Antoni Małecki

GRZYWNY KARNE W DAWNEJ POLSCE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SEPTUAGINTA, LXX.

QUINQUAGINTA, L.

QUINDECIM, XV..

DUODECIM, XII.

VI. MARCAE VULGARITER SZEŚĆ GRZYWIEN.

TRECENTA, CCC.

VI. GROSSOS DEDIT DOMINO (SĘDZIEMU), PERSOLVIT. GROSZY 6 TO SAMO ZNACZY, CO 3 SKOTY.

GRZYWNY KARNE W DAWNEJ POLSCE

i najdawniejsza nasza grzywna mennicza

Małecki Antoni

Zamierzam w rozprawie niniejszej poruszyć ponownie kwestyą, dotyczącą owych stałych kar pieniężnych, w starodawnych prawa polskiego pomnikach, w księgach sądowych, w dokumentach i t. d. nieustannie wspominanych. których tradycyjne nazwy, jak siedmdziesiąt, piętnaście i t. d., a rzeczywiste wartościowe znaczenie, o ile tylko pamięć zasięga, najzupełniej się rozmijały. Jeszcze Czacki w głównem swem dziele nie dostrzegał tej między nominalną a istotną ich wartością zachodzącej różnicy. Pierwszym, który zwrócił na to uwagę i starał się wytłómaczyć tę sprzeczność, był Lelewel. Po tym początku, niemal wszyscy uczeni nasi, którzy czy to z wydawnictwem źródeł dziejowych, czy z prawem polskiem, Czy z historyą narodu naszego, rozważaną pod wewnętrznym, społeczno-dziejowym względem mieli do czynienia, podejmowali to pytanie. Nikomu jednak dotąd nie udało się rozwiązać zagadki. Co do niektórych tylko z pomiędzy tych kar jest obecnie wiadomem, jakie kwoty rzeczywiście znaczyły. Walor innych jednak nie odgadniony. A powód, dla czego tamte tak nieodpowiednie znaczeniu swemu nosiły nazwy, jak I ich związek i stosunek do drugich, stanowi przedmiot dociekania najzupełniej do tej pory nadaremnego.

Otóż chciałbym pokusić się o próbę, czy nie byłoby rzeczą możliwą, zestawiwszy wszystko, co o tych karach na podstawie pozytywnych dat dziejowych daje się wyrozumieć, i połączywszy z tem także i wyniki wydobyte po dziś dzień na jaw w zakresie badań średniowiekowej naszej numizmatyki, za pomocą kombinacyi uzyskać pogląd taki na całość tego pytania, któryby nam nie tylko walor kar dotąd niewyjaśnionych odsłonił, ale i taki między niemi ukazał związek i system, iżby je wszystkie można było z jednego punktu widzenia zrozumieć i początek ich wskazać.

Kary, o których mówimy, były następujące:

Siedmdziesiąt, septuaginta, LXX.

Pięćdziesiąt, quinquaginta, L.

Piętnaście ("pięćnadzieście"), quindecim, XV.

Dwanaście, duodecim. XII.

Sześć grzywien, sex marcae vulgariter sześć grzywien,

Trzysta, trecenti, trcenta, CCC.

Od kiedy w piśmiennych naszych zabytkach spotykamy się z temi wyrażeniami ? — Kara septuaginta występuje już w dyplomacie Mieczysława Starego z r. 1177, jedynym autentycznym tego księcia, który nas doszedł (Kod. dypl. Wielkopol. Nr. 22). Grozi tu Mieczysław' tą karą każdemu, ktoby się poważył niepokoić klasztor lubiąski w posiadaniu wsi Słupi, nabytej od tego monarchy zamianą za dwie inne dotąd, klasztorne włości na Szląsku. Groźba ta wypowiedziana tu w słowach tak jasnych (septuaginta marcas argenti purissimi componet), że najmniejszej nie zostawia wątpliwości, co znaczyła ta kara. Miała być złożona w srebrze i to najczystszem, a zatem w bryle na wagę wziętem, a nie w monecie zdawkowej; i miało tego srebra być 70 grzywien. Tej liczby grzywien nie można żadną miarą brać tu w znaczeniu dosłownem. Już zatem wtedy t. zw. septuaginta posiadała inne wiadome, zredukowane swoje znaczenie, t. j. 14 grzywien (1). Więcej wzmianek ani o septuagincie ani o innych karach nie ma w dokumentach XII. stulecia, co się jednak tem jedynie tłómaczy, że w nich do tego, by o nich mówić, żadnej nie było sposobności. Właściwie bowiem sposobność taka nastręczała się tylko w przywilejach exempcyjnych i lokacyjnych, a te się u nas poczynają dopiero w wieku XIII. To też z tego wieku i z następnych wielkie mnóstwo już świadectw o istnieniu i stosowaniu do sądowej praktyki tych wszystkich kar, i to z całego obszaru kraju, nie wyjmując żadnej części tamtoczesnej Polski.

Niektórzy uczeni nasi dawniej byli tego mniemania, że przez' 70, 50, 15 i t. d. rozumieć należy nie odpowiednie liczbom tym ilości grzywien, ale innych jakichś, nierównie mniej znaczących wartościowych jednostek. A jeżeli już koniecznie miałaby tu być mowa o grzywnach, to nie o grzywnach srebra, ale innego towaru, n. p. skórek zwierzęcych, przydatnych do futer. Wartość n. p. 70 grzywien skórek mogła była się równać 14 grzywnom srebra i t. d. I rzeczywiście jest faktem dokumentami stwierdzonym, że w tamtych wiekach były i skórki zwierząt liczone na grzywny, choć niewiadomo, ile ich szło na grzywnę. W obecnym jednak razie przyjąć takiego wytłómaczenia kwestyi nie można. Skórki zwierząt, n. p. lisie lub popielic, a kun, soboli, gronostajów i t. d. nie miały równej wartości. Były tańsze i kosztowniejsze. Gdyby przez owe ilości grzywien były rozumiane skórkowe grzywny, musiałoby być za każdym razem wyrażone, o jakim gatunku zwierząt się mówi, a tego nigdy i nigdzie nie widzimy. Upada także ten wykład i w obec tego, co się wyżej przytoczyło z dokumentu Mieczysława Starego i z kroniki Kadłubka. Nie ma tam ani słowa o tem, by wymierzona komu kara była mogła być i czem innem spłacona, jak srebrem albo bieżącą monetą.

Do powyższego, zdaniem mojem chybionego wykładu, dawała w części powód i ta okoliczność, że w Statutach Kazimierza "W. i w dokumentach XIV. w. zazwyczaj nie znachodzimy przy wyrazach septuaginta, quinquaginta i t. d. dodanego słowa marcae, ale same tylko te liczebne wyrazy, bądź po, łacinie, bądź po polsku (nawet wśród łacińskiego tekstu) powiedziane bez żadnego dodatku. Tam zaś, gdzie przy pewnej liczbie wyrażonej cyfrą lub po łacinie, n. p. III., tres, XIV., quatuordecim i t. p. jest dołożone marcae w tych Kazimierzowskich statutach: ma to tam zawsze znaczenie aktualne rzeczywistych tamtoczesnych grzywien, w podanej właśnie rozumianych ilości. Jednakże i ta kancelaryjna nawykłość, XIV. dopiero wiekowi właściwa, nie może upoważniać do takiego wykładu. Dokumenta XIII. stulecia temu się opierają, ponieważ — wprawdzie nie zawsze, ale jednak po największej części — przywodzą one te kary pieniężne z przydanem do liczb, o jakie chodziło, słowem marcae albo marcarum, (2). A te zabytki jako dawniejsze mają tu głos rozstrzygający i żadnej więc co do tego nie zostawiają wątpliwości, że mówią o grzywnach i to nie innych, jak srebra. Przy Sześć nawet i w XIV-wiekowych zabytkach nigdy nie braknie tego słowa grzywien: "sex marcae vulgariter sześć grzywien. " Czy to słusznie — inne pytanie i niżej pomówimy o tem. Ale w rozumieniu tych źródeł opiewały wszystkie te kary na grzywny, z jedynym chyba wyjątkiem Trzystu, o których nam Ms. Elbląski (3) oznajmia, że rozumieć przez tę liczbę należy 300 grupek czy główek soli, w którejto formie miała ta kara być pierwotnie składana, później zaś zredukowano i one na pieniądze, zachowując jej dawną nazwę.

Na podstawie powyższych uwag przyjmuje więc za rzecz pewną, że kwestyonowane tu liczby karne wyrażają pewne kwoty pieniężne, a może istotnie grzywny, i przypuszczam że pomiędzy rzeczywistym tych kwot walorem a nominalną ilością pierwotnie nie było żadnej sprzeczności. Później, w XI. jeszcze wieku, od czasu kiedy w Polsce zaprowadzoną została stopa menniczna, jakiej okazów dostarcza nam numizmatyka nasza od czasów Bolesława Śmiałego albo jego ojca począwszy aż do r. 1300. rozeszły się odwieczne nazwy tych kar pieniężnych a rzeczywiste znaczenia tychże. Nazywano je wprawdzie i nadal po dawnemu, tak jak się za pierwszych naszych chrześcijańskich książąt albo i jeszcze wcześniej zwały, ale żądano pod tą nazwą okupu, odpowiedniego stopie zmienionej waluty.

Zanim się wdamy w szczegółowe rozplatanie tych skrzyżowawanych stosunków, oznaczmy przedewszystkiem realną wartość każdej z tych kar. o ile takowa, odnośnie do czasu przed wiekiem XV. może być wyrozumiana z pozytywnych źródeł dziejowych. W wieku XV. bowiem zaczęto zniżać lub też podwajać te kary w najrozmaitszy sposób, a najdowolniej. Wyniki pozyskane w ten sposób złączymy z sobą, a następnie zobaczymy, czy się z tego nie dadzą wyprowadzić dalsze konkluzye.

(1) Tamtoczesna grzywna polska aż do r. 1300 trzymała w przybliżeniu 2/3 wagi grzywny kolońskiej, ważyła przeto circiter gramów 155. 85 i równała się mniej więcej naszym 14 zł. w. a. Takich grzywien 70 znaczyłoby sumę zł. 980, której żaden (a przynajmniej małoktóry) winowajca w tamtych czasach nie byłby potrafił złożyć. Cała Słupia ani pewnie piątej części tego nie była warta! Mowa tu być może przeto chyba o 14 grzywnach, równających się naszym 196 zł. — Że ten mój wykład tego miejsca w dokumencie jest jedyny możliwy, tego dowodzi i to wszystko, co Kadłubek o fiskalizmie Mieszka Starego w swej kronice podaje (Mon. Pol. II. p. 380 sq. ). Za lada przekroczenie, popełnione i urojone, miały wtedy być nakładane kary 70 grzywien (multa LXX talentorum) i ściągane z przestępcy bez miłosierdzia. Daje się ta praktyka rozumieć tylko przypuszczając "redukcyą.

(2) W dokumencie z r. 1213: praeter septuaginta marcarum iudicium (Kod. WPol. nr. 81); w nrze 174 tegoż zbioru rok 1234: poena duodecim marcarum; w T. I. Kod. Rzyszcz. nr. 15 i 16 z r. 1222: causa L marcarum; w Kod. MPol. nr. 60 z r. 1262: nisi quum iudicati fuerint ad poenam trecentarum vel sex aut quindecim marcarum; w Kod. Tyn. nr. 23 z r. 1268 (dokument szląski): sive sint trecenta sive sex marcae sive duodecim, sive etiam quinquaginta., i t. d. i t. d.

(3) Rozumiem przez Ms. Elbląski owo Prawo polskie zwyczajowe, przez jakiegoś Niemca po niemiecku w kraju pod rządem Krzyżaków w końcu XIII. wieku spisane, które się zachowało w odpisie odnalezionym w Elblągu, a jest oddrukowane w II. T. Pomników Helcla.

SEPTUAGINTA, LXX.

Ta ze wszystkich najwyższa kara, nazywana także nie miłościwą, a to z powodu, że z nieubłaganą srogością była ściągana, albo karą książęcą, królewską (ducalis, regia, regalis, "królestwo"), ponieważ w pewnych razach całkowicie, w innych w dwóch trzecich częściach wpływała do skarbu książęcego (1) — wynosiła rzeczywiście tylko 14 grzywien srebra, aż do r. 1300 w denarach, odtąd zaś w groszach. Ewaluacya ta jest zupełnie pewna, opiera się bowiem na kilku autentycznych, od siebie niezawisłych świadectwach (2).

I nic nie upoważnia do wniosku, żeby kiedy walor tej kary podlegał jakiemu zniżeniu lub podwyższeniu, z wyjątkiem chyba później Mazowsza.

Nazwa polska "siedmdziesiąt" w dokumentach z XIII. wieku bywa wprawdzie oddawana wszelką możliwą pisownią, ale jednak o tyle dobrze, że tej liczby nie mieszają tam jeszcze ze siedmnastką. Dopiero w następnem stuleciu zaczyna się "siedmnadzieście" (z czego dziś siedm-na-ście) plątać z tamtym wyrazem i pełno takich przykładów w dyplomatach nawet autentycznych XIV. i XV. wieku (w XIII. -wiekowych tylko wtedy, jeżeli to są falsyfikaty, n. p. nr. 32 w Kod. Tyn. ). niemniej w zapiskach sądowych i w kopiach Statutu wiślickiego. Żeby się o tem przekonać, nie ma nawet potrzeby porównywać z sobą tych kopii w rękopisach, ale dość spojrzeć na przedruk tych statutów, n. p. w redakcyi w dziele E. Hubego Prawo polskie w XIV. wieku za podstawę przyjętej, a w Kod. dypl. W Polskim nr. 1261. Pomyłki takie, nawet w zapiskach sądowych, które przecież mają dla nas znaczenie autentycznych oryginałów (1), przekonywają, że więc już wtedy nawet dla zawodowych prawników wszystko to było jedno, czy kto mówił 70 czy 17 grzywien. Skoro ta kara nie wnosiła ani 70 ani 17, ale zgoła co innego, t. j. 14 grzywien, a nadto ponieważ kary siedmnastu jako odrębnej nie było, więc mieszano jedno z drugiem bez najmniejszego skrupułu. (To użycie nazwy "sedmnadzeste" i t. p. zamiast siedmdziesiąt, w dokumentach wprawdzie wieku XIII., lecz sfałszowanych i rzeczywiście później dopiero pisanych, zmyliło Hubego i dało do tego powód, że już w dziele Prawo w w. XIII., str. 155, a taksamo i w dalszych tomach, bierze ciągle "siedmnadziestą" a "siedmdziesiątą" zasadniczo za synonima).

(1) Septuaginta marcas componat, quarum duas partes nobis in fisco persolvat, unam illis quoruin temerata fuerit possessio, mówi Miecz. Stary w powołanym już wyżej dokumencie z r. 1177. — Dyplom z r. 1242 dla klaszt. lubińskiego (Rzyszcz. I. nr. 30): nobis (t. j. księciu) poenam solvent quae sedmeessant dicitur, et abbati poenam debebunt quae pintnacesce nuncupatur.

(2) Powiada to n. p. rozporządzenie monetarne Władysława Jagiełły z r. 1422 w T. IX. Dyplomataryusza Liskego nr. 24; niemniej odpis Statutu wiśl. w t. zw. Kodeksie Sierakowskiego; wreszcie tak tę karę ewaluuje tłómacz statutu Świętosław. Obacz Hube, Prawo w wieku XIV., str. 132.

QUINQUAGINTA, L.

Ile rzeczywiście wynosiła kara nazywana pięćdziesiąt grzywien, tego nam nie daje wiedzieć żadne źródło. Tyle jedynie jest pewnem, że ta kara zajmowała w ustopniowaniu opłat, nakładanych na przestępców, miejsce między septuagintą a quindecim, i że się zaliczała do większych. Item nullus audeat, powiada ks. opolski Władysław w przywileju z r. 1268 dla orłowskich Benedyktynów (Kod. Tyn. nr. 23), aliquem (z dóbr klaszt. ) citare ad aliquod castrum, a kary od winowajców mają być opatowi składane, swe erunt trecenta, sive sex marcae, sive duodecim, sive etiam quinquaginta. Także i ze sądowych zapisek wynika, że kara LXX., L. i t. zw. magna poena furticinii (za jawną zuchwałą kradzież czyli za t. zw. chążbę) uchodziły za poenae magnae.

Na tych się opierając wskazówkach, przypuszczam, że kara ta miała walor 10 rzeczywistych grzywien.

Przypuszczam zaś takie znaczenie tej kary przedewszystkiem na podstawie samej analogii. Jeżeli kara LXX. znaczyła 1/5 tej kwoty, t. j. 14 grzywien, i jeżeli kara XV. znaczyła (jak się to niżej okaże) także 1/5 tej kwoty, t. j. 3 grzywny: to już sama konsekwencya wymaga, żeby to samo i o tej pośredniej między niemi karze rozumieć: 1/5 liczby L. jest 10 grzywien. Przypuszczam to i z następujących, innych jeszcze przyczyn.

W księgach sądowych spotykamy dość często kary, za znaczniejsze występki, n. p. śmielszą kradzież, zabójstwo i t. p. nakładane w wysokości 10 grzywien. Co prawda, przy wiadomej zbyt lakonicznej stylizacyi zapisek, bywa w tych księgach zawsze tak, że albo one zapisują karę L., bez powiedzenia co ona znaczyła — albo odwrotnie dają decem marcas, bez powiedzenia, pod jaką zwyczajową nazwą i z jakiego były zadekretowane tytułu. Jednakże zważmy: jeżeli wieleby można miejsc takich w sądowych naszych księgach ukazać, gdzie zamiast kary LXX., albo XV., położono od razu gotową tylko ewaluacyą tych kar, t. j. XIV. i III. marcas, i nie ma żadnej wątpliwości, że tu to drugie stoi za pierwsze (2): to godzi się to samo rozumieć i o miejscach gołosłownie podających 10 grzywien jako kwotę skazania, mianowicie że to jest ewaluaeya i substytucya wyrażenia quinquaginta marcarum.

Szczególnie za nałogowe złodziejstwo widzimy nakładaną tę kare 10 grzywien i nie wątpić, że owa często wspominana, choć nigdy nie określona bliżej magna poena furticinii właśnie to samo znaczyła. Oto kilka przykładów, wyjętych z ksiąg sądowych poznańskich, kaliskich i sieradzkich, z czasu od r. 1386 do 1405 (Hube, Sądy w Polsce str. 279 i nast. ): G. fideiubuit pro magna poena furtka (jak zwykle bez oznaczenia, ile wynosiła). Ale: ktoś tam zostaje skazany pro furacinio na X. marcas. — Staszco luit poenam X. marcarum ex parte furticinii. — Żydówka luit poenam furti X. marcarum. — Petrus W. incurrit poenam furtivam X. marcas, quia furaverat balistam. — Pelka tenetur decem marcas furticinii adversus K. de Parski, i t. d.

Zdaje się, że i takie zasądzenia, jak oto następujące do tejże kategoryi odnieść należy. Ustawa mazowiecka z r. 1478, zamieszczona in extenso w Bandtkiego Ius Pol. na str. 461, przypomina i raz na zawsze zastrzega, że w razie, jeżeli kto dopuści się. zabójstwa na osobie szlacheckiego stanu, w towarzystwie i przy pomocy wspólników: podlega każdy z tych wspólników karze pieniężnej. Mianowicie winien każdy z tych pomocników na rzecz księcia panującego zapłacić 5 kop groszy, a drugie 5 kop stronie pokrzywdzonej. Otóż widzę w tych dwóch okupach dwie ąuinquaginty; albowiem kopa czyli 60 groszy razy 5 czyni 300, a 300 groszy tworzyło w owym czasie tam na Mazowszu 10 grzywien, licząc po 30 groszy na grzywnę w myśl ustawy zakroczymskiej z r. 1412 (Ius Pol. Bandtkie, p. 430). Spyta kto może: dla czego tu nie nazwano tej kary wręcz "pięćdziesiątą, " ale ją przeliczono na kopy? Dla tego, że tam w Mazowszu, od niejakiego już czasu wtedy, t. j. w r. 1478, quinquaginta miała różne i inne, zniżone znaczenia, jak to niżej opowiem; do wyroku na mężobójców zniżenia te jednak nie miały mieć żadnego zastosowania " i właśnie przeto dawny właściwy walor tej kary został tu na inną przeliczony rachubę.

W r. 1255 Kazimierz ks. kujawski wystawia dla wsi Warty przywilej przeniesienia tejże na prawo niemieckie (Rzyszcz. II. nr. 64). Przyznaje w nim dla wszystkich tej osady mieszkańców wolność, sądy i zwyczaje prawa średzkiego: sed hoc excipimus (a zatem dalsze słowa są tu wyrazem woli tego księcia, a nie wynikiem prawa niemieckiego), że jeżeli Polak Niemca zabije albo Niemiec Polaka, to podlegnie sądowej karze trzech grzywien; a jeżeli Niemiec zabije Niemca, to kara za to podług prawa niemieckiego ma być wymierzana — z czego mnie będzie się należało 10 grzywien, z których jednak coś (podług drugiej kopii, o grzywien) opuszczę. Otóż i w tym razie wynikały te 10 grzywien z tytułu pewnie quinquaginty, z którejto kwoty w niniejszym razie jedynie z łaski i na mocy specyalnego przywileju rozkazuje książę od pierwszych ściągać tylko 3, od drugich 10 grzywien, a i te także nie całkowicie, a może tylko w połowie pobierane być miały. Ten sam widok wyjątkowo zniżającego się. w oczach naszych waloru kary "pięćdziesiąt" mamy i w innych dokumentach z XIII. stulecia. W r. 1254 Bolesław Wstydliwy, a w r. 1284 Leszek Czarny nadają przywileje, pierwszy dla krakowskiego, drugi dla sandomirskiego kościoła (3), w których tak: Askryptów swoich za popełnione zbrodnie sądzi sam kościół i kary na nich nałożone bierze dla siebie. A jeżeli poddany kościoła zabije obcego (t. j. nie z dóbr kościelnych) człowieka, to będzie winowajca karę zagłówną składał świeckiemu sądowi, ita tamen, quod tantum tres marcas solvat argenti. Każdy widzi, że te 3 grzywny przedstawiają tu już zniżenie jakiejś dawniej większej kary, zapewne quinquaginty. I dowodzie też tego nie ma tu pewnie żadnej potrzeby, że było to jedynie wyjątkowe wtedy, tylko przez wzgląd na kościół zniżenie, a nie dla wszystkich.

Na podstawie powyższych dat, których szereg możnaby jeszcze, gdyby koniecznie o to chodziło, nieco przedłużyć, opieram przypuszczenie moje, że normalny walor kary L. w XIII. wieku wynosił 10 grzywien. Później, a po części już w rzeczonem stuleciu, podlegała ta kwota dla sfer pewnych wprawdzie różnym zniżeniom, takowe jednak jako wyjątkowe i tylko udzielane przywilejami tego wniosku nie obalają i mają w kwestyi naszej tylko drugorzędne znaczenie. Nie przywiązuję także wielkiej wagi i do tego, co powiada w ogólności o tych wszystkich grzywnach karnych Ms. Elbląski, mianowicie, jakoby trzy takie nominalne grzywny szły na jednę rzeczywistą. Sani ten Ms. w konkretnych razach popada często w sprzeczność z tem swojem powiedzeniem, widocznie bałamuci i zdradza albo mylną informacyą albo chyba jakiś zamęt w tamtejszych stosunkach sądowych (4). A może też ta liczba 3 weszła w odpis tego zabytku tylko przez pomyłkę, zamiast 5, którato piątka zresztą, choćby nawet i była tu dana, także nie wyjaśniałaby całego tego pytania, jak się to niżej okaże.

W ustawodawstwie wiślickiem o karze quinquaginta, i., pięćdziesiąt. nie znajdujemy już wzmianki. Spotykamy się tam tylko z Septuagintą, z Quindecim i z Sześciu grzywnami. Kara Trzystu i Duodecim wyszły były już z używania, jeżeli nie co do rzeczy, to co do nazwy. Czy do nich i Quinquagintę doliczyć, jako także przedawnioną wtedy już karę? nie śmiem rozstrzygac. Byćby wprawdzie mogło, że mimo wszystkiego trwała ona w XIV. wieku jeszcze w właściwem Królestwie, tak jak trwała n. p. w Mazowszu, a tylko przepisywacze Statutów, plątając pojęcie 50 z piętnastą, tak jak 70 i 17 z sobą gmatwali, w niektórych miejscach statutu położyli cyfrę. XV.. zamiast L. Zważywszy jednak że i w zapiskach sądowvch małopolskich, już w końcu XIV. stulecia, nie odnajdujemy Quinquaginty, godzi się zapewne przypuścić, że rzeczywiście nie istniała ona już wtedy w małopolskich województwach. Jak się miała rzecz w Wielkiejpolsce w tym czasie, kwestya jeszcze bardziej wątpliwa. Statut wielkopolski tak samo zdaje się nie znać Quinquaginty, jak jej nie zna małopolski (wiślicki). Ale cóż rozumieć o takich miejscach w księdze sądowej poznańskiej albo kaliskiej, gdzie n. p. zapisano, w pierwszej pod r. 1399, a w drugiej pod r. 1409: N. tenetur magnas poenas LXX. et pecznadziescza. — Sub poenis magnis actori pacznadzescze et regi semnadzescza". (!) (Hube, Sądy w Polsce, p. 235). Czyżby więc kara XV. (trzy grzywny) mogła uchodzić za magna poena? Czy nie położono tu "pięćnadzieście" zamiast pięćdziesiąt, tak jak to "semnadzescza" (w drugiej zapisce) niewątpliwie tylko jest lapsus calami zamiast kary LXX? W księgach sądowych sieradzkiej, radomskiej i piotrkowskiej natomiast znajdują się dość często wzmianki z tego samego czasu o karze L., wyrażonej należycie, nie mieszające jej z karą XV. Co zdaje mi się dowodnie na to wskazywać, że w tych stronach Quinquaginta istniała jeszcze w początku XV. wieku jako kara odrębna, w swem dawnem fradyeyjnem znaczeniu (5). Jeżeli Hube, opierając się na fakcie (może pozornym), że wiślickie statuty o Quinquagincie milczą, całkiem tę kare jako już wtedy w Polsce nieistniejącą w swem dziele Prawo w XIV. wieku wypuścił (str. 13. 2 i 199), a w dalszej swej publikacyj (Sądy) nawet niewłaściwem to nazwał, że księgi sieradzkie pod nazwą Quinquaginty przywodzą karę, którą była wedle niego i tam kara Quindecim (str. 236): to ja sądzę, że co do tego ostatniego punktu stanowczo się pomylił.

Nadmieniłem wyżej, że Qninquaginta podlegała później różnym co do wartości swojej zniżeniom. To się głównie odnosi doksiestwa mazowieckiego, w którem tak w praktyce sądowej, jak i w ustawodawstwie przechowywała się ta kara aż do końca oddzielności Mazowsza, lecz jako pojęcie, nie tylko w postępie czasu co raz innego znaczenia, ale nawet w jednym i tymsamym czasie kilka różnych dopuszczające znaczeń. Znaczyła... to albo owo — jak dla kogo.

W XIII. wieku należała ona do kar największych i mieć musiała właściwy jeszcze swój walor, skoro n. p. Konrad mazow. w r. 1222 oddaje wprawdzie wymiar sprawiedliwości nad poddanymi klasztoru czerwińskiego opatowi tego klasztoru, z wyjątkiem jednak spraw cięższych. mianowicie takich, które karę L. pociągały za sobą (6). W dalszem stuleciu poczynają się excepcye i różniczki, dziwny tam zamęt wprowadzające w ustawodawstwie i sądownictwie. Inicyatorem tego bałamuctwa, o ile wnosić można z faktów dla nas wiadomych, był Janusz I. książę czersko-warszawski. Zaraz w pierwszych latach długiego panowania swego (1379 — 1426") od tego zaczął, że w roku 1381 darzy jakiegoś ulubieńca swego (żadnym wtedy niezaszczyconego urzędem, więc młodego pewnie człowieka), Boksę z Karniewa, takim przywilejem (Archiw. Kom. hist. T. IV. str. 333 nr. 43), że jeżeli kiedy tenże Boksa zostanie czy to sam, czy który z potomstwa jego zasądzony na jakie kary sądowe — czy to wielkie, czy małe: to takowych nie będzie płacił, o ile one przypadają dostojnikom uczestniczącym w wymiarze sprawiedliwości. Kar dla panującego zastrzeżonych jednakże opuszczać mu nie przyrzeka, owszem zastrzega, że je bedzie i z niego ściągał. Samo się pewnie rozumie, że i do kar, któreby na rzecz stron pokrzywdzonych były zadekretowane, nie mógł mieć ten przywilej żadnego zastosowania. Ale od kar. sądowi jako sądowi przypadających, bedzie Boksa bezwarunkowo wolny. W 5 lat później dostąpił takiej samej prerogatywy, i także dziedzicznie, pewien inny faworyt owego księcia, obdarzony przy tej sposobności i miastem Nasielskiem, Janusz z Radzanowa. (Archiw. IV. str. 847 nr. 51 z r. 1386). W roku 1400 zachodziły jakieś między tymże księciem a biskupem płockim zatargi — z jego strony gwałty i najazdy, z biskupa strony wyklęcia, słowem obustronna zawziętość taka, że aż trzeba było komisyi, która ich wreszcie zbliżyła do siebie — za cenę (jak to zawsze u nas w takich razach bywało) różnych ustępstw na rzecz kościoła, a miedzy niemi i tej koncesyi, że ilekroć jaki członek korporacyi duchownej w dyecezyi płockiej, więc choćby i prosty pleban albo wikary, w procesie sobie wytoczonym, zasądzony zostanie na Quinqnagintę, to od tej chwili pod tą nazwą nie zapłaci sądowi większej kwoty, jak 85 groszy, z których dla księcia będzie przypadało 20 groszy, dla sędzi 10, a dla podsędka 5. (Kod. Mas. nr. 137). Otóż mamy przed sobą już przykład dwojakiego znaczenia kary L.: albo groszy 35, albo w dawniejszej wartości. Przypuszczam, że stronie pokrzywdzonej i proce, s wygrywającej musieli ci duchowni i nadal składać to, co jej się należało, w wysokości właściwej, więc jeżeli Quinquagintę, to całą. Ale w stosunku do sądu znaczyła ta kara, ze strony duchowieństwa, tylko 35 groszy. A po za duchowieństwem, zachowywała nawet i w stosunku do sądu dawny swój walor. W kilkanaście lat jednak później i to się zmieniło. W roku 1414 wychodzi od księcia Janusza następujące dla wszystkich już jego poddanych rozporządzenie (Kod. Maz. N. 151). W sprawach o krzywdy (iniuriae), dochodzących aż do kary L., nie będzie się nadal broniło stronom po wytoczeniu procesu pogodzić się przed wydaniem wyroku. Jeżeli się pojednają przed utwierdzeniem sporu (ante litis contestationem), podlegają tylko karze Jednane zwanej, która za każdy termin (pro quolibet actu citationis, in se magnas sive parvas poenas panczdzesant continente) będzie wynosiła groszy 15. Jeżeli się zaś nie pojednają, wtedy podług dawnego zwyczaju będą sądzeni i kary sądowe more solito płacą, ale w takim oto wymiarze: od kary pięćdziesiąt (przysądzonej stronie proces wygrywającej) kara pięćdziesiąt na rzecz sądu przypadająca nie będzie wynosiła więcej, jak groszy 50 (7). Otóż więc trzecie znaczenie Quinquaginty w mazowieckiej czersko-warszawskiej dzielnicy w obrębie pierwszych 14 lat wieku XV. Wątpić nie można, że działo się to samo i w drugiej t. j. płockiej dzielnicy. Kiedy bowiem po wygaśnięciu męskiej linii tych płockich książąt, puścizna ich do Korony wcielona została i mianowicie ziemia rawska, część składowa tego płockiego księstwa, najpierw inkorporowana do Polski, w r. 1462 otrzymywała swój przywilej od króla Kazimierza Jagiellończyka (Cod. Epistolaris, tomu I. część II. nr. 192): zatwierdza Kazimierz wszystkim ziemi rzeczonej mieszkańcom przywileje od książąt dawnych nabyte, a między nimi i ten, że kary sądowe t. j. należytości przez sąd pobierane, i nadal w dawnych kwotach ściągane będą, a mianowicie kara zwana pięćdziesiąt, w kwocie 50 groszy (8). W księstwie czersko-warszawskiem. oddzielnie istniejąeeni aż do r. 1526, szły potem te zniżania kary kwestyonowanej jeszcze dalszą koleją. Konrad III. książę czerski (1454 — 1503, prawnuk Janusza I. ) zniżył ją dla kmieci na 40 groszy (Bandtkie, Ius Pol. str. 453): ten rodzaj quinquaginty zwał się tam odtąd karą czyli w i n ą kmiecą. Brat jego Bolesław V. ks. warszawski w r. 1480 zmniejszył tę należytość sądową dla biskupa i kanoników płockich z 35 groszy na tylko 13, "a na" dwa lata przedtem, w r. 1478. wystawił dla Jana z Radzanowa kanclerza swego taki przywilej, że od niego i od prawych jego potomków nie miały sądy w razach przegranego procesu z tytułu quinquaginty więcej dostawać, jak 3 1/2 grosza (Kod. Mazow. nr. 246 i 244). Dla tej rodziny, co prawda, nie było to złagodzenie kary. lecz zaostrzenie. Dziad bowiem tego kanclerza, Janusz z Radzanowa. w r. 1386 otrzymał był od księcia Janusza I. zupełne jej uchylenie i to dziedziczne, jak to wyżej już nadmieniłem. Kiedyś później, około r. 1488, w którym zszedł z świata Bolesław V. bezdzietnie, skasował on nawet zupełnie tę należytośe sądową dla wszystkich swych poddanych w swem księstwie (Bandtkie, Ius Pol. str. 456 daje to rozporządzenie w całości, lecz z niemożliwą, pomyloną datą). Rzecz dziwna, że pomimo tego, później na zjeździe warszawskim w r. 1531 orzeczono, że poena L. dla całego Mazowsza, a więc i dla księstwa warszawskiego, wynosi 50 groszy, z którejtokwoty przypada dla starosty 20 groszy, dla sędziego 10, dla podsędka 5. dla podkomorzego (i dla wojewody 3, dla chorążego 3 i 3 dla kanclerza. (Ius Pol. Band. str. 372).

Kiedy się patrzy na ten cały przebieg kurczącej się coraz bardziej kary L. w Mazowszu, doznaje się wrażenia, że tam kary łagodniały stopniowo, aż wreszcie spadły do nic prawie nie znaczącego pozoru. Otóż ostrzec należy, że więcej w tem złudzenia, niż rzeczy. To się tak tylko ze stanowiska ustawodawstwa przedstawia. Praktyka sądowa, uprzytomniona nam zapiskami sądowemi, zebranemi w wydanej przez księcia Tad. Lubomirskiego Księdze ziemi czerskiej z lat 1404 — 1425. dowodzi zgoła czego innego. Quinquaginta na papierze za panowania Janusza drobnieje, lecz sądy jego przywracały równowagę pośród tej ciągłej chwiejności. Albowiem widzimy tu aż. zbyt często zasądzenia na duplex poena LL. na triplex poena LLL., na quatuor poenae LLLL., i t. d. aż do 10 — ba nawet w pojedyńczych razach na 34 i t. p., a raz aż na 80 poenae z tą cyfrą L. tyleż napisaną tu razy (9). Nieodżałowana szkoda, że te zapiski tak są zawsze stylizowane krótko, że z nich nikt nie wyrozumie, ile na te wymiary grzywien wpływała karogodność winy, a ile dowolność sędziów. Tak n. p. 34 kar L. w r. 1423 płaci (komu? czy tylko sądowi, czy i stronie przeciwnej?) jakiś Powała "quia non dedit Jednane. " Miałażby to być cała jego zbrodnia? A 80 quinquagint luit w r. tymże 1423 jakiś Prandota de Przeworsko erga Stephanum z Ryczywołu — ale za co? nie zapisano.

W tych też tylko multyplikacyach kary L. tak powszechnej i utartej w Mazowszu, upatrywać pewnie trzeba jedyny powód zjawiska. że się w ustawodawczych i dyplomatycznych zabytkach tej prowincyi nie spotykamy wcale z karą septuaginta. W Małejpolsce, w wieku XIV., widzimy w praktyce tylko LXX.. XV. i VI. grzywien. W Mazowszu — tylko L.. XV. i VI. grzywien. ' Żeby się przeto te dwie najwyższe kary, LXX i L. miały wyłączać wzajemnie — o tem ani myśleć. W wieku XIII. istniały obydwie wszędzie, jedna obok drugiej (1). Poźniej jednak w MPolsce L, co do nazwy znika, a taksamo w Mazowszu rzecz się ma z septuagintą. Pomniki jednak ustawodawstwa mazowieckiego poczynają się dość późno (z rokiem dopiero 1377); wiec z milczenia o karze LXX. w tychże pomnikach trudno wnosić, żeby jej tam i przed epoką ową nie miano znać. Tem bardziej, że uboczna nazwa tej kary: "przezmiłostna" (w właściwej Polsce "niemiłościwa"). jak słyszę, ma się trafiać w t. zw. praw mazowieckich Zwodzie Prażmowskiego z r. 1531. dotąd niedrukowanym w pierwotworze łacińskim.

(1) Okazy takich zapisek znajdujemy w dziele Hubego Sądy w Polsce, n. p. na str. 235 — 237; pochodzą z lat 1400 — 1409. A pełno tego i po innych zbiorach.

(2) Tak n. p. cytuje Hube w swoich Sądach w Polsce na str. 236 zapiskę z r. 1399 z księgi gnieźnieńskiej wyjętą, jak następuje: Dictus Albertus incurrit poenas... Mathiae (przeciwnikowi swemu) trium marcarum, et regi XIV. marcarum. (Trium marc. znaczy tu karę Quindecim, a XIV. m. karę siedmdziesiąt królowi należną). Takich przykładów dałoby się więcej wyszukać.

(3) Kod. kat. krak. nr. 41. Kod. MPol. nr. 104.

(4) Tak n. p. powiada w art. XX., że kara 6 grzywien znaczy 9 skojców; dodaje jednak, że pobłażliwy sędzia poprzestaje i na 5 albo 3 skojcach. O karze Trzystu poucza nas, że to znaczy 1 skot, albo kilka kur, a w art. XV. prawi o "des Ritters 300, " znaczącem 8 skojców, i "des Gebuers 300, " wynoszącem 3 skoty. O karze Siedmdziesiąt, Pięćdziesiąt i Dwanaście w art. XX. oznajmia, że bywają redukowane te kary do kwot, iakie sędziemu jego wyrozumiałość (Bescheidenheit) nałożyć zaleci, i t. d.

(5) Sądy Hubego, str. 237: Zapiska radomska z r. 1401: Nicolaus tenetur poenas szetnadzescze (miało być siedmdziesiąt!) a piancznadzesząt (widocznie zamiast pięćdziesiąt) contra Szatagium. Inna z r. tego samego: Czestko luit septuaginta et quinquaginta adversus N. — Zapiska sieradzka z r. 1399: Petrus tenetur LXX. et L. contra sororem suam i t. d. Inna z tegoż roku: Clemens tenetur septuaginta et L. contra Budconem (za yituperium militiae). — Zap. piotrkowska z r. 1402: J. fideiussit solvere... Si non solverit, extunc iudicio in septuaginta et parti in quinquaginta manebit. — W temże dziele str. 242: Zap. sieradzka z r. 1400: Miroslaus tenetur septuaginta et quinquaginta contra N. (za zabójstwo). — Ibid. str. 245: Nicolaus et Sandko tenentur LXX. et L. contra Jacobum (zap. sieradz. z r. 1398). — Ibid. str. 249: N. S. et M. tenentur LXX. et L. contra J. et M. (zapiska z tegoż r. sieradzka). — Ibid. str. 254: Spytko tenetur LXX. et L. contra Iohannem (sieradzka z tegoż roku). — Clemens de Górka tenetur septuaginta et L. contra Budkonem (sieradzka z r. 1400). — Y. tenetur septuaginta et quinquaginta super violenti in ipsius kmetonem intromissione (zap. piotrkówska z r. 1402). — S. tenetur iudicio L. et Christino XV. marcas (za zarzut sfałszowania jakiegoś pisma, zap. sieradz. z r. 1399). A nawet w księdze poznańskiej zapiska z r. 1388: Jakiś P. dopuścił się gwałtu z siedmiu wspólnikami szlacheckiego stanu i z ośmiu pachołkami na Henryku z Zimnejwody: za co luit poenas octo vice (= ośm razy) panczdzesanth, octo vice sedmdzesant, et quilibet famulus unam marcam. Hube, Sądy, ostatnia karta, pomiędzy "Sprostowaniami". Za każdego z szlachty zapłacił po karze LXX. dla króla, po Quinquagincie zapewne pokrzywdzonemu, a za każdego pachołka po grzywnie.

(6) Kod. Rzyszcz. I. nr. 15 z r. 1222: Tamen illud excipio, quod causa L. marcarum ad me deferatur. Ibid nr. 16 z r. 1222: Poddani opata nie mają żadnemu innemu sądowi podlegać, jak tylko klasztornemu, excepta causa L. marcarum, nostro iuri spectante.

(7) Ten punkt, ostatni tak brzmi w oryginale: Item ob merita nostronun fidelium damus eisdem (a więc jest to rozporządzenie nowe, teraz dopiero wchodzące w życie, i tylko z łaski książęcej), quatinus a praedicta poena pienczdzesand, nobis et successoribus nostris per 20 grossos, iudici per 10, subiudici per 5, et universis dignitariis nostris, ad quos ipsae poenae de iure spectare videbuntur, per 3 grossos solvere teneantur. Ponieważ z innego aktu tegoż księcia Janusza (z nr. 137 w Kod. Maz. ) wydanego w r. 1400, wiemy, że tymi do percepty uprawnionymi dygnitarzami innymi byli podkomorzy, kanclerz, woźny i jeszcze jacyś dwaj inni, a zatem pięciu: więc po 3 grosze przypada na nich razem kwota 15 groszy, a te w połączeniu z tamtymi 20, 10 i 5 groszami czynią sumę 50 groszy.

(8) Poenasque in iudiciis, alias iudieiales, ibidem solvi consuetas, similiter dabunt et solvent, videlicet poenam dictam vulgariter pianthdzie sianth, quinquaginta grossorum i t. d.

(9) Cf. zapiski N. 279, 1603, 1637 i t. d. Zdarzają się i zapiski, gdzie powiedziano, że kilkokrotne kary L bierze książe, a strona tylko XV, n. p. N. 839, 988 i t. d.

Koniec wersji demonstracyjnej.

QUINDECIM, XV..

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DUODECIM, XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. MARCAE VULGARITER SZEŚĆ GRZYWIEN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRECENTA, CCC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. GROSSOS DEDIT DOMINO (SĘDZIEMU), PERSOLVIT. GROSZY 6 TO SAMO ZNACZY, CO 3 SKOTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej