August Strindberg

GUSTAW III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY

SCENERIA

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI

AKT CZWARTY

GUSTAW III

cztery akty (bez odsłon)

August Strindberg

OSOBY

GUSTAW III

ARMFELT

ELIS SCHRÖDERHEIM

GENERAŁ PECHLIN

HORN

RIBBING

ANCKARSTRÖM

FERSEN

DE GEER

MUNCK

TAUBE

LILJENSPARRE

NORDSTRÖM — rotmistrz, rzeźnik

OLOF OLSSON — rzecznik stanu chłopskiego

KELLGREN

THORILD

BELLMAN

HALLMAN

KEXELL

HOLMBERG — księgarz

HALLDIN

BADIN — Murzyn

PAPILLON — kamerdyner

KRÓLOWA ZOFIA MAGDALENA

PAN SCHRÖDERHEIM

OSOBY DRUGOPLANOWE

SCENERIA

Akt I Księgarnia Holmberga

Akt II Komnata królewskich audiencji w zamku Haga

Akt III Pokój w Huvudsta

Akt IV W zamku Kina w Drottningholm

AKT PIERWSZY

Księgarnia HoImberga w Sztokholmie. Lada i półki po prawej. Księgarz Holmberg stoi przy zielonym pulpicie i sprawdza kopiał, podsunąwszy okulary na czubek głowy. Za ladą krząta się HaIIdin. W głębi sceny okno i otwarte drzwi wychodzące na bulwar nadbrzeża; widać maszty i żagle. Na prawo w rogu piec kaflowy z popiersiem Russa we wnęce. Obok stoi Anckarström czytający francuską gazetę. Clas Horn czyta tę samą gazetę, zaglądając Anckarströmowi przez ramię. Na środku sceny stół z przyborami do pisania, gazetami i książkami.

PAPILLON

(kamerdyner królewski, wchodzi szybko)

Czy gazeta już przyszła?

HALLDIN

(podaje mu gazetę)

Proszę bardzo!

HOLMBERG

Pan Papillon! Już fruwa na mieście? Co nowego słychać?

PAPILLON

Jej Królewska Mość spożyje śniadanie u Clasa na Rogu z panną Manderström, dokładnie o jedenastej.

HOLMBERG

To królowa. Ale gdzie jest król?

PAPILLON

W Finlandii, naturalnie!

HOLMBERG

Na rosyjskiej wojnie, naturalnie, ale gdzie, gdzie?

PAPILLON

Tego nie wiem, nie wiem.

HOLMBERG

Niech przeczyta w gazecie, to zobaczy!

Papilion zagląda do gazety. Wpada w popłoch.
Anckarstr öm podnosi głowę.

PAPILLON

Czy to prawda?

HOLMBERG

Nie wiem! Może Halldin coś wie?

HALLDIN

(przerażony)

Ja nigdy nic nie wiem.

PAPILLON

Nawet jak smakuje chleb i woda? Tego chyba nie zapomina się tak prędko.

HALLDIN

Zakosztowałem goryczy śmierci, panie Pa-

pillon, ale pan Holmberg zakosztował chleba i wody...

PAPILLON

Wszystko z powodu tej przeklętej wódki.

HALLDIN

Ustawodawstwa o pędzeniu wódki, panie Papillon...

HORN

(głuchym głosem)

Macie jakiś egzemplarz dekretu o wolności druku, panie Holmberg?

HOLMBERG

Pan major ma na myśli ten stary z 1766?

HORN

Tak, właśnie o tym mówię.

HOLMBERG

(wskazuje na ścianę id tle sceny)

Wisi tam pod szkłem i w ramkach, wraz z królewskim komentarzem.

PAPILLON

(szybko wychodzi)

Do widzenia, panie Holmberg!

HOLMBERG Do widzenia, panie Papillon!

HORN

(czyta dekret o wolności druku)

To dumne słowa, godne wielkiego monarchy. „Wolność druku uświadamia społeczeństwu jego prawdziwe dobro i nie pozwala panującemu być nieświadomym tego, co myśli lud”.

HOLMBERG

A co dopiero to — znam te słowa na pamięć: „Gdyby wolność druku była dozwolona w poprzednim stuleciu, może król Karol XI nie usta- nowiłby takich konstytucji kosztem bezpieczeństwa, które uczyniły władzę królewską znienawidzoną”.

HORN

Albo to: „Przez wolność druku król dowiaduje się prawdy, którą z tak wielkim staraniem, i niestety często z tak wielkim powodzeniem przed nim ukrywają”.

HOLMBERG

Nasz łaskawy król to napisał i był wtedy tak dumny ze swojej szlachetności, że posłał francuską kopię do pana Woltera, który raczył zaaprobować i obsypać komplementami autora, co jednak nie przeszkodziło temuż skazać tego tam Halldina na śmierć za to, że pisał przeciw wódce, mnie zaś na czternaście dni o chlebie i wodzie za to, że wydałem tę broszurę. Halldin został, jak wiadomo, ułaskawiony, ale ja nie!

HORN (wymijająco) Czy to prawda, co piszą dziś w gazecie?

HOLMBERG

Trudno powiedzieć, ale coś w tym musi być. Król stał pod Kymendegård, mając Rosjan na

wschodzie i swojąarmię, w pełni zbuntowaną, na zachodzie. Stu ośmiu oficerów złożyło brońu stóp króla i wypowiedziało mu wiaręi posłuszeństwo... mówiono o uwięzieniu króla przez ludzi z Anjala... Wtedy król zrozpaczony uciekł przez Helsingfors, Åbo i Morze Alandzkie. Ażpotąd wiadomości te są wiarygodne. Całkiem pewne jest, że Dania wypowiedziała wojnę, i że część z buntowanych oficerów minęła jużna statku Stora Sjötullen —skutkiem czego mogąoni lada chwila pojawić się tu w Sztokholmie, na Strömmen.

HORN

Wojna była nielegalna, sprzeczna z konstytucją i wprost szaleńcza!

HOLMBERG

Tak, można to powiedzieć... Armfelt, królewski faworyt, doradził podobno wojnę jako ostatni sposób zamaskowania złego stanu prywatnych finansów królewskich... Tak, tak się rzeczy mają...

(wygląda na ulicę)

Idzie królewski koniuszy Munck!

Anckarström odwraca się do pieca.

HORN

Okropny człowiek!

MUNCK

(wchodzi gniewny, butny)

Chciałbym zapłacić za ostatnie książki... choć nie wiem dlaczego... rozcięte egzemplarze i błędy drukarskie na co piątej stronie, jakąś podłą drukarnię pan zatrudnia...

HOLMBERG

Jeśli pan wielki koniuszy czuje się urażony...

MUNCK

Zamknij gębę! I jeśli przyśle pan rachunek przed upływem sześciu miesięcy, wyrzucę następnym razem służącego!... Proszę!

(ciska banknot na ladę)

HOLMBERG

Proszę wybaczyć, panie baronie, ale my nie możemy przyjmować rosyjskich banknotów.

MUNCK

Co u diabła?!... Czy temu banknotowi coś brakuje?

HOLMBERG

Tak jest, ten banknot ma mały feler, ten banknot jest fałszywy.

MUNCK

Skoro było się karanym tak jak pan, powinno się mieć na tyle przyzwoitości, żeby dobierać właściwych słów...

HORN

podchodzi

Panie baronie, zwyczajny humanitaryzm nakazuje, by nie wypominać temu, kto odbył karę, jego poprzednich wykroczeń, zwłaszcza w tym wypadku, gdy chodzi o niewinnego.

MUNCK

Nasz zacny Horn, obrońca niewinności...

Czyżby pan twierdził, że sąd skazał drukarza Holmkvista niesłusznie?

HORN

Tak, tak twierdzę, a poza tym on nazywa się Holmberg.

MUNCK

Holmgren czy Holmkvist to dla mnie całkiem obojętne... Panowie królestwa mają inne troski niż uczyć się książki adresowej... i spisu więźniów... Jednakże jeśli pan nie chce przyjąć tego banknotu, będzie się pan musiał obejść niczym...

PECHLIN

(który wszedł i słyszał ostatnią część rozmowy)

Wybaczcie, moi panowie, że przerywam tak ożywioną rozmowę, ale gdy ojczyzna jest w niebezpieczeństwie...

MUNCK

Co też pan baron Pechlin mówi?

PECHLIN

Moi panowie, król uciekł od armii i jest, jak mówią, uwięziony w Borgå.

MUNCK

(osuwa się na krzesło)

Uwięziony?...

PECHLIN

Tak powiadają... Słońce zaszło więc i niektórzy znajdą się w cieniu.

MUNCK

Może zdetronizowany?

PECHLIN

Prawdopodobnie!

Anckarström odwraca się.

HORN Upadł skutkiem swoich uczynków!

MUNCK

(wstaje, bierze banknot z lady)
Proszę przysłać rachunek, zostanie zapłacony w obiegowej monecie. Żegnam, panie Holmberg! Żegnam, moi panowie! (wychodzi).

HOLMBERG

(do Pechlina)

Komedia skończona.

PECHLIN

Jeszcze nie.

HOLMBERG

Czyżby nie było prawdą to, co pan baron mówił?

PECHLIN

Tak, prawdą było to, że tak podano do wiadomości, ale że podano tak fałszywie, tego Munck nie musiał wiedzieć. Muszę teraz napisać list. (kiwa

na Anckarströma, siada przy stole i pisze, osłaniając papier ręką, aby nikt nie mógł zobaczyć, co pisze)

HORN

(do HoImberga)

Co to był za banknot?

HOLMBERG

Fałszywy rubel, z tych, które król i Munck kazali wydrukować w Drottningholm i rozprowadzić w Finlandii.

HORN

I nie wstydzą się tego?

HOLMBERG

Nie. Gdy się idzie za przykładem Fryderyka Wielkiego, który wynalazł wojnę za fałszywe pienądze, człowiek się nie wstydzi.

PECHLIN

(wciąż pisząc)

Nie wstydzą się zrobić po- rucznika Taubego dworskim kaznodzieją dla pora- towania jego finansów, nie wstydzą się sprzedawać probostw; Schröderheim sprzedał ostatnio najtłustszą prebendę w Varmalandii, by nabyć złote galony dla orkiestry swego pułku; płacą długi karciane am- basadorów z kasy państwowej i używają środków z pędzenia wódki na dworskie metresy... Słyszeli panowie, że francuskie Stany zwołano do Paryża?

WSZYSCY Nie!

PECHLIN

I że Washington został mianowany prezy- dentem Republiki Amerykańskiej?

WSZYSCY

Nie!

PECHLIN

Dużo się dzieje teraz na świecie...

HORN

Stany zwołane do Paryża...

PECHLIN

I markiz Mirabeau wybrany — radcą generalnym.

HOLMBERG

Czy idzie nowe dla świata?

HORN

To nasza cała nadzieja.

HOLMBERG

Halldin, są tacy, którzy mają nadzieję!

HALLDIN

Ja nie mam.

Wchodzą Bellman, Hallman i Kexell. Są markotni i przygnębieni. Kexell podchodzi do Holmberga; dwaj pozostali zatrzymują się przy drzwiach.

KEXELL

(na stronie do Holmberga)

Poszło coś?

HOLMBERG

Nie, mój bracie. Ludzie mają co innego na głowie niż twoje wesołe pieśni...

KEXELL

Tak, tak, chodzi o politykę... No cóż, nas ona nie interesuje, to nie nasza dziedzina, nie nasz świat.

HOLMBERG

Wiem o tym dobrze i nic mi do tego, moje dziatki.

KEXELL

(zmieszany)

Ciężkie czasy, gdy jest wojna;

przy szczęku oręża milkną pieśni... Ładna dziś pogoda...

HOLMBERG

Nie mam wcale pieniędzy braciszku!

KEXELL

Pieniędzy? Taka bagatelka to jeszcze nie pieniądze...

HOLMBERG

Ale mogą się nimi stać... Wybieracie się do Djurgården?

KEXELL

Tak, mamy tam coś załatwić.

HOLMBERG

Może parę wódek?

KEXELL

Zgadza się.

HOLMBERG

Na tak zbożny cel nie mogę wam odmówić.

(podaje mu banknot)

KEXELL

(wzruszony)

Holmberg, znasz mnie?

HOLMBERG

Do głębi.

KEXELL

Pogardzasz mną?...

HOLMBERG

Wprost przeciwnie.

KEXELL

Nie gardź mną!

HOLMBERG

Idź już i napij się i nie pleć głupstw.

KEXELL

Czy mogę uścisnąć twoją dłoń?

HOLMBERG

Daj spokój, z powodu takiej drobnostki. Idź już! Idź! — Nadchodzą znakomici goście!

Kexell wychodzi z Bellmanem i Hallmanem. Wchodzą Fredrik Axel von Fersen i Carl de Geer.

FERSEN

(do Holmberga)

Podobno jest tu baron Pechlin?

PECHLIN

Zgadza się.

DE GEER

No, oto i on.

PECHLIN

Czy zostanę aresztowany?

FERSEN

A to dlaczego?

PECHLIN

W tym kraju nigdy nie może dojść do rozruchów, żeby Pechlin nie został aresztowany.

FERSEN

W tym kraju nigdy nie dzieje się nic ważnego, żeby baron nie został wpierw powiadomiony.

PECHLIN

Jak to się dzieje?

FERSEN

I pan o to pyta... Jednakże teraz my, ja i baron De Geer, zapytamy: Gdzie jest król?

PECHLIN

Na wojnie, oczywiście!

DE GEER

Ale Pechlin rozgłaszał, że Jego Królewska Mość jest...

PECHLIN

To tylko czcza gadanina. Nie wiem absolutnie nic, a gdybym coś wiedział, tobym milczał.

Zawsze muszę być zamieszany...

FERSEN

(do Holmberga)

Czy pan Holmberg coś słyszał?

HOLMBERG

Nie! Nic nie słyszałem!

Fersen siada przy stole i pisze zasłaniając ręką, gdy widzi, że Pechlin robi to samo. De Geer bierze jedną z książek i czyta.

OLOF OLSSON

(wchodzi i zbliża się do lady)

Czy można kupić formę rządu?

PECHLIN

Uhm, sprzedaje się ją.

OLSSON

(naiwnie)

Nie sprzedaje się?

PECHLIN

Wszystko się sprzedaje. Formy rządu i kolejność sukcesji, kapelusze biskupie i laski marszałkowskie...

Fersen podnosi głową i uśmiecha się.

OLSSON

(do Pechlina)

Jesteś pomocnikiem?

DE GEER

Tak, on pomaga przy wszystkich wnioskach opozycyjnych, przy wszelkich spiskach, wszelkich intrygach...

OLSSON

Och, nie!...

FERSEN

Czy to Olsson? Jesteś tu, w Sztokholmie?

OISSON

Tak, panie hrabio.

FERSEN

To tak zarządzasz dzierżawą i moim majątkiem? Zdejm czapkę!

PECHLIN

Nie ma już czapek, tylko same kapelusze ...

FERSEN

(do Olssona)

Po co ci forma rządu! Siedź

w domu i w oborze; tam masz swoje rządy!

OLSSON

Tak, może tak się wydaje, naturalnie... i może wystarczy ćwiczyć się na bydełku...

FERSEN

Stałeś się, widzę, pyskaczem. Olle! jesteś po

śniadanku z wódeczką?

OLSSON

Wódki nie dostaliśmy, ale wina było pod dostatkiem...

PECHLIN

Założę się, że on jadł u sekretarza stanu, który zajmuje się wyborami do riksdagu...

FERSEN

On — członkiem — riksdagu? To on ma zostać riksdagsmanem?

PECHLIN

Nie, on nie zostanie...

FERSEN

Pechlin to też wie?

PECHLIN

Nie zostanie, bo już nim jest.

FERSEN

Olle Olsson? Mój dzierżawca?

OLSSON

Tak. Był sobie raz chłop, który nazywał się Olof Håkansson. Został riksdagsmanem i rzecznikiem swego stanu. Gdy umarł, pochowano go w kościele na Riddarholmen i w uznaniu jego bliskich związków z marszałkiem ziemskim Axelem von Fersenem złożono go do grobu w Fersenowskiej krypcie.

FERSEN

To było niegdyś!

OLSSON

Zmarły miał syna, który został uszlachcony i dostał tytuł barona. Zasiada teraz jako minister w rządzie.

FERSEN

A teraz ty chcesz zrobić taką samą karierę?

OLSSON

O, nie! Za nic... Niech pan posłucha, panie księgarzu, czy ma pan przywileje szlacheckie?

HOLMBERG

Tak, mam.

FERSEN

Co ty masz do czynienia z przywilejami

szlacheckimi?

OLSSON

No cóż, chcieliśmy przeprowadzić pewne

zmiany...

DE GEER

Chodź, Fersen! Chodź!

OLSSON

Mogą panowie powiedzieć, dlaczego chłopu nie wolno kupić pańskiej ziemi? Czy to nie jest ten sam muł, ten sam gnój i te same pieniądze? Może i z ludźmi jest też tak samo jak z gnojem, że wszyscy oni to taki sam gnój!

FERSEN

(zrywa się i kładzie rękę na szpadzie)

Sacrebleu!

DE GEER

(który wypatrywał przez okno)

Chodź już, Fersen! Chodź! Fiński statek z oficerami na pokładzie zawinął do portu!

FERSEN

No to pójdę im napluć w twarz!

Fersen i De  Geer wychodzą; w drzwiach spotykają lejtnanta Taubego w mundurze.

TAUBE

(do HoImberga)

Macie tu jakąś teologię?

HOLMBERG

Nie, tego nie mam.

PECHLIN

Lejtnant Taube uczy się na kapłana! Czy

to prawda, że ma pan zostać nadwornym kaznodzieją?

TAUBE

Cóż począć, u diabla?

HORN

(do Anckarströma)

Chodźmy przywitać wracających oficerów...

Anckarström daje mu znak, że chce jeszcze zostać.

TAUBE

(siada przy stole)

Baron Pechlin pisze pewnie zawsze listy?

PECHLIN

Prawie zawsze.

TAUBE

Do kogo pan tyle pisze?

PECHLIN

Do przyjaciół, naturalnie, a także do przeciwników. Czy mogę to, co teraz piszę, panu przeczytać? Nie mam nigdy żadnych tajemnic.

TAUBE

Dziękuję, to zbyteczne...

PECHLIN

Być może. Zwłaszcza że sam adresat zaraz tu wkroczy — nie jestem jasnowidzem, widzę tylko jego sylwetkę w szybie okiennej.

TAUBE

Kto to taki?

PECHLIN

Nordstrom, rzeźnik i rotmistrz mieszczańskiej kawalerii.

TAUBE

Która pełni wartę pod nieobecność pułku lejbgwardii? Pięknie!

PECHLIN

A więc straż przyboczna króla!

Nordstrom wchodzi. Jest to okazały mężczyzna, w stroju rotmistrza, ze złotymi frędzlami na kapeluszu i z białą przepaską na ramieniu. Taube odwraca się plecami i udaje, że czyta.

NORDSTRÖM

(do Olssona, który stoi przy ladzie i czyta)

Dzień dobry panie riksdagsmanie! I pan tutaj?

OLSSON

Uhm. Ten tu Holmberg to przecież źródło i studnia mądrości... i tutaj spotykamy się wszyscy jak u kuśnierza.

NORDSTRÖM

Tak, kiedy już straciliśmy skórę!

PECHLIN

(wciąż pisząc)

Pan rotmistrz potrafi jeszcze żartować.

NORDSTRÖM

(kładąc rękę na ramieniu T  a u b e g o)

Dzień dobry, kolego!

TAUBE

Nie dotykaj mnie! Nie jestem kolegą mojego rzeźnika!

NORDSTRÖM

(rozgniewany)

Nie, ale lejtnant jest su-

balternem rotmistrza i powinien pozdrowić go na sposób wojskowy!

TAUBE

Na sposób wojskowy to by było ze szpadą przy pasie. Ale ja mam teraz inne poglądy i inne drogi...

PECHLIN

(do Nordströma)

Generał Pechlin prosi, żeby rotmistrz Nordstrom odłożył na dziś etykietę.

NORDSTRÖM

Ten, kto znieważa królewski mundur, znieważa majestat!

ANCKARSTRÖM

No i co z tego?

Powszechne osłupienie.

NORDSTRÖM

(który nie dosłyszał słów Anckarströma)

Co pan powiedział, mój panie?

PECHLIN

(do Nordströma)

Słuchajcie no, to nie jest chyba jakieś policyjne przesłuchanie? Niech pan wyjdzie i dopilnuje ładu i porządku tam, gdzie oficerowie wysiadają na ląd!

NORDSTRÖM

Ci zdrajcy już wysiedli i spotkali się z zasłużonym przyjęciem!

Anckarström bierze H orna za ramię i obaj wychodzą.

PECHLIN

Proszę posłuchać, rotmistrzu, urządzam mały obiad w klubie dla uczczenia powrotu króla; czy mogę umieścić na liście nazwisko pana rotmistrza?

NORDSTRÖM

To zależy, jakie tam będzie towarzystwo.

PECHLIN

Oto lista, proszę samemu zobaczyć.

NORDSTRÖM

(bierze listę i czyta)

Baron Karl Fredrik Ehrensvärd... Dobre nazwisko! Kristoffer Aegi- dius von Hartmansdorff. Doskonale! Hrabia Ture Johan Bjelke. To mi się podoba! Jakub von Engeström. Bardzo dobrze! Adolf Ludvig Ribbing. Dobrze! Clas Fredrik Horn, syn przyjaciela Gustawa, znakomicie! Carl Pontus Liljehorn, pułkownik — lejtnant. Hm... I cóż tu mamy dalej... Jakob Johan Anckarström — tego człowieka nie znam. — Tak, mogę w tym wziąć udział.

PECHLIN

(podaje mu gęsie pióro)

Proszę łaskawie podpisać się swoim nazwiskiem.

NORDSTRÖM

Tutaj?

PECHLIN

Tu.

NORDSTRÖM (podpisuje się) To by było załatwione!

PECHLIN

(do Olssona, który przysłuchiwał się rozmowie, robiąc różne miny)

Może i pan riksdagsman ma ochotę wziąć w tym udział?

OLSSON

Chętnie, byłoby naprawdę przyjemnie zobaczyć prawdziwych przyjaciół króla Gustawa, zgromadzonych w jednej komnacie... naprawdę przyjemnie!

PECHLIN

(podaje mu pióro)

Proszę bardzo!

OLSSON

Mam się podpisać na tym papierze? Ja?

PECHLIN

Tak, naturalnie.

OLSSON

Ale ja nie umiem pisać! Czy pan generał nie zechciałby zrobić tego za mnie?

PECHLIN

Nigdy nie podpisuję cudzych nazwisk.

OLSSON

A ja tym bardziej.

PECHLIN

Ale jeśli poprowadzę rękę pana riksdagsmana?

OLSSON

Nie, to tak nieładnie wygląda... Proszę pisać, panie generale, odpowiadam za swoje nazwisko i przyjdę na pewno, na pewno!

PECHLIN

(pisze)

Zgoda! Podpiszę pana!

OLSSON

(zagląda do papieru)

No, ale tu przecież brakuje nazwiska pana generała?

PECHLIN

Jestem przecież zapraszającym.

OLSSON

Całkiem słusznie.

Zgiełk, na dworze.

NORDSTRÖM

Żegnajcie, zacni panowie! Służba wzywa...

PECHLIN

Czy to rozruchy? To pewnie pan mnie aresztuje?

NORDSTRÖM

Jeszcze nie! Bywajcie!

PECHLIN

(wstaje)

To i ja powiem panu riksdagsamanowi — bywaj! I czekamy na naszej uczcie!

OLSSON

I ja też już idę. Może pójdziemy razem?

PECHLIN

(z zakłopotaniem)

Ale ja idę tylko piętro wyżej... Do widzenia, panie riksdagsmanie!

(obejmuje go)

OLSSON

Do widzenia, panie generale!

PECHLIN

(poklepuje Olssona i wystawia mu język za plecami)

Zacny chłop!

OLSSON

(wystawia język za plecami Pechlina)
Drogi panie! Jak miło, że mogliśmy sięwreszcie

spotkać! Bardzo miło! (uwalnia go z uścisku i odchodzi)

PECHLIN

(chowa papier w zanadrzu)

No tak, to by było załatwione!

Kellgren i Thorild wchodzą dyskutując, pozdrawiają obecnych.

THORILD

Tego nigdy nie powiedziałem, Kellgren.

KELLGREN

Thorild, w imię prawdy, wytłumacz się!

THORILD

Oto co powiedziałem, oto co miałem na myśli! Ale pan jest prześmiewcą, Wolterem, królewską małpą; czyż cały świat nie składa się z tego, co słabe? Czyż wy nie jesteście, czyż ja nie jestem mały, biedny, potrzebujący ochrony? Dlatego ten, kto lekkomyślnie depce słabych, jest w moich oczach największym nędznikiem w przyrodzie!

KELLGREN

Poczekaj trochę!

THORILD

Nie, ja nie mogę czekać! „Królów, którzy zachowują się arogancko na swoich tronach, ministrów, którzy łamią ustawy i prawo narodów, kapłanów, którzy zdradzają Boga i ludzi, uczonych i geniuszów, którzy poświęcają w ofierze prawdę, wszystkich ich należy ostrzec. Jeśli nie usłuchają, przyjdzie wyrok. Frappez! To znaczy: zabijajcie ich! Zabijajcie! Zabijajcie!

KELLGREN

(do Holmberga)

On oszalał!

THORILD

„Ci spośród szaleńców i łajdaków, którzy są zbyt potężni, by ich sądzono według zwykłego porządku ludzkiego, powinni być traktowani jak monstra, jak potwory w okresie bohaterskim albo jak zbóje w epoce rycerskiej”.

KELLGREN

Wyszalej się szybko!

THORILD

„Wolne społeczeństwa, wzburzeni śmiertelnicy, którzy z rozpustnej wieży Babel nędzy i ucisku wyszli w naturę, stopniowo wracają do życia! Właściwie jednak nowa religia, nie jacyś bogowie motłochu, jakiś unieśmiertelniony ludzki szaleniec na niebieskim tronie, lecz całkiem po prostu Bóg, ten Bóg, który jest! Nowe prawa — prawa natury! Nowe obyczaje, nowy sposób życia — wolności i radości!”

KELLGREN

Parbleu! Daj mi odetchnąć! Wyjdźmy znów na ulicę!

THORILD

„Zbrodniarzem, łotrem jest tylko ten, kto bezczelnie i jawnie przeszkadza ludzkiemu szczęściu; chroni, wywyższa szaleńców i łotrów; wykazuje w publicznym, wyraźnym działaniu, że nie ma dlań nic słusznego i świętego!”

KELLGREN

(wychodzi)

Nie, idę już. Do widzenia, panie Holmberg, przyjdę znowu później.

THORILD

(ciągnie dalej, nie stropiony)

„Należą tu wszyscy niegodni służalcy i pochlebcy, wszyscy tchórzliwi ojcowie niewolnictwa; ci, którzy raczej staną się łotrami nawyku, formalności i obłudnej zdrady, niż ustąpią ze swoich funkcji”.

TAUBE

Co za straszny człowiek!

THORILD

„Czy nie czas, by zostali obaleni? — To konieczne! Ludzkości nie można dłużej deptać!

Wściekłość jest zbyt wielka! Ziemia nie może być dłużej przez nich rządzona!”

TAUBE

Amen!

Thorild staje przed popiersiem Russa.

BADIN

(Murzyn wbiega)

Gambio, Cambio, Cambio!

HOLMBERG

Dla kogo?

BADIN

Dla madame Schroderheim!

TAUBE

Wstydziłbyś się, czarnuchu!

THORILD

(do T  a u b e g o)

Czemu obrażasz swego czarnego brata, człowieku? Czyż nie jest zrodzony z kobiety, z ludzkimi prawami, tak jak ty i ja?

TAUBE

Czy magister wie, kim ja jestem?

THORILD

Jesteś ludzkim dziecięciem, które przypadkiem przyszło na świat białe na twarzy, przypadkiem, gdyż córka samego wielkiego Gustawa Adolfa, według własnego zapodania, przyszła do ziemskiego życia czarna, porośnięta włosem na ciele od głowy po kolana. (do  Badina) Dlatego też, dziecię natury, bądź dumny ze swego pochodzenia, ale nie pysznij się nim. Ciesz się w duszy, że urodziłeś się w czasie, gdy — przynajmniej po drugiej stronie kuli ziemskiej — twoi bracia otrzymali prawo oby- watelstwa w wielkiej republice! Ty służysz wpra-

wdzie królowi, gdyż zdegenerowałeś się pod zgniłą cywilizacją, która schodzi teraz do grobu.

BADIN

Massa mówić dużo, za dużo! Ale madame Schroderheim mówić jeszcze więcej! Odkąd ona po- wiedzieć wiersz przeciw królowi, ona popaść w niełaskę!

TAUBE

(do  Murzyna)

Gdzie jest król?

BADIN

Jego Wysokość król wysiąść na ląd w Grisslehamn i my go oczekiwać w Haga za kilka chwil!

TAUBE

(wstaje i wychodzi)

Dziękuję za wiadomości, Badin.

HORN

(wchodzi szybko, podchodzi do Holmherga)
Holmberg!

HOLMBERG

Hrabio!

HORN

Anckarström jest oskarżony o obrazę majestatu...

HOLMBERG

Czemuż to, w imię Boże?!

HORN

Krzyczał „Niech żyją!” na cześć wracających do kraju oficerów, na środku bulwaru nadbrzeża...

Zrobiło się tam zbiegowisko. Ludzie pluli na zdrajców ojczyzny...

HOLMBERG

Ten Anckarström! Nigdy nie potrafi się powstrzymać...

HORN

Uwaga, Badin słucha... a on szpieguje dla Liljensparrego.

HOLMBERB

(podaje Badinowi karty do gry w Cambio)

Masz tu karty, Badin! Graj teraz dobrze...

BADIN

(tańczy z talią kart i śpiewa)

„Wielkiego szlema wróżę i wierzę...”

HORN

(do HoImberga)

Mówią, że baron De Geer zaofiarował ludziom z Anjala swoją opiekę... ale został napadnięty przez tłum i pobity...

HOLMBERG

A Fersen?

HORN

On trzyma się z dala...

HOLMBERG

Hästesko i Jägerhorn pójdą chyba na szafot?

HORN

Tak mówią!

HOLMBERG

Co też jeszcze nas spotka?... Cicho! Sam Liljensparre!

LILJENSPARRE

(w drzwiach)

Zamknijcie sklep!

(ogólna konsternacja)

Wszystkie sklepy mają zostać zamknięte, bo w mieście są rozruchy!

HORN

Zaraz to zrobię... panie policmajstrze!

LILJENSPARRE

A magister Thorild niech stuli buzię, bo inaczej będzie musiał wyjechać za granicę.

THORILD

Idź, liktorze, i powiedz swemu panu, że widziałeś Thomasa Thorilda przed popiersiem Jean Jacques’a... Twój pan, który ma tyle geniuszu, ile tobie brakuje rozumu, będzie wiedział, czego oczekuje świat! Mógłbym wyjechać w spokoju i umrzeć, gdybym nie uważał, że właśnie teraz warto jest żyć! Stary świat nie widział i nasze dzieci nie zobaczą, co boska prawda pozwoli nam teraz uj rzeć!

Łomot bębnów na dworze.

LILJENSPARRE

Zamykajcie natychmiast!

Powszechny niepokój i zamieszanie. Thorild stoi samotny, spokojny i niewzruszony

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej