceptycznie) albo diabli wiedzą czego!... (ekstatycznie) Z gliny stwarza rzeźbiarz swoje mniej lub więcej nieśmiertelne arcydzieła (sceptycznie) które bardzo często są tylko kiczami! (ekstatycznie) Z gliny sporządzą się te tak bardzo potrzebne naczynia, które określa się wspólnym mianem garnków, talerzy (sceptycznie) Mało mnie to zresztą obchodzi, jak to się nazywa (ekstatycznie) Oto jest glina! Gdy jest rzadka, nazywa się błotem. C'est mon affaire (woła) Lina!

L i n a wchodzi z wiadrem.

POETA

Lina, pokaż się pannie Agnes! Ona cię zna od dziesięciu lat; wtedy byłaś jeszcze młodą, wesołą i - trzeba przyznać - ładną dziewczyną... Spójrzcie, jak ona teraz wygląda! Pięcioro dzieci harówka, krzyk, głód, bicie! Patrzcie, jak przeminęło piękno, jak znikła radość w toku wykonywania obowiązków, które powinny dać owo wewnętrzne zadowolenie, wyrażające się w harmonijnych rysach twarzy i cichym ogniu w oczach...

SZEF KWARANTANNY (zatyka mu ręką usta) 

Milcz, zamilknij!

POETA

Tak mówią wszyscy! A gdy milczę, powiadają: "Mów!" Nieobliczalni ludzie!

CÓRKA INDRY (zwracając się wprost do L i n y)

Powiedz mi, co cię gnębi!

LINA

Nie, nie śmiem, bo wtedy będzie mi gorzej!

CÓRKA INDRY

Któż to jest taki okrutny?

LINA

Nie mam odwagi powiedzieć, bo dostanę lanie!

POETA

Może być! Ale ja o tym opowiem, nawet gdyby ten Maur miał mi powybijać zęby!... Powiem, że czasem nie ma sprawiedliwości... Agnes, córko bogów! Czy słyszysz muzykę i taniec, tam na wzgórzu? To siostra Liny, która wróciła z miasta, gdzie zeszła na złe drogi, rozumiesz... A teraz zabija się dla niej cielca tuczonego, a Lina, która została w domu, musi dźwigać wiadra i karmić świnie!

CÓRKA INDRY

W domu radują się dlatego, że zbłąkana córka porzuciła złe drogi, a nie tylko dlatego, że wróciła. Pamiętaj o tym!

POETA

W takim razie urządzajcie co wieczór wystawne przyjęcie dla tej nienagannej

pracownicy, która nigdy nie zeszła na złe drogi. Tak, róbcie tak!... Ale oni tego nie robią, tylko gdy Lina ma wolne, musi chodzić do domu modlitwy wysłuchiwać wyrzutów, że nie jest doskonała! Czy to jest sprawiedliwość!

CÓRKA INDRY

Trudno odpowiedzieć na wasze pytania, bo... bo tyle jest wypadków nieprzewidzianych..!

POETA

Zrozumiał to także kalif Harun Sprawiedliwy. Siedział spokojnie na swoim tronie nie wiedząc, jak powodzi się tym, którzy są na dole. W końcu jednak skargi dosięgły jego dostojnego ucha. Wtedy pewnego dnia zstąpił na ziemię, przebrał się i poszedł nie zauważony między ludzi zobaczyć, jak to właściwie jest z tą sprawiedliwością.

CÓRKA INDRY

Nie sądzi pan chyba, że jestem Harunem Sprawiedliwym?

OFICER

Nie mówmy już o tym!... Patrzcie, jacyś goście!

Biała łódź w kształcie smoka, z jasnoniebieskim jedwabnym żaglem na złotej rei i ze złotym masztem, na którym powiewa czerwony proporczyk, wpływa do cieśniny od lewej. Przy sterze siedzą obejmując się wpół O n i O n a.

Oto pełnia szczęścia, błogość bez granic, radosny krzyk młodej miłości!

Na scenie się rozjaśnia.

ON (wstaje i śpiewa)

Chwała ci, piękna zatoko,

Gdzie moja młodość widziała swą wiosnę,

Gdzie śniłem pierwsze różowe sny,

Oto masz mnie z powrotem,

Ale nie jestem już sam jak wtedy!

Gaje, zatoki,

Niebo i morze,

Powitajcie ją!

Moją miłość, moją lubą!

Moje słońce, moje życie!

Flagi z mostków w Fagervik powiewają na znak powitania, z will i plaż ludzie machają białymi chusteczkami, a nad cieśniną rozbrzmiewają dźwięki harf i skrzypiec.

POETA

Patrzcie, jakie od nich bije światło! Słuchajcie, jak dźwięki niosą się po wodzie!

Eros!

OFICER

To Wiktoria!

SZEF KWARANTANNY

I co z tego?

OFICER

To jego Wiktoria, ja mam swoją dla siebie! A mojej, mojej nie wolno zobaczyć nikomu!... Wywieś flagę kwarantanny, a ja zaciągnę sieć!

S z e f k w a r a n t a n n y macha żółtą flagą.

OFICER (ciągnie za linę, tak że łódź skręca w kierunku Skamsund)

Hej tam, zatrzymać się!

O n i O n a spostrzegają nagle ponury krajobraz; są przerażeni.

SZEF KWARANTANNY

Tak, tak! Bardzo mi przykro! Ale tu muszą zawijać wszyscy, wszyscy, którzy przybywają z zakażonych miejscowości!

POETA

Jak można tak mówić, tak postępować, gdy się widzi dwoje ludzi, którzy się kochają! Nie tykajcie ich miłości! To zbrodnia!... Biada nam! Wszystko, co piękne, ściąga się teraz w błoto!

O n i O n a wysiadają na ląd, smutni i zawstydzeni.

ON

Biada nam! Cośmy zawinili?

SZEF KWARANTANNY

I bez żadnej przewiny można narazić się na drobne życiowe nieprzyjemności.

ONA

O, jakże krótka jest radość i szczęście!

ON

Jak długo musimy tu pozostać?

SZEF KWARANTANNY

Czterdzieści dni i nocy!

ONA

To już lepiej płyńmy na morze!

ON

Żyć tutaj, wśród tych wypalonych gór i świńskich chlewów?

POETA

Miłość zwycięża wszystko, nawet odór siarki i karbolu!

SZEF KWARANTANNY

(rozpala ogień w piecyku, niebieskie obłoczki siarki unoszą się w górę)

Zapalam siarkę! Proszę wejść do środka!

ONA Och! Moja niebieska sukienka straci kolor!

SZEF KWARANTANNY

I zrobi się biała! Twoje czerwone róże też staną się białe!

ON

I twoje policzki również! Przez czterdzieści dni!

ONA (do O f i c e r a)

Ciebie to będzie cieszyć!

OFICER

Nie, wcale mnie to nie ucieszy! Twoje szczęście stało się wprawdzie źródłem mojej męki, ale... to nic - zostałem już promowany i mam stanowisko, tam naprzeciwko... tak, tak, a w jesieni dostanę posadę w szkole... będę uczył chłopców tego, czego uczyłem się sam przez całe dzieciństwo, przez całą młodość. Teraz będę uczyć tego samego przez cały wiek męski,

przez całą moją starość. Tych samych lekcji! Ile jest dwa razy dwa! Ile razy dwa mieści się w czterech bez reszty?... dopóki nie dostanę emerytury. Wtedy będę mógł chodzić bezczynnie - czekać na pory posiłków i na gazety - aż w końcu zawiozą mnie do krematorium i spalą... Czy nie macie tu u siebie żadnego emeryta? Chyba najgorsze, obok tego, że dwa razy dwa jest cztery, to zaczynać szkołę na nowo, gdy się jest już promowanym na doktora - zadawać te same pytania, dopóki się nie umrze...

Obok przechodzi starszy pan z rękami założonym z tyłu.

Tam właśnie idzie taki emeryt, który czeka na śmierć. to pewnie jakiś kapitan, który nie doczekał się awansu na majora, albo sekretarz sądu, który nie został asesorem. Wielu jest powołanych, ale mało wybranych... Teraz chodzi i czeka na śniadanie...

EMERYT

Nie, na gazetę! Na poranną gazetę!

OFICER

A ma zaledwie pięćdziesiąt cztery lata. Jeszcze dwadzieścia pięć lat może tak chodzić i czekać na posiłki i na gazetę... Czy to nie okropne?

EMERYT

A co nie jest okropne? Powiedz, powiedz, powiedz?!

OFICER

Tak, to prawda, niech powie ten, kto potrafi!... Mam teraz uczyć chłopców. Ile jest dwa razy dwa! Ile razy dwa mieści się w czterech? (łapie  się z rozpacza za głowę) A Wiktoria, którą kochałem i której dlatego życzyłem największego szczęścia, jakie można osiągnąć tu, na ziemi... Jest teraz szczęśliwa, najbardziej, jak sobie można wymarzyć, a ja skutkiem tego cierpię... cierpię, cierpię!

ONA

Czy sądzisz, że mogę być szczęśliwa widząc, jak ty cierpisz? - Jak możesz tak myśleć? Może ból twój złagodzi to, że będę tu siedzieć uwięziona przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy? Powiedz, czy sprawia ci to ulgę?

OFICER

Tak i nie! Nie mogę odczuwać zadowolenia, gdy ty cierpisz!

ONA

A sądzisz, że moje szczęście może opierać się na twojej męce?

OFICER

Biedniśmy - wszyscy!

WSZYSCY (wyciągają ręce ku niebu i wznoszą okrzyk bólu przypominający dysonansowy akord)

Oooo!

CÓRKA INDRY

Wiekuisty, wysłuchaj ich! Życie jest złe! Biedni ludzie!

WSZYSCY (tak jak poprzednio) 

Oooo!

Na scenie robi się na chwilę zupełnie ciemno, a podczas tego aktorzy wychodzą albo zmieniają miejsce. Gdy się rozjaśnia, wybrzeże Skamsundu widać w tyle sceny, w cieniu. Cieśnina leży pośrodku, a Fagervik na pierwszym planie; jedno i drugie w pełnym oświetleniu. Na prawo róg Domu Zdrojowego z otwartymi oknami, wewnątrz widać tańczące pary. Na pustej skrzynce, na zewnątrz, stoją trzy S ł u ż ą c e, trzymając się wpół, i przyglądają się tańcom. Na schodach domu stoi ławka, na której siedzi B r z y d k a E d y t a, zasępiona, z gołą głową, z wiechą rozczochranych włosów. Przed nią stoi otwarty fortepian. Na lewo żółty drewniany domek. Dwoje dzieci ubranych po letniemu bawi się w piłkę przed domem. W tyle pierwszego planu mostek przystani, a przy nim białe łódki z flagami wciągniętymi na maszty. W cieśninie stoi biały bryg, okręt wojenny. Cały krajobraz jest w szacie zimowej. Śnieg leży na nagich gałęziach drzew i na ziemi. C ó r k a I n d r y i O f i ce r wchodzą.

CÓRKA INDRY

Tu panuje spokój i szczęście w okresie wypoczynku! Praca ustała! Co dzień święto! Ludzie chodzą odświętnie ubrani, muzyka i tańce zaczynają się już przed południem (do dziewcząt) Dlaczego nie idziecie tańczyć, dziewczęta?

SŁUŻĄCA

My?

OFICER

Przecież to służące!

CÓRKA INDRY

To prawda!... Ale dlaczego Edyta siedzi zamiast tańczyć?

E d y t a kryje twarz w dłoniach.

OFICER

Nie pytaj jej! Siedziała tam przez trzy godziny i nikt jej nie prosił do tańca...

(wchodzi do żółtego domku na lewo)

CÓRKA INDRY

Co za okrutna rozrywka!

MATKA (wydekoltowana, wchodzi i zbliża się do E d y t y)

Dlaczego nie idziesz na salę, jak ci kazałam?

EDYTA

Dlatego... że nie umiem się napraszać. Wiem, że jestem brzydka i nikt nie chce ze mną tańczyć, ale nie chcę, żeby mi to ciągle przypominano!

Zaczyna, grac na fortepianie Jana Sebastiana Bacha Toccatę con Fuga nr 10. Melodię walca z tanecznej sali słychać słabo, ale przybiera ona na sile, jakby walcząc z Bachowską Toccatą. Edyta gra coraz głośniej, przygłuszając melodię walca, która zupełnie cichnie. Balowi goście ukazują się w drzwiach sali i słuchają gry E d y t y. Wszyscy na scenie stoją w skupieniu i słuchają.

OFICER MARYNARKI (bierze wpół Alicję, jedną z uczestniczek balu, i prowadzi ją w dół na mostek przystani)

Chodź, prędko!

E d y t a przerywa grę, podnosi się i patrzy na nich z rozpaczą. Trwa w tej pozie jak

skamieniała. Odsuwa się ściana żółtego domku. Wewnątrz widać trzy szkolne ławki, na których siedzą chłopcy, wśród nich O f i c e r, który wygląda na niespokojnego i zgnębionego. N a u c z y c i e l w okularach, z kredą i trzcinką w ręku, stoi przed uczniami.

NAUCZYCIEL (do O f i c e r a)

No i co, mój chłopcze? Czy możesz mi powiedzieć, ile jest dwa razy dwa. Oficer siedzi dalej i z wyrazem bólu na twarzy szuka w pamięci odpowiedzi, lecz jej nie znajduje.

NAUCZYCIEL

Masz wstać, gdy jesteś pytany.

OFICER (z wyrazem udręki wstaje)

Dwa... razy dwa... Chwileczkę!... To dwa dwa!

NAUCZYCIEL

To tak! A więc znowu nie nauczyłeś się lekcji!

OFICER (zawstydzony)

Nauczyłem się, ale... Wiem ile to jest, ale nie umiem tego powiedzieć...

NAUCZYCIEL

Wykręcasz się! Wiesz, ale nie umiesz powiedzieć. Może ja ci mam pomóc?

(szarpie O f i c e r a za włosy)

OFICER

Och, to okropne, to okropne.

NAUCZYCIEL

Tak, to okropne, żeby taki duży chłopak nie miał za grosz ambicji...

OFICER (z udręką)

Duży chłopiec, tak, ja jestem duży, większy od nich. Jestem dorosły, ukończyłem szkołę... (jak gdyby budząc się ze snu) jestem przecież promowany na doktora... Dlaczego więc tutaj siedzę? Czyż nie jestem doktorem?

NAUCZYCIEL

Oczywiście, ale musisz tu siedzieć i dojrzewać, rozumiesz! Masz dojrzewać... Może uważasz że to niesłuszne?

OFICER (łapie się za czoło)

Tak!, tak powinno być, trzeba dojrzeć... Dwa razy dwa... jest dwa i ja to udowodnię przez analogię, to najlepszy sposób udowadniania! Proszę posłuchać!.. Jeden razy jeden jest jeden, a zatem dwa razy dwa jest dwa! Bo to, co słuszne jest w pierwszym przypadku, słuszne jest i w drugim!

NAUCZYCIEL

Dowód jest zupełnie zgodny z prawami logiki, ale odpowiedź jest błędna!

OFICER To, co jest zgodne z prawami logiki, nie może być błędne! Sprawdźmy to! Jeden mieści się w jednym raz, a zatem dwa mieści się w dwóch dwa razy!

NAUCZYCIEL Zupełnie słusznie, według dowodu przez analogię. Ale ile będzie w takim razie jeden razy trzy?

OFICER

To będzie trzy.

NAUCZYCIEL

A zatem dwa razy trzy też jest trzy!

OFICER (z namysłem)

Nie, to nie może być dobrze... to nie może tak być albo też... (siada zrozpaczony) Nie, ja jeszcze nie jestem dojrzały!

NAUCZYCIEL

Nie, jeszcze ci do tego daleko...

OFICER

Ale jak długo mam tu jeszcze siedzieć?

NAUCZYCIEL

Jak długo tutaj? Czy myślisz, że czas i miejsce istnieją?... Załóżmy, że istnieje czas, w takim razie musiałbyś umieć powiedzieć, co to jest czas! A więc co to jest czas?

OFICER Czas... (namyśla się)

Nie umiem tego powiedzieć, ale wiem, co to jest. Ergo mogę wiedzieć, ile jest dwa razy dwa, ale nie umiem tego powiedzieć! Czy pan nauczyciel umie powiedzieć, co to jest czas?

NAUCZYCIEL

Naturalnie, że umiem!

WSZYSCY CHŁOPCY

To proszę powiedzieć!

NAUCZYCIEL

Czas?... Dajcie mi się namyślić (staje nieruchomo z palcem na nosie) Gdy mówimy, czas ucieka. A zatem czas jest czymś, co ucieka, podczas gdy mówię!

JEDEN Z CHŁOPCÓW (wstaje)

Pan nauczyciel teraz mówi, a podczas tego ja uciekam. A zatem ja jestem czasem. (ucieka)

NAUCZYCIEL

Według praw logiki!

OFICER

W takim razie prawa logiki są szalone, bo Nils, który uciekł, nie może być czasem!

NAUCZYCIEL

To także jest zupełnie słuszne, według praw logiki, choć to szalone.

OFICER

W takim razie logika też jest szaleństwem!

NAUCZYCIEL

Tak by się zdawało! Ale jeśli logika jest szaleństwem, to cały świat jest szalony... a w takim razie niech sam diabeł tu siądzie i uczy was szaleństw! Jak ktoś postawi wódkę, to pójdziemy się kąpać!

OFICER

To posterus prius, czyli świat na opak, bo najpierw zażywa się kąpieli, a potem idzie się na jednego! Stary nicponiu!

NAUCZYCIEL

Niech no doktor nie wzbija się w pychę!

OFICER

Oficer, jeśli łaska! Jestem oficerem i nie mogę pojąć, dlaczego właściwie tu siedzę i daję się traktować jak uczniak...

NAUCZYCIEL (podnosi palec)

Mieliśmy dojrzewać!

SZEF KWARANTANNY (wchodzi)

Kwarantanna się zaczyna!

OFICER

Ach, to ty! Wyobraź sobie, że on mi każe siedzieć na szkolnej ławie, mimo że jestem już promowany na doktora!

SZEF KWARANTANNY

Co takiego? Ale dlaczego po prostu nie odejdziesz?

OFICER

Sam nie wiem!... Odejść? To nie tak łatwo!

NAUCZYCIEL

Tak, ja cię rozumiem! Ale spróbuj.

OFICER (do S z e f a k w a r a n t a n n y)

Ratuj mnie! Ratuj mnie przed jego oczyma!

SZEF KWARANTANNY

Chodź ze mną!... Chodź z nami tańczyć... Musimy tańczyć, nim wybuchnie zaraza! Musimy!

OFICER

Czy bryg wtedy odpłynie?

SZEF KWARANTANNY

Bryg odpłynie wcześniej!... To dopiero będzie płacz.

OFICER

Zawsze jest płacz, gdy przychodzi i gdy odpływa!... Chodźmy.

Wychodzą. N a u c z y c i e l półgłosem prowadzi dalej swoją lekcję. S ł u ż ą c e, które stały przy oknie sali tańców, wycofują się smutnie w kierunku przystani. E d y t a, która stała nieruchoma przy fortepianie, idzie za nimi.

CÓRKA INDRY (do O f i c e r a) 

Czy w tym raju nie ma ani jednego szczęśliwego człowieka?

OFICER

Ależ tak, tam idzie dwoje nowożeńców! Posłuchaj ich!

Wchodzą N o w o ż e ń c y.

MĄŻ (do Ż o n y)

Jestem tak bezgranicznie szczęśliwy, że chciałbym umrzeć.

ŻONA

Dlaczego umrzeć?

MĄŻ

Ponieważ w szczęściu kiełkuje zawsze ziarno nieszczęścia. Szczęście spala się zawsze samo, jak płomień... nie może płonąć wiecznie, musi zgasnąć. To przeczucie końca niszczy je w samym zenicie.

ŻONA

Więc umrzyjmy razem, natychmiast!

MĄŻ

Umrzeć? Dobrze! Boję się szczęścia, które jest zdradliwe!

Idą w kierunku morza.

CÓRKA INDRY (do O f i c e r a) 

Życie jest złe! Biedni ludzie!

OFICER

Patrz na tego, który nadchodzi! To człowiek najbardziej pozazdroszczenia godny ze wszystkich w tej miejscowości.

Wprowadzają Ś l e p c a.

To jego własnością są te setki włoskich will! On jest właścicielem tych wszystkich fiordów, zatoczek, wybrzeży, lasów, ryb pływających w wodzie, ptaków latających w powietrzu i dzikiej zwierzyny w lesie. Te tysiące ludzi - to jego klienci, a słońce wschodzi nad jego morzem i zachodzi nad jego ziemiami...

CÓRKA INDRY

Czy i on narzeka?

OFICER

Tak, i to nie bez powodu, bo nie widzi!

SZEF KWARANTANNY

Jest ślepy!...

CÓRKA INDRY

Najbardziej zazdrości godny z wszystkich!

OFICER

Idzie na brzeg zobaczyć, jak odpływa jego syn!

ŚLEPIEC

Nie widzę, ale słyszę! Słyszę, jak pazury kotwicy drapią gliniaste dno, tak jak haczyk od wędki wyciągany z ryby wyszarpuje z niej serce przez gardło!... Mój syn, moje jedyne dziecko, odpływa do obcych, zamorskich krajów, a ja mogę mu towarzyszyć tylko w moich myślach... Słyszę, jak zgrzyta łańcuch... i... jak coś strzela i furkocze niby bielizna susząca się na sznurach... może to chusteczki mokre od łez... Bo słyszę łkanie i szlochanie jak gdyby płaczących ludzi... może to chlupot drobnych fal o deski przystani, a może płacz dziewcząt na wybrzeżu... opuszczonych... niepocieszonych. Spytałem raz dziecko, dlaczego morze jest słone, a dziecko, którego ojciec odjechał w daleką podróż, odparło natychmiast: "Morze jest słone, dlatego że marynarze tak dużo płaczą." Dlaczegóż jednak marynarze tak dużo płaczą?... "Dlatego że wciąż muszą odjeżdżać w dal..." - odpowiedziało. I dlatego też zawsze suszą swoje chusteczki na wierzchołkach masztów... Dlaczego człowiek płacze, gdy jest smutny? - pytałem dalej... "Dlatego że okulary trzeba czasem przemywać, żeby widzieć jaśniej..." - odparło.

Bryg rozwinął żagle i odpływa, dziewczęta na brzegu machają chusteczkami i ocierają łzy. Na przednim maszcie wciągnięty zostaje sygnał: "Tak", czerwona kula na białym tle. A l i c j a macha radośnie w odpowiedzi.

CÓRKA INDRY (do O f i c e r a)

Co znaczy ta flaga?

OFICER

Ona oznacza "tak". To odpowiedź porucznika, w kolorze czerwonym, jak czerwona jest krew z serca, "tak" nakreślone czerwienią na błękitnym płótnie nieba!

CÓRKA INDRY

Jak w takim razie wygląda "nie"?

OFICER

niebieskie jak zepsuta krew w niebieskich żyłach... ale patrz, jak cieszy się Alicja!

CÓRKA INDRY

I jak płacze Edyta!

ŚLEPIEC

Spotkania i rozstania! Rozstania i spotkania! Takie jest życie! Ja spotkałem jego matkę! A potem odeszła! Został mi syn, a teraz i on odszedł!

CÓRKA INDRY

Wróci znowu!...

ŚLEPIEC

Kto do mnie mówi?... Słyszałem już ten głos dawniej w snach, w młodości, gdy zaczynały się wakacje, w pierwszym okresie małżeństwa, gdy urodziło mi się dziecko. Za każdym razem, gdy życie uśmiechało się do mnie, słyszałem ten głos, jak szept południowego wiatru, jak dźwięk harfy płynący z górnych sfer, jak anielskie pozdrowienie w noc wigilijną...

A d w o k a t wchodzi, zbliża się do Ś l e p c a i coś mu szepce do ucha.

ŚLEPIEC

Ach, tak!

ADWOKAT

Tak, tak to jest! (podchodzi do C ó r k i) Teraz widziałaś już prawie wszystko, ale nie doświadczyłaś jeszcze najgorszego.

CÓRKA INDRY

Czego?

ADWOKAT

Powtórzenia!... Wznowienia!... Powracania! Uczenia się na nowo!... Chodź!

CÓRKA INDRY

Dokąd?

ADWOKAT

Do swoich obowiązków!

CÓRKA INDRY

Jakież są te obowiązki!

ADWOKAT

To wszystko, przed czym się wzdrygasz! Wszystko, czego nie chcesz, a co musisz! To rezygnować, cierpieć braki, znosić niedostatki, odchodzić... wszystko, co nieprzyjemne, przykre, bolesne...

CÓRKA INDRY

Czyż nie ma przyjemnych obowiązków?

ADWOKAT

Stają się przyjemne, gdy są wypełnione...

CÓRKA INDRY

A więc, gdy już ich nie ma... Obowiązek jest zatem nieprzyjemny! Co w takim razi jest przyjemne?

ADWOKAT

Przyjemny jest grzech.

CÓRKA INDRY

Grzech?

ADWOKAT

Który musi zostać ukarany! Gdy zdarza mi się przyjemnie spędzić dzień i wieczór, to zaraz następnego dnia mam wyrzuty sumienia i cierpię piekielne męki.

CÓRKA INDRY

Jakie to dziwne!

ADWOKAT

Tak, budzę się rano z bólem głowy. A potem zaczyna się powtarzanie, to przewrotne powtarzanie. Wygląda to tak, że wszystko, co wczoraj wieczorem było ładne, przyjemne, dowcipne, dziś rano we wspomnieniu przedstawia się jako brzydkie, wstrętne, głupie. Przyjemność jak gdyby gnije, a radość rozkłada się. To, co ludzie nazywają powodzeniem, staje się zawsze przyczyną najbliższego niepowodzenia. Sukcesy, jakie odniosłem w życiu, stały się moją zgubą. Ludzie bowiem zazdroszczą sobie powodzenia. Uważają, że los jest niesprawiedliwy, gdy sprzyja jednemu z nich, i dlatego próbują przywrócić równowagę, rzucając sobie nawzajem kłody pod nogi. To śmiertelnie niebezpieczne mieć talent, bo łatwo można umrzeć z głodu!... Ale, ale, wracaj do swoich obowiązków, bo cię zaskarżę i wygram we wszystkich trzech instancjach, raz, dwa, trzy!

CÓRKA INDRY

Wracać? Do żelaznego piecyka z garnkiem kapusty, do pieluszek...

ADWOKAT

Tak, tak. Mamy dziś wielkie pranie, bo musimy wyprać wszystkie chusteczki...

CÓRKA INDRY

Och, czyż muszę zaczynać to wszystko na nowo?

ADWOKAT

Całe życie jest tylko zaczynaniem na nowo... Spójrz na tego nauczyciela... Wczoraj został promowany na doktora, otrzymał laurowy wieniec i przy armatnich wystrzałach wstąpił na Parnas, ściskany przez monarchę... a dziś zaczyna szkołę na nowo, pyta, ile jest dwa razy dwa, i będzie się tym zajmował aż do śmierci... Ale dość już tego, wracaj do domu!

CÓRKA INDRY

To już raczej wolę umrzeć!

ADWOKAT Umrzeć? Tego nie wolno robić! Bo, po pierwsze, to hańba tak wielka, że gardzi się zwłokami samobójcy, a potem... zostaje on potępiony... bo to grzech śmiertelny!

CÓRKA INDRY

Niełatwo jest być człowiekiem!

WSZYSCY Brawo!

CÓRKA INDRY

Nie wrócę do ciebie, do poniżenia i brudu... Chcę wrócić tam, skąd przyszłam, ale... wpierw trzeba otworzyć drzwi i poznać tajemnicę... Chcę, żeby te drzwi zostały otwarte!

ADWOKAT

W takim razie musisz wpierw wrócić w swoje dawne ślady, cofnąć się tą samą drogą i wytrzymać wszystkie przykrości tego procesu - wznowienia, opisania, powtórzenia.

CÓRKA INDRY

Niech i tak będzie, ale najpierw usunę się w samotność i ciszę, żeby odnaleźć samą siebie! Do widzenia! (do P o e t y) Chodź ze mną!

Z głębi sceny, z oddali, rozlegają się jęki: "O, biada, biada! - O, biada!"

Co to znaczy?

ADWOKAT

To potępieni ze Skamsund!

CÓRKA INDRY

Dlaczego narzekają dziś więcej niż kiedy indziej?

ADWOKAT

Dlatego że tu świeci słońce, dlatego że tutaj gra muzyka, odbywają się tańce, że jest młodzież! Wtedy oni odczuwają swoje męki o wiele dotkliwiej.

CÓRKA INDRY

Musimy ich od tego wybawić!

ADWOKAT

Próbuj! Już raz przyszedł Zbawiciel, ale został powieszony na krzyżu!

CÓRKA INDRY

Przez kogo?

ADWOKAT

Przez wszystkich prawomyślnych!

CÓRKA INDRY

Któż to taki?

ADWOKAT

Nie znasz wszystkich prawomyślnych? Musisz więc ich poznać!

CÓRKA INDRY

Czy to ci, którzy odmówili ci promocji?

ADWOKAT

Tak!

CÓRKA INDRY

W takim razie znam ich!

Wybrzeże nad Morzem Śródziemnym. Na lewo, na pierwszym planie, biały mur, spoza którego widać obsypane owocami drzewo pomarańczowe. W głębi wille i kasyno z tarasem. Na prawo wielka pryzma węgla kamiennego i dwie taczki. W głębi na prawo skrawek błękitnego morza. Dwaj tragarze węgla, nadzy do pasa, o umorusanych węglem twarzach, rękach, ciałach, siedzą na swoich taczkach. Są zrozpaczeni. C ó r k a I n d r y i A d w o k a t w głębi sceny.

CÓRKA INDRY

To raj!

PIERWSZY WĘGLARZ

To piekło!

DRUGI WĘGLARZ

Czterdzieści osiem stopni w cieniu!

PIERWSZY WĘGLARZ

Wykąpiemy się?

DRUGI WĘGLARZ

Przyjdzie policja! Tu nie wolno się kąpać!

PIERWSZY WĘGLARZ

A może sobie zerwać owoc z drzewa?

DRUGI WĘGLARZ

Nie, bo wtedy przyjdzie policja.

PIERWSZY WĘGLARZ

A ja nie mogę pracować w tym upale. Rzucę to wszystko.

DRUGI WĘGLARZ

Wtedy przyjdzie policja i zabierze cię!... (pauza) A poza tym zostaniesz bez chleba...

PIERWSZY WĘGLARZ

Bez chleba? My, którzy pracujemy najwięcej, musimy jeść

najmniej, a bogacze, którzy nie robią nic, mają najwięcej! Czyż nie jest to - łagodnie mówiąc - niesprawiedliwość? Cóż powie na to córka bogów?

CÓRKA INDRY

Brak mi na to odpowiedzi!... Lecz powiedz, coś zrobił, że jesteś taki czarny i że przypadł ci tak ciężki los?

PIERWSZY WĘGLARZ

Cośmy zrobili? Urodziliśmy się jako dzieci biednych i niezbyt dobrych rodziców... Może nawet parę razy karanych!

CÓRKA INDRY

Karanych?

PIERWSZY WĘGLARZ T

ak, nie karani siedzą tam na górze, w kasynie, i zajadają obiad z ośmiu dań z winem.

CÓRKA INDRY (do A d w o k a t a)

Czy to prawda?

ADWOKAT

Chyba tak!

CÓRKA INDRY

To znaczy, że każdy człowiek kiedyś zasłużył na wiezienie.

ADWOKAT

Tak jest!

CÓRKA INDRY

Nawet ty?

ADWOKAT

Tak jest!

CÓRKA INDRY

I to prawda, że biedakom nie wolno się tu kąpać w morzu?

ADWOKAT

Tak, nawet w ubraniu! Tylko ci, którzy chcą się utopić, nie płacą grzywny. Ale podobno dostają lanie na policji!

CÓRKA INDRY

A czy oni nie mogą pójść kąpać się poza osiedlem, gdzieś w polu?

ADWOKAT

Nie ma żadnego pola, wszystko tu jest ogrodzone!

CÓRKA INDRY

Miałam na myśli wolną przestrzeń.

ADWOKAT

Nie ma żadnej wolnej przestrzeni, wszystko jest zajęte!

CÓRKA INDRY

No, a samo morze, wielkie, rozległe...

ADWOKAT

Wszystko, nawet morze! Nie wolno ci wypłynąć łódką na morze i przybić do lądu bez opłaty. Śliczne, prawda?

CÓRKA INDRY

Tak, to nie raj!

ADWOKAT

Nie, to nie jest raj!

CÓRKA INDRY

Dlaczego więc ludzie nic nie robią, żeby poprawić swoje położenie?...

ADWOKAT

Owszem, robią, tylko że wszyscy reformatorzy kończą ostatecznie w więzieniu lub w domu wariatów...

CÓRKA INDRY

Kto wsadza ich do więzienia?

ADWOKAT

Wszyscy prawomyślni, wszyscy uczciwi...

CÓRKA INDRY

A kto wsadza ich do domu wariatów?

ADWOKAT

Ich własna rozpacz, gdy widzą beznadziejność swoich wysiłków!

CÓRKA INDRY

Czy nikomu nie przyszło do głowy, że istnieją jakieś tajemne powody, dla których wszystko ma być tak, jak jest?

ADWOKAT

Tak, tak myślą zawsze ci, którym jest dobrze.

CÓRKA INDRY

Że jest dobrze tak, jak jest?...

PIERWSZY WĘGLARZ

A przecież jesteśmy podstawą społeczeństwa. Jeśli nie przyniesiemy wam węgla, zgaśnie ogień pod kuchnią, kominek w mieszkaniu maszyna w

fabryce, zgaśnie światło na ulicy, w sklepie, w domu, ogarnie was ciemność i zimno... i dlatego pocimy się jak w piekle, żeby nosić ten czarny węgiel... A co wy nam za to dajecie?

ADWOKAT (do C ó r k i I n d r y)

Pomóż im... (pauza) Rozumiem, że nie wszystkim może być jednakowo dobrze, ale żeby istniały aż takie nierówności?

P a n i P a n i przechodzą przez scenę.

PANI

Zagramy partyjkę?

PAN

Nie, muszę trochę pospacerować, żeby móc zjeść obiad!

PIERWSZY WĘGLARZ

Żeby móc zjeść obiad?

DRUGI WĘGLARZ

Żeby móc...?

Wchodzą D z i e c i, wydają okrzyk strachu na widok czarnych robotników.

PIERWSZY WĘGLARZ

Krzyczą na nasz widok! Krzyczą ze strachu...

DRUGI WĘGLARZ

Do diabła... Trzeba chyba będzie niedługo zacząć stawiać szubienice...

PIERWSZY WĘGLARZ

Do diabła! Masz słuszność! Tfu!

ADWOKAT (do C ó r k i I n d r y) 

To wszystko stoi na głowie! Ludzie nie są aż tacy źli... tylko...

CÓRKA INDRY

Tylko?...

ADWOKAT

Tylko administracja...

CÓRKA INDRY (ukrywa twarz w dłoniach i odchodzi) 

To nie jest raj!

WĘGLARZE

Nie, to piekło!

Grota Fingala. Długie zielonkawe fale wpadają wolno do groty. Na przednim planie kołysze się na fali czerwona boja akustyczna, ale dźwięk wydawany przez nią rozlega się dopiero w miejscu oznaczonym w tekście. Muzyka wiatrów. Muzyka fal. C ó r k a I n d r y i P o e t a.

POETA

Dokąd mnie przyprowadziłaś?

CÓRKA INDRY

Z dala od ludzkiego zgiełku i narzekania, na skraj oceanu, do tej groty, którą nazywamy Uchem Indry, ponieważ tutaj jak mówią, władca niebios wysłuchuje skarg śmiertelników!

POETA

Co? Tutaj?

CÓRKA INDRY

Czy nie widzisz, że ta grota jest zbudowana jak muszla? Przecież widzisz! Czy nie wiesz, że twoje ucho jest zbudowane jak muszla? Wiesz, ale nie myślałeś o tym. (podnosi z brzegu muszlę) Czyś nigdy, jako dziecko, nie trzymał muszli przy uchu, i nie słuchał... nie słyszał, jak szumi krew w twoim mózgu, jak pękają tysiące maleńkich zużytych niteczek w tkankach twego ciała... Jeśli tyle słychać w małej muszli, pomyśl, co można usłyszeć w tak wielkiej!...

POETA (nasłuchuje)

Nie słyszę nic prócz szumu wiatru...

CÓRKA INDRY

Więc ja się stanę jego tłumaczem? Posłuchaj skargi wiatrów! (recytuje przy cichej muzyce)

Urodzonych pod chmurami na niebie

Wygnał piorunami Indra

Na zakurzoną ziemię...

Pył z pól ubrudził nasze stopy.

Kurz gościńców,

Dymy miast,

Złe oddechy,

Wyziewy jadła, opary win

Musieliśmy znosić...

Wyruszyliśmy na szerokie morze

Wciągnąć powietrze w płuca,

Otrząsnąć skrzydła

I umyć stopy.

O Indro, władco niebios,

Wysłuchaj nas,

Wysłuchaj naszych westchnień!

Ziemia nie jest czysta,

Życie nie jest dobre,

A ludzie nie są źli

Ani też dobrzy.

Żyją, jak umieją,

Z dnia na dzień.

Synowie prochu w prochu wędrują,

Z prochu zrodzeni,

Prochem się stają,

Mają stopy, drepczą,

Nie mają skrzydeł;

Czy to ich wina,

Że pokrywa ich kurz,

Czy twoja?

POETA

Słyszałem raz...

CÓRKA INDRY

Cicho! Wiatry jeszcze śpiewają (recytuje przy cichej muzyce)

My wiatry, dzieci powietrza,

Niesiemy ludzkie skargi!

Słyszałeś nas kiedy,

W jesienny wieczór, w kominie,

W zasuwach pieca,

W szparach okien,

Gdy deszcz płakał po dachówkach,

Albo w wieczór zimowy,

W pokrytym śniegiem sosnowym lesie.

Na rozkołysanym morzu,

Słyszałeś biadania i jęki

W żaglach i rejach...

To my, wiatry,

Dzieci powietrza,

Któreśmy z ludzkich piersi,

Przenikniętych przez nas,

Nauczyły się tych tonów męki...

Przy łożach chorych, na polach bitew,

A najbardziej przy dziecinnych kolebkach,

Gdzie noworodki kwilą.

Płaczą, krzyczą

Z bólu stawania się.

To my, my, wiatry,

Gwiżdżemy i łkamy

Biada! Biada! Biada!

POETA

Zdaje mi się, że kiedyś...

CÓRKA INDRY

Cicho! Fale śpiewają (recytuje przy cichej muzyce)

To my, my, fale,

Kołyszemy wiatry

Na spoczynek

W zielonych kołyskach!

My, fale słone,

Podobne do płomyków ognia,

Jesteśmy jak wilgotne płomienie.

Gaszące, palące,

Myjące, kąpiące,

Tworzące, płodzące,

My, my, fale,

Kołyszemy wiatry

Do snu!

Fałszywe fale i wiarołomne! Wszystko na świecie, co nie spłonie, ginie - w falach. Patrz tu! (pokazuje stos szczątków) Czegóż to morze nie zrabuje i nie zniszczy... Tylko galiony zostają z zatopionych statków... i nazwy: "Sprawiedliwość", "Przyjaźń", "Złoty Pokój", "Nadzieja", oto wszystko, co zostaje z Nadziei... z zawodnej Nadziei! Żerdzie, dulki wioseł, czerpaki. A tutaj, patrz, koło ratunkowe... uratowało się samo, ale pozwoliło zginąć rozbitkom!

POETA (grzebie w stosie szczątków)

Jest tu deska z nazwą statku: "Sprawiedliwość". To statek, na którym syn Ślepca odpłynął z Fagervik. A więc statek zatonął! A na jego pokładzie znajdował się narzeczony Alicji, beznadziejna miłość Edyty.

CÓRKA INDRY

Ślepiec? Fagervik? Musiałam o tym śnić! Narzeczony Alicji, brzydka Edyta. Skamsund i kwarantanna, siarka i karbol, promocja w kościele, kancelaria adwokacka, korytarz i Wiktoria, rosnący zamek i Oficer... Śniłam o tym...

POETA

A ja kiedyś pisałem o tym!

CÓRKA INDRY

W takim razie wiesz, co to poezja...

POETA

W takim razie wiem, co to sen... Czym jest poezja?

CÓRKA INDRY

Nie jest rzeczywistością, jest więcej niż rzeczywistością. Nie jest snem, lecz śnieniem na jawie...

POETA

A ludzie myślą, że my, poeci, tylko bawimy się... w wynajdywanie i wymyślanie!

CÓRKA INDRY

To dobrze mój przyjacielu, bo w przeciwnym razie świat zamieniłby się w

pustynię z braku podniety do czynu. Wszyscy leżeliby na grzbiecie i patrzyli w niebo. Nikt nie brałby się do łopaty i pługa, hebla czy motyki.

POETA

I to mówisz ty, córka Indry, ty, która na wpół należysz do tego świata tam na górze...

CÓRKA INDRY

Słusznie mi robisz wyrzuty. Zbyt długo przebywałam na ziemi i nurzałam się w błocie, jak ty... Myśli moje nie są już lotne, glina przylgnęła im do skrzydeł... ziemia oblepiła stopy, a ja sama... (podnosi ramiona) ja spadam, spadam... Pomóż mi, ojcze, Boże w niebiosach!

Cisza.

Nawet nie słyszę już jego odpowiedzi! Eter nie przynosi dźwięków z jego ust do muszli mego ucha... Srebrne nici popękały... Biada mi, jestem skazana na ziemię!

POETA

Czy chcesz stąd odejść... niedługo?

CÓRKA

Gdy tylko spalę prochy... bo wody oceanu nie mogą mnie oczyścić. Ale dlaczego o to pytasz?

POETA

Dlatego że... mam jedną prośbę... pismo z prośbą...

CÓRKA INDRY

Cóż to za petycja?...

POETA

Petycja ludzkości do władcy świata, ułożona przez marzyciela!

CÓRKA INDRY

Kto ma ją doręczyć?...

POETA

Córka Indry...

CÓRKA INDRY

umiesz powiedzieć ten wiersz?

POETA

Umiem.

CÓRKA INDRY

Mów więc!

POETA

Lepiej ty go powiedz!

CÓRKA INDRY

Skąd go mam odczytać?

POETA

Z moich myśli albo z tego. (podaje jej zwitek papieru)

CÓRKA INDRY (bierze od niego papier, ale mówi z pamięci)

Dobrze, powiem.

CÓRKA INDRY

"Dlaczego rodzisz się w bólu?

Dlaczego męczysz twą matkę,

Człowieku, gdy masz jej dawać

Matczyną radość i chlubę,

Radość nad wszelkie radości?

Czemuż budząc się do życia,

Czemuż witasz światło dzienne

Krzykiem bólu i cierpienia?

Czemu się nie śmiejesz w życiu,

Człeku, skoro ten dar życia

Samą winien być radością?

Czemu jak zwierz się rodzimy,

My, boskie plemię, ród ludzki?

Duch by przecież innej szaty

Żądał niż ta z krwi i brudu!

Stworzony na obraz Boga musi zmieniać zęby..."

...Cicho, zuchwalcze... niech dzieło nie gani mistrza?

Nikt jeszcze nie rozwiązał zagadki życia!...

"Znów zaczyna się wędrówka

Po chwastach, cierniach, kamieniach!

Ledwieś na utartej drodze,

A już ci jej zakazano.

Ledwieś zerwał kwiat, a zaraz

Mówią, że to kwiat innego.

Drogę ci zagrodzi pole,

A ty musisz naprzód iść,

Podeptałeś plon innego.

Inni depczą potem twój,

By różnica była mniejsza!

Każda radość, której doznasz,

Wszystkim innym niesie troskę,

Twoja nie raduje innych!

I tak troska troskę goni

Wiecznie, aż do śmierci, która

Niestety innym chleb daje!"

Więc to tak chcesz się przybliżyć, Stworzony z prochu, do Boga?

POETA

Jakżeż prochu syn ma znaleźć

Słowa jasne, czyste, lekkie,

Zdolne wnieść się ponad ziemię

Córko bogów, przełóż skargę

Tę na język, który pojmą

Nieśmiertelni!

CÓRKA INDRY

Dobrze. Uczynię to.

POETA (pokazuje boję)

Co to tam płynie? Czy to boja?

CÓRKA INDRY

Tak!

POETA

Przypomina płuco z kawałkiem krtani!

CÓRKA INDRY

To strażnik morza. Śpiewa, gdy zbliża się niebezpieczeństwo.

POETA

Wydaje mi się, że morze się burzy...

CÓRKA INDRY

Zaczynają się piętrzyć fale!

POETA

Biada! Cóż widzę? Statek... Tam za rafą.

CÓRKA INDRY

Co to za statek?

POETA

Zdaje mi się, że to statek-widmo.

CÓRKA INDRY

Cóż to takiego?

POETA

Latający Holender.

CÓRKA INDRY

Więc to on? Dlaczego został tak okrutnie ukarany i dlaczego nie przybija do brzegu?

POETA

Bo miał siedem niewiernych żon.

CÓRKA INDRY

Czyż za to ma być ukarany?

POETA

Tak! Wszyscy prawomyślni skazali go...

CÓRKA INDRY

Dziwny świat!... W jaki sposób można by go uwolnić od tej klątwy?

POETA

Uwolnić? Niełatwo uwalniają...

CÓRKA INDRY

A to dlaczego?

POETA

Dlatego że... Nie, to nie jest Holender! To jakiś zwykły statek, któremu grozi rozbicie!... Dlaczego boja nie krzyczy teraz na alarm?... Patrz, morze burzy się, fale piętrzą wysoko: niebawem zostaniemy odcięci w tej grocie! Słychać, jak dzwoni okrętowy dzwon! Wnet będziemy tu mieli jeszcze jeden galion... Krzycz, bojo, na alarm, pełń swoją powinność, strażniku...

Boja wydaje czterogłosowy kwint-sekstowy akord przypominający syrenę.

Załoga daje nam znaki... ale my sami giniemy!

CÓRKA INDRY

Nie chcesz wyzwolenia?

POETA

Ależ tak, naturalnie, że chcę, ale jeszcze nie teraz... i nie w wodzie!

ZAŁOGA (śpiewa na cztery głosy)

Kyrie elejson.

POETA

Teraz oni wołają i morze woła! Ale nikt nie słyszy.

ZAŁOGA (jak poprzednio)

Kyrie elejson!

CÓRKA INDRY

Kto to tam idzie?

POETA

Po wodzie? Był tylko jeden taki, który chodził po powierzchni wody - to nie Piotr,

Opoka, bo ten tonął jak kamień...

Na morzu widać biały poblask.

ZAŁOGA

Kyrie elejson!

CÓRKA INDRY

Czy to On?

POETA

To On, ukrzyżowany...

CÓRKA INDRY

Dlaczego - powiedz mi, dlaczego został ukrzyżowany?

POETA

Dlatego że chciał zbawiać...

CÓRKA INDRY

Kto - zapomniałam już - kto Go ukrzyżował?

POETA

Wszyscy prawomyślni.

CÓRKA INDRY

Jaki dziwny świat!

POETA

Morze podnosi się! Ciemność nas ogarnia... Burza przybiera na sile...

Z a ł o g a wydaje okrzyk zgrozy.

POETA

Załoga krzyczy z przerażenia na widok swego zbawcy... wyskakują za burtę, ze strachu przed Zbawicielem...

Z a ł o g a wydaje nowy okrzyk zgrozy.

Teraz krzyczą dlatego, że muszą umrzeć! Krzyczą, gdy się rodzą, i krzyczą, gdy umierają!

Wzburzone fale grożą zatopieniem ich w grocie.

CÓRKA INDRY

Gdybym była pewna, że to jest statek...

POETA

Prawdę mówiąc... nie sądzę, by to był statek... to dwupiętrowy dom, przed którym

rosną drzewa... i telefoniczna wieżyczka... wieża, która sięga aż do obłoków... Współczesna

wieża Babel, po której przewodach płyną gdzieś w górę wieści do wyższych istot...

CÓRKA INDRY

Dziecko, myśl ludzka nie potrzebuje metalowego drutu, żeby się

przenosić... modlitwa pobożnego przenika przez światy... To na pewno nie wieża Babel: jeśli

już chcesz szturmować niebo, rób to za pomocą modlitwy!

POETA

Nie, to nie dom... ani telefoniczna wieża... czy widzisz?

CÓRKA INDRY

O czym mówisz?

POETA

Widzę łąkę pokrytą śniegiem, łąkę, na której odbywają się ćwiczenia... zimowe słońce świeci zza kościółka na wzgórzu, a wieża rzuca długi cień na śnieg... nadchodzi oddział żołnierzy i wkracza na łąkę. Wchodzą na wieżę, na sam szczyt, już są na krzyżu, czuję, że pierwszy, który stanie na samym wierzchołku, musi umrzeć... zbliżają się... na czele idzie kapral... Cha, cha! nad łąkę nadciąga chmura, zasłania słońce... wszystko znika... wilgoć chmury zgasiła ogień słońca! - Światło słońca stworzyło cień wieży, a cień chmury pochłonął cień wieży...

W toku przemowy scena zmienia się znowu w korytarz teatralny.

CÓRKA INDRY (do O d ź w i e r n e j)

Czy pan rektor jeszcze nie przyszedł?

ODŹWIERNA

Jeszcze nie!

CÓRKA INDRY

A panowie dziekani?

ODŹWIERNA

Także nie!

CÓRKA INDRY

Przywołaj ich w takim razie, i to zaraz, bo zostaną otwarte te drzwi...

ODŹWIERNA

Czy to takie pilne?

CÓRKA INDRY

Tak, to pilne! Podobno tam w środku kryje się rozwiązanie zagadki tego świata!... Przywołaj więc rektora i dziekanów czterech wydziałów!

O d ź w i e r n a gwiżdże na fajce. I nie zapomnij wezwać szklarza z diamentem. Inaczej nic z tego nie będzie! A k t o r z y i S t a t y ś c i wchodzą z lewej, jak na początku sztuki.

OFICER (wchodzi z tyłu sceny w tużurku i cylindrze, z bukietem róż w ręku, rozpromieniony z radości)

Wiktoria!

ODŹWIERNA

Panienka zaraz nadejdzie.

OFICER

To doskonale! Kareta czeka, stół nakryty, szampan na lodzie... Czy mogę panią

uściskać, moja droga, (obejmuje O d ź w i e r n ą) Wiktoria!

GŁOS (z góry, śpiewa)

Jestem tutaj!

OFICER (zaczyna się przechadzać)

Świetnie! Czekam!

POETA

Wydaje mi się, że już to kiedyś przeżywałem...

CÓRKA INDRY

I mnie tak się zdaje.

POETA

Może mi się to śniło?

CÓRKA INDRY

A możeś to opiewał w swych wierszach?

POETA

Być może.

CÓRKA INDRY

W takim razie już wiesz, co to jest poezja.

POETA

W takim razie już wiem, co to jest sen.

CÓRKA INDRY

Zdaje mi się, że staliśmy już tak gdzie indziej i mówiliśmy te same słowa.

POETA

Niebawem będziesz mogła zrozumieć, co to jest rzeczywistość.

CÓRKA INDRY

Albo sen!

POETA

Albo poezja!

R e k t o r, D z i e k a n i wydziałów teologicznego i filozoficznego, medycznego i prawnego.

REKTOR (do D z i e k a n a w y d z i a ł u t e o l o g i c z n e g o) 

chodzi naturalnie o te drzwi! Co pan o tym sądzi, panie dziekanie?

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO

Ja nie sądzę, lecz wierzę... credo.

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO

Ja uważam...

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO

Ja wiem...

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO

Ja wątpię, dopóki nie otrzymam dowodów i świadków!

REKTOR

Znów się kłócą!... A zatem najpierw - w co pan wierzy, Teologu?

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO

Tych drzwi nie wolno otwierać, ponieważ za nimi kryją się niebezpieczne prawdy...

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO

Prawda jest zawsze niebezpieczna.

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO

Co jest prawdą?

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO

To, co się da udowodnić za pomocą dwóch świadków.

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO

Gdy się jest krętaczem, można za pomocą dwóch fałszywych świadków udowodnić wszystko!

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO

Prawda to mądrość, a mądrość, wiedza - to sama filozofia... Filozofia jest nauką nauk, wiedzą wiedz, a wszystkie inne nauki są sługami filozofii.

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO

Jedyną nauką są nauki przyrodnicze. Filozofia to nie żadna nauka. To tylko czcze spekulacje.

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO

Brawo!

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO (do D z i e k a n a w y d z i a ł u t e o l o g i c z n e g o) 

Wołasz: "brawo"! A co ty reprezentujesz? Jesteś przysięgłym wrogiem wszelkiej wiedzy, jesteś przeciwieństwem wiedzy, jesteś ignorancją i ciemnotą...

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO

Brawo!

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO (do D z i e k a n a w y d z i a ł u m e d y c z n e g o)

Ty wołasz: "brawo"? Ty, który widzisz tylko to, co ogarniasz wzrokiem przez szkło powiększające, ty, który wierzysz tylko w swoje niedoskonałe zmysły, na przykład w oko, które może być dalekowzroczne, krótkowzroczne, ślepe, pokryte bielmem, zezowate, może nie rozróżniać kolorów, nie odróżniać czerwonego, nie odróżniać zielonego...

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO

Dureń!

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO
Osioł!
Zaczynają się bić.

REKTOR
Spokój, panowie. Kruk nie powinien wydziobywać oka drugiemu krukowi.

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO
Gdybym miał wybierać między tymi dwiema, Teologią i Medycyną, nie wybrałbym - żadnej!

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
A ja, gdybym był sędzią nad wami trzema, skazałbym - wszystkich! Nie umiecie przecież zgodzić się nawet w jednym punkcie i nigdybyście tego nie umieli. Wracajmy do rzeczy! Jakie są poglądy pana rektora na te drzwi i ich otwarcie?

REKTOR
Poglądy? Ja nie mam żadnych poglądów. Zostałem mianowany przez rząd tylko do pilnowania was, abyście kształcąc młodzież nie połamali sobie nawzajem rąk i nóg w senacie... Poglądy? O, nie, ja wystrzegam się wszelkich poglądów. Miałem jakieś tam poglądy, ale natychmiast zostały obalone - naturalnie przez moich przeciwników!... może otworzymy teraz te drzwi, nawet ryzykując, że za nimi kryją się niebezpieczne prawdy?

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Co jest prawdą? Gdzie jest prawda?

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO
Ja jestem prawdą i życiem...

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO
Ja jestem wiedzą wiedz...

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO
Ja jestem wiedzą ścisłą...

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Ja podaję wątpliwość.
Zaczynają się bić.

CÓRKA INDRY
Nauczyciele młodzieży, wstydźcie się!

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Panie rektorze! Przedstawicielu rządu i głowo ciała nauczycielskie go, pociągnij tę kobietę do odpowiedzialności! Kazała nam się wstydzić, to obelga! I nazwała nas tak że z pogardliwą ironią nauczycielami młodzieży a to zniewaga!

CÓRKA INDRY
Biedna młodzież!

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Ona ubolewa nad młodzieżą, a to jest oskarżenie przeciw nam Panie rektorze! Proszę pociągnąć ją do odpowiedzialności!

CÓRKA INDRY
Tak, oskarżam was, was wszystkich że siejecie zwątpienie i rozterkę w duszach młodzieży.

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Słuchajcie! Ona sama mąci młodym w głowie podając w wątpliwość nasz autorytet, a oskarża nas, że to my siejemy zwątpienie. Pytam wszystkich ludzi prawomyślnych, czy to nie jest zbrodnicze działanie?

WSZYSCY PRAWOMYŚLNI
Tak, to zbrodnia.

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Wszyscy ludzie prawomyślni potępili cię! Odejdź w spokoju ze swoją zdobyczą! Bo inaczej...

CÓRKA INDRY
Moja zdobycz? - Bo inaczej? Co inaczej?

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Bo inaczej zostaniesz ukamienowana.

POETA
Albo ukrzyżowana.

CÓRKA INDRY
Odchodzę. Chodź ze mną, a poznasz rozwiązanie zagadki!

POETA
Jakiej zagadki?

CÓRKA INDRY
Co on miał na myśli mówiąc o "mojej zdobyczy"?

POETA
Prawdopodobnie nic. To czcza gadanina. Po prostu plótł.

CÓRKA INDRY
Ale dotknął mnie tym do żywego...

POETA
Właśnie dlatego to powiedział... Tacy już są ludzie.

WSZYSCY PRAWOMYŚLNI
Hura! Drzwi otwarte!

REKTOR
Co tam było?

SZKLARZ
Ja nie widzę nic.

REKTOR
On nie widzi nic! Nie, ja w to nie wierzę? Panowie dziekani! Co było za drzwiami?

DZIEKAN WYDZIAŁU TEOLOGICZNEGO
Nic! Oto rozwiązanie zagadki tego świata... Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię z niczego.

DZIEKAN WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO
Z niczego będzie nic.

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO
Bzdura! Tam nie ma nic.

DZIEKAN WYDZIAŁU PRAWNEGO
Ja wątpię. To jakieś oszustwo. Apeluję do wszystkich
prawomyślnych.

CÓRKA INDRY (do P o e t y) 
Kto to są ci prawomyślni?

POETA
Żeby to ktoś umiał powiedzieć. Wszyscy prawomyślni to najczęściej tylko jedna osoba. Dziś to ja i moi bliscy, jutro ty i twoi. - Zostaje się na to wyznaczonym albo raczej ktoś sam siebie na to wyznacza.

WSZYSCY PRAWOMYSLNI
Oszukano nas!

REKTOR
Kto was oszukał?

WSZYSCY PRAWOMYSLNI
Ona!

REKTOR
Bądź taka dobra, Córko, i powiedz nam, co chciałaś osiągnąć przez otwarcie tych drzwi?

CÓRKA INDRY
Nie, moi drodzy przyjaciele! Gdybym wam to powiedziała, nie uwierzylibyście.

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO
Przecież tam nic nie ma.

CÓRKA INDRY
Słusznie mówisz. Ale ty tego nie rozumiesz!

DZIEKAN WYDZIAŁU MEDYCZNEGO
Ona plecie bzdury.

WSZYSCY
Bzdury!

CÓRKA INDRY (do P o e t y)
Biedni oni.

POETA
Mówisz poważnie?

CÓRKA INDRY
Jak najpoważniej.

POETA
Czy żal ci także prawomyślnych?

CÓRKA INDRY
Ich może najbardziej.

POETA
I czterech fakultetów także?

CÓRKA INDRY
Także, i to szczególnie! Cztery umysły, cztery głowy na jednym ciele! Któż to stworzył takie monstrum?

WSZYSCY
Ona nie odpowiada!

REKTOR
Więc ją bijcie!

CÓRKA INDRY
Odpowiedziałam.

REKTOR
Słyszycie, ona odpowiada.

WSZYSCY
Bijcie ją! Ona odpowiada.

CÓRKA INDRY Czy odpowiada, czy nie, bijcie ją! Chodź, wieszczu, chodźmy stąd daleko - powiem ci, jakie jest rozwiązanie zagadki, ale na odludziu gdzie nikt nas nie będzie widział i nikt nie będzie słyszał! Bo...

ADWOKAT (podchodzi i bierze C ó r k ę za ramię)
Czyś zapomniała o swoich obowiązkach?

CÓRKA INDRY
O, nie, mój Boże! Ale ja mam wyższe obowiązki.

ADWOKAT
A twoje dziecko?

CÓRKA INDRY
Moje dziecko?

ADWOKAT
Twoje dziecko cię wzywa.

CÓRKA INDRY
Moje dziecko! Biada mi, jestem przykuta do ziemi!... I ten ból w piersi, ten lęk... co to jest?

ADWOKAT
Nie wiesz?

CÓRKA INDRY
Nie!

ADWOKAT
To wyrzuty sumienia.

CÓRKA INDRY
Wyrzuty sumienia?

ADWOKAT
Tak! Rodzą się po każdym zaniedbanym obowiązku, po każdej przyjemności, nawet najbardziej niewinnej, jeśli w ogóle istnieją niewinne przyjemności, bo to bardzo wątpliwe. A także po każdym cierpieniu, które się zadało swemu bliźniemu.

CÓRKA INDRY
I nie ma na to żadnej rady?

ADWOKAT
Jest, lecz tylko jedna! Natychmiast spełnić obowiązek...

CÓRKA INDRY
Wyglądasz jak demon, gdy wymawiasz słowo obowiązek! A co robić, gdy, tak jak ja, ma się dwa obowiązki do spełnienia?

ADWOKAT
Wypełnia się najprzód jeden, a później drugi!

CÓRKA INDRY
Najpierw najwyższy... i dlatego zaopiekuj się moim dzieckiem, a ja spełnię swój obowiązek...

ADWOKAT
Twoje dziecko cierpi, bo ciebie nie ma... czy możesz znieść świadomość, że jakiś człowiek cierpi z powodu ciebie?

CÓRKA INDRY
Posiałeś w mej duszy niepokój... rozpadła się na dwoje i ciągnie mnie w dwóch kierunkach.

ADWOKAT
Widzisz, to są te małe życiowe dysonanse!

CÓRKA INDRY
O, jak to boli!

POETA
Gdybyś wiedziała, ilu trosk byłem powodem, ile spustoszenia posiałem spełniając swe powołanie, zwróć uwagę, powołanie, które jest najwyższym obowiązkiem człowieka - tobyś nie chciała podać mi ręki!

CÓRKA INDRY
Jak to?

POETA
Miałem ojca, który na mnie, swoim jedynym synu, budował wszystkie nadzieje, wierzył, że będę prowadził dalej jego firmę. A ja uciekłem z Instytutu Handlowego... Ojciec zamartwił się na śmierć. Matka znów chciała, żebym był religijny... a ja nie mogłem stać się religijnym... Wyparła się mnie... Miałem przyjaciela, który wspomagał mnie w niedoli... Zachowywał się jak tyran w stosunku do tych, za którymi się wstawiałem, których wychwalałem. Musiałem wyrzec się mego druha i dobroczyńcy żeby uratować własną duszę! Od tego czasu nie ma już spokoju; ludzie nazywają mnie nikczemnikiem, wyrzutkiem - nic nie pomaga, że sumienie mówi mi: postąpiłeś dobrze, bo za chwilę mówi: postąpiłeś niedobrze! Takie jest życie.

CÓRKA INDRY
Chodź ze mną na pustkowie!

ADWOKAT
A twoje dziecko?

CÓRKA INDRY (wskazuje na wszystkich obecnych)
Oto są moje dzieci! Każde z osobna jest dobre i grzeczne, ale gdy tylko zetkną się z sobą, kłócą się i zamieniają w demony... Żegnajcie!
Przed zamkiem takie same dekoracje jak w obrazie pierwszym w pierwszym akcie. Ale teren u podstawy zamku pokryty jest teraz kwiatami (niebieski tojad, Aconitum). Na zamkowym dachu, na samym szczycie, widać pąk chryzantemy bliski rozkwitnięcia. Okna zamku oświetlone są stearynowymi świeczkami. C ó r k a I n d r y i P o e t a.

CÓRKA INDRY
Niedaleka już chwila, gdy z pomocą ognia odejdę znowu w eter... To jest to, co wy nazywacie śmiercią i do czego zbliżacie się ze strachem.

POETA
Strach przed nieznanym.

CÓRKA INDRY
Które znacie.

POETA
Któż je zna?

CÓRKA INDRY
Wszyscy! Dlaczego nie wierzycie waszym prorokom?

POETA
Prorokom nigdy nie wierzono: dlaczego tak było? A "skoro Bóg tak powiedział, dlaczego ludzie nie wierzą?" Jego siła przekonywania powinna przecież być nieodparta!

CÓRKA INDRY
Czyś zawsze wątpił?

POETA
Nie! Wielokrotnie zdawało mi się, że mam pewność, ale po jakimś czasie odchodziła jak sen, gdy się człowiek z niego budzi.

CÓRKA INDRY
Niełatwo być człowiekiem!

POETA
Widzisz to i uznajesz?

CÓRKA INDRY
Tak!

POETA
Posłuchaj! Czy to nie Indra posłał ongiś syna swego na ziemię, by wysłuchał skarg ludzkości?

CÓRKA INDRY
Tak! I jak ten syn został przyjęty?
POETA
Jak wypełnił swoją misję? - by odpowiedzieć pytaniem na pytanie.

CÓRKA INDRY
Odpowiem ci jeszcze jednym... Czy dola ludzka nie uległa poprawie po jego pobycie na ziemi? Odpowiedz mi zgodnie z prawdą!

POETA
Czy uległa poprawie?... Tak, może niewielkiej! Bardzo niewielkiej! Ale zamiast pytać, czy nie chcesz mi podać rozwiązania zagadki?

CÓRKA INDRY
Tak, ale po co? Przecież mi nie wierzysz!

POETA
Tobie chcę wierzyć, bo wiem, kim jesteś!

CÓRKA INDRY
Dobrze, więc ci powiem. W zaraniu czasów, zanim rozbłysło słońce, Brahma, boska prapierwotna moc, dał się nakłonić Mai, matce świata, do spłodzenia potomstwa. To zetknięcie się boskiego prapierwiastka z pierwiastkiem ziemskim było grzechem pierworodnym nieba. Świat, życie i ludzie są zatem tylko fantomem, przywidzeniem, sennym widziadłem...

POETA
Mój sen!

CÓRKA INDRY
Który się spełnił!... Żeby uwolnić się od pierwiastka ziemskiego, potomstwo Brahmy szuka wyrzeczeń i cierpienia... Cierpienie je zbawia... Ale dążenie do cierpienia popada w konflikt z pragnieniem rozkoszy czy miłości... Czyż nie rozumiesz jeszcze, czym jest miłość z jej najwyższymi upojeniami w największych cierpieniach, z największą rozkoszą w największej goryczy? Rozumiesz teraz, czym jest kobieta? Kobieta, która weszła do życia przez grzech i śmierć?

POETA
Rozumiem!... A jaki tego koniec?

CÓRKA INDRY
Już go znasz... To walka między bólem rozkoszy i rozkoszą cierpienia... męki pokutnika i uciechy rozpustnika...

POETA
A zatem walka?

CÓRKA INDRY
Walka między przeciwnościami stwarza siłę, podobnie jak ogień i woda dają parę...

POETA
Lecz spokój? Odpoczynek?

CÓRKA INDRY
Cicho! Nie wolno ci więcej pytać, a mnie nie wolno odpowiadać!... Ołtarz jest już przybrany do ofiary... kwiaty ustawione, świece zapalone... białe zasłony w oknach...
brama przybrana gałęziami sosny...

POETA
Mówisz to tak spokojnie, jakby dla ciebie cierpienie nie istniało!

CÓRKA INDRY
Tak sądzisz?... Przecierpiałam wszystkie wasze cierpienia, ale po stokroć, bo moje odczucia są subtelniejsze...

POETA
Powiedz mi, jakie masz troski!

CÓRKA INDRY
Skaldzie, czy umiałbyś tak wyrazić swoje, by ani jedno słowo nie było zbyteczne? Czy twoje słowa zdołałyby kiedykolwiek dorównać twej myśli?

POETA
Masz słuszność, nie! Wydawałem się sobie zawsze głuchoniemy. I gdy tłum z podziwem słuchał moich pieśni, mnie samemu zdawały się one bezładnym krzykiem... Dlatego, widzisz, wstydziłem się zawsze, gdy mi składano hołdy!

CÓRKA INDRY
A mimo to chcesz, żebym ja mówiła. Spojrzyj mi w oczy.

POETA
Nie wytrzymuję twego spojrzenia...

CÓRKA INDRY
Jakżebyś mógł wytrzymać moje słowa, gdybym miała przemówić moim językiem!

POETA
Lecz powiedz, nim odejdziesz, co ci sprawiło najwięcej cierpienia tu, na ziemi?

CÓRKA INDRY
Samo istnienie - to, że czułam, jak mój wzrok słabnie w oku, jak tępieje mi słuch w uchu i jak myśl moja, jasna, lotna myśl - więźnie w krętych labiryntach tłuszczu. Oglądałeś przecież mózg... jakie zaułki, jakie przesmyki...

POETA
Tak, i dlatego wszyscy prawomyślni myślą tak kręto!

CÓRKA INDRY
Złośliwy, zawsze złośliwy, ale tacy jesteście wszyscy.

POETA
Jak można być innym?

CÓRKA INDRY
Otrząsnę naprzód pył z moich stóp... ziemię, glinę... (zdejmuje buciki i kładzie je w ogień)

ODŹWIERNA (wchodzi i wkłada do ognia szal) 
Czy i ja mogę spalić mój szal? (wychodzi)

OFICER (wchodzi)
A ja moje róże, którym zostały już tylko kolce! (wychodzi)

ROZLEPIACZ PLAKATÓW (wchodzi)
Plakaty mogą pójść w ogień, ale podrywka nigdy!
(wychodzi)

SZKLARZ (wchodzi)
Diament, który otworzył drzwi! Żegnajcie! (wychodzi)

ADWOKAT (wchodzi)
Protokół w wielkim procesie dotyczącym brody papieża lub też obniżenia stanu wody u źródeł Gangesu. (wychodzi)

SZEF KWARANTANNY (wchodzi)
Maleńki przyczynek! Czarna maseczka, która zmieniała mnie w Maura wbrew mojej woli! (wychodzi)

WIKTORIA (wchodzi)
Moja piękność, moje zmartwienie! (wychodzi)

EDYTA (wchodzi)
Moja brzydota, moje zmartwienie! (wychodzi)

ŚLEPIEC (wchodzi, wkłada rękę do ognia) 
Daję rękę za oko! (wychodzi)
D o n J u a n w fotelu na kółkach. O n a i P r z y j a c i e l.

DON JUAN
Spieszcie się, spieszcie się, życie jest krótkie! (wychodzi wraz z innymi)

POETA
Czytałem, że gdy życie dobiega kresu, wszystko i wszyscy przebiegają człowiekowi przez myśl, jak na jakimś przeglądzie... Czy to koniec?

CÓRKA INDRY
Tak, dla mnie koniec! Żegnaj!

POETA
Powiedz mi coś na pożegnanie!

CÓRKA INDRY
Nie, nie mogę! Czy sądzisz, że wasze słowa mogą oddać nasze myśli?

TEOLOG (wpada, rozwścieczony)
Jestem skompromitowany przed Bogiem, prześladowany przez ludzi, opuszczony przez rząd i wyszydzony przez kolegów z uniwersytetu! Jakże mam wierzyć, gdy nikt inny nie wierzy... jak mam bronić Boga, który nie broni swoich wyznawców? To wszystko bzdura!... (rzuca w ogień książkę i wychodzi)

POETA (wyrywa książkę z ognia)
Co to takiego?... Martyrologium, kalendarz z imionami męczenników na każdy dzień roku.

CÓRKA INDRY
Męczennik?

POETA
Tak, taki, który cierpiał męki i poniósł śmierć za swoją wiarę! Powiedz dlaczego?
Czy sądzisz, że wszyscy, którzy są męczeni, cierpią, i że wszyscy, których się zabija, czują ból? Cierpienie jest przecież wyzwoleniem, a śmierć oswobodzeniem.

KRYSTYNA (wchodzi z paskami papieru)
Ja kleję, ja kleję, aż nie będzie już nic więcej do zaklejenia...

POETA
I gdyby nawet samo niebo się zwaliło, próbowałabyś je skleić... Odejdź!

KRYSTYNA
Czy nie ma tu, w tym zamku, żadnych wewnętrznych okien?

POETA
Nie, tutaj nie ma!

KRYSTYNA (wychodzi)
W takim razie idę sobie!

CÓRKA INDRY
Koniec się zbliża, czeka pożegnanie.
Żegnaj, człowieku, marzycielu, skaldzie,
Ty, coś najlepiej poznał ludzkie życie,
Na skrzydłach wznosisz się w górze nad ziemią.
Spadasz niekiedy w dół, by dotknąć prochu,
Musnąć go, lecz w nim nie utknąć.
Gdy trzeba żegnać przyjaciela, miejsce,
Jakże tęsknota rośnie za tym, co kochałam,
I żal z powodu tego, co się przewiniło...
O, teraz czuję cały ból istnienia,
Więc to właśnie znaczy być człowiekiem...
Żal nawet tego, czego nie ceniłeś,
Żałujesz nawet, kiedyś nie zawinił...
Serce rozdziera się na dwie połowy,
Uczucia rwane są jak gdyby końmi
Przez przeciwieństwa, brak woli, rozdźwięki...
Żegnaj! I powiedz twojemu rodzeństwu,
Że nie zapomnę o nim tam, gdzie idę.
Skargę przed tronem w twym imieniu złożę.
Żegnaj!
Wchodzi do zamku. Słychać muzykę. Tło sceny rozjaśnia się, oświetlone pożarem zamku, i odsłania ścianę pokrytą ludzkimi twarzami, zdumionymi, żałobnymi, zrozpaczonymi... Gdy zamek płonie, pąk kwiatu na dachu rozwija się w olbrzymią chryzantemę...

Koniec wersji demonstracyjnej.