Wiktor Gomulicki

GRANDMUSZKIETER

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

GRANDMUSZKIETER

powieść historyczna z czasów Augusta Mocnego

Gomulicki Wiktor

I.

Przez puszczę szedł człowiek.

Była wczesna jesień. Dzień dopiero się rodził.

Dreszcze biegły po olbrzymich drzewach, których czuby liściaste otrząsały się z resztek rosy i snu. Ptactwo cichymi piskami gotowiło się dopiero do porannych hejnałów. Wśród gęstych traw śmigały zające i inne drobne zwierzątka, spijając rozwieszone na źdźbłach wodne perły i dyamenty.

Jeszcze w przyrodzie była ociężałość i jakby niechęć do porzucenia nocnych majaków — nad które cóż w życiu rozkoszniejszego!

Przez rosę, przez mgłę, wśród uperlonych traw i chwastów ubrylantowanych szedł człowiek. Właściwie nie szedł, lecz, drogi nie szukając, przez gąszcze się przedzierał. Pilno mu było; myśl jakaś uparta, nad wszystkiem górująca, do celu go pchała. Mało zważał na kolce, rozdzierające mu odzież, na gałęzie, które mu twarz raniły.

Prawą ręką człowiek rozgarniał gęstwinę; w lewej trzymał małą klatkę z ptaszkiem. Przy stopach jego biegł piesek, cienko, lękliwie poszczekując.

Ptaszek i piesek były maleńkie. Człowiek był olbrzym. Potężny wzrostem i kształtami, z piersią gladyatora, barkami Herkulesa, karkiem żubra, wydawał się bratem dębów, których grube konary, gdy mu zawadzały, skręcał i łamał jak wicie wierzbowe.

Włosy jego były bardzo jasne, prawie białe; twarz, młoda i pełna, musiała być zwykle różowa, w tej chwili jednak pokrywała ją szara bladość, mówiąca o silnem wewnętrznem cierpieniu...

Odziany był ten człowiek w kontusz podnoszony, barwy pieprzowej; z pod kontusza wykwitał żupanik spłowiałym karmazynem maku polnego. Na głowie rogatywkę miał, bylejak włożoną i połataną, na stopach buty — podarte.

Strój wskazywał szlachcica — szaraczka może, lecz z aspiracyami wyższemi.

Co chwil parę, człowiek przemawiał to do ptaszka, to do pieska.

Pierwszego uspokajał:

— Cicho siedź, Herkul. Za moment wolny będziesz. Polecisz, dokąd zechcesz — odnajdziesz braci swych, krewnych, powinowatych ...

Drugiemu nauki prawił:

— Ty, Goliat, nie opuścisz mnie. Na ziemi się położysz, szczekać i wyć będziesz. Usłyszy cię jaki dobry katolik: przyjdzie i co trzeba, zrobi. A jeśli wilk cię pożre, to lepiej. Bez pana życie miałbyś twarde...

Piesek szczekał, ptaszek świegotał — człowiek darł się a darł przez krzaki i chaszcze.

Niekiedy w miejscu stawał, głowę pochylał — zamyślał się. Ptaszek wówczas przycichał; piesek wydawał jękliwe skomlenie. Człowiekowi zdawało się braknąć siły. Ale wprędce prostował się, otrząsał...

— Furda, mospanie! — hardo wykrzykiwał.

I szedł dalej.

Tymczasem po puszczy, nakształt srebrnych dzwoneczków, rozsypały się cienkie głosy psów gończych. Tu i owdzie zajęczał róg, zadźwiękła trąbka. Na sennego jeszcze zwierza zakładano obławę. Podnosiły się nawet w oddaleniu nawoływania ludzi, ale mgła i mrok przedporanny zaraz je chłonęły.

Żadnego z tych głosów człowiek idący nie słyszał.

Jeszcze kroków kilkadziesiąt, kilkaset — jeszcze zmieszany, fałszywy chór szczeków, skomleń, pisków, świegotań — jeszcze jedno, drugie, dziesiąte szarpnięcie się, omdlenie, znów szarpnięcie — i człowiek znalazł się u celu.

Stanął, rozejrzał się...

Była to nieduża kotlinka, może zimowe leże dzika lub niedźwiedzia. Pnie starych, wywróconych drzew, mchami obrosłe, napół zgniłe i spróchniałe, wśród chwastów butwiały. Pośrodku wystrzelała w niebo olbrzymia sosna, królowa sosen, z drzew puszczy może najwspanialsza i najroślejsza. Dolne jej konary wicher postrącał, zostały po nich tylko krótkie, sterczące wyrostki.

Miejsce dziwnie było głuche, jakby przez ludzi zapomniane i już poza granicami tego świata leżące. Znali je wszakże myśliwi. Wypalona trawa, resztki węgli i popiołu świadczyły, że tu palono ogniska.

Człowiek zatrzymał się, lecz mimo zmęczenia nie spoczął. Czapkę cisnął o ziemię, rękawem kontusza pot z czoła otarł — oczami po sośnie i po gałęziach utrąconych wodził. A dyszał ciężko, z wysiłkiem, jakby mu coś piersi rozsadzało.

Ptaszek w klatce osowiał i piórka nastroszył; psina rozciągnęła się na ziemi z językiem wywieszonym i drżała.

Niebawem człowiek sęk odpowiedni upatrzył i klatkę na nim zawiesił, wpierw ją otworzywszy.

— Bywaj zdrów, Herkul! — zawołał. —

Leć na wolność, przyjacielu. Oby ci fortunniej szło niż twemu panu!...

Przez otwarte drzwiczki wysunął czerwoną główkę szczygiełek. Pokręcił nią ciekawie w prawo i lewo, skrzydełkami leniwie zatrzepotał, lecz z miejsca się nie ruszał. Upłynęła długa chwila, zanim wreszcie wychylił się cały i zwolna, jakby niechętnie, z klatki wyfrunął. Wyfrunąwszy, na wyższym sęku siadł — smutno ćwierkać zaczął...

Człowiek wciąż trzymał oczy, wbite w sosnę. Sęki najpierw oczami opatrywał, potem ręką próbował. Wybrawszy jeden, odstąpił od sosny — do rozwiązywania pasa się zabrał. A pas miał lity, pięknej roboty, — lepszych znać czasów zabytek.

Wspiąwszy się nieco na palce, jeden koniec pasa do sęka przytwierdził, drugi związał kształtem pętli. Pętlę do siebie przyciągnął, głowę wsunąć w nią próbował ...

W tej chwili, piesek, żałośnie dotąd skomlący, z całej siły zaszczekał. Człowiek, nazbyt swą smutną robotą zajęty, nie zważał na to. Ale gdy szczek przeszedł w ujadanie, mimowolnie głowę odwrócił.

Poza nim, na pniu wywróconego dębu siedział mężczyzna lat średnich, w bogatym stroju myśliwskim, z pańska — ba, cale z magnacka — wyglądający...

II.

— Niech będzie pochwalony... — wyrzekł nieznajomy, uchylając nieco zielonego beretu ze strusiem piórem. — A co to waść czynisz?

Tamten cały dygotał, zęby mu dzwoniły. Drżącym głosem odrzekł:

— Na wieki wieków... Czynię, co moja wola.

— Waści, jak uważam, bies opętał... — ciągnął myśliwy.

— Nie bies, jeno mizerya. Wszelako... z kim-że mam cześć?

— Branicki jestem.

— Z których Branickich ?

— Z dobrych. A w osobie waści kogóż spotykam?

— Kiżgajłę.

— Z których Kiżgajlów?

— Z mocnych.

Skłonili się sobie zdala dość obojętnie. Twarz Kiżgajły mówiła wyraźnie, że spotkaniu nierad.

— Tak czy siak — ciągnął myśliwy — nie godzi się szlachcicowi duszy dyabłu oddawać ...

— Furda, mospanie! Ja w dyabła nie wierzę.

— Z racyi?...

— Gdym mu duszę w zastaw dawał, do cyrografu stanąć nie chciał. Próżnom na rozstajnych drogach zaklęcia powtarzał; próżnom w wirujący piasek rzucał nóż poświęcany — ani razu nie stanął. A czemu nie stanął ? Bo go niema.

Branicki, słuchając do torby sięgnął, wydobył z niej butelkę i dwa spore puharki. Ustawił to wszystko ostrożnie na kłodzie, i rzekł:

— Mości Kiżgajło! Polak, gdy głodny, to zły; gdy naczczo — trzy po trzy plecie. Spero, że mi waść dyshonoru nie wyrządzisz, aby ze mną kropli wina nie wypić. Czyste jest, uręczam. A po winie znajdzie się co i na głodny ząb położyć.

Tamten ręką tylko machnął, okazując, że mu to wszystko jedno.

Wypili. Olbrzym ani spostrzegł, jak mu nalano drugi puharek, który przełknął równie gładko, jak tamten. A po trzeci sam już sięgnął, nie pytając.

Te trzy miarki cudownie go przemieniły. Po pierwszej ustąpiła z jego lica szarość i stał się jednostajnie blady. Po drugiej wystąpiły mu na policzki słabe rumieńce. Po trzeciej rozpłonił się cały jak róża. I wówczas dopiero okazało się, że jest chłop naschwał dorodny:

Na kłodzie zjawił się chleb biały i wędlina. Kiżgajło mięsa nie tknął, czując, żeby mu przez ściśnięte gardło nie przeszło. Kromkę chleba w palcach roztarłszy, rzucać jął okruchy na ziemię. Wnet do jadła przyczołgała się psina, a niebawem i szczygiełek, z sęka sfrunąwszy, do dziobania się zabrał.

Rozrzewniło to olbrzyma.

— Naści, Herkul!... Pyf, Goliat!... — powtarzał. — Ostatnie to wasze ze mną śniadanie — ostatnie!

I nieznacznie łzę ocierał, udając, że mu się oko zaprószyło.

Więc Branicki, z uwagą to śledzący, raźniej przemówi:

— Waść, widzę, serca złego nie masz. Jeszcze mi o zbawieniu waści wątpić nie trzeba. Kto o zwierzątka dbały, własnej duszy tembardziej nie sponiewiera.

Nasrożył się tamten i gniewnie krzyknął:

— Furda, mospanie! Szlachcic bez substancyi, jak ptak bez skrzydeł. Wzięli dyabli fortunę, niech i mnie biorą!

— Twierdziłeś waść, że dyabłów niema...

— Niema psubratów do dawania... ale porwać, capnąć, ukraść, zawżdy się znajdą.

— Od czegoż rozum, religia ? Od czegóż moc, którą waść mieć musisz niemałą? Toż z mocnych wywiodłeś się Kiżgajłów.

— Furda, mospanie! Bez klejnotu niema szlachcica; bez trzosa pełnego niema mocy.

Branicki wąsa najeżył.

— Gdzież zatem do stu piorunów, waść trzos podziałeś? W naszej Rzeczpospolitej calamitas dziś wielka. Nie wydarł ci substancyi Szwed, Moskal, ni Tatar!

Kiżgajło głowę zwiesił.

— Znalazł się gorszy od Szweda, Moskala, Tatara...

— Któż taki ?

— Białogłowa.

— Acha! — zawołał Branicki —jużem w domu! Non dubio, że była młoda i urodziwa.

Tamten głową tylko kiwnął przytwierdzająco.

— Ano, może waść i nie za drogo ów towar kupiłeś?

— Właśnież, nicem nie kupił. Fortuny zbyłem, towaru mi nie dano...

— Jakże to?

Zaraz po tem zapytaniu zjawił się czwarty puharek. Gładziej jeszcze niż poprzednie przemknął on przez gardło Kiżgajłowe, naprawiając je tak skutecznie, że już wędlinie wstrętu nie czyniło. Jakoż urwał olbrzym zębami grzeczny kęs kiełbasy, za którym poszły inne, tak, że się wrychle torba myśliwego zgoła opróżniła.

Gdy podjadł, szczygiełka wziął do ręki, pieska na kolana, i podle Branickiego siadłszy, rzecz mu całą ab ovo wyłożył.

Przyczyną nieszczęścia była Zyzy, razem tancerka, śpiewaczka i linoskoczka, którą Kiżgajło na biedę swą odnalazł w Słonimie, w koczującej bandzie cyrkowej. Maciupeńka to była cyganeczka, ale od pierwszego spojrzenia głowę olbrzymowi zawróciła.

Przepadał on za wszelkiemi maleńkościami. Mieszkał nawet w dworku niziuchnym, gdzie wyprostować się nie mógł bez stuknięcia głową o powałę. A Zyzy nie przenosiła wzrostem chłopca dwunastoletniego. Była zaś przytem prawem dyablątkiem, czarną, złotem centkowaną żmijką...

Na nieszczęście, ładne to maleństwo nie miało upodobania w olbrzymach. Napróżno Kiżgajło, aby smak dziewczyny odmienić, skupował jej złote, perłowe, bursztynowe kanaki, wisiorki, manele; napróżno szczupłe jej barki okrywał szalami indyjskimi, których za drogie pieniądze dostarczali mu kupcy ormiańscy; napróżno nowe, błyszczące dukaty do fartuszka jej sypał, lub wsuwał figlarnie za aksamitny, szychem naszyty gorsecik. »Żmijka« wszystko przyjmowała, lecz umiała zawsze zręcznie się wyśliznąć, gdy ją chciał przytrzymać.

Do Słonima przybył olbrzym, otrzymawszy schedę po zmarłym ojcu. Na nowe gospodarstwo kupić miał koni, wołów, statków przeróżnych. Przemyśliwał też o ożenku. Niestety, czarne ślepki cyganki tak go urzekły, że o świecie całym, a więc i o gospodarstwie do szczętu zapomniał. Nie tylko roztrwonił wszystką gotowiznę, lecz nadto długi zaciągnął, a wreszcie całą fortunkę, z działów rodzinnych przypadającą, szwagrowi sprzedał.

I przyszedł dzień, gdy Kiżgajło (z mocnych Kiżgajłów) znalazł się na bruku miasteczka z jednym wytartym szelągiem w woreczku i z dwoma ostatnimi przyjaciółmi, Goliatem i Herkulem — którym nie miał za co kupić pożywienia.

Zyzy zaś — już nie żmijka i dyablątko, lecz cały padalec i bies w niewieściej postaci! — czmychnęła w świat, nawet mu palcem na waletę nie kiwnąwszy...

Mocny Kiżgajto za bary się wziął z przeznaczeniem swem i poznał, że jednak ono od niego mocniejsze. Więc uszy stulił i z Goliatem a Herkulem z miasteczka się wyniósł. A w krotce potem i do puszczy trafił...

Wysłuchał Branicki opowiadania, wąsa kręcąc, z miną, bardziej zaciekawioną, niż zafrasowaną. Wysłuchawszy, rzekł:

— Ergo poznałeś waść, jak marnym objektem jest płocha podwika. Rzecz byłaby też cale niemądra, dla takiej stwory duszę zatraca.

A na to tamten:

— Furda, mospanie! Duszę mam własną, nie kradzioną, ani pożyczaną — rozporządzam oną jak moja wola. Cyganka mnie urzekła — uroku żaden już znachor nie odczyni. A taki żyłbym i w służbę Rzeczypospolitej-bym poszedł, gdyby bies fortunki nie capnął. Teraz mnie jedna tylko śmierć — bom na rezydenta za młody, na kleryka za stary, a w służbę iść klejnot rodzinny nie pozwala.

Wstał z kłody i kończył niecierpliwie:

— Bóg zapłać waszmości za wino, ale każdemu z nas pora w swą drogę. Waszmości tam, gdzie trąbki grają, a mnie...

Ręką wskazał sosnę i pas na sęku, pętlą zakończony...

Branicki także wstał, za ramię go przytrzymał.

— Mówiłeś waść — rzekł, w oczy mu bystro patrząc — żeś był rad służyć Rzeczypospolitej. A cóż dziś temu w kontr stawa ?

Olbrzym ramionami wzruszył.

— Gdzież koń, gdzież rynsztunek, gdzież dla luzaka myto?...

— A gdybyś to wszystko otrzymał?

— Skąd?...

— Nie pytaj tymczasem...

— Furda, mospanie! Tylko dyabeł mógłby mi co ofiarować w zamian za duszę, — ale dyabła niema.

Branicki spoważniał.

— Dyabeł tu zbędny. I wspominać go nie trzeba. Nadstaw waść uszu — nie uroń nic z tego, co powiem. Pan Bóg twój czuwa nad tobą, i do zguby twej dopuścić nie chce. Gdyś tu szedł żywot i duszę zatracić, mnie, z dopuszczenia Bożego posłano za tobą, abyś żył i był szczęśliwy.

Tonem rozkazującym zakończył:

— Pojedziesz waść ze mną do Drezna.

— W Dreźnie król jegomość... — z niejakiem zalęknieniem zauważył olbrzym.

— Właśnież do króla jegomości.

— W takich skórzniach?... W takim kontusinie?... Z dziurami a łatami?...

— Pojedziesz przystojnie i buczno, jak się godzi Kiżgajle z mocnych Kiżgajłów.

Olbrzym oczy rozszerzył, usta otworzył...

— W Dreźnie — ciągnął Branicki — dadzą ci mundur bogaty, suto wyszywany; dadzą konia cnotliwego, z całem kawalerskiem opatrzeniem; dadzą stancyę w pałacu, człowieka do posługi i wikt, jakiegoś u ojca i matki swej nie widział. Co miesiąc takoż wyliczą ci na rękę okrągłe quantum talarów, abyś miał za co bawić się i krewkości młodzieńskiej folgować...

— I za cóż to wszystko?

— Za to, że z podobnymi sobie junakami straż będziesz trzymał przy świętej osobie najmiłościwszego pana naszego Augusta wtórego. Sam siłacz i personat, upodobał on sobie rosłych, kształtnych waligórów i wyrwidębów... Jakże więc: chętnyś waść tej imprezie?

Kiżgajło oblizał się, jak kot na widok szperki.

— Ba! — westchnął, stwierdzając tem westchnieniem zgodę i kontentacyę.

Branicki wydobył z woreczka dukatów garstkę.

— Masz tu waść na pierwsze oporządzenie się: na kontusz sudanny, na buciki przystojne. Pasik, Deo gratia, ocalał, szwanku nie doznawszy...

Kiżgajło pieniądze wziął, mocno się jednak zapłoniwszy.

— Gdy już gotów będę — spytał głosem nieco przytłumionym — gdzież mam waszmości, pana mojego, szukać ?

— Za dwie niedziel w Grodnie. Spytasz waść o chorążego wielkiego koronnego.

Olbrzym skłonił się z weneracyą, lecz bez submisyi. Szlachcic był na zagrodzie, więc — rówien wojewodzie.

Branicki, ukłon ukłonem zapłaciwszy, zeszedł z kotlinki i zaszył się w gąszcz, gdzie zaraz dźwiękiem rogu innym myśliwym dał znać o sobie.

Kiżgajło długo jeszcze stał w miejscu, zbierając myśli, które mu w głowie kotłowały. Wreszcie ruchem energicznym odczepił od sęka pas, zamknął ptaszka w klatce, gwizdnął na pieska, i przywdziawszy podjętą z ziemi czapczynę, ruszył szparko — nie środkiem puszczy jednak, lecz drogą utorowaną.

Na odchodnem całą piersią krzyknął:

— Furda, mospanie!

III.

Wesołe, zalotne, rozbawione towarzystwo, ze śmiechem i krzykami bachicznymi, rozsypało się w podskokach po jednym z przepięknych, drezdeńskich ogrodów króla i elektora. Rozsypało się — i wnet drobnemi grupami wsiąknęło w strzyżone szpalery, w kwietne klomby w sztuczne ruiny, w ocienione gęstymi krzewami labirynty...

W jednej z ustronnych altanek, wśród splotów pnącego się caprifolium, pod białym posągiem Herkulesa, pozostał król — sam. Może hulaszcza, winem i słońcem podniecona, czereda, zapomniała o nim, — a może on wymknął się jej, osobistym dogadzając chęciom. Zasiadł w niewygodnym fotelu z gałęzi brzozowych, na prostym stole wsparł rękę, głowę w wielkiej peruce na dłoni złożył, i dumał. Z twarzy jego jakby spadla maska: zamiast dyonizyjskiej wesołości malowało się na niej frasobliwe znużenie.

Król-Apollo wyglądał w tej chwili zgoła szpetnie; August Mocny czuł się zupełnie słabym. Zmogła go najtęższa z siłaczek: królów, bogaczów i wesołków prześladująca — nuda.

Król nudził się — szalenie, śmiertelnie się nudził!

Przestały już go bawić kobiety — choć z nałogu wciąż się jeszcze niemi otaczał. Bale, pikniki, maskarady, odbywające się każdego niemal dnia i każdej nocy, przejadły mu się, niby marcepan, spożywany na śniadanie, obiad i wieczerzę. Upodobań artystycznych nie miał; zmysłowiec z grubymi, prostackimi instynktami, całe szczęście znajdował w jedzeniu, piciu, zabawie i rozpuście. A gdy wiek i wszelkiego rodzaju nadużycia rozstroiły mu żelazny organizm, coraz częściej zdarzało się, że od suto zastawionej uczty życia wstawał głodny, i przesyt czuł, nie nasyciwszy się...

Polityka, w znaczeniu mądrego, ojcowskiego rządzenia krajem i narodem, mało zajmowała go zawsze — teraz, nie zajmowała wcale. Politykował, aby zdobyć koronę polską, która była jego marzeń i ambicyi szczytem; gdy ją posiadł i o stracenie jej bać się przestał, myślał tylko o sobie, żył tylko dla siebie.

Gdyby nie pamięć o synu, którego następcą swym czynił, byłby ów klejnot drogi, po Piastach, Jagiellonach, Wazach odziedziczony, przefrymarczył z carem Piotrem Aleksiejewiczem. Chęci nie brakło — a i pokusa była...

August dumał, ale w jego pustym mózgu żadnej myśli nie było. Przesuwały się tam tylko blade, wypełzłe majaki, których kształtu rozpoznawać nie mogł. Nużyło go to, więc ziewał. Szerokie, głośne, niczyją obecnością nie krępowane ziewania w liczne fałdy mięły mu policzki, a długi, kaczy, pod pudrem nawet czerwony nos, tem podobniejszym czyniły do dzioba ptasiego.

Ckliwie było staremu rozpustnikowi. Doświadczał wrażenia, jakby wielka, gęsta, brudna chmura zasuwała mu zwolna świat cały, okrywając go mokrymi i oślizgłymi, jak pierś gada, zwojami. Oddech tracił, uduszenia się lękał...

A już go ów lęk w ostatnich czasach chwytał wielokrotnie. I zawsze wówczas pożądał jakiegoś nadzwyczajnego zgiełku, wrzawy hałaśliwej, któraby cały świat wstrząsając, zbudziła do życia i jego przytępione, obumierające nerwy.

Roiły mu się w takich chwilach szeregi zakutych w zbroje olbrzymów, całe pułki buchającej ogniem artyleryi; grzmoty wystrzałów, szczęk białej broni, rozdzierające krzyki wielkich mas żołnierstwa — wszystko to jednak dekoracyjne tylko, bezkrwawe, bo August Mocny walki prawdziwej nie lubił i bał się.

Na ścieżce ogrodowej zjawił się paź — rozbawiony, jak wszyscy, pół-pijany, z pękiem świeżych róż na piersi, który mu pewnie jedna z dam dworskich przypięła.

Gdy mijał altankę, król go przywołał.

— Przyprowadź mi tu pana miecznika koronnego — rozkazał.

Młodzieńczyk sta! wyprostowany; twarz jego wyrażała niepewność i zakłopotanie.

— Księcia Aleksandra Lubomirskiego — powtórzył król niecierpliwie.

— Ach tak! — ożywił się tamtem — jaśnie oświeconego księcia jenerała. Natychmiast!

W kilka minut później stał już przed królem książę Lubomirski, w mundurze jenerała wojsk saskich. Znać było na nim, że się wyrwał przed chwilą z grona wesołych, pustych biesiadników, niby z orszaku bachantów i bachantek. Śmiały mu się usta i oczy, pudrowana peruka była lekko przekrzywiona, kapelusz płaski, trójkątny, zamiast pod pachą, spoczywał na porcelanowej gardzie szpady.

W lansadach prawie baletniczych zbliżył się do monarchy.

— Cóżto ? — zawołał. — Król-Apollo, król-słońce — samotny? Rangę swą jeneralską stawiam w zastaw, że pierzchnęła stąd przed chwilą która z Muz, rydwan Febusowy otaczających. A może cały chorowód nimf umilał swemu panu słodką chwilę wywczasu?

Skrzywiły się król, laską stuknął.

— At!... Nie o to mi teraz chodzi. Innym... młodszym... te płochości zostawiam.

— Królu i panie! — zgiął się książę w ukłonie tak nizkim, że mąka z peruki ubranie mu osypała. — Obliczem, sercem i zmysłami jesteś wasza królewska mość z nas wszystkich — najmłodszy.

Król uśmiechnął się. Lubił pochlebstwa, jak kot głaskanie. Ale uśmiech równie prędko zgasł, jak zabłysnął.

— Powtarzam ci, jenerale, że nie o to chodzi. Mianowałem cię szefem swej gwardyi przybocznej. Gdzież ona?

— Formuje się, miłościwy panie.

— Z czego?

— Z atletów, których nam przyśle Korona i Litwa. Zaćmimy muszkieterów króla francuskiego, tak samo, jak Drezno zaćmiło już Wersal.

Znów uśmiech przemknął po grubych wargach Augusta. I znów jednak zaraz po uśmiechu zjawiło się skrzywienie.

— Przybędą... zaćmimy... Wszystko in futuro. A czas upływa! A Europa czeka na widowisko, które jej dać przyrzekłem!...

— Mamy już kilku gigantów, jakich nie tylko Ludwik XIV, lecz i cała Francya u siebie nie widziała.

Skrzywił się król bardziej jeszcze.

— Giganty?... Jeden dosięga zaledwie półczwarta łokcia; drugi mierzy tylko trzy łokcie i cali dziesięć.

— Znajdą  się i lepsi, miłościwy panie. Kazałem przepatrzeć wszystkie pułki koronne i litewskie. Uproszeni przeze mnie ichmość senatorowie pilne takoż w powiatach swych czynią poszukiwania. Ani wątpić, że dziś, jutro zaprezentuje się waszej królewskiej mości pierwszy onych kontyngens.

Król nie rozchmurzał się. Poruszał niespokojnie lewą nogą, w której mu podagra dokuczała, i mówił, lekko postękując:

— Nadzieją mnie karmisz, mości jenerale — samą nadzieją... Tymczasem król francuski pyszni się prawdziwymi, z ciała i kości muszkieterami!...

— Wasza królewska mość stworzysz coś od nich doskonalszego...

— Od muszkieterów?.

— Tak. Wasza królewska mość stworzysz — grandmuszkieterów.

Królowi podobała się nazwa.

— Grandmuszkieterów... grandmuszkieterów... — kilkakrotnie powtórzył. — Tak, to może być coś zupełnie nowego... I wspaniałego. Coś famos... Coś grandioso...

Uśmiechać się zaczął  do obrazu, który mu rozbudzona wyobraźnia przed oczyma stawiała.

W tej chwili ukazał się i ku altance kroki skierował młody człowiek, w mundurze porucznika artyleryi koronnej. W odległości kilkunastu kroków od altanki zatrzymał się, i salutując, czekał aż mu się zbliżyć rozkażą.

— Bessersek! — zawołał król, czyniąc laską ruch przywołujący. — Widzę, że coś ciekawego przyniosłeś. Chodź-że, gadaj!

Porucznik stanął u wejścia do altanki w postawie wojskowej.

— Mam zaszczyt zameldować waszej królewskiej mości, że przybył jaśnie oświecony chorąży wielki koronny.

— Pan Branicki?

— Tak, miłościwy panie.

— Całem sercem go witam, i radbym jaknajrychlej przy sobie mieć.

Porucznik skłonił się.

— Jaśnie oświecony chorąży nie sam przybył.

— Z kimże?

— Jaśnie oświecony chorąży przywiózł dla waszej królewskiej mości gwardzistę — człeka postury fenomenalnej. Jeszcze takiego junaka armia waszej królewskiej mości, saska, ani koronna, nie oglądała.

Zerwał się król na równe nogi, jak młodzik.

— Dawajcież go tu, nie bawiąc! — gromko zawołał. — Pan Branicki i jego człowiek niech mi się natychmiast przed oczy stawią!

— Zdrożeni obaj, miłościwy panie. Wywczasować się muszą, przebrać...

August niecierpliwie w miejscu dreptał, laską stukał. Zdawało sie, że o majestacie

swym zapominając, gotów sam do gości swych biedz...

Tymczasem porucznik, nowy ukłon złożywszy, dalej mówił:

— Przybył takoż jaśnie oświecony starosta spiski.

Król obojętniej już podjął:

— Lubomirski ?

— Tak, miłościwy panie. I przywiódł ze sobą junaka do gwardyi, w niczem tamtemu nie ustępującego.

August w dłonie klasnął z uciechy.

— Spisał się twój krewniak, mości jenerale — do miecznika koronnego zwrócił się. — Waszej ciotce, księżnie cieszyńskiej, dziś wieczorem powinszuję, że ma tak dzielnych bratanków. A i sam pamiętać o was będę. Mości Bessersek! Jutro, zaraz po rannej kawie, przywiedziesz do mnie obu ichmościów, wraz z oboma junakami! Teraz i ty poruczniku, i ty mości książę, wracajcie do dam, które schną z tęsknoty za wami. Ja pójdę do pałacu. Na dziś, dość już pełne mam serce... Pamiętaj Bessersek: zaraz po kawie!... I wszyscy czterej jednocześnie!

Wyszedł z altanki. Boczną, ledwie znaczną drożyną puścił się ku pałacowi.

Idąc powtarzał z głębokiem zadowoleniem: — Grandmuszkietery!... Grandmuszkietery!... Famos!... Grandioso!...

IV.

Po jednej z sal pałacu sandomierskiego w Dreźnie przechadzało się dwóch ludzi.

Sala nie błyszczała przepychem, owszem była skronie urządzona i prawie pusta — uderzał natomiast nadzwyczajny jej ogrom. Sądząc na oko, pomieścić się w tej sali mogło wygodnie trzystu do czterystu ludzi.

Dwaj ludzie, przechadzający się byli sobie obcy. Nie odzywał się jeden do drugiego; nawet na siebie nie patrzyli. Gdy jeden przemierzał salę od wschodu na zachód, drugi czynił to od zachodu na wschód. Spotykali się i wymijali pośrodku, ale jeden dla drugiego zdawał się nie istnieć.

Obaj ludzie byli wzrostu olbrzymiego, i widocznie tem się chełpili. Równą zapewne trzymali miarę, chwilami jednak to ten, to drugi wyższym się od towarzysza wydawał. Zapewne rozmyślnie się wyciągali, wzrostu sobie dodawając, aby wzajem nad sobą brać górę.

Znudzeni byli obaj czekaniem. Jeden, mimo wesołej miny i śmiało patrzących oczu, wciąż niecierpliwie pochrząkiwał; drugi, z twarzą pochmurną, z podełba patrzący, mruczał gniewnie i spluwał.

Chodzili długo w strony przeciwne, niby kółka jakiejś machiny — wreszcie patrzącemu chmurnie zbrakło cierpliwości. Nogą tupnął i zaklął:

— A bodaj to siarczyste! najsiarczystsze!... Tak me  w dołku ściska, że już nie wytrzymam!

Powiedziawszy to, ruszył szparkim krokiem do kąta, gdzie na stołku pod ścianą leżała,  jego czapka, pod czapką zaś spore zawiniątko w czerwonej, kraciastej chustce. Do zawiniątka sięgnął — po chwili słyszeć się tam dał zgrzyt zębów i mlaskanie językiem.

Zaniepokoiły te głosy drugiego olbrzyma.

— Panie bracie! — wdzięcznie zapytał — a co to waszmość tam masz?

— Co mam mieć! — odburknął pierwszy z pełnemi ustami. — Razowca glon i z czosnkiem kiełbasę.

— Szczęśliwyś waszmość — westchnął tamten. — Mnie kazano przyjść na czczo...

— Mnie takoż. Ale nie głupi Pyza. Wziąłem coś niecoś od przypadku.

— Ach!...

Tamten posępnie spojrzał na wzdychającego.

— Z kim-że mam okoliczność? — podejrzliwie zapytał.

— Kiżgajło jestem, szlachcic dobry z pod Grodna.

— Wej-no!... Litwin!... A ja Mazur z pod Ciechanowa. Z nazwiska: jakacki Marcin; z przezwiska: Pyza.

Skłonili się sobie.

Pyza nadął baniaste policzki, jakby usprawiedliwić chciał swe przezwisko.

— Waszmość karmiony kołdunami... Kiełbasa pewnieby wadziła?...

Tamten skoczył jak ryś.

— Jeśli w Boga wierzysz — ryknął — nie drwij, a kiełbasy daj!

W tejże chwili otworzyły się z łoskotem wielkie podwoje w głębi. Ktoś krzyknął:

— Król idzie!

Struchleli obaj olbrzymowie, i wnet na środku sali wyrośli prości, nieruchomi, potężni, jak dwie karyatydy.

Król, suwając wielkiemi stopami w pantoflach, wtoczył się ciężko, mając za sobą kilku strojnych dworzan, a przy sobie starostę spiskiego, oraz chorążego wielkiego koronnego. Tylko co wstał od kawy; odziany był w szlafrok jedwabny, wzorzysty, w ustach trzymał dużą fajkę porcelanową.

Oblicze króla promieniało wielką radością.

— Gdzież oni? — dopytywał z widocznem wzruszeniem. — A!... No, nieźle... Ten lewy lepszy... Nie, lepszy prawy!... Myślę, że równi... No, dobrze... kontent jestem... Dajcie miarę!

Podbiegli dwaj dworzanie, niosą długą taśmę równo pokreskowaną.

— Od tego zaczniemy — rzeki August, wskazując Pyzę.

Jeden z dworzan przyklęknął, trzymając koniec taśmy przy pięcie olbrzyma. Król chwyci! drugi koniec i wzdłuż pleców jego wyciągnął. Ręce mu drżały ze wzruszenia.

— Trzy i dziesięć... — głosem zdławionym liczył. — Trzy dwanaście... Trzy piętnaście... trzy dwadzieścia...

Wzruszenie ścisnęło mu gardło. Zatrzymał się, aby tchu złapać.

— Trzy dwadzieścia dwa... — niewyraźnie wykrztusił. — Dwadzieścia trzy...

Wspiął się na palce, wysoko taśmę podnosząc.

— Cztery łokcie... Ach !...

Taśma wypadła mu z ręki. Za serce się chwycił.

— Ach !.,. ach!... — głosem ledwie dosłyszalnym powtarzał.

Podsunięto mu fotel, na który ciężko upadł.

— Ach, jakżem kontent!... Mam, czegom szukał!... Cztery łokcie... całe cztery łokcie...

Do starosty spiskiego zwrócił się, rękę mu uścisnął.

— Panie starosto... mości Lubomirski... z sercam ci wdzięczny... Do życia mnie wróciłeś... Pamiętać ci to będę.

Tłuste policzki Pyzy tak okropnie rozdęła pycha, że groziły pęknięciem.

— Wypróbujemy teraz — ciągnął król — drugiego... Gotlieb! oto miara, wyręcz mnie.

Podał taśmę jednemu z dworzan, który zbliżył się z nią do Kiżgajły.

Olbrzym z pod Ciechanowa sposępniał. Brwi ściągnąwszy, rzucił z pod nich ponure, a zajadłe spojrzenie na kolegę. Podchwycił to spojrzenie Branicki; zauważył też niespokojny i zakłopotany wzrok Lubomirskiego. W mgnieniu oka zrozumiał, że jego protegowanemu, do którego zdążył się już przywiązać, grozi niełaska, a w następstwie nienawiść i zemsta...

Pod pozorem pomagania Gotliebowi, do Kiżgajły przystąpił.

— Na miłość Boską! — w ucho mu szepnął — skurcz się waść, ile możesz...

Gotlieb zaczął liczyć:

— Trzy i pół... Trzy piętnaście... Trzy dwadzieścia... dwadzieścia jeden... dwadzieścia dwa...

Pyza wyglądał, jak tygrys, gotowiący się do skoku. Szpetną jego twarz wykrzywiła zazdrość, złączona z nienawiścią; w oczach, pod gęstemi brwiami skrytych, błyszczała groźba..

Dworzanin odjął taśmę i wyrzekł:

— Cztery łokcie...

Pyza wydał dziki pomruk. Starosta zaszurał gniewnie stopą.

— ... bez jednego cala! — dokończył tamten.

Stała się cisza. Przerwał ją król.

— A więc cokolwiek mniejszy... — z odcieniem lekkiego zawodu wyrzekł. — Za to urodziwszy... Mości Branicki, przyjmij nasze królewskie podziękowanie.

Podał rękę dygnitarzowi, który ją z szacunkiem ucałował.

Zaraz potem chorąży wielki koronny otrzymał uścisk od starosty spiskiego. Jednocześnie olbrzym litewski został ucałowany siarczyście przez mazura. August zwrócił się do nich obu z łaskawym uśmiechem.

— No, Polaki, cieszcie się. Obu was mianuję swoimi muszkieterami...

Poprawił się:

— Swoimi grandmuszkieterami. Olbrzymowie niziuchno się skłonili.

— A jeśli który ma jakie życzenie, niech je objawi...

Wysunął się Pyza.

— Jaśnie oświecony królu — rzekł, wykonywując dłonią ruch zstępny od gardła do żołądka. Siarczyście mnie się pić chce.

Król z uśmiechem skinął na pokojowca.

— Podaj jegomości wody z syropem lub sokiem fruktowym. A może kawy?

Wstrząsnął się tamten.

— Brrr!... Od wody zawżdy słabuję, a kawę mam za obrzydliwość. Gdy mówię o piciu, rozumiem jakąś płynną strawę — na ten przykład: krupniku garnek, mleka kisłego donicę, do tego razowca funtów dziesięć, koniecznie dziesięć, bo od mniejszej porcyi czkawki dostaję...

August śmiał się na całe gardło. Już oddawna nie był tak szczerze wesół i ubawiony.

Służbie zlecono, aby Pyzę zaprowadziła do kredencerza, gdzie Mazur miał być "napojony", czem zechce i rozkaże.

— Ale to musi być pomnożone przez dwa! — zastrzegł sobie Pyza — bowiem zabieram ze sobą swego przyjaciela.

Ujął pod ramię Kiżgajłę i razem z nim salę opuścił.

Litwinowi ustępstwo dwóch cali (mierzył naprawdę, cztery łokcie i cal) zaczęło się już opłacać.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej