Juliusz Verne

GWIAZDA POŁUDNIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

GWIAZDA POŁUDNIA

Juliusz Verne

ROZDZIAŁ I

„ACH, CI FRANCUZI!"

— Proszę, słucham pana!

— Mam zaszczyt prosić pana o rękę panny Watkins, pańskiej córki.

— O rękę Alicji?

— Tak, proszę pana. Widzę, że moja prośba pana dziwi. Niech mi pan jednak wybaczy, jeśli wyznam, że trudno mi zrozumieć, dlaczego wydaje się ona panu tak niezwykła. Mam lat dwadzieścia sześć. Nazywam się Cyprian Méré. Jestem inżynierem górnikiem, a politechnikę skończyłem z  drugą lokatą. Rodzina moja cieszy się zasłużonym szacunkiem, choć nie jest bogata. Konsul nasz w Capetown może to wszystko potwierdzić, jeśli tylko pan sobie życzy; opinię o mnie wydać także może mój przyjaciel Pharamond Barthes, słynny myśliwy, którego zna pan dobrze, podobnie jak wszyscy mieszkańcy Griqualandu. Zostałem tu wydelegowany przez Akademię Nauk i przez rząd francuski. W roku ubiegłym otrzymałem w Instytucie nagrodę imienia Houdarta za pracę o chemicznym składzie skał pochodzenia wulkanicznego w Owernii. Sądzę, że moje sprawozdanie o kopalniach diamentów w dolinie rzeki Vaal, będące już na ukończeniu, również może liczyć na życzliwe przyjęcie ze strony świata nauki. Po powrocie z mej obecnej misji będę mianowany profesorem Akademii Górniczej w Paryżu; wynająłem już nawet mieszkanie w domu przy ulicy Uniwersyteckiej 104, na trzecim piętrze. Pensja moja zwiększy się od nowego roku do czterech tysięcy ośmiuset franków. Nie są to, oczywiście, bajońskie sumy, ale gdy się doda do tego moje poboczne zarobki — ekspertyzy, nagrody, artykuły do pism naukowych — ogólny mój' dochód wyniesie prawie dwa razy tyle. Dodam jeszcze, że wymagania mam bardzo skromne, tak że nie potrzeba mi nic więcej, żeby się czuć zupełnie szczęśliwym. Panie Watkins, mam zaszczyt prosić o rękę pańskiej córki.

Wystarczyło usłyszeć pewny, zdecydowany ton tego małego przemówienia, aby zdać sobie sprawę, że Cyprian Méré ma zwyczaj iść zawsze prosto do celu i wyrażać się bez. ogródek.

Twarz jego potwierdzała wrażenie, jakie wywoływał jego sposób mówienia. Była to twarz młodzieńca zajętego zasadniczo poważnymi problemami naukowymi i nie poświęcającego drobiazgom towarzyskiego życia ani chwili ponad to, czego wymagała konieczność.

Włosy miał kasztanowate, przycięte na jeża, i niemal przy skórze ostrzyżoną, jasną brodę; nosił skromne, podróżne ubranie z popielatego płótna; tani słomkowy kapelusz położył grzecznie na krześle wchodząc do pokoju, mimo że jego gospodarz miał głowę nakrytą z charakterystyczną dla rasy anglosaskiej bezceremonialnością. Wszystko w Cyprianie Méré świadczyło o umyśle poważnym, a jego jasne spojrzenie mówiło, że miał serce czyste i prawy charakter.

Trzeba dodać ponadto, że ten młody Francuz mówił tak znakomicie po angielsku, jakby długi czas mieszkał w rdzennie brytyjskich hrabstwach Zjednoczonego Królestwa.

Pan Watkins słuchał go paląc długą fajkę, rozparty w drewnianym fotelu, z nogą złożoną na trzcinowym stołeczku, z łokciem na prostym kuchennym stole, na którym stał dzbanek z dżynem i szklanka do połowy napełniona tym mocnym napojem.

Osobnik ten miał na sobie białe spodnie, kurtkę z grubego, granatowego płótna i żółtawą flanelową koszulę; był bez krawata i bez kamizelki. Pod olbrzymim filcowym kapeluszem, który zdawał się przyśrubowany na stałe do jego siwej głowy, widniała okrągła twarz tak obrzękła i czerwona, jak gdyby pod skórę wstrzyknięto porcję porzeczkowej galarety. W tej niezbyt miłej' fizjonomii, porośniętej z rzadka kępkami sztywnych włosów, tkwiły małe, szare oczka, z których nie wyglądało nic, co przypominałoby dobroć czy wyrozumiałość.

Trzeba jednak od razu powiedzieć na usprawiedliwienie pana Watkinsa, że cierpiał okropnie na podagrę, co zmuszało go do. trzymania nogi wyciągniętej i poowijanej w szmaty, a wiadomo, że podagra — tak w Afryce południowej, jak i w innych krajach — nie przyczynia się do złagodzenia charakteru ludzi, w których stawy wpija się swymi kłami.

Scena ta rozgrywała się w parterowym pokoju na farmie pana Watkinsa, w okolicach 29 stopnia szerokości geograficznej na południe od równika i koło 22 stopnia długości, na wschód od Południka Paryskiego, na granicy zachodniej Wolnego Państwa Oranie, na północ od brytyjskiej Kolonii Przylądkowej, w centrum południowej, anglo-holenderskiej Afryki . Obszar ten, którego granicę stanowi prawy brzeg rzeki Oranie, na południowym krańcu wielkiej pustyni Kalahari, od kilkunastu lat nazwany został — i nie bez powodu — „Polami Diamentowymi".

Pokój, w którym odbywała się wyżej przytoczona dyplomatyczna rozmowa, odznaczał się z jednej strony przesadnym zbytkiem niektórych mebli, z drugiej — rażącym ubóstwem innych szczegółów urządzenia. Podłogę na przykład stanowiło klepisko z ubitej ziemi, ale w paru miejscach było ono przykryte puszystymi dywanami i kosztownymi skórami. Na nie otapetowanych ścianach wisiała cenna broń wszelkiego rodzaju, wspaniały ze gar z kunsztownie cyzelowanego brązu, pięknie oprawione angielskie sztychy. Kanapa kryta aksamitem stała koło stołu z surowego drzewa, nadającego się co najwyżej do potrzeb kuchennych. Fotele sprowadzone z Europy daremnie wyciągały ramiona do pana Watkinsa, który wolał stary, drewniany zydel niegdyś własnoręcznie sklecony. W całości jednak nagromadzenie kosztownych przedmiotów — a szczególnie wielka ilość porozrzucanych na wszystkich meblach skór panter, lampartów i żyraf — wywierało wrażenie jakiegoś barbarzyńskiego przepychu.

Widać było zresztą z samego ukształtowania sufitu, że nie było nad nim piętra i że na dom składał się tylko parter. Jak wszystkie miejscowe domy zbudowano go częściowo z desek, częściowo z gliny, a lekki szkielet dachu przykryto arkuszami karbowanej blachy cynkowej.

Widoczne było również, że dom ten niedawno został ukończony. Wystarczyło bowiem wychylić się przez okno, żeby zobaczyć po prawej i po lewej stronie pięć czy sześć porzuconych budowli w tym samym rodzaju, różniących się między sobą jedynie wiekiem i stopniem zrujnowania. Były to wszystko domy, które pan Watkins kolejno budował, zamieszkiwał i opuszczał, stosownie do zmian zachodzących w jego stanie posiadania; każdy z nich oznaczał niejako kolejny szczebel jego fortuny.

Najdalej położona siedziba była po prostu sklecona z darni i zasługiwała najwyżej na nazwę budy. Następna była z gliny, trzecia — z gliny i desek, czwarta — z gliny i cynku; widzimy, jaką to gamę coraz wyższych tonów pozwoliły przejść panu Watkinsowi przypadki jego kariery.

Wszystkie te budynki, mniej lub więcej zniszczone, wznosiły się na niewielkim wzgórzu położonym przy zbiegu rzek Vaal i Modder, dwóch głównych dopływów rzeki Oranie w tej części Afryki południowej. Wokoło, jak okiem sięgnąć, rozciągała się na południowy zachód i na północ naga i smutna równina. W krainie Veld — jak nazywają tę okolicę jej mieszkańcy — ziemia jest czerwonawa, sucha, niepłodna, pokryta pyłem, zaledwie miejscami usiana rzadką trawą i kępami krzaków.

Tutaj właśnie znajdują się pokłady obfitujące w diamenty; główne tereny eksploatacji nazywają się: Du Toit's Pan, NewRush i najbogatszy może ze wszystkich — Vandergaart-Kopje. Te kopalnie odkrywkowe, znajdujące się niemal pod samą powierzchnią ziemi, objęte ogólną nazwą „dry-diggins", czyli „kopalni suchych", dostarczyły od roku 1870 kamieni o wartości ogólnej mniej więcej czterystu milionów. Pola te skupione są wewnątrz kręgu, którego promień nie wynosi więcej jak dwa do trzech kilometrów. Widać je było doskonale przez lornetkę 2 okien farmy pana Watkinsa, oddalonej od nich o jakie cztery mile angielskie .

Słowo „farma" nie było zresztą właściwą nazwą dla posiadłości pana Watkinsa: wokoło nikt by nie dostrzegł najmniejszego śladu jakichkolwiek uprawnych pól. Jak prawie wszyscy tak zwani farmerzy w tych okolicach południowej Afryki pan Watkins był raczej pasterzem na wielką skalę, właścicielem stad wołów, kóz i owiec niż zarządzającym gospodarstwem rolnym.

Jednakże pan Watkins nie odpowiedział jeszcze na prośbę tak grzecznie, ale i jasno wyrażoną przez Cypriana Méré. Po namyśle trwającym co najmniej trzy minuty zdecydował się wreszcie wyjąć fajkę z kącika ust i wypowiedzieć zdanie mające niewątpliwie bardzo odległy związek z omawianą sprawą.

— Myślę, że pogoda się zmieni, drogi panie. Nigdy chyba moja podagra tak mi nie dokuczała jak dziś od samego rana!

Młody inżynier zmarszczył brwi i na chwilę odwrócił głowę, by się opanować i nie okazać głębokiego zawodu.

— Może lepiej by było, gdyby pan przestał pić dżyn, panie Watkins — odpowiedział dość sucho, wskazując na kamienny dzbanek szybko opróżniany przez gospodarza.

— Przestać pić dżyn?! Na Jowisza! Dobre sobie! — wykrzyknął farmer. — Czy to kiedy dżyn zaszkodził porządnemu człowiekowi? Tak, wiem, co pan ma na myśli! Chce mi pan powiedzieć o tej recepcie, którą dał jakiś lekarz pewnemu lordowi majorowi cierpiącemu na podagrę! Zaraz, jak ten lekarz się nazywał?... Abernethy, zdaje się. „Chce pan być zdrów? — pytał swego pacjenta. — To niech pan żyje za szylinga dziennie i niech pan tego szylinga zarobi pracą własnych rąk!" To wszystko bardzo pięknie, ale — na naszą starą Anglię! — po cóż by człowiek dorabiał się majątku, żeby potem żyć za szylinga dziennie? To są głupstwa niegodne tak mądrego człowieka jak pan, panie Méré! Więc, proszę bardzo, niech mi pan już o tym nie wspomina. Widzi pan, jeśli o mnie chodzi, to wolałbym raczej od razu położyć się do grobu. Dobrze zjeść, wypić sobie, wypalić dobrą fajkę, ile razy przyjdzie mi ochota — to jedyne moje radości w życiu. A pan by chciał, żebym się tego wyrzekł.

— Och, wcale mi na tym nie zależy — odpowiedział szczerze Cyprian. — Przypominam panu tylko pewne wskazanie higieny, które wydaje mi się słuszne. Ale dajmy spokój temu tematowi i wróćmy, jeśli pan pozwoli, do właściwego celu mojej wizyty.

Pan Watkins, przed chwilą tak wielomówny, pogrążył się znów w milczeniu, wypuszczając z fajki lekkie kłęby dymu.

W tej chwili otworzyły się drzwi i weszła młoda dziewczyna niosąc tacę ze szklanką. Śliczna ta osóbka wyglądała uroczo w dużym czepcu, jaki noszą farmerki w tych okolicach; ubrana była w skromną płócienną suknię w kwiaty. Mogła mieć dziewiętnaście lub dwadzieścia lat; jej bardzo biała cera, miękkie jasnoblond włosy, duże, niebieskie oczy, twarz nacechowana słodyczą i wesołością — stanowiły prawdziwy obraz zdrowia, wdzięku i pogody.

— Dzień dobry panu, panie Méré! — rzekła po francusku, z lekkim jednak angielskim akcentem.

— Dzień dobry, panno Alicjo! — odpowiedział Cyprian Méré powstawszy na widok dziewczyny i skłoniwszy się przed nią.

— Widziałam, jak pan wchodził — ciągnęła panna Watkins, odsłoniwszy w uśmiechu śliczne, białe zęby — a ponieważ wiem, że pan nie lubi tego paskudnego dżynu mojego ojczulka, przynoszę panu świeżej oranżady. Myślę, że będzie panu smakowała.

— To naprawdę za wiele uprzejmości z pani strony, panno Alicjo!

— Ale, ale, nigdy pan nie odgadnie, co mój struś Dada połknął dziś z rana — podjęła ze swobodą. — Moją kulę do cerowania pończoch! Tak, kulę z kości słoniowej! Jest przecież dosyć duża, pan ją widział nieraz, panie Méré; odziedziczyłam ją w spadku po bilardzie w New-Rush!. No i mówię panu, ten łakomczuch Dada połknął ją, jakby to była pigułka! Naprawdę, czuję, że kiedyś umrę ze zmartwienia przez to nieznośne ptaszysko!

W niebieskich oczach panny Watkins, kiedy tak mówiła, czaiło się tyle wesołych iskierek, że ten ponury prognostyk nie wydawał się prawdopodobny nawet w odległej przyszłości. Nagle jednak, dzięki intuicji właściwej kobietom, uderzyło ją milczenie ojca i młodego inżyniera; doznała wrażenia, że obaj są skrępowani jej obecnością.

— Zdaje się, że panom przeszkadzam — rzekła. — Jeżeli macie ze sobą jakieś sekrety, których nie mogę usłyszeć, to sobie idę. Zresztą, naprawdę nie mam czasu. Muszę jeszcze popracować nad moją sonatą, zanim zajmę się obiadem. Rzeczywiście, nie jesteście dziś rozmowni, moi panowie! Zostawiam was z waszymi ciemnymi knowaniami.

Skierowała się do drzwi, ale zawróciła jeszcze i dodała z wdziękiem, jakkolwiek temat był nader poważny:

— Panie Méré, kiedy będzie pan chciał przepytać mnie z tego, czego nauczyłem się o tlenie, jestem do pańskiej dyspozycji. Już trzy razy przeczytałam rozdział z chemii, który mi pan zadał, i ten „gaz bezbarwny i nie posiadający smaku" nie ma dla mnie żadnych tajemnic.

Powiedziawszy to panna-Watkins wykonała piękny dyg i zniknęła. W chwilę potem dźwięki doskonałego fortepianu, dolatujące z jednego z najdalszych pokoi, oznajmiły, że dziewczyna oddaje się z zapałem ćwiczeniom muzycznym.

— A więc, panie Watkins — rzekł Cyprian, któremu to urocze zjawisko byłoby przypomniało o jego prośbie, gdyby w ogóle był w stanie o niej zapomnieć — czy będzie pan łaskaw odpowiedzieć mi na to, o co miałem zaszczyt pytać przed chwilą?

Pan Watkins wyjął z ust fajkę, splunął uroczyście na ziemię, następnie gwałtownie podniósł głowę i kierując na młodego człowieka badawcze spojrzenie, rzekł:

— Czy pan może już mówił z nią o tym wszystkim, panie Méré?

— O czym? Z kim?

— O tym, co mi pan teraz powiedział... z moją córką...

— Za kogo pan mnie bierze, panie Watkins? — oburzył się młody inżynier tak gorąco, że nie można było wątpić w jego szczerość. — Jestem Francuzem, proszę pana! Niech pan o tym nie zapomina. To znaczy, że nie ośmieliłbym się nigdy mówić

o małżeństwie z córką pana bez pańskiego upoważnienia. Wyraz oczu pana Watkinsa złagodniał i od razu język mu się

rozwiązał.

— No, to doskonale! Porządny z pana chłopak! Muszę powiedzieć, że spodziewałem się po panu takiej właśnie dyskrecji w stosunku do Alicji — powiedział tonem nieomal przyjaznym. — No więc, skoro można mieć do pana zaufanie, musi mi pan teraz dać słowo, że również i w przyszłości nic pan jej o tym wszystkim nie powie!

— A to dlaczego, proszę pana?

— Bo to małżeństwo jest niemożliwe i najlepiej będzie, jeśli pan to sobie od razu wybije z głowy — odpowiedział pan Watkins. — Panie Méré, pan jest uczciwym młodym człowiekiem, prawdziwym dżentelmenem, świetnym chemikiem, doskonałym profesorem, ma pan nawet przed sobą wielką przyszłość — nie wątpię o tym.— ale nie dostanie pan mojej córki, ponieważ mam co do niej inne plany.

— Jednakże, panie Watkins...

— Niech pan nie nalega. To nic nie pomoże! — odparł farmer. — Gdyby pan był nawet księciem i parem Anglii, to

i tak nie dogadzałby mi pan! A pan nawet nie jest obywatelem angielskim! I w dodatku oświadczył mi pan z całą szczerością, że nie posiada pan żadnego majątku! No, niech się pan sam zastanowi, czy mógłby pan na serio uwierzyć, że po to tak wychowałem Alicję, po to wystarałem się dla niej o najlepszych profesorów z Victorii i z Bloemfontein, aby potem, kiedy skończy dwadzieścia lat, pozwolić jej jechać do Paryża, mieszkać gdzieś przy ulicy Uniwersyteckiej, na trzecim piętrze, z jakimś panem, którego języka nawet nie rozumiem! Niech pan tylko pomyśli o tym, panie Méré, i niech się pan postawi na moim miejscu. Niech pan sobie wyobrazi, że jest pan farmerem Johnem Watkinsem, właścicielem kopalni Vandergaart-Kopje, a ja panem Cyprianem Méré, młodym uczonym wysłanym z misją naukową do południowej Afryki! Niech pan sobie wyobrazi siebie w tym domu, siedzącego tu, w tym fotelu, przy szklance dżynu, palącego fajkę napchaną hamburskim tytoniem; czy pogodziłby się pan choćby przez jedną minutę z myślą oddania mi swojej córki za żonę?

— Oczywiście, panie Watkins — odpowiedział Cyprian bez wahania — gdybym tylko widział w panu zalety mogące zapewnić jej szczęście.

— No, to byłby pan w błędzie, drogi panie, w grubym błędzie! — odparł pan Watkins. — Postąpiłby pan jak człowiek, który nie byłby godzien posiadać kopalni Vandergaart-Kopje, a raczej nigdy by jej w ogóle nie mógł posiadać! Bo, ostatecznie, cóż pan sobie myśli? Czy mnie ta kopalnia sama spadła z nieba? Czy pan myśli, że nie trzeba było dużo rozumu i dużo energii, zęby ją wynaleźć, a zwłaszcza żeby zapewnić sobie jej posiadanie? Otóż widzi pan, panie Méré, tym właśnie rozumem, którego dowiodłem w pamiętnych i decydujących okolicznościach, kiedy chodziło o kopalnię, kieruję się we wszystkich sprawach mojego życia, a szczególnie tam, gdzie chodzi o moją córkę. I dlatego powtarzam panu: niech pan to sobie wybije z głowy. Alicja nie dla pana!

Po tej tryumfalnej konkluzji pan Watkins chwycił za szklankę i wychylił ją jednym haustem. Młody inżynier, zdruzgotany, nie wiedział, co ma odpowiedzieć. Widząc to pan Watkins zaczął go dalej pogrążać.

— Ach, ci Francuzi! Wy jesteście nadzwyczajni! — mówił.— W nic nie wątpicie, słowo daję! Jak to może być? Zjawia się pan tu trzy miesiące temu, w samym środku Griqualandu, jakby pan spadł z księżyca, przychodzi pan do spokojnego człowieka, który, jak żyje, nigdy o panu nie słyszał, który przez te trzy miesiące nie widział pana więcej niż dziesięć razy, i mówi mu pan: „Panie Johnie Stapleton Watkins, ma pan uroczą córkę, idealnie wychowaną, uznaną za perłę w całym kraju, a w dodatku — co nie pogarsza chyba sprawy — jedyną spadkobierczynię najbogatszej kopalni diamentów na obu półkulach! Ja jestem panem Cyprianem Méré z Paryża, inżynierem, i mam cztery tysiące osiemset franków pensji. Bardzo proszę, żeby pan dał mi tę panienkę za żonę, abym ją zawiózł na koniec świata i aby ojciec nic już o niej nie słyszał, chyba czasami za pośrednictwem poczty czy telegrafu!" I pan uważa to za zupełnie naturalne? Ja to uważam za coś niesłychanego!

Cyprian wstał. Był bardzo blady. Wziął kapelusz do ręki i zamierzał wyjść z pokoju.

— Tak, to coś niesłychanego! — powtórzył farmer. — Ja nie owijam niczego w bawełnę, jestem Anglikiem starej daty, proszę pana! Tak jak mnie pan widzi, byłem biedniejszy od pana, tak, znacznie biedniejszy! Czego ja nie robiłem! Byłem majtkiem na statku handlowym, polowałem na bizony w stanie Dakota, byłem górnikiem w Arizonie, pasałem stada owiec w Transwalu... Poznałem i upał, i zimno, i głód, i najcięższą mordęgę! Przez dwadzieścia lat pracowałem w pocie czoła na ten suchar, co zastępował mi obiad. Kiedy się ożeniłem z nieboszczką panią Watkins, matką Alicji, która była córką Boera — Francuza z pochodzenia jak pan, mówiąc nawiasem — to we dwoje nie mieliśmy nawet na to, żeby wyżywić kozę. Ale pracowałem! Nie traciłem nadziei! Teraz jestem bogaty i chcę używać owoców swojej pracy. A nade wszystko pragnę zatrzymać córkę przy sobie żeby mnie pielęgnowała w chorobie i żeby mi grała wie czorami na fortepianie, kiedy mi się nudzi. Jeśli wyjdzie za mąż, to tutaj, na miejscu, za jakiegoś chłopca stąd, tak bogatego jak i ona, za farmera albo górnika takiego jak my, za takiego, co nie będzie mi gadał, że zabierze ją nie wiedzieć dokąd, żeby biedę klepała gdzieś na trzecim piętrze, w jakimś kraju, gdzie nigdy noga moja nie postanie! Ona wyjdzie za Jamesa Hiltona na przykład albo za jakiegoś innego zucha w tym guście. Pretendentów jej nie brak, zapewniam pana! Wyjdzie za porządnego Anglika, który się nie boi wypić szklanki dżynu i który dotrzyma mi towarzystwa, jak sobie palę fajeczkę!

Cyprian trzymał już rękę na klamce. Chciał wyjść z  tego pokoju, w którym zaczynał się dusić.

— No, tylko bez urazy! — zawołał za nim pan Watkins. — Ja wcale nie mam do pana pretensji, panie Méré, i zawsze będę pana chętnie widział jako lokatora i jako przyjaciela! O, właśnie dziś wieczór mamy parę osób na obiedzie. Może pan zechce przyjść?

— Nie, dziękuję panu — odpowiedział zimno Cyprian. — Mam dużo korespondencji do załatwienia przed jutrzejszą pocztą.

I wyszedł.

— Ach, ci Francuzi! To niesłychane! — powtarzał pan Watkins zapalając na nowo fajkę od żarzącego się smołowanego sznurka, który miał zawsze pod ręką.

I nalał sobie następną, pełną szklankę dżynu.

ROZDZIAŁ II

NA POLACH DIAMENTOWYCH

W odpowiedzi danej młodemu inżynierowi przez pana Watkinsa najbardziej upokarzające było to, że pod całą brutalnością formy Cyprian mimo woli dostrzegał wiele słuszności. Dziwił się nawet teraz, po dłuższym zastanowieniu, że sam nie przewidział obiekcji, jakie rnoże przeciwstawić mu farmer, i skutkiem tego naraził się na tak przykrą odmowę.

Faktem było, że nigdy dotychczas nie myślał o dystansie, który różnice majątkowe, różnice narodowości, wychowania i środowiska wytworzyły między nim a Alicją. Przyzwyczaił się od pięciu czy sześciu już lat traktować minerały ze ściśle naukowego punktu widzenia i diamenty były w jego oczach po prostu okazami jednej z odmian węgla, nadającymi się co najwyżej na eksponaty do muzeum Akademii Górniczej. Poza tym, ponieważ We Francji obracał się w środowisku znajdującym się na znacznie wyższym poziomie niż środowisko Watkinsów, nie uświadamiał sobie, jak wielką wartość z punktu widzenia kupieckiego przedstawia kopalnia farmera; nie pomyślał więc ani przez chwilę, że mogłaby istnieć dysproporcja między córką właściciela tej kopalni a francuskim inżynierem. Gdyby nawet stanął przed nim taki problem, prawdopodobnie ze swego punktu widzenia, jako paryżanin i świetny absolwent politechniki, sądziłby raczej, że to on znajduje się na krawędzi tego, co ludzie zwykli nazywać „mezaliansem".

Gburowata replika pana Watkinsa wyrwała go boleśnie z tych złudzeń. Cyprian miał zbyt wiele zdrowego rozsądku, żeby nie widzieć jej solidnych podstaw, i za wiele uczciwości, żeby wpaść w gniew z powodu wyroku, który w gruncie rzeczy uważał za słuszny. Ale cios nie był wskutek tego mniej bolesny i teraz kiedy musiał wyrzec się Alicji, odczuł nagle, jak drogą stała mu się ta dziewczyna w ciągu niespełna trzech miesięcy. Tak, znał ją dopiero od trzech miesięcy, od chwili swego przyjazdu do Griqualandu.

Jakże dalekie wydawało mu się już to wszystko! Pamiętał ten dzień, kiedy podczas straszliwego upału, w tumanach kurzu docierał wreszcie do kresu swojej długiej podróży na drugą półkulę. Wylądował tu ze swym przyjacielem Pharamondem Barthesem, dawnym kolegą szkolnym, który już po raz trzeci przyjeżdżał dla rozrywki do Afryki na polowanie i rozstał się z nim w Capetown. Pharamond Barthes. udał się do kraju Basutów, gdzie chciał zebrać oddziałek wojowników murzyńskich, mających towarzyszyć mu jako eskorta podczas wypraw łowieckich w głąb lądu. Cyprian zajął miejsce w ciężkim, zaprzężonym w czternaście koni wozie, służącym za dyliżans na drogach Vel-du, i wyruszył w stronę Pól Diamentowych.

Pięć czy sześć wielkich skrzyń — całe laboratorium chemiczne i mineralogiczne, z którym byłby wolał się nie rozstawać — stanowiło bagaż młodego uczonego; ale na wehikuł nie przyjmowano więcej niż pięćdziesiąt kilogramów na podróżnego i Cyprian musiał umieścić cenne skrzynie na wózku zaprzężonym w woły, mającym dostarczyć je do Griqualandu w tempie przypominającym podróże za czasów Merowingów . Dyliżans, do którego wsiadł młody inżynier, był zwykłym wozem wyposażonym w ławki na dwanaście osób; nakryty był płócienną budą i toczył się na czterech olbrzymich kołach, wiecznie mokrych z powodu licznych rzeczułek, przez które musiał przeprawiać się w bród.

Jak okropnie trzęsło w tym prymitywnym wehikule, na tych bardziej jeszcze prymitywnych drogach! Za ławki służyły po prostu pokrywy skrzyń, gdzie chowano drobne pakunki podróżnych; nieszczęśnik, który na nich siedział przez cały, nieskończenie długi tydzień, tłukł o nie z siłą parowego młota. Nie podobna było czytać, spać ani nawet rozmawiać w czasie drogi. W dodatku większość podróżnych kopciła tytoń dniem i nocą jak kominy fabryczne, piła bez żadnego umiarkowania i spluwała na boki.

Cyprian Méré znalazł się wśród zbiorowiska ludzi będących typowymi przedstawicielami tej koczowniczej rasy, której członkowie, pochodzący ze wszystkich stron świata, zjawiają się natychmiast wszędzie tam, gdzie zasygnalizowano istnienie złota czy diamentów. Był tu neapolitańczyk, niezdarny dryblas o długich, czarnych włosach, pergaminowej cerze i oczach nie budzących zaufania, przedstawiający się jako Hannibal Pantalacci; Żyd portugalski, nazwiskiem Nathan, ekspert w dziedzinie brylantów, siedzący cicho w kącie i patrzący na ludzi okiem filozofa; górnik z Lancashire, Tomasz Steel, wielki chłop z rudą brodą i potężnym grzbietem, który porzucił węgiel, żeby szukać szczęścia w Griqualandzie; był Niemiec, Herr Friedel, przemawiający tonem wyroczni i wiedzący już wszystko, co dotyczyło eksploatacji pól diamentowych, choć nigdy nie widział diamentu wydobytego ze złoża; był pewien Jankes o wąskich wargach, prowadzący rozmowę jedynie ze swoją oplataną butelką; prawdopodobnie jechał z zamiarem otworzenia koło pól diamentowych jednej z tych knajp, gdzie przepada zwykle większa część zarobków górnika. Farmer znad rzeki Hart, Boer z Wolnego Państwa Oranie, handlarz kością słoniową jadący do kraju Namaqua, dwóch kolonistów z Transwalu i Chińczyk — imieniem Li, jak na Chińczyka przystało — dopełniali tego zbiorowiska najbardziej różnorodnego, nieporządnego, hałaśliwego i podejrzanego, z jakim kiedykolwiek dane było zadawać się przyzwoitemu człowiekowi.

Cypriana z początku bawiły ich fizjonomie i obyczaje, wkrótce jednak poczuł się tym wszystkim bardzo zmęczony. Interesował go jeszcze tylko Tomasz Steel ze swoją bujną naturą i żywiołowym śmiechem oraz Chińczyk Li o łagodnych, kocich ruchach. Natomiast ponure żarty i wisielcza twarz Pantalacciego budziły w nim nieprzezwyciężony wstręt.

W ciągu dwóch czy trzech dni jedną z ulubionych facecji tego osobnika było przyczepianie do warkocza, który zwisał na plecach Chińczyka zgodnie z obyczajem jego kraju, różnych przedmiotów, jak kępek trawy, głąbów kapuścianych, ogona krowiego lub końskiej łopatki znalezionej po drodze.

Li niewzruszenie odczepiał przedmiot wiszący u długiego warkocza, nie dając do poznania ani słowem, ani gestem, ani nawet spojrzeniem, że te żarty przekraczają, jego zdaniem, granice przyzwoitości. Żółta twarz i małe, skośne oczka zachowywały niezmącony spokój, tak jakby to wszystko dotyczyło kogo innego. Można było sądzić doprawdy, że nie rozumiał ani jednego słowa z tego, co mówiono w tej istnej arce Noego toczącej się w stronę Griqualandu.

Wreszcie jednak Cypriana rozgniewał upór, z którym Pantalacci wybierał sobie wciąż nieszczęsnego Li jako ofiarę, i powiedział mu to bez ogródek. Tamten miał już na ustach jakąś impertynencję, ale jedno słowo Tomasza Steela wystarczyło, żeby przezornie zachował swój sarkazm dla siebie.

— Nie, stanowczo nie godzi się postępować tak z tym biedakiem, który nawet nie rozumie, co pan mówi — dodał poczciwy górnik wyrzucając już sobie, że przed chwilą śmiał się wraz z innymi.

Na tym więc sprawa się skończyła; ale w chwilę potem Cyprian ze zdziwieniem spostrzegł w skierowanym na siebie, inteligentnym i ironicznym spojrzeniu Chińczyka coś, co niedwuznacznie wyrażało uczucie wdzięczności. Przyszło mu wtedy na myśl, że Li prawdopodobnie rozumie więcej po angielsku, niż można było przypuszczać.

Jednak na następnym postoju na próżno usiłował nawiązać z nim rozmowę. Chińczyk pozostał niewzruszony i niemy. Od tego czasu ten dziwny człowiek zaczął intrygować młodego inżyniera jak zagadka, którą należy rozwiązać. Toteż Cyprian często pogrążał się w obserwacji żółtej, wygolonej twarzy, ust rozciętych jakby ostrzem szabli, w których błyskały bardzo białe zęby, małego, zadartego noska, szerokiego czoła i skośnych oczu, prawie zawsze osłoniętych powiekami, jakby dla ukrycia przebiegłego spojrzenia.

Ile lat mógł mieć Li? Piętnaście, czy sześćdziesiąt? Nie podobna było tego określić. Jego zęby, spojrzenie, włosy czarne jak sadze przemawiały raczej za młodością; natomiast zmarszczki na czole, na policzkach i w kącikach ust zdawały się świadczyć o wieku już dość podeszłym. Był małego wzrostu, szczupły, na pozór zręczny, ale miał jednak w ruchach coś starczego i jak gdyby „babskiego".

Czy był bogaty, czy biedny? Pytanie to również nastręczało wiele wątpliwości. Jego szare, płócienne spodnie, bluza z żółtego fularu, czapeczka pleciona ze sznurka, obuwie z filcowymi podeszwami i pończochy nieskazitelnej białości mogły należeć zarówno do mandaryna, jak i do człowieka z ludu. Bagaż jego składał się z jednej tylko skrzynki z czerwonego drzewa, na której widniał adres wypisany czarnym atramentem: „H. Li z Kantonu, udający się do Copetown".

Chińczyk był poza tym niezwykle czysty, nie palił, pił tylko wodę i korzystał z każdego postoju, żeby jak najstaranniej ogolić sobie głowę. Cyprian, nie mogąc niczego więcej się o nim dowiedzieć, dał wreszcie za wygraną i przestał się zajmować tą żywą zagadką.

Dni tymczasem płynęły, narastała ilość przebytych mil. Konie szły nieraz dobrym kłusem, czasami jednak wydawało się niemożliwością zmusić je do przyśpieszenia kroku. Ale mimo to podróż powoli dobiegała końca i pewnego dnia dyliżans zajechał do Hopetown. Jeszcze jeden etap i minęli Kimberley. Potem na horyzoncie ukazały się drewniane chałupki. Było to New--Rush.

Tutejsze obozowisko górników nie różniło się niczym od osiedli w tych wszystkich krajach, gdzie wkracza dopiero cywilizacja, od owych miast zbudowanych prowizorycznie, wyrastających spod ziemi jakby pod wpływem czarów. Domki sklecone z desek, przeważnie bardzo małe i podobne do budek do zorców w europejskich składach materiałów budowlanych, kilka namiotów, około tuzina kawiarni i knajp, sala bilardowa, „Alhambra" czyli sala przeznaczona na tańce, story, czyli sklepy z artykułami pierwszej potrzeby — oto co przede wszystkim zwracało uwagę widza.

W sklepach znaleźć można było wszystko: ubrania i meble, obuwie i szyby do okien, książki i siodła, broń i materiały włókiennicze, miotły i naboje, kołdry i cygara, świeże jarzyny i lekarstwa, pługi i mydła toaletowe, szczotki do paznokci i mleko w puszkach, patelnie i litografie, jednym słowem wszystko prócz nabywców. Ludność obozu bowiem była jeszcze o tej porze zajęta w kopalni położonej o trzysta czy czterysta metrów od New--Rush.

Cyprian Méré, jak wszyscy nowoprzybyli, pośpieszył tam, gdy tymczasem w baraku zwanym pompatycznie „Hotel Continental" zaczęły się przygotowania do obiadu.

Było około szóstej po południu. Na horyzoncie słońce otulało się już lekką, złotą mgłą. Młody inżynier zwrócił znów uwagę na to, co zastanawiało go już nieraz, że tarcza słońca, podobnie jak i księżyca, na tych szerokościach geograficznych wydaje się olbrzymia; zjawisko to nie zostało jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Zachodzące słońce wydawało się co najmniej dwa razy większe tutaj niż w Europie.

Ale widok bardziej jeszcze niezwykły czekał Cypriana w samej kopje, czyli na polu diamentowym. W początkowym okresie robót kopalnia stanowiła niewielki, spłaszczony pagórek wznoszący się pośród równiny tak gładkiej jak morze w czasie zupełnej ciszy. Ale teraz był to raczej olbrzymi lej, którego brzegi miały kształt elipsy. Obszar ten zawierał nie mniej niż trzysta czy czterysta tak zwanych claims, czyli działek o bokach liczących trzydzieści jeden stóp. Właściciele eksploatowali je w sposób dowolny.

Praca zresztą polega po prostu na tym, żeby za pomocą kilofa i łopaty wydobywać ziemię — mieszaninę" czerwonawego piasku i żwiru. Po wydobyciu na powierzchnię przenosi się ją na specjalne stoły, gdzie podlega płukaniu, tłuczeniu, przesiewaniu i jak najbardziej skrupulatnym oględzinom dla sprawdzenia, czy nie zawiera drogich kamieni.

Poszczególne szyby — jako że są kopane niezależnie jeden od drugiego — tworzą, oczywiście, doły o różnej głębokości. Niektóre z nich sięgają na sto lub więcej metrów w głąb, inne — zaledwie na piętnaście, dwadzieścia lub trzydzieści metrów.

Ażeby ułatwić pracę i poruszanie się na polu diamentowym, każdy przedsiębiorca zobowiązany jest zarządzeniem władz do pozostawienia co najmniej siedmiu stóp nienaruszonej ziemi z jednej strony swojego dołu. Ta przestrzeń, łącząca się z drogą tej samej szerokości, pozostawioną przez sąsiada, tworzy jakby groblę będącą na tym samym poziomie, co nieeksploatowany grunt. Na tej podstawie umieszczone są w poprzek belki wystające z obu stron mniej więcej na metr, co nadaje temu przejściu szerokość wystarczającą na to, żeby dwa wózki mogły mijać się swobodnie.

Niestety jednak, przedsiębiorcy, nie bacząc na trwałość tej wiszącej drogi ani na bezpieczeństwo górników, drążą stopniowo boczne ściany dołów w miarę ich pogłębiania, tak że grobla nabiera coraz to bardziej kształtu odwróconej, stojącej na swym czubku piramidy, przewyższającej miejscami wieże katedry Notre-Dame w Paryżu. Skutki tego łatwo przewidzieć: ściany ziemne walą się często bądź w okresie deszczów, bądź przy raptownych zmianach temperatury, które powiększają szczeliny w ziemi.

Cyprian Méré, zbliżając się do kopalni, zobaczył z początku tylko pełne lub puste wózki krążące po wiszących drogach. Ale gdy znalazł się dość blisko brzegu, aby zajrzeć w głąb tego jak gdyby kamieniołomu, zobaczył pracujących z zapałem górników należących do wszelkich możliwych ras i różniących się między sobą kolorem skóry i ubiorem. Byli tam Murzyni i biali, Europejczycy i Afrykanie, Mongołowie i przedstawiciele rasy celtyckiej. Przeważnie byli oni prawie zupełnie nadzy, co najwyżej odziani w płócienne spodnie i flanelowe koszule, czasami w krótką, bawełnianą spódniczkę; na głowach mieli słomiane kapelusze, często ozdobione strusimi piórami.

Wszyscy ci ludzie napełniali ziemią skórzane kubły, które windowano do góry na linach skręconych z drutu za pomocą pasów z krowiej skóry, nawijanych na lekkie drewniane bębny. Na powierzchni szybko opróżniano kubły wsypując ich zawartość do wózków, po czym puste wiadra wędrowały z powrotem na dół, by za chwilę powrócić z nowym obciążeniem.

Długie, żelazne liny, rozpięte na ukos ponad równoległościanami dołów, nadają tym odkrywkowym kopalniom diamentów wygląd bardzo osobliwy. Można by sądzić, że to boczne nici pajęczyny utkanej przez jakiegoś olbrzymiego pająka, którego praca została nagle przerwana.

Cyprian bawił się jakiś czas obserwowaniem tego ludzkiego mrowiska, po czym wrócił do New-Rush, gdzie wkrótce zabrzmiał dzwonek w hotelowej jadalni. Przy stole musiał słuchać przez cały wieczór albo opowieści o nadzwyczajnych znaleziskach, o górnikach nędznych jak Hiob, których nagle wzbogacił jeden jedyny diament, albo przeciwnie — skarg na niezwykłego pecha, na chciwość pośredników, na nieuczciwość Kafrów pracujących w kopalni i kradnących co najpiękniejsze kamienie. Poruszano też inne sprawy, ściśle zawodowe; mówiono wyłącznie o diamentach, karatach, o setkach funtów szterlingów.

W ogóle jednak całe to zbiegowisko robiło wrażenie raczej nędzne i na jednego szczęściarza, zamawiającego hałaśliwie butelkę szampana, aby „oblać" chwilę powodzenia, widziało się ze dwadzieścia posępnych twarzy, których właściciele popijali jedynie cienkie piwo.

Od czasu do czasu jakiś kamień przechodził z rąk do rąk wokół stołu; ważono go w dłoni, oglądano, oceniano, po czym wracał do kieszeni swego właściciela. Szarawy, matowy kamyk nie mający więcej blasku od kawałka krzemienia toczonego przez byle strumyk — oto jak wygląda diament w stanie naturalnym.

Z nadejściem nocy zapełniły się kawiarnie i te same rozmo wy, te same dyskusje, które uprzyjemniały obiad, ciągnęły się znowu przy kieliszku dżynu lub wódki.

Młody inżynier położył się wcześnie do łóżka, które mu wyznaczono w namiocie rozpiętym obok hotelu. Usnął szybko przy odgłosach zabawy pod gołym niebem urządzonej w sąsiedztwie przez górników Kafrów i przy przenikliwych dźwiękach kornetu, który przygrywał panom o białej skórze oddającym się popisom tanecznym w pobliskim lokalu.

ROZDZIAŁ III

TROCHĘ WIADOMOŚCI NAUKOWYCH UDZIELONYCH MIMOCHODEM

Młody inżynier — trzeba to zaraz zapisać na jego dobro — nie przybył do Griqualandu, aby spędzać czas w tej atmosferze chciwości i pijaństwa, wśród kłębów tytoniowego dymu. Polecono mu wykonać plany topograficzne i geologiczne niektórych okolic kraju, zebrać okazy skał i próbki ziemi z terenów, w których znajdują się diamenty, i przeprowadzić na miejscu różne drobiazgowe badania. Przede wszystkim musiał więc zdobyć spokojne mieszkanie, gdzie mógłby urządzić laboratorium, mogące mu służyć, jeśli można się tak wyrazić, za bazę wypadową w zamierzonych wyprawach po całym okręgu górniczym.

Wzgórze, na którym wznosiła się farma Watkinsów, od razu zwróciło na siebie uwagę Cypriana jako punkt szczególnie odpowiedni dla jego prac. Był on dość oddalony od obozu górników, żeby dochodzące stamtąd hałasy nie bardzo przeszkadzały młodemu uczonemu, a z drugiej strony dzieliła go zaledwie godzina drogi od najdalej położonych kopalni, gdyż obwód całego okręgu diamentowego nie liczył więcej jak dziesięć do dwunastu kilometrów. Wybranie jednego z opuszczonych domów Johna Watkinsa, wynajęcie go, urządzenie się w nim zajęło Cyprianowi niespełna pół dnia. Zresztą farmer przyjął go dość dobrze. W gruncie rzeczy nudził się tęgo w swojej samotni i z przy jemnością widział, że osiedla się przy nim młody człowiek, mogący wnieść pewne urozmaicenie w jego życie.

Mylił się jednak bardzo, jeśli liczył na to, że znajdzie w swoim lokatorze wytrwałego współbiesiadnika i kompana, z którym mógłby wspólnie przypuszczać szturm do dzbanów z dżynem. Ledwo ustawiono w opuszczonym budynku kocioł, retorty i inne przyrządy laboratoryjne, a nawet zanim jeszcze wszystko to znalazło się na miejscu, Cyprian rozpoczął już swoje wędrówki geologiczne po całej okolicy. Toteż gdy wieczorami powracał strudzony, obładowany kawałkami skał, wypełniającymi nie tylko cynowe pudełko i myśliwską torbę, ale kieszenie, a czasem nawet i kapelusz, miał raczej ochotę rzucić się na łóżko i spać niż wysłuchiwać bajdurzenia pana Watkinsa. W dodatku palił mało, pił jeszcze mniej; wszystko to nie dawało w sumie wesołego towarzysza, którego wymarzył sobie stary farmer.

Cyprian był jednak tak zacnym i dobrym człowiekiem, tak prostym w obejściu i szczerym w uczuciach, posiadającym tak dużą wiedzę, a tyle skromności, że trudno było nie polubić go, zwłaszcza widując go często. Pan Watkins, choć może sam nie zdawał sobie z tego sprawy, odczuwał w stosunku do młodego inżyniera więcej szacunku niż do kogokolwiek w ciągu całego swego życia. Gdyby tylko ten chłopak umiał lepiej pić! Co tu robić z takim, co kropli dżynu nigdy do ust nie bierze?

Co do panny Watkins, to od razu nawiązała z młodym uczonym swobodne, koleżeńskie stosunki. Ceniąc w nim wytworność zachowania i wyższość intelektualną, której bynajmniej nie spotykała w swym zwykłym otoczeniu, chwyciła z zapałem nadarzającą się niespodziewanie okazję uzupełnienia wiadomościami z chemii doświadczalnej dość wszechstronnego już wykształcenia, które zdobyła studiując samodzielnie dzieła naukowe.

Laboratorium młodego inżyniera, pełne dziwacznych przyrządów, interesowało ją żywo. Była w szczególności ciekawa dowiedzieć się wszystkiego, co dotyczyło diamentów, tych cennych kamieni odgrywających tak wielką rolę w tutejszych rozmowach i stosunkach handlowych. Prawdę mówiąc Alicja patrzyła na diament raczej jak na zwykły kamyk, Cy prian miał w tym względzie — zdołała to już zauważyć — podobne zapatrywania. Ta zbieżność poglądów nie była bez znaczenia w przyjaźni, jaka się w ciągu krótkiego czasu między nimi zawiązała. Można śmiało powiedzieć, że byli jedynymi ludźmi w Griqualandzie uważającymi, że poszukiwanie, szlifowanie i sprzedawanie tych małych, pożądanych na całym świecie kamyków nie jest jedynym celem życia.

— Diament — powiedział kiedyś Alicji młody inżynier — jest po prostu czystym węglem. To kawałek skrystalizowanego węgla, nic więcej. Można go spalić jak najzwyklejszy kawał węgla używanego na opał i właśnie ta jego cecha pozwoliła przede wszystkim domyślić się, czym jest w istocie. Newton, który był tak niezwykłym obserwatorem, zauważył, że rżnięty diament lepiej załamuje światło niż wszystkie inne przezroczyste ciała. Otóż, ponieważ wiedział, że cecha ta jest wspólną dla większości ciał palnych, wywnioskował ze zwykłą sobie śmiałością, że diament musi być palny. Doświadczenie potwierdziło jego hipotezę.

Tak gawędzili przechadzając się po wysypanym piaskiem tarasie, ciągnącym się wzdłuż całej farmy, lub wieczorami, siedząc na przewiewnej werandzie i patrząc na migocące gwiazdy południowego nieba.

Potem Alicja rozstawała się z młodym inżynierem i wracała do siebie. Czasami zabierała Cypriana do zagrody, w której hodowała małe stadko strusi; zagroda ta położona była u stóp wzgórza, na którym stał dom Johna Watkinsa. Dziewczyna lubiła te dziwaczne ptaki o małej, białej główce wznoszącej się nad czarnym tułowiem, o grubych, sztywnych nogach, z kępami żółtawych piór przy skrzydłach i ogonie; już od roku czy dwóch zajmowała się hodowlą tych szczudłonogich olbrzymów. Bawiło ją, gdy samice, wysiedziawszy swoje olbrzymie jaja, z całą gromadą piskląt przybiegały do jedzenia, zupełnie jakby to były kury lub indyki. Cyprian przychodził tu z nią czasami i lubił głaskać jednego z najładniejszych strusi z czarną głową i złotymi oczyma, owego ulubionego Dadę, który właśnie połknął kulę z kości słoniowej, używaną przez Alicję do cerowania pończoch.

Stopniowo jednak Cyprian poczuł, że budzi się w nim w stosunku do Alicji uczucie bardziej serdeczne i głębokie od przyjaźni. Powiedział sobie, że aby dzielić jego życie, pełne pracy i umysłowych wysiłków, nie znajdzie się nigdy lepsza towarzyszka niż ta dziewczyna o szczerym sercu i żywej inteligencji, tak miła i posiadająca tyle zalet. Istotnie, panna Watkins, straciwszy wcześnie matkę, zmuszona sama zająć się domem, wyrosła na świetną gospodynię i na osobę obytą ze światem. To właśnie połączenie wyrobienia towarzyskiego i ujmującej prostoty nadawało jej tyle wdzięku. Nie mając w sobie nic ze śmiesznych pretensji wielu młodych elegantek z miast europejskich, nie wzdragała się wymieszać ciasta na pudding swymi ładnymi, białymi rękoma, lubiła dopilnować przyrządzania obiadu, czuwała, aby bielizna domowników była w dobrym stanie. Te wszystkie zajęcia nie przeszkadzały jej grać sonat Bee-thovena równie dobrze, a może i lepiej niż wiele innych panien, mówić poprawnie dwoma czy trzema językami, czytać, cenić arcydzieł literatury całego świata i wreszcie — odnosić wielkich sukcesów na zebraniach towarzyskich odbywających się nieraz u bogatych okolicznych farmerów.

Niestety, Cyprian zbudził się teraz ze swego pięknego snu, spostrzegając po raz pierwszy niezgłębioną przepaść, jaka dzieliła go od Alicji. Toteż z ciężkim sercem wrócił do siebie po tej rozstrzygającej rozmowie. Ale nie był człowiekiem łatwo poddającym się rozpaczy; zdecydowany był walczyć, a na razie poszukać w pracy najpewniejszego oparcia i pociechy w swym zmartwieniu.

Usiadłszy przy stoliku, młody inżynier, pisząc szybko i pewnie, ukończył zaczęty z rana poufny list do swego uwielbianego mistrza, członka Akademii Nauk i profesora Akademii Górniczej:

„...Sądziłem, że w moim oficjalnym raporcie — pisał — nie powinienem umieszczać pewnego poglądu dotyczącego powstawania diamentów, który nasunął mi się w czasie moich ostatnich obserwacji geologicznych, ale jest jeszcze w moim pojęciu jedynie hipotezą. Ani teoria o pochodzeniu wulkanicznym, ani też twierdzenie, że diament przedostał się do pokładów, w których znajduje się obecnie, skutkiem gwałtownych burz i opadów, nie zadowalają mnie, tak jak i Pana, drogi Mistrzu; nie potrzebuję przypominać Panu powodów, dla których odrzucamy te hipotezy. Formowanie się diamentów na miejscu, pod wpływem ognia, jest również wytłumaczeniem zbyt mglistym i nie odpowiada mi wcale. Jakiego rodzaju byłby ten ogień i w jaki sposób nie wywarłby jednocześnie wpływu na różnorodne wapienie, stale spotykane w pokładach obfitujących w diamenty? Wydaje mi się to po prostu czymś dziecinnym, jak na przykład teoria o haczykowatych atomach.

Jedynym wytłumaczeniem, które by mi odpowiadało, wprawdzie nie całkowicie, jednak do pewnego stopnia, to przenoszenie przez wodę części składowych diamentu i późniejsze formowanie się kryształów na miejscu. Zastanowił mnie specyficzny, powtarzający się prawie bez odmiany profil rozmaitych złóż, które obejrzałem i wymierzyłem z największą dokładnością. Wszystkie prawie bez wyjątku przypominają kształtem czarę, kapsle lub raczej — biorąc pod uwagę przylegającą do ścian skorupę — leżącą na boku manierkę myśliwską. Jest to jak gdyby zbiornik, mający trzydzieści do czterdziestu tysięcy metrów sześciennych, wypełniony piaskiem, błotem i mułem aluwialnym, przylegającym do pierwotnej skały. Ten rodzaj formacji jest szczególnie widoczny w Vandergaart-Kopje, jednym ze złóż najpóźniej odkrytych, które, mówiąc nawiasem, należy do właściciela domu, gdzie mieszkam i skąd piszę ten list do" Pana.

Cóż dzieje się, kiedy wlewamy do naczynia płyn, w którym zawieszone są drobne cząsteczki obcego ciała? Cząstki te osiadają głównie na dnie i na bokach naczynia. Otóż to właśnie ma miejsce w kopalniach diamentów. Znajdują się one głównie na samym dnie, w pobliżu środka zbiornika albo przy jego zewnętrznym obwodzie. Fakt ten jest tak dobrze znany, że przy eksploatacji wszystkie działki znajdujące się pomiędzy tymi miejscami spadają szybko w cenie, gdy tylko zostanie ustalony kształt złoża, natomiast szyby położone w środku i na brzegach dochodzą w krótkim czasie do olbrzymich cen. Analogia przemawia więc wyraźnie za tym, że materiał tworzący diamenty został tu naniesiony przez wodę.

Z drugiej strony, wiele innych okoliczności, wymienionych przeze mnie w oficjalnym raporcie, przemawia jeszcze za tworzeniem się kryształów na miejscu, a nie za tym, że przeniesione były w stanie gotowym. Przytaczam kilka z nich, a mianowicie: diamenty tworzą prawie Zawsze grupy okazów tego samego rodzaju i tego samego koloru, co z całą pewnością nie miałoby miejsca, gdyby zostały tu naniesione przez wodę jako już całkowicie sformowane; często znajduje się po dwa diamenty spojone tak słabo, że najlżejsze uderzenie rozłącza je — jakże mogłyby się oprzeć tarciu i naporowi niosącej je wody? Poza tym największe diamenty znajdują się prawie zawsze pod osłoną skały, co dowodziłoby, że działanie tej skały — czy to jej promieniowanie cieplne, czy inny czynnik — ułatwiło proces krystalizacji. Wreszcie zdarza się rzadko, bardzo rzadko nawet, żeby drobne i duże diamenty znajdowały się razem. Każdy piękny, wielki kamień jest zawsze samotny; wygląda to tak, jakby wszystkie elementy tworzące w danym ośrodku diament, pod wpływem specjalnych czynników skoncentrowały się dla utworzenia jednego kryształu.

Te motywy zatem i wiele innych jeszcze skłaniają mnie do przypuszczeń, że kryształy diamentów tworzą się na miejscu, z materiału naniesionego uprzednio przez wodę.

Ale skąd wzięły się te wody niosące szczątki przeznaczone do przetworzenia się w diamenty? Tego nie jestem w stanie określić mimo bardzo sumiennych badań przeprowadzonych na różnych terenach.

Odkrycie to miałoby, oczywiście, wielkie znaczenie. Gdyby zdołano wyśledzić drogę odbytą przez te wody, czyż nie można by, przeszedłszy ją w odwrotnym kierunku, dotrzeć do miejsca, skąd pochodzą diamenty, gdzie znalazłoby się ich bez porównania więcej niż w niewielkich złożach eksploatowanych obecnie? Byłoby to niezbitym dowodem słuszności mojej teorii i cieszyłbym się z tego bardzo. Ale tego doświadczenia już nie przeprowadzę, gdyż moja misja jest prawie na ukończeniu, a nie udało mi się dotychczas sformułować w tym przedmiocie żadnych poważnych wniosków.

Miałem więcej szczęścia w analizie skał..."

Młody inżynier ciągnął dalej swoje sprawozdanie, zagłębiając się w związku ze swymi pracami w szczegóły techniczne, bez wątpienia niezmiernie ciekawe dla niego i dla adresata listu, ale co do których zwykły czytelnik mógłby być innego zdania. Uważamy, że przezorniej będzie mu je darować.

O północy, skończywszy swój długi list, Cyprian zgasił lampę, wyciągnął się na hamaku i usnął snem sprawiedliwego.

Praca złagodziła — przynajmniej chwilowo — jego zmartwienie, jednak pewna urocza postać nie raz w ciągu nocy zjawiała się w jego snach i zdawało mu się, że szepce, aby nie tracił jeszcze nadziei!

ROZDZIAŁ IV

VANDERGAART-KOPJE

„Stanowczo trzeba jechać — powiedział sobie nazajutrz Cyprian Méré ubierając się. — Trzeba opuścić Griqualand! Po tym, co pozwoliłem sobie nagadać temu staremu, pozostać tu jeden dzień dłużej byłoby słabością. Nie chce mi dać córki? Może ma i rację. W każdym razie nie będę siedział tu z  miną, jakbym chciał prosić o litość. Muszę przyjąć po męsku ten wyrok, jakkolwiek jest on dla mnie tak bolesny, i liczyć na to, że coś zmienić się może w przyszłości".

Nie wahając się dłużej, Cyprian zaczął pakować swoje przyrządy naukowe do skrzyń, które służyły mu przez cały ten czas za szafy i komody. Zabrał się do roboty z zapałem i był nią pochłonięty całkowicie już chyba ze dwie godziny, gdy nagle poprzez otwarte okno doleciał go dźwięczny, czysty głos niosący się od stóp tarasu jak śpiew skowronka w porannym powietrzu. Była to urocza melodia do słów poety Moore'a :

Kwitnie ostatnia róża

U schyłku letnich dni.

Zwiędły jej towarzyszki,

Sama na krzewie tkwi.

Cyprian podbiegł do okna i ujrzał Alicję idącą w stronę zagrody ze strusiami; w fartuszku niosła ich ulubione łakocie. Ona to śpiewała patrząc na słońce wznoszące się nad horyzontem.

Ach, nie dam ci tak tęsknić

Samej wśród chłodnej mgły!

Gdy siostry twe zasnęły,

Pójdź, zaśnij także ty.

Młody inżynier nigdy nie sądził, że jest specjalnie wrażliwy na poezję. Tym razem jednak czuł się głęboko wzruszony. Stał przy oknie, wstrzymując oddech, i słuchał, a raczej pił po prostu te pełne słodyczy słowa.

Piosenka umilkła. Panna Watkins zajęła się karmieniem swoich strusi i zabawnie było patrzeć, jak wyciągały długie szyje i niezdarne dzioby, starając się dosięgnąć droczących się z nimi rączek. Skończywszy rozdzielać jedzenie Alicja zawróciła w stronę domu. Śpiewała dalej:

Kwitnie ostatnia róża

U schyłku letnich dni.

Serce w tym mrocznym świecie

Przed samotnością drży.

Cyprian stał wciąż na tym samym miejscu z wilgotnymi oczyma, jakby obezwładniony urokiem pieśni. Głos oddalał się, Alicja musiała już być blisko domu, zapewne nie dalej niż o jakie dwadzieścia metrów, gdy nagle, usłyszawszy przyśpieszone kroki, odwróciła się i stanęła. Cyprian bez namysłu, pod wpływem niepowstrzymanego odruchu, opuścił swą chatkę i z gołą głową pobiegł za dziewczyną.

— Panno Alicjo!

— Panie Méré?...

Stali teraz naprzeciw siebie w blasku porannego słońca, na ścieżce okalającej farmę. Smukłe ich cienie rysowały się ostro na biało pomalowanym parkanie wśród tego pustynnego krajobrazu. Teraz, gdy już dogonił dziewczynę, Cyprian zdziwił się jakby własnej śmiałości i milczał niezdecydowany.

— Chciał mi pan coś powiedzieć? — spytała Alicja z zainteresowaniem.

— Chciałem się z panią pożegnać, panno Alicjo! Dzisiaj wyjeżdżam — odrzekł dość niepewnym głosem.

Lekki rumieniec zdobiący delikatną cerę panny Watkins nagle zniknął.

— Pan wyjeżdża? Chce pan jechać? Dokąd? — spytała zmieszana.

— Do kraju... do Francji — odpowiedział Cyprian. — Wykonałem wszystkie prace. Kończy się moja misja... Nie mam już nic do roboty w Griqualandzie i muszę wracać do Paryża...

Mówił głosem przerywanym, tonem winowajcy, który chce się usprawiedliwić.

— Ach, tak... To prawda... Tak musiało się stać! — wyjąkała Alicja nie bardzo wiedząc, co mówi.

Dziewczyna była zupełnie oszołomiona. Wiadomość ta spadła na nią jak cios maczugi w pełni szczęścia, z którego dotychczas nie zdawała sobie sprawy. Nagle łzy ukazały się w jej oczach i zawisły na długich rzęsach. I tak jakby ten wybuch żalu przywołał ją do rzeczywistości, odzyskała nieco sił, żeby zdobyć się na uśmiech.

— Pan wyjeżdża? — powtórzyła. — A cóż będzie z pana pilną uczenicą? Chce ją pan opuścić, zanim ukończy kurs chemii? Chce pan, żeby pozostała przy tlenie, a tajemnice azotu mają na zawsze być dla niej martwą literą? To bardzo nieładnie z pana strony...

Próbowała nadrabiać miną i żartować, ale głos jej przeczył słowom. W tym przekomarzaniu się był gorzki wyrzut, który trafił prosto w serce młodego człowieka. Właściwie słowa jej znaczyły:

„A cóż będzie ze mną? Czyż ja nie liczę się wcale? Odrzuca mnie pan po prostu, żebym pogrążyła się w nicości? Przyjechał pan tu, między tych Boerów i chciwych górników, jak jakaś wyższa i uprzywilejowana istota — uczony, dumny, bezinteresowny, wyższy ponad wszystko... Wtajemniczał mnie pan w swoje studia, w swoją pracę... Otwierał pan przede mną swoje serce, mówiąc mi o swych wzniosłych ambicjach, o swych zamiłowaniach literackich, o swych upodobaniach artystycznych. Ujrzałam całą przepaść, która dzieli takiego jak pan człowieka od otaczających mnie pospolitych stworzeń. Zrobił pan wszystko, żebym pana podziwiała i pokochała... Udało się to panu! A teraz przychodzi mi pan powiedzieć po prostu, że pan wyjeżdża, że wszystko skończone, że pan wraca do Paryża, gdzie co prędzej pan o mnie zapomni!... I pan myśli, że przyjmę takie rozwiązanie z filozoficznym spokojem?"

Tak, to wszystko kryło się poza słowami Alicji i jej wilgotne oczy mówiły o tym tak wyraźnie, że Cyprian, chcąc odpowiedzieć na ten wyrzut, o mało nie krzyknął:

„Tak być musi! Wczoraj prosiłem ojca o twoją rękę, ale od mówił mi, nie pozostawiając mi nawet żadnej nadziei! Czy rozumiesz teraz, dlaczego wyjeżdżam?!"

Ale na czas przypomniał sobie obietnicę daną panu Watkinsowi. Zobowiązał się przecież, że nigdy nie powie Alicji o tym, co sobie wymarzył, i pogardzałby sam sobą, gdyby nie dotrzymał słowa.

Ale jednocześnie poczuł, że ten zamiar wyjazdu, powzięty nagle, pod wpływem doznanego zawodu, był brutalny, niemal okrutny. Teraz wydało mu się niemożliwe opuścić bez przygotowania, bez namysłu tę uroczą dziewczynę, którą kochał i która — widział to teraz jasno — odwzajemniała mu się uczuciem tak szczerym i głębokim!

Postanowienie, które przed dwiema godzinami narzuciło mu się jak nieunikniona konieczność, budziło w nim teraz odrazę. Nie śmiał już nawet do niego się przyznać. Nagle wyparł się swego projektu.

— Jeśli mówię o wyjeździe, panno Alicjo — powiedział — to przecież nie znaczy, żeby to miało nastąpić zaraz. Nawet nie dzisiaj, jak sądzę... Muszę jeszcze porobić trochę notatek... przygotować różne rzeczy... W każdym razie będę miał jeszcze zaszczyt zobaczyć panią i porozmawiać... o planie nauk pani na przyszłość!

To rzekłszy Cyprian odwrócił się gwałtownie i uciekł jak wariat; wrócił do siebie, rzucił się na fotel i zaczął się głęboko zastanawiać. Bieg jego myśli zmienił się całkowicie.

„Wyrzec się tylu wdzięków z powodu głupiego braku pieniędzy! — mówił sobie. — Opuścić grę przy pierwszej przeszkodzie! Czyż to jest rzeczywiście odwaga, tak jak sądziłem? Czy, przeciwnie, nie byłoby lepiej poświęcić trochę przesądów i próbować wznieść się aż do niej? Tyle ludzi zdobywa majątek w ciągu kilku miesięcy, szukając diamentów. Dlaczego nie miałbym postąpić tak samo jak oni? Kto mi zaręczy, że akurat nie trafi mi się stukaratowy kamień, jak innym to się zdarzało? A może nawet odkryję nowe złoże? Mam niewątpliwie więcej wiadomości teoretycznych i praktycznych od większości tych ludzi! Dlaczegożby nauka nie miała dać mi tego, co innym dała praca połączona z odrobiną szczęścia? Ostatecznie, spróbować niezaszkodzi. Nawet z punktu widzenia moich badań naukowych może nie będzie rzeczą zbędną samemu wziąć do ręki motykę i zapoznać się z pracą górnika! A jeśli mi się uda, jeśli się wzbogacę tym prostym sposobem, kto wie, czy John Watkins nie da się przekonać i nie zmieni swej decyzji. Trzeba popróbować szczęścia, stawka jest na to dość wysoka!"

Cyprian znów zaczął chodzić po laboratorium, ale tym razem ręce jego pozostały bezczynne, myśl jedynie pracowała. W pewnej chwili zatrzymał się, włożył kapelusz i wyszedł.

Ścieżką, która biegła w stronę doliny, podążył szybko do Vandergaart-Kopje. W niespełna godzinę był już na miejscu.

O tej porze górnicy całą gromadą wracali do obozu na południowy posiłek. Cyprian badał oczyma wszystkie te opalone twarze, zastanawiając się, u kogo zasięgnąć potrzebnych mu informacji, gdy nagle spostrzegł sympatyczną, poczciwą fizjonomię Tomasza Steela, dawnego górnika z Lancashire. Już parę razy od dnia ich wspólnego przyjazdu do Griqualandu zdarzyło się inżynierowi spotkać tego miłego chłopca; skonstatował przy tym, że górnikowi powodzi się doskonale, o czym wymownie świadczył jego tryskający zdrowiem, wygląd, nowiutkie ubranie, a szczególnie szeroki, skórzany pas, obciskający jego boki. Cyprian podszedł do niego i w paru słowach podzielił się z nim swymi projektami.

— Wziąć w dzierżawę szyb? Nic łatwiejszego, jeśli pan ma pieniądze — odpowiedział górnik. — Właśnie jest jeden wolny koło mnie. Czterysta funtów szterlingów — to darmo! Z pomocą pięciu czy sześciu Murzynów, którzy będą dla pana kopali, może pan śmiało liczyć, że uda się panu „zrobić" diamentów co najmniej za jakie siedemset czy osiemset franków tygodniowo.

— Ale ja nie mam czterystu funtów i nie mam do pomocy ani jednego Murzyna! — zawołał Cyprian.

— No, to niech pan wynajmie część claimu, jedną ósmą lub nawet jedną szesnastą, i niech pan sam pracuje. Tysiąc franków wystarczy na taki interes.

— Tak, na to mógłbym chyba sobie pozwolić — odpowiedział młody inżynier. — Ale pan, panie Steel, jak pan sobie daje radę? A może jestem zbyt niedyskretny? Czy pan tu przyjechał z jakim kapitałem?

— Przyjechałem tu mając dwie ręce do roboty i zaledwie trzy drobne sztuki złota w kieszeni. Ale miałem szczęście. Pracowałem z początku na jednej ósmej szybu, dzieląc zyski do połowy z właścicielem, który wolał siedzieć w kawiarni niż zajmować się kopalnią. Było umówione, że podzielimy się tym, co znajdę, a trzeba przyznać, że udało mi się kilka razy nieźle. Raz natrafiłem na pięciokaratowy kamień, który sprzedaliśmy za dwieście funtów szterlingów. Ale mi w końcu obrzydło pracować na tego lenia i kupiłem sobie jedną szesnastą część szybu, którą eksploatowałem już samodzielnie. Ponieważ znajdowałem tam same drobne kamienie, sprzedałem tę cząstkę dziesięć dni temu. Teraz pracuję do spółki z jednym Australijczykiem w jego szybie, ale przez pierwszy tydzień zarobiliśmy zaledwie pięć funtów we dwóch.

— Gdybym znalazł jaką dobrą część szybu niezbyt drogo, czy zechciałby pan wejść do spółki ze mną? — spytał młody inżynier.

— Owszem, ale pod jednym warunkiem — odparł Tomasz Steel. — Aby każdemu z nas przypadało to, co sam znajdzie. Niech pan nie myśli, panie Méré, że panu nie wierzę, ale widzi pan, od czasu jak tu jestem, przekonałem się, że zawsze tracę na spółkach, bo to kilof i łopata same do ręki mi idą i zawsze odwalę dwa albo trzy razy więcej roboty od wspólnika!

— Tak, to wydaje mi się słuszne — odpowiedział Cyprian.

— Ale, ale! — zawołał nagle górnik przerywając mu. — Mam pomysł, i to chyba niezły... Może byśmy tak wzięli jeden z szybów Johna Watkinsa?

— Jak to: jeden z szybów? Czyż cała kopalnia nie należy do niego?

— Oczywiście, panie Méré, ale wie pan przecież, że władze kolonii od razu kładą rękę na całym terenie, gdy się okaże, że są w nim złoża diamentów. I już rząd administruje wtedy kopalnią, opodatkowuje ją, dzieli na claimy, zatrzymując dla siebie większą część opłat za koncesje, a właścicielowi dając tylko pewną stałą rentę. Prawdę mówiąc, ta suma, jeśli chodzi o tak wielką kopalnię jak Vandergaart-Kopje, także stanowi ładny dochód, a z drugiej strony, właściciel zawsze ma pierwszeństwo przy odkupieniu działek i może ich mieć tyle, ile jest w stanie eksploatować. Tak właśnie jest z Johnem Watkinsem. Eksploatuje kilka szybów, prócz tego, że jest właścicielem całej kopalni. Ale nie może ich wykorzystać tak, jakby chciał, bo podagra nie pozwala mu tu często przyjeżdżać i pilnować robót. Myślę, że gdyby pan się z nim rozmówił, to oddałby panu szyb na dobrych warunkach.

— Wolałbym, żeby pan sam tę sprawę z nim załatwił — powiedział Cyprian.

— Niech i tak będzie — rzekł Tomasz Steel. — Możemy zaraz zbyć ten kłopot z głowy.

W trzy godziny potem polowa claimu numer 942, starannie oznaczona kołkami według planu kopalni, została formalnie wydzierżawiona panom Méré i Steelowi za opłatą dziewięćdzie sięciu funtów. Poza tym zaznaczono w kontrakcie, że dzierżawcy podzielą się z Johnem Watkinsem tym, co wydobędą, i że wręczą mu trzy pierwsze diamenty ważące ponad dziesięć karatów, jeśli takowe zostaną znalezione. Nic nie wskazywało, że zdarzy się coś podobnego, ale było to ostatecznie możliwe — wszystko jest przecież możliwe!

Ogólnie biorąc, dzierżawa mogła być uważana za wyjątkowo dobry dla Cypriana interes; pan Watkins oświadczył mu to ze zwykłą sobie bezceremonialnością, trącając się z nim kieliszkiem po podpisaniu kontraktu.

— Wybrał pan najlepszy sposób, mój chłopcze! — rzekł klepiąc go po ramieniu. — Będą z pana ludzie! Nie zdziwiłbym się wcale, gdyby pan został jednym z najlepszych górników w Griqualandzie.

Cyprian nie mógł się powstrzymać, aby w tych słowach nie dopatrzyć się szczęśliwej zapowiedzi na przyszłość. A w błękitnych oczach panny Watkins, która była obecna przy tej rozmowie, błyszczał jak gdyby jasny promień słońca. Nie! Nikt by nie uwierzył, że oczy te płakały cały ranek!

Na podstawie milczącego porozumienia nie wspomniano zresztą o przygnębiającej scenie porannej. Cyprian nie wyjeżdżał, to było oczywiste, i to było ostatecznie najważniejsze. Młody inżynier wyszedł więc z lekkim sercem, żeby przygotować się do przeprowadzki. Zamierzał przenieść się do namiotu na terenie kopalni, toteż zabrał ze sobą niewielką walizkę z niezbędnymi rzeczami. Na farmie miał teraz spędzać tylko krótkie wolne od pracy chwile.

ROZDZIAŁ V

PIERWSZE KROKI

Nazajutrz od samego rana obaj wspólnicy zabrali się do pracy. Szyb ich, położony na skraju kopalni, powinien być bogaty w diamenty, jeśli teoria Cypriana Méré nie była pozbawiona podstaw. Niestety, szyb ten był już poprzednio gruntownie wyeksploatowany i sięgał na przeszło pięćdziesiąt metrów w głąb ziemi.

Z pewnych względów była to okoliczność pomyślna, gdyż znajdując się na poziomie niższym od działek sąsiednich, szyb korzystał — stosownie do obowiązujących tutaj praw — z całej ziemi, a więc i ze wszystkich diamentów, które mogły do niego wpaść.

Praca była bardzo prosta. Dwaj wspólnicy za pomocą kilofów i motyk odrywali najpierw ściśle wymierzone porcje ziemi. Po czym jeden z nich wracał na powierzchnię kopalni i na żelaznej linie wyciągał przysyłane mu z dołu kubły z ziemią.

Ziemię tę przewozili następnie na taczkach do chaty Tomasza Steela. Tam rozgniatali ją z grubsza ciężkimi polanami, odrzucali bezwartościowe kamienie i przepuszczali ją przez siatkę z piętnastomilimetrowymi oczkami, ażeby oddzielić mniejsze kamyki, oglądane nader dokładnie przed wyrzuceniem. Wreszcie przesiewali ziemię przez gęste sito, aby oddzielić pył, po czym materiał był już gotowy do sortowania. Wysypywano go wtedy na stół, przy którym zasiadali obaj górnicy, uzbrojeni w blaszane narzędzie podobne do skrobaczki, i rozpatrywali jak najdokładniej garść po garści; obejrzaną ziemię rzucali pod stół, a następnie, po ukończeniu badania, wynosili ją na dwór.

Wszystkie te czynności miały na celu wykrycie znajdujących się tam ewentualnie diamentów, których rozmiary czasami mniejsze były od połowy ziarnka soczewicy.. Obaj wspólnicy czuli się szczęśliwi, jeśli znaleźli w ciągu dnia jeden bodaj taki kamień. Pracowali z wielkim zapałem, przesiewali ziemię z niezmierną dokładnością, mimo to przez pierwsze dni ich praca nie dała prawie żadnych rezultatów. Szczególnie Cyprianowi kiepsko się wiodło. Jeśli trafił się jakiś maleńki diament w ziemi, którą przeglądali, prawie zawsze Tomasz Steel spostrzegał go. pierwszy. Jedyny diament znaleziony przez Cypriana, ku wielkiej jego radości, nie ważył więcej niż jedną szóstą karata, i to razem z powłoką. (Karat odpowiada mniej więcej jednej piątej grama)

Znalezienie kamienia ważącego jedną szóstą karata po pracy trwającej cały tydzień było zaiste bardzo mizernym wynagrodzeniem za tyle trudu. Tak właśnie ocenił to Cyprian w głębi duszy. Podtrzymywała go jednak nadzieja znalezienia pięknego kamienia, który wynagrodzi od razu pracę kilku tygodni lub nawet kilku miesięcy, jak podtrzymuje każdego, nawet najmniej ufającego w przyszłość górnika. Tomasz Steel natomiast pracował jak maszyna, nie myśląc o niczym, z szybkością, jaką daje wprawa. Tak to przynajmniej na pozór wyglądało.

Śniadanie wspólnicy jadali zwykle razem. Ograniczali je do kilku kanapek i piwa kupowanego w bufecie urządzonym na świeżym powietrzu, ale na obiad chodzili do jadłodajni, których było kilka na terenie kopami. Wieczorem rozstawali się i każdy podążał w swoją stronę — Tomasz Steel udawał się do jednej z sal bilardowych, a Cyprian zachodził na godzinkę lub dwie na farmę.

Młody inżynier spotykał tam nieraz swego rywala, Jamesa Hiltona, wielkiego chłopa o rudych włosach i bladej cerze pokrytej piegami. Spotkania te były dla Cypriana bardzo niemiłe. Stawało się oczywiste, że rywal czyni szybkie postępy w łaskach Johna Watkinsa, pijąc jeszcze więcej dżynu i paląc więcej tytoniu niż gospodarz. Wprawdzie Alicja zdawała się odnosić z wyraźną pogardą do jego prowincjonalnej elegancji i niewybrednego sposobu prowadzenia rozmów, niemniej jednak obecność Hiltona była dla Cypriana czymś nieznośnym. Toteż nieraz, czując, że nie jest w stanie zapanować nad sobą, żegnał całe towarzystwo i szedł do siebie.

— Francuzik jakoś nie w humorze! — mówił wtedy John Watkins mrugając do swego kompana. — Zdaje się, że diamenty nie pchają się same pod łopatę!

A James Hilton zanosił się głupawym śmiechem.

W takie wieczory Cyprian najczęściej zachodził do pewnego zacnego staruszka mieszkającego w pobliżu obozu, Boera, który nazywał się Jakobus Vandergaart. Od jego nazwiska właśnie pochodziła nazwa kopalni; gdyż grunty, na których się znajdowała, należały podobno do niego w początkowym okresie eks ploatacji. Jeżeli Boer mówił prawdę, sprawa przedstawiała się nawet tak, że John Watkins bezprawnie został właścicielem tych terenów. Staruszek, całkowicie zrujnowany, mieszkał obecnie w nędznej lepiance i żył ze szlifowania brylantów; był to jego dawny zawód, który uprawiał niegdyś w Amsterdamie, swym rodzinnym mieście.

Zdarzało się dosyć często, że górnicy, ciekawi dokładnej wagi znalezionych kamieni po ich oszlifowaniu, przynosili je staruszkowi do obłupania lub nawet do staranniejszej obróbki. Ale, niestety, praca ta wymagała bardzo dobrego wzroku i pewnej ręki, a Jakobus Vandergaart, za młodu świetny szlifierz, -obecnie z wielkim trudem wykonywał zamówienia.

Cyprian, który dał mu do oprawienia w pierścionek swój pierwszy diament, wkrótce bardzo się zaprzyjaźnił ze staruszkiem. Lubił zachodzić do skromnego warsztatu, aby pogawędzić albo po prostu dotrzymywać towarzystwa szlifierzowi, gdy ten krzątał się za swym stołem z narzędziami. Jakobus Vandergaart ze swoją białą brodą, łysym czołem przykrytym czarną, aksamitną czapeczką, z długim nosem, na którym opierały się okulary z okrągłymi szkłami, otoczony różnymi dziwacznymi narzędziami i flaszeczkami pełnymi kwasów, wyglądał zupełnie na starego alchemika z piętnastego wieku.

Na stoliku koło okna leżały w drewnianej miseczce powierzone Jakobusowi nie obrobione jeszcze diamenty, których wartość była nieraz bardzo znaczna. Jeśli staruszek chciał rozłupać diament, który nie wydawał mu się prawidłowo skrystalizowany, oglądał go najpierw przez lupę, sprawdzając, jak przebiegają słoje dzielące każdy kryształ na warstwy o równoległych płaszczyznach; potem, za pomocą kantu rozłupanego już diamentu, robił nacięcie idące w określonym kierunku, wprowadzał do niego maleńkie stalowe ostrze i uderzał krótko, ale mocno. Diament rozłupywał się wzdłuż jednej powierzchni, by potem poddać się tym samym zabiegom z innych stron.

Jeśli natomiast Jakobus Vandergaart chciał oszlifować kamień, nadając mu pewien określony z góry kształt, rysował najpierw kredą na jego otoczce projektowane fasety, czyli ścianki. Na stąpnie pocierał cierpliwie każdą z nich drugim diamentem. Oba kamienie zużywały się wzajemnie i powoli faseta występowała coraz wyraźniej.

W ten sposób Jakobus Vandergaart nadawał drogim kamieniom jedną ze stale dziś używanych form, które dzielą się na trzy następujące grupy: brylanty o szlifie podwójnym, brylanty

o szlifie prostym i „rozety". Brylant „podwójny" składa się z sześćdziesięciu czterech faset, z górnej, płaskiej powierzchni

i „spodu". Brylant „prosty" jest połową brylantu „podwójnego". „Rozeta" ma spód płaski, a wierzch kopulasty, składający się z dużej ilości faset.

Bardzo rzadko zdarzało się Jakobusowi Vandergaartowi szlifować brylant nie mający ani wierzchu, ani spodu, przypominający kształtem maleńką gruszkę. W Indiach takie właśnie brylanty przedziurawiają od węższej strony i nawlekają na nitkę. „Wisiorki", które trafiały mu się częściej, to jakby połówki owych „gruszek", mające płaski spód i wypukłą, pokrytą fasetami odwrotną stronę.

Diament rżnięty musiał być długo jeszcze polerowany, żeby osiągnąć odpowiedni połysk. Do tego celu używane było toczydło, rodzaj stalowego dysku, o średnicy mniej więcej dwudziestu ośmiu centymetrów, umocowane na płask na stole i obracane za pomocą wielkiego koła i korby; ilość obrotów dochodziła do dwóch, a nawet do trzech tysięcy na minutę. Do tego dysku, zwilżonego oliwą i posypanego miałem ze szlifowanych poprzednio diamentów, Jakobus Vandergaart przyciskał po kolei wszystkie powierzchnie brylantu aż do zupełnego wypolerowania każdej z nich. Korbę obracał mały chłopak hotentocki zgodzony na dniówkę albo też któryś z przyjaciół szlifierza, jak na przykład Cyprian, który nie odmawiał mu nigdy tej przysługi.

Pracując gawędzili. Często nawet Jakobus Vandergaart przerywał zajęcie, podnosił okulary na czoło i opowiadał jakąś historyjkę z odległej przeszłości. Wiedział doprawdy wszystko o tej południowej Afryce, gdzie mieszkał od czterdziestu lat.

— Urodziłem się w Amsterdamie w roku 1806, dokąd moi rodzice przyjechali z Afryki na jakiś czas. Później wróciłem znów do lego miasta, żeby nauczyć się mego fachu, ale całe dzieciństwo spędziłem w Kraju Przylądkowym, dokąd rodzina moja wyemigrowała przed pięćdziesięciu laty. Byliśmy Holendrami i szczyciliśmy się tym, kiedy Wielka Brytania zagarnęła ten kraj — prowizorycznie jakoby. Ale w roku 1815 reprezentanci Europy, zebrani na kongresie wiedeńskim, oświadczyli uroczyście, że jesteśmy obywatelami Zjednoczonego Królestwa. Niech mi kto powie, co miała do gadania Europa w sprawie prowincji afrykańskich?!

Wtedy, sądząc, że Afryka jest dość wielka, abyśmy mogli w niej znaleźć naprawdę własną ojczyznę, opuściliśmy Kolonię Przylądkową i powędrowaliśmy do części kraju zupełnie jeszcze dzikich, leżących dalej na północ. Nazywano nas „Boerami", czyli chłopami, albo też „Voortrekkerami", to znaczy przodującymi, pionierami.

Ledwo zdołaliśmy wykarczować lasy i uprawić ziemię, ledwo dzięki ciężkiej pracy stworzyliśmy tam sobie niezależny byt — rząd brytyjski zażądał tego terytorium dla siebie, ciągle pod pretekstem, że jesteśmy obywatelami angielskimi.

Wtedy odbył się nasz wielki exodus . Było to w roku 1833. Znowu wyemigrowaliśmy masowo. Naładowaliśmy na wozy zaprzężone w woły cały nasz dobytek — sprzęty, narzędzia rolnicze, ziarno — i posunęliśmy się dalej jeszcze w głąb pustyni.

W tej epoce terytorium Natalu było prawie całkowicie bezludne. Pewien krwiożerczy zdobywca imieniem Czaka, prawdziwy Attyla murzyński z plemienia Zulusów , wymordował tam przeszło milion ludzi pomiędzy rokiem 1812 a 1828. Jego następca, Dingan, sprawował tam jeszcze terrorystyczne rządy. Ten właśnie dziki monarcha pozwolił nam osiedlić się w kraju, gdzie obecnie wznoszą się miasta Durban i Port-Natal. Uczynił to jednak z zamiarem napadnięcia nas wtedy, gdy zagospodarujemy się na tyle, że wyprawa mu się opłaci. Przeczuliśmy ten podstęp i każdy z nas uzbroił się przewidując konieczność oporu. Tylko dzięki niesłychanym wysiłkom oraz — mogę śmiało powiedzieć — dzięki cudom odwagi, której daliśmy dowody w stu przeszło bitwach, kiedy to kobiety i nawet dzieci walczyły u naszego boku, udało się nam utrzymać tę ziemię zlaną naszym potem i krwią.

Otóż, ledwo zdołaliśmy pokonać czarnego despotę i zniszczyć jego potęgę, zjawiła się ekspedycja brytyjska z poleceniem zajęcia terytorium Natalu. Działo się to w roku 1842.

Inni nasi emigranci zdobyli w ten sam sposób Transwal, gdzie nad rzeką Oranie pokonali tyrana Mosilikatse. I oni również doczekali się tego, że odebrano im nową ich ojczyznę, opłaconą tyloma cierpieniami.

Wreszcie uzyskaliśmy chociaż to, że uznano naszą niepodległość w Wolnym Państwie Oranie. Orędzie podpisane przez kró lową Wiktorię, datowane 8 kwietnia 1854 roku, gwarantowało nam posiadanie tych ziem i prawo rządzenia nimi samodzielnie. Ukonstytuowaliśmy się ostatecznie jako rzeczpospolita. Griqualand wchodziło w skład naszego państwa. Wtedy właśnie zamieszkałem tu z moją nieboszczką żoną i z dwojgiem dzieci, jako farmer, w tym samym domu, w którym się w tej chwili znajdujemy. Na tym miejscu, gdzie teraz jest kopalnia, w której pan pracuje, postawiłem zagrodę dla bydła. W dziesięć lat potem zjechał tu John Watkins i wybudował swój pierwszy dom.

Nikt wtedy nie wiedział, że w ziemi tej znajdują się diamenty, a jeśli o mnie chodzi, to przez trzydzieści przeszło lat tak mało miałem okazji do uprawiania mojego dawnego rzemiosła, że ledwo pamiętałem o istnieniu tych drogich kamieni.

Nagle, około roku 1867, rozeszła się wieść, że ziemie nasze kryją w sobie diamenty. Pewien Boer, zamieszkujący wybrzeże rzeki Hart, znalazł je nawet w odchodach swoich strusi, nawet w glinianych ścianach swoich budynków.

Rząd angielski natychmiast ogłosił, że Griqualand należy do niego.

W tym czasie byłem już wdowcem, straciłem również moje dzieci w straszliwej epidemii, która spustoszyła kraj w 1870 roku. Nie miałem odwagi szukać nowej ojczyzny, zakładać nowego ogniska domowego — już po raz szósty czy siódmy w ciągu mego życia. Zostałem więc w Griqualandzie. Żyłem samotnie i nie dałem się opanować diamentowej gorączce, która zaraziła tu wszystkich; zajmowałem się w dalszym ciągu moim warzywnikiem, jakby złoże Du Toit's Pan nie zostało odkryte w odległości strzału od mego domu.

Otóż można sobie wyobrazić moje zdumienie, kiedy pewnego dnia zobaczyłem, że kamienny mur otaczający moją zagrodę został w ciągu nocy rozebrany i przeniesiony o trzysta metrów dalej na środek równiny. Na miejscu mojego John Watkins przy pomocy setki Kafrów postawił drugi mur łączący się z jego ogrodzeniem i zamykający w granicach jego posiadłości wznie sienie czerwonawej, piaszczystej ziemi, będące dotychczas moją bezsporną własnością.

Poskarżyłem się na to nadużycie... On tylko śmiał się ze mnie! Groziłem mu podaniem do sądu... Poradził mi, abym spróbował to zrobić...

W trzy dni później miałem już wytłumaczenie tej zagadki. Pagórek będący moją własnością okazał się kopalnią diamentów. John Watkins, skoro tylko się o tym upewnił, postarał się czym prędzej o przeniesienie mojego ogrodzenia w inne miejsce, a następnie poleciał do Kimberley, gdzie zameldował się oficjalnie jako właściciel kopalni.

Podałem skargę do sądu... Straciłem po kolei wszystko: woły, konie, owce! Sprzedałem meble, wreszcie nawet osobiste rzeczy. Ostatecznie, po roku starań i Zachodów, oczekiwań, wciąż zawodzących nadziei, niepokojów i buntu, sprawa tytułu własności została rozstrzygnięta w apelacji na moją niekorzyść bez prawa kasacji...

Przegrałem proces i w dodatku byłem zrujnowany! Sąd uznał moje pretensje za nieuzasadnione, uchylił moje żądania i oświadczył, że nie jest w stanie określić kategorycznie, jakie są prawa stron, ale że jest rzeczą pożądaną, aby ustalić granice na przyszłość. Przyjęto więc, że linia graniczna leży na dwudziestym piątym stopniu długości geograficznej na wschód od południka Greenwich i ona to będzie rozdzielać odtąd obie posiadłości. Grunty znajdujące się na zachód od południka zostały przyznane Johnowi Watkinsowi, a część wschodnia — Jakobusowi Vandergaartowi.

Wydaje się, że do tej dziwnej decyzji skłonił sędziów fakt, że istotnie dwudziesty piąty stopień długości geograficznej przechodzi przez nasz okręg i przecina właśnie terytorium, które zajmowała moja. zagroda.

Ale kopalnia, niestety, znajdowała się w części zachodniej! Toteż przypadła Watkinsowi.

Jednakże, jak gdyby cały kraj chciał wyrazić swój stosunek do tego bezecnego wyroku, kopalnię nazywają wszyscy stale Vandergaart-Kopje!

ROZDZIAŁ VI

OBYCZAJE OBOZOWE

Ten temat rozmowy — jak łatwo się domyślić — nie był zbyt miły dla młodego inżyniera. Z przykrością słuchał tego rodzaju informacji, dotyczących uczciwości człowieka, w którym mimo wszystko widział swego przyszłego teścia. Toteż przywykł uważać lamenty Jakobusa Vandergaarta na temat kopalni za pewien rodzaj manii starego pieniacza i sądził, że było w tym dużo przesady.

John Watkins, którego raz zagabnął w tej sprawie, wybuchnął tylko śmiechem i postukał się palcem w czoło, potrząsając głową, jakby chcąc dać do zrozumienia, że umysł starego Vandergaarta jest coraz bardziej nie w porządku.

Może rzeczywiście staruszek pod wrażeniem wiadomości o odkryciu kopalni diamentów wbił sobie w głowę, że teren ten należy do niego? Ostatecznie sąd nie przyznał mu racji, a wydawało się mało prawdopodobne, żeby sędziowie nie przychylili się do wersji najlepiej uzasadnionej. Oto co mówił sobie Cyprian, aby się przed sobą samym wytłumaczyć, iż w dalszym ciągu utrzymuje stosunki z Johnem Watkinsem, mimo wszystko, co opowiada o nim Jakobus Vandergaart.

Drugim sąsiadem, do którego Cyprian również lubił zachodzić, bo uosabiał prawdziwe życie boerskie w nienaruszonej formie, był farmer Mathys Pretorius, dobrze znany wszystkim górnikom Griqualandu.

Chociaż liczył dopiero około czterdziestu lat, także miał za sobą długą wędrówkę po dolinie rzeki Oranie, zanim osiedlił się w tych stronach. Ale tułaczka nie podziałała na niego tak jak na Jakobusa Vandergaarta — nie wychudziła go ani też nie stała się powodem rozgoryczenia. Przeciwnie, przytępiła go raczej i doprowadziła do takiej tuszy, że chodzenie sprawiało mu wyraźne trudności. Można go było porównać do słonia. Przesiadywał zazwyczaj w olbrzymim fotelu, dopasowanym specjalnie do jego majestatycznych kształtów; nigdy prawie nie chodził piechotą, tylko jeździł trzcinowym wózkiem, do którego zaprzęgano ogromnego strusia. Łatwość, z jaką ptak ciągnął za sobą ten pokaźny ciężar, świadczyła wymownie o niezwykłej sile jego mięśni.

Mathys Pretorius zjawiał się zwykle w obozie górników, aby załatwić z właścicielami jadłodajni sprawę dostawy warzyw. Był bardzo popularny, choć, prawdę mówiąc, nie była to popularność godna zazdrości, gdyż opierała się głównie na jego niezwykłym tchórzostwie. Toteż górnicy bawili się straszeniem go, opowiadając mu najrozmaitsze brednie.

To oznajmiano mu o zbliżającej się inwazji Basutów lub Zulusów, to znów czytając gazetę mówiono mu, że wyszło prawo skazujące na śmierć, w obrębie posiadłości brytyjskich, każdego osobnika ważącego ponad trzysta funtów, to, że zauważono wściekłego psa na drodze do Driesfontein; nieszczęsny Mathys Pretorius, który musiał tą drogą wracać do siebie, wynajdywał tysiące pretekstów, aby zostać na noc w obozie.

Ale wszystkie te chimeryczne obawy były niczym w porównaniu z panicznym strachem, jaki ogarniał go na myśl o możliwym odkryciu złóż diamentowych w obrębie jego posiadłości. Wyobrażał sobie ze zgrozą, co działoby się wtedy, gdyby chciwi ludzie opanowali jego warzywnik, zniszczyli grządki i na dodatek pozbawili go jego własności!

Gdy opanowywały go te czarne myśli, wpadał w ostateczne przygnębienie. Jeśli przypadkiem zobaczył jakiegoś „badacza" krążącego w pobliżu jego domu, nie mógł już nic wziąć do ust ze zdenerwowania. A mimo to wciąż przybywało mu na wadze!

Najbardziej zawziętym jego prześladowcą był obecnie Hannibal Pantalacci. Złośliwiec, któremu — mówiąc nawiasem — powodziło się chyba świetnie, gdyż zatrudniał trzech Kafrów na swojej działce i nosił w krawacie szpilkę z olbrzymim brylantem, odkrył szybko słabą stronę nieszczęsnego Boera. Co najmniej raz w tygodniu pozwalał sobie na wątpliwą przyjemność kopania i sądowania ziemi w pobliżu farmy Pretoriusa. Posiadłość ta leżała na lewym brzegu rzeki Vaal i skusaadała się z for

macji aluwialnych, mogących istotnie zawierać diamenty, chociaż nic dotychczas nie potwierdzało tego przypuszczenia.

Hannibal Pantalacci odgrywał swoją idiotyczną komedią w ten sposób, że umieszczał się zawsze na widoku na wprost okien Mathysa Pretoriusa; w dodatku zabierał zwykle ze sobą paru kompanów, żeby im dać sposobność zabawienia się tą mistyfikacją. Można było wtedy dostrzec nieszczęśnika na pół ukrytego za kretonową firanką, jak z niepokojem śledził każde ich poruszenie, gotowy biec do stajni, zaprzęgać swego strusia i uciekać, gdyby istotnie inwazja groziła jego posiadłości.

Drugą ofiarą żartów Pantalacciego był, jak dawniej, Chińczyk Li. On również osiedlił się w Vandergaart-Kopje, gdzie po prostu założył pralnię — a wiadomo, jak synowie Niebieskiego Cesarstwa znają się na tym rzemiośle.

Sławetne czerwone pudło, które tak intrygowało Cypriana przez pierwsze dni podróży z Capetown do Grinqualandu, nie zawierało nic innego prócz szczotek, sody, mydła i farbki. W gruncie rzeczy inteligentnemu Chińczykowi nie potrzeba było niczego więcej, żeby dorobić się w tym kraju majątku.

Trzeba przyznać, że i Cypriana śmieszył Li, kiedy go spotykał zawsze milczącego i pełnego, rezerwy, obarczonego wielkim koszem, w którym odnosił bieliznę klientom. Ale doprowadzało go do pasji okrucieństwo, z jakim Hannibal Pantalacci pastwił się nad biedakiem. Wrzucał mu butelki atramentu do balii, rozciągał sznur przed jego drzwiami, żeby Li przewracał się wychodząc z domu, albo wbijał mu nóż w połę bluzy, przygważdżając go do ławki. Nigdy nie pominął okazji, aby kopnąć Chińczyka nazywając go „pogańskim psem" i jeśli został jego klientem, to tylko dlatego, żeby móc co tydzień oddawać się tej rozrywce. Zawsze twierdził, że otrzymuje źle upraną bieliznę, chociaż Li prał ją i prasował znakomicie. Jeśli czasami trafiła się na niej jakaś zmarszczka, Pantalacci wpadał w straszliwą złość i bił nieszczęsnego Chińczyka, jakby ten był jego niewolnikiem.

Takie to były grubiańskie zabawy w obozie, które nawet czasami przybierały obrót wręcz tragiczny. Jeśli na przykład zda rzyło się, że Murzyn został oskarżony o kradzież diamentu, wszyscy uważali za swój obowiązek towarzyszyć mu do sądu, okładając go po drodze kułakami. W ten sposób, jeśli nawet sędzia uniewinnił przypadkiem podsądnego, nie mógł już cofnąć razów, które Murzyn tymczasem otrzymał. Zresztą trzeba przyznać, że w podobnych sprawach uniewinnienie rzadko się zdarzało. Wydanie skazującego wyroku zajmowało sędziom mniej czasu niż połknięcie posolonej ćwiartki pomarańczy, jednego z ulubionych tutejszych przysmaków. Wyrok opiewał najczęściej: piętnaście dni ciężkich robót i dwadzieścia uderzeń tak zwanego „kota o dziewięciu ogonach", bata powiązanego w supły, który do tej pory służy w Wielkiej Brytanii i koloniach angielskich do bicia więźniów.

Ale istniało przestępstwo bardziej, jeszcze przez górników po -tępiane od kradzieży — było nim paserstwo. Ward, Amerykanin, który przyjechał do Griqualandu jednocześnie z młodym inżynierem, doświadczył tego na sobie w bardzo przykry sposób, kiedy kupił diamenty od jakiegoś Kafra. Otóż Kafr nie może posiadać diamentów legalnie, gdyż prawo zabrania mu kupowania ich na miejscu w szybie, a także obrabiania ich na własny rachunek.

Ledwo zdążyła rozejść się wiadomość o tym fakcie — było to wieczorem, o tej porze, kiedy po obiedzie cały obóz najbardziej jest ożywiony — rozwścieczony tłum rzucił się na jadłodajnię winowajcy, złupił ją doszczętnie, podpalił i byłby prawdopodobnie powiesił Jankesa na szubienicy, ustawionej już przez paru gorliwców, gdyby na szczęście dla niego nie zjawiło się dwunastu konnych policjantów, którzy uratowali mu życie zabierając go do więzienia.

W ogóle gwałtowne sceny były częstym zjawiskiem wśród tej mieszanej, zapalczywej, na pół dzikiej hordy. Wszystkie rasy stykały się w tej różnorodnej zbieraninie, a żądza złota, pijaństwo, wpływ gorącego klimatu, niepowodzenia i doznane zawody przyczyniały się do rozpalenia umysłów i zmącenia sumień. Gdyby wszystkim tym ludziom zawsze się powodziło w ich poszukiwaniach, może umieliby zachować więcej spokoju i cierpliwości. Ale na jednego, któremu czasami udało się znaleźć ka mień o dużej wartości, przypadały setki innych, którzy wegetowali zaledwie, z trudnością zarabiając na zaspokojenie niezbędnych potrzeb, albo nawet popadali w najskrajniejszą nędzę. Kopalnia była jak zielony stolik, przy którym ryzykowano nie tylko kapitał, ale i czas, pracę, zdrowie. I mało było szczęśliwych graczy, których kilofem kierował pomyślny traf w szybach Vandergaart-Kopje.

Cyprian dostrzegał to wszystko z każdym dniem wyraźniej. Zapytywał sam siebie, czy ma uprawiać dalej to mało popłatne zajęcie, gdy pod wpływem niespodziewanego zdarzenia zmienił się nagle sposób jego pracy.

Pewnego ranka spotkał gromadę składającą się z dwunastu mniej więcej Kafrów, którzy przyjechali do obozu w poszukiwaniu zarobku.

Ci biedacy przybyli tu z dalekich gór, dzielących ich ojczyznę od kraju Basutów. Przewędrowali przeszło sto pięćdziesiąt mil wzdłuż rzeki Oranie, posuwając się gęsiego, odżywiając się tym, co mogli znaleźć po drodze, to znaczy korzeniami, jagodami, szarańczą.

Byli w stanie przerażającego wychudzenia, podobni raczej do szkieletów niż do żywych istot. Patrząc na ich suche nogi, ich długie, nagie torsy, na skórę wyschniętą jak pergamin, zdającą się pokrywać nie ciało, lecz sam kościec, na ich wystające żebra i zapadnięte policzki, można by sądzić, że byli bardziej skłonni do pożarcia befsztyka z ludzkiego mięsa niż do ciężkiej, całodziennej pracy. Toteż do umowy z nimi nikt się nie spieszył; przykucnęli na skraju drogi, nie wiedząc, co począć, ponurzy, ogłupieni przez nędzę.

Cyprian poczuł się głęboko wzruszony ich widokiem. Dał im znak, aby zaczekali, wrócił do hotelu, gdzie się stołował, zamówił tam wielki kocioł mąki kukurydzianej rozrobionej ukropem i kazał im go zanieść wraz z paroma pudełkami konserw mięsnych i dwiema butelkami rumu. Potem z przyjemnością patrzył na biedaków pochłaniających jedzenie, jakiego zapewne nigdy, nie kosztowali. Wyglądali doprawdy na rozbitków wyratowanych po dwóch tygodniach głodu i rozpaczy. Jedli tak łapczy wie, że po upływie kwadransa byli bliscy pęknięcia i trzeba było, przez wzgląd na ich zdrowie, położyć kres tej biesiadzie mogącej skończyć się dla nich tragicznie.

Z całej tej gromady jeden tylko Murzyn, najmłodszy ze wszystkich — tak się przynajmniej wydawało — chłopiec o twarzy inteligentnej i subtelnej, okazał pewną powściągliwość w zaspokajaniu głodu. A także, co zdarza się rzadziej jeszcze, pomyślał

o tym, aby podziękować swemu dobroczyńcy. Podszedł do Cypriana, ujął jego dłoń i gestem pełnym naiwnego wdzięku przesunął ją po swej kędzierzawej głowie.

— Jak się nazywasz? — spytał go na wszelki wypadek młody inżynier, wzruszony tą oznaką wdzięczności.

Kafr, który, jak się okazało, rozumiał parę słów po angielsku, odpowiedział natychmiast:

— Matakit.

Jego czyste i pełne ufności spojrzenie spodobało się Cyprianowi. Przyszło mu do głowy, czyby nie zgodzić tego wysokiego, dobrze zbudowanego chłopca do pracy w swoim szybie.

„Ostatecznie — pomyślał — wszyscy to robią w całym okręgu. Lepiej, żeby ten Kafr miał za chlebodawcę mnie niż jakiegoś Pantalacciego!"

— No i cóż, Matakit, przyszedłeś tu szukać pracy, nieprawdaż? — zapytał głośno.

Kafr skinął głową.

— Czy chcesz pracować u mnie? Będę cię żywił, dam ci narzędzia i będę ci płacił dwadzieścia szylingów miesięcznie.

Taka była taksa i Cyprian wiedział, że nie może zaproponować Murzynowi więcej bez narażenia się na wściekłość całego obozu. Ale postanowił od razu dopełnić to nędzne wynagrodzenie odzieżą, naczyniami kuchennymi i wszystkim tym, co było najbardziej cenne w oczach Kafrów. W odpowiedzi Matakit uśmiechnął się tylko, ukazując dwa rzędy białych zębów, i znowu położył sobie na głowie rękę swego opiekuna. Umowa została zawarta. Cyprian natychmiast zabrał do siebie nowego pracownika. Wyjął z walizki płócienne spodnie, flanelową koszulę, stary kapelusz i dał to Matakitowi, który oczom własnym nie wierzył. Fakt, że zaraz po przybyciu do obozu został odziany w tak wspaniały strój, był czymś, co przechodziło najśmielsze marzenia biednego chłopca. Nie wiedział, jak ma wyrazić swoją radość i wdzięczność. Skakał, śmiał się i płakał jednocześnie.

— Wyglądasz mi na dobrego chłopca, Matakit — rzekł Cyprian. — Widzę, że rozumiesz trochę po angielsku. Ale czy nie umiesz powiedzieć ani jednego słowa w tym języku?

Kafr zrobił głową znak przeczący.

— No, skoro tak, będę cię uczył po francusku — postanowił Cyprian.

I nie zwlekając przystąpił od razu do pierwszej lekcji, pokazując swemu uczniowi przedmioty codziennego użytku i każąc mu powtarzać ich nazwy.

Okazało się, że Matakit był nie tylko zacnym chłopcem, ale miał również żywą inteligencję i niezwykłą wprost pamięć. W ciągu niespełna dwóch godzin nauczył się ponad stu słów i wymawiał je dosyć poprawnie. Młody inżynier, zachwycony jego zdolnościami, obiecał sobie spożytkować je.

Trzeba było całego tygodnia wypoczynku i solidnego odżywiania, żeby młody Kafr przyszedł do siebie po trudach podróży i mógł rozpocząć pracę. Tydzień ten został tak dobrze wyzyskany przez nauczyciela i przez ucznia, że pod koniec Matakit umiał już wyrażać swe myśli po francusku, wprawdzie nie bardzo poprawnie, ale jednak w sposób najzupełniej zrozumiały. Cyprian skorzystał z tego i poprosił go, aby opowiedział mu historię swego życia. Była ona bardzo prosta.

Matakit nie znał nawet nazwy swego kraju, wiedział tylko, że znajduje się on w górach, po tej stronie, gdzie wschodzi słońce. O kraju tym mógł powiedzieć tylko tyle, że panuje tam wielka nędza. Chciał więc zdobyć majątek i za przykładem kilku wojowników ze swego szczepu, którzy wywędrowali z ojczyzny, udał się na Pola Diamentowe. Co spodziewał się tu zdobyć? Po prostu tylko czerwony płaszcz z kapturem i dziesięć razy po dziesięć sztuk srebra. Trzeba bowiem wiedzieć, że Kafrowie gardzą złotymi pieniędzmi. Uczucie to ma swe źródło w starym, zakorzenionym przesądzie, pochodzącym z czasów ich pierwszego zetknięcia z Europejczykami.

A na cóż ambitny Matakit chciał zużyć swoje sztuki srebra?

Nabyłby właśnie ów czerwony płaszcz, strzelbę i proch, a potem wróciłby do swego kraalu . Tam kupiłby sobie żonę, która pracowałaby za niego, obrządzałaby krowę i uprawiała kukurydzę na polu. W tych warunkach stałby się wybitną osobistością, wielkim wodzem. Wszyscy zazdrościliby mu jego broni i wielkiego majątku, doczekałby sędziwych lat otoczony ludzkim szacunkiem. Nie było w tym nic nad miarę skomplikowanego.

Cyprian zamyślił się głęboko nad tym skromnym programem życiowym. Czyż należało tu coś zmieniać, rozszerzać horyzonty biednego dzikusa, wskazywać mu jako cel dążeń zdobycze ważniejsze od czerwonego płaszcza i skałkowej strzelby? Czy nie byłoby- lepiej zostawić mu jego naiwną niewiedzę, pozwolić mu wrócić do zagrody, gdzie dokonałby życia, które wydawało mu się godne zazdrości? Było to trudne zagadnienie, którego młody inżynier nie śmiał rozwiązać od razu. Ale Matakit wkrótce sam rozstrzygnął te wątpliwości.

Młody Kafr, zaledwie opanował podstawy języka francuskiego, zaczął okazywać niezwykłą żądzę nauki. Pytał się wciąż o wszystko, wszystko chciał wiedzieć, znać nazwę każdego przedmiotu, jego przeznaczenie i pochodzenie. Potem przyszła kolej na czytanie, pisanie, na rachunki; do wszystkiego odnosił się z zapałem, był doprawdy nienasycony.

Wkrótce i Cyprian dał się w to wciągnąć. Wobec tak oczywistego powołania nie było co się wahać. Postanowił co wieczór przez godzinę uczyć Matakita, który poza tym każdą chwilę, wolną od pracy w kopalni, miał poświęcać swemu wykształceniu.

Panna Watkins, również wzruszona tym niezwykłym zapałem, wzięła na siebie przepytywanie z lekcji młodego Kafra. Zresztą on sam powtarzał je sobie przez cały dzień, czy to kopiąc energicznie w głębi szybu, czy wyciągając kubły z ziemią, czy prze siewając żwir. Jego gorliwość tak się udzielała, że zaraził nią wszystkich pracujących na działce; zdawało się, że robota szła teraz o wiele sprawniej. Zresztą Cyprian wziął jeszcze do pomocy drugiego, poleconego przez Matakita, Kafra z jego plemienia, imieniem Bardik, którego pracowitość i inteligencja również zasługiwały na pochwałę.

Wtedy właśnie po raz pierwszy uśmiechnęło się do inżyniera szczęście. Znalazł kamień ważący prawie siedem karatów i sprzedał go od razu, w stanie surowym, pośrednikowi Nathanowi za pięć tysięcy franków.

Był to rzeczywiście świetny interes. Górnik, który szukałby jedynie normalnego wynagrodzenia za swoją pracę, byłby z tego bardzo zadowolony. Tak, zapewne, ale Cyprian rozumował inaczej.

„Gdyby nawet co dwa lub co trzy miesiące zdarzało mi się takie szczęście — myślał — czy dużo przyszłoby mi z tego? Ja nie jednego siedmiokaratowego kamienia potrzebuję, ale tysiąca, tysiąca pięciuset takich kamieni... W przeciwnym razie stracę Alicję. Zdobędzie ją ten głupiec Hilton lub inny rywal niewiele więcej wart od niego!"

Pewnego dnia, kiedy pogrążony w tych smutnych rozmyślaniach wracał z południowego posiłku na Vandergaart-Kopje, zmęczony upałem, oślepiony kurzem — tym czerwonym kurzem unoszącym się stale wokół kopalni diamentów — nagle za rogiem opuszczonej chaty uderzył go okropny widok. Cofnął się przerażony, ogarnięty grozą.

Koło ściany chaty stał wóz, którego dyszel podniesiony był do góry i oparty o mur. Na dyszlu wisiał jakiś człowiek, ciało było nieruchome, nogi wyciągnięte, ręce bezwładne; zwisająca postać, jakby ciężar pionu, tworzyła z dyszlem kąt dwudziestu stopni; wszystko to w oślepiającym blasku słońca składało się na obraz wręcz koszmarny. Cyprianem, który na razie osłupiał, targnęło gwałtowne uczucie litości, gdy w nieszczęśniku rozpoznał Chińczyka Li. Wisiał wysoko, między niebem a ziemią, na pętli zrobionej z długiego warkocza.

Młody inżynier nie namyślał się — wiedział, co powinien na tychmiast uczynić. Wdrapał się na wóz, chwycił ciało w ramiona, uniósł je w górę, aby przerwać skutki duszenia się, i szybko przeciął warkocz scyzorykiem. Wszystko to nie trwało więcej niż pół minuty. Następnie ześliznął się ostrożnie na ziemię i złożył swoje brzemię w cieniu padającym od chaty.

Był na to najwyższy czas. Li nie ostygł jeszcze. Serce biło bardzo słabo, ale jednak biło. Wkrótce otworzył oczy i — rzecz dziwna — wydawało się, że natychmiast odzyskał przytomność.

Na jego twarzy, niewzruszonej nawet po tak strasznym przejściu, nie było śladu ani trwogi, ani nawet zdziwienia. Można by sądzić, że po prostu zbudził się z lekkiego snu.

Cyprian dał mu się napić wody z octem, którą zawsze miał przy sobie w manierce.

— Czy możesz teraz mówić? — spytał machinalnie, zapominając, że Li nie może go zrozumieć.

Chińczyk jednak skinął twierdząco głową.

— Kto cię powiesił?

— Ja sam — odpowiedział Li, jakby nie domyślając się, że uczynił coś nadzwyczajnego czy karygodnego.

— Jak to? Nieszczęsny człowieku! Chciałeś popełnić samobójstwo? Ależ dlaczego?

— Li było za gorąco!,.. Li się nudził! — odpowiedział Chińczyk i przymknął od razu oczy, jakby chcąc uniknąć dalszych pytań.

Cyprian w tej chwili zdał sobie nagle sprawę z przedziwnego faktu, że rozmowa ich toczyła się po francusku.

— Czy mówisz także po angielsku? — spytał.

— Tak — odpowiedział Li unosząc powieki.

Oczy jego wyglądały jak dziurki do guzików przecinające twarz z obu stron spłaszczonego nosa. Cyprianowi zdawało się, że w tym spojrzeniu odnajduje trochę owej ironii, którą w nim, nieraz zauważył podczas podróży z Capetown do Kimberley.

— To są absurdalne powody! — rzekł surowo. — Nikt sobie życia nie odbiera dlatego, że mu za gorąco! Proszę mi odpowiedzieć poważnie. Ręczę, że w tym wszystkim jest jakaś ciemna sprawka tego łotra Pantalacciego!

Chińczyk schylił głowę.

— On chciał mi obciąć warkocz — powiedział zniżając głos — i pewny jestem, że to by mu się udało nie dziś, to jutro!

W tej samej chwili spostrzegł ów cenny warkocz w ręku Cypriana i zrozumiał, że nieszczęście, którego się obawiał ponad wszystko, już się stało.

— Och, panie!... Jak to? Pan obciął mi... — zawołał rozdzierającym głosem.

— Musiałem to zrobić, żeby cię odczepić, mój przyjacielu — odpowiedział Cyprian. — Ale co tam! Tutaj nikt cię nie będzie mniej cenił z tego powodu. Bądź spokojny!

Chińczyk wydawał się jednak tak zgnębiony amputacją warkocza, że Cyprian, w obawie, aby po raz drugi nie targnął się na swe życie, postanowił zabrać go do siebie.

Li poszedł za nim bez protestu, zasiadł do stołu przy swym wybawcy, wysłuchał jego pouczeń, obiecał, że nie powtórzy już prób samobójczych, i wreszcie po wypiciu filiżanki gorącej herbaty zdecydował się podać Cyprianowi parę dość ogólnikowych wyjaśnień dotyczących swej biografii.

Urodził się w Kantonie i uczył się tam handlu w pewnej firmie angielskiej. Potem pojechał na Cejlon, stamtąd do Australii i wreszcie do Afryki. Nigdzie nie miał szczęścia. Pranie w okręgu górniczym nie było bardziej zyskowne niż inne zajęcia w liczbie co najmniej dwudziestu, których dawniej próbował. Ale teraz zmorą jego był Hannibal Pantalacci. Ten człowiek doprowadzał go do rozpaczy i gdyby nie on, może Li znosiłby cierpliwiej swoją nędzną egzystencję w Griqualandzie. W gruncie rzeczy dlatego chciał odebrać sobie życie, aby uwolnić się od prześladowań neapolitańczyka.

Cyprian pocieszył biedaka, obiecał go bronić przed Pantalaccim, dał mu do prania tyle bielizny, ile tylko mógł u siebie znależć, i odesłał go nie tylko pogodzonego zażyciem, ale wyleczonego całkowicie z przesądu dotyczącego wartości długiego warkocza.

A czy chcecie wiedzieć, jak wziął się do tego młody inżynier? Oświadczył Chińczykowi krótko, ale z całą powagą, że sznur wisielca przynosi szczęście i że wobec tego pech, który go prześladował dotychczas, skończy się na pewno teraz, kiedy ma swój warkocz w kieszeni.

— W każdym razie Pantalacci nie będzie już mógł mi go uciąć!

To iście chińskie rozumowanie szczęśliwie dokończyło kuracji.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

SPADAJĄCA GWIAZDA

Oświadczyny młodego inżyniera wywarły piorunujące wrażenie. Chociaż na pół dzika natura gości pana Watkinsa nie grzeszyła zbytkiem subtelności, wszyscy przyklasnęli z zapałem temu wystąpieniu. Tak daleko posunięta bezinteresowność wzruszyła ich do głębi.

Alicja, spuściwszy oczy, z bijącym sercem, stała w milczeniu koło ojca. Ją jedną prawdopodobnie nie zdziwiły słowa młodzieńca. Nieszczęsny farmer, przytłoczony ciosem, który przed chwilą spadł na niego, uniósł nieco głowę. Znał Cypriana dostatecznie, aby wiedzieć, że oddając mu córkę zapewnia jej szczęście i przyszłość, ale nie chciał jeszcze ani jednym gestem dać do zrozumienia, że nie widzi przeszkód do tego małżeństwa.

Cyprian stał bardzo zmieszany, żałował teraz, że nie zapanował nad sobą, że dał się ponieść uczuciom i wystąpił publicznie z oświadczynami. Zdawał sobie sprawę, że było to trochę niestosowne. Ogólne, zrozumiałe zakłopotanie przerwał Jakobus Vandergaart podchodząc do farmera.

— Johnie Watkins — rzekł — nie chcę nadużywać mego zwycięstwa. Nie należę do tych, co depczą powalonego wroga. Upomniałem się o swoje, bo sądzę, że każdy człowiek ma do tego prawo. Ale wiem z doświadczenia — to samo powtarzał też i mój adwokat — że bezwzględne stosowanie litery prawa może czasami graniczyć z niesprawiedliwością. Nie chciałbym, aby niewinni ludzie ponosili karę za grzechy, których nie popełnili. Jestem zresztą sam na świecie i blisko mi już do grobu. Co przyszłoby mi z bogactwa, gdybym nie mógł się nim podzielić. Johnie Watkins, jeśli zgodzi się pan połączyć tych dwoje młodych, poproszę ich, aby przyjęli ode mnie w posagu „Gwiazdę Południa", z którą ja, prawdę mówiąc, nie miałbym co robić... Zobowiązuję się również uczynić ich moimi spadkobiercami i wyrównać w ten sposób, w miarę możności, mimowolną krzywdę wyrządzoną pańskiej córce.

Po tych słowach wszystkie spojrzenia skierowały się na Johna Watkinsa. Oczy jego nagle napełniły się łzami i zakrył je drżącą dłonią.

— Jakobusie Vandergaart! — zawołał wreszcie, nie będąc w stanie tłumić dłużej gwałtownych uczuć, które nim miotały.— Tak!... Szlachetny z pana człowiek i mścisz się wspaniałomyślnie za zło, które ci wyrządziłem, zapewniając szczęście tych dwojga dzieci.

Ani Alicja, ani Cyprian nie mogli zdobyć się na odpowiedź, przynajmniej na głośną odpowiedź, bo ich spojrzenia dostatecznie jasno wyrażały uczucia obojga.

Starzec wyciągnął rękę do swego dawnego wroga, a pan Watkins uściskał ją gorąco.

Oczy wszystkich obecnych były wilgotne, nie wyłączając oczu starego policjanta o siwych włosach, który dotychczas robił wrażenie czegoś tak zasuszonego jak suchar okrętowy. John Watkins wydawał się zupełnie odmieniony. W twarzy jego było teraz tyle życzliwości i słodyczy, ile przed chwilą malowało się na niej bezwzględności i uporu. A surowa twarz Jakobusa Vandergaarta przybrała swój zwykły wyraz: tchnęła dobrocią i spokojem.

— Zapomnijmy o wszystkim — zawołał — i wypijmy za szczęście młodej pary, oczywiście, jeżeli pan komornik pozwoli naruszyć wino, które zajął przed chwilą!

— Komornik musi czasami zabraniać sprzedaży trunków wyskokowych — odpowiedział urzędnik uśmiechając się. — Ale nie sprzeciwia się nigdy ich spożyciu.

Po tej żartobliwej uwadze butelki zaczęły krążyć na nowo

i nastrój najszczerszej serdeczności zapanował na sali.

Jakobus Vandergaart, siedząc po prawej stronie Johna Watkinsa, zaczął układać plany na przyszłość.

— Wszystko sprzedamy i pojedziemy razem z dziećmi do Europy — mówił. — Zamieszkamy gdzieś niedaleko od nich, na wsi, i jeszcze się doczekamy pięknych dni.

Alicja i Cyprian siedzieli koło siebie i rozmawiali cicho po francusku. Sądząc z ożywienia obojga, rozmowa ta była również bardzo interesująca.

Na sali było coraz goręcej. Ciężki, przytłaczający upał wysuszał wargi biesiadników. Wszyscy robili wrażenie baterii naładowanych elektrycznością, gotowych do wyrzucenia z siebie snopa iskier. Na próżno pootwierano wszystkie okna i drzwi. Najlżejszy nawet powiew nie poruszał płomieni świec.

Wszyscy czuli, że takie ciśnienie atmosferyczne musi zakończyć się straszliwą burzą z piorunami i potokami deszczu, jedną z tych burz, które w Afryce południowej przypominają istne rozpętanie żywiołów. Na taką burzę czekano, wyglądano jej

z upragnieniem.

Nagle błyskawica rzuciła zielonawe światło na twarze obecnych i prawie jednocześnie huk grzmotu przewalił się nad domem, oznajmiając, że koncert się zaczyna. W tej samej chwili gwałtowny podmuch wiatru wtargnął do sali i zgasił wszystkie świece. Natychmiast otworzyły się upusty niebieskie i zaczął się prawdziwy potop.

— Czy słyszeliście państwo, zaraz po uderzeniu piorunu, taki dziwny, suchy trzask? — spytał Tomasz Steel, gdy w pośpiechu zamykano okna i zapalano z powrotem świece. — Tak jakby szkło pękło.

Wszystkie oczy zwróciły się instynktownie ku „Gwieździe Południa"... Brylant zniknął.

Jednak i żelazna klatka, i szklany klosz tkwiły na swoim miejscu. Było rzeczą oczywistą, że nikt nie mógł dotknąć klejnotu. Zjawisko to zdawało się graniczyć z cudem.

Cyprian nachylił się pośpiesznie nad stołem i stwierdził, że na niebieskiej, aksamitnej poduszeczce leży zamiast brylantu garstka szarego proszku. Nie mógł powstrzymać okrzyku zdumienia i w paru słowach wytłumaczył zgromadzonym, co zaszło:

— „Gwiazda Południa" rozpadła się! — zawołał.

Wszystkim w Griqualandzie wiadomo, że jest to choroba właściwa tutejszym diamentom. Nie mówi się o tym, gdyż właściwość ta znacznie obniża ich wartość, ale faktem jest, że pod wpływem jakichś jeszcze nie zbadanych procesów, zachodzących między cząsteczkami kryształu, najpiękniejsze z miejscowych kamieni pękają nieraz jak petardy. Nie zostaje z nich wtedy nic, prócz odrobiny proszku, zdatnego co najwyżej do celów przemysłowych.

Młody inżynier był najwidoczniej o wiele bardziej przejęty naukową stroną zagadnienia niż olbrzymią stratą materialną, którą spowodował ten wypadek.

— Najbardziej zdumiewające — rzekł wśród ogólnego osłupienia — jest nie to, że kamień pękł, ale że czekał z tym aż do dnia dzisiejszego. Zazwyczaj diamenty rozpadają się wcześniej, najwyżej w ciągu dziesięciu dni po oszlifowaniu. Nieprawdaż, panie Vandergaart?

— Tak jest istotnie. Pierwszy raz w życiu widzę, żeby kamień pękł w trzy miesiące po oszlifowaniu — rzekł starzec z westchnieniem. — No, trudno. Takie było widocznie przeznaczenie „Gwiazdy Południa", że nie miała należeć do nikogo — dodał.— Ale gdy pomyślę, że aby uniknąć katastrofy, wystarczyło lekko posmarować brylant tłuszczem...

— Naprawdę?! — wykrzyknął Cyprian z zadowoleniem człowieka znajdującego nareszcie wytłumaczenie zagadki. — W takim razie wszystko jest jasne. Kruchy diament pokrył się zapewne w żołądku Dady ochronną warstwą, która go ustrzegła do dziś dnia. Doprawdy! Lepiej by zrobiła nasza gwiazda, gdyby pękła cztery miesiące temu i oszczędziła nam włóczęgi po całym Transwalu.

W tej chwili zauważono, że John Watkins, który widocznie poczuł się niedobrze, zaczął kręcić się gwałtownie na fotelu.

— Jak wy możecie spokojnie mówić o podobnej klęsce? — rzekł wreszcie, zaczerwieniony z oburzenia. — Wszyscy tu gadacie o tych pięćdziesięciu milionach, które poszły z dymem, jakby chodziło o głupiego papierosa.

— To dowodzi, że jesteśmy filozofami! — odpowiedział Cyprian. — Trzeba zresztą odnosić się ze spokojem mędrca do tej sprawy, skoro nie ma innego wyjścia.

— Bądźcie sobie filozofami, jeśli chcecie, ale pięćdziesiąt milionów to jest pięćdziesiąt milionów i na ulicy się ich nie znajduje. Ach, panie Vandergaart, oddał mi pan dziś wielką przysługę, wcale o tym nie wiedząc! Sądzę, że i ja byłbym pękł jak kasztan w ogniu, gdyby „Gwiazda Południa" jeszcze do mnie należała.

— Cóż pan chce? — rzekł Cyprian patrząc z czułością na świeżą twarzyczkę Alicji, siedzącej obok niego. — Zdobyłem dzisiejszego wieczoru brylant tak cenny, że strata tamtego nie ma już dla mnie znaczenia!

Jednakże nagromadzenie tych wszystkich wypadków, ciężkie przejścia, utrata majątku, po której nastąpiła utrata „Gwiazdy Południa" — odbiły się na zdrowiu Johna Watkinsa. Musiał położyć się do łóżka, chorował parę dni, gasł w oczach. Ani pieczołowitość córki, ani starania Cypriana, ani nacechowane męską energią upomnienia Jakobusa Vandergaarta, który całymi dniami przesiadywał u wezgłowia farmera, starając się podtrzymać go na duchu, nie były w stanie złagodzić skutków okrutnego ciosu. Na próżno zacny stary szlifierz opowiadał choremu o swych planach na przyszłość. Na próżno mówił mu o kopalni, jako o wspólnej ich własności, zasięgając jego rady we wszystkim i dopuszczając go do udziału w swych projektach. Farmer, zraniony w swej dumie, w swej manii posiadacza, w swym egoizmie, we wszystkich swych nawykach — czuł, że jest stracony.

Pewnego wieczoru przyciągnął do siebie Alicję i Cypriana, połączył ich dłonie i nie wymówiwszy słowa oddał ostatnie tchnienie. Nie przeżył nawet dwóch tygodni od chwili utraty swej ukochanej gwiazdy.

W kilka tygodni potem, ku ogólnemu zadowoleniu, odbył się cichy ślub Cypriana Méré i Alicji Watkins. Alicja była teraz żoną Cypriana... Czegóż więcej mogła jeszcze pragnąć? Zresztą okazało się, że młody inżynier jest bogatszy, niż sądziła i niż on sam mógł przypuszczać.

Oto skutkiem znalezienia „Gwiazdy Południa" szyb jego osiągnął bardzo wysoką wartość. W czasie gdy podróżował po Transwalu, Tomasz Steel eksploatował nadal z dużym powodzeniem działkę, toteż raz po raz napływały korzystne oferty na kupno części należącej do Cypriana. Przed wyjazdem do Europy sprzedał ją więc za sumę; wynoszącą sto tysięcy franków gotówką.

Alicja i Cyprian pojechali niebawem do Francji, ale przedtem postarali się zabezpieczyć przyszłość Chińczyka Li, Bardika i Matakita. W spełnieniu tego dobrego uczynku wziął chętnie udział również Jakobus Vandergaart.

Stary szlifierz odstąpił kopalnię pewnemu towarzystwu, na czele którego stał dawny pośrednik Nathan, i po korzystnym zlikwidowaniu wszystkich interesów podążył do Francji za swymi przybranymi dziećmi. Dzięki pracowitości Cypriana, jego niezaprzeczalnym zasługom i przyjęciu, jakiego doznał po powrocie w środowisku naukowym, młoda para miała zapewnione nie tylko szczęście osobiste, ale i dobrobyt.

Tomasz Steel powrócił do Lancashire z dwudziestoma tysiącami funtów szterlingów, ożenił się, poluje na lisy jak jaki dżentelmen i co wieczór wypija butelkę porto; nie jest to co prawda najlepsza rozrywka, jaką mógł sobie wymyślić.

Vandergaart-Kopje daleka jest jeszcze od wyczerpania i jej przeciętna roczna produkcja wynosi stale jedną piątą diamentów eksportowanych z Kolonii Przylądkowej. Ale żaden górnik nie miał już potem szczęścia — lub może nieszczęścia — znalezienia w tej kopalni drugiej „Gwiazdy Południa".