Iskierka

GWIZDALSKI WÓJTEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

GWIZDALSKI WÓJTEM

Powiastka

Iskierka

I.

MŁYN NA KOZIODOŁKACH.

Pani Kociupina, młynarka na Koziodołkach, od czasu swojego owdowienia niezliczonych doznawała kłopotów. Niemożna powiedzieć, aby radną nie była, — owszem, silna głową, językiem, a nawet i pięścią; ale choćby tych trojistych sił użyła wspólnie, dokazać tego nie mogła, czego dokazał jednem zaklęciem nieodżałowany świętej pamięci jej małżonek, Paweł Kociupa.

Ignacy parobek i Magda dziewka albo się swarzyli, albo też cały Boży dzień wyszczerzali do siebie zęby. Młynarczyk Jędrzej strasznie zakrapiał głowę i przez to ciągłe popełniał niedorzeczności przy mieleniu i wydawaniu zboża. Najbliższy sąsiad nawet, który za nieboszczyka siedział jak trusia, to po śmierci młynarza tak się rozzuchwalił, że ciągle wdowie na złość robił, aż ta dla świętej spokojności kupiła od niego sześć morgów nędznego piasku, jak się sama wyrażała, aby go się tylko pozbyć z oczu.

Nad to wszystko jednak najwięcej dokuczył jej dziedzic Koziodołków, niejaki Fetter, który od roku nabył ten majątek. Dawni dziedzice byli to panowie jak przystało: szlachetni, uczynni, nie oglądający się nigdy za cudzem, — ale przyciśnięci koniecznością majątku pozbyć się musieli. Albert Fetter, stawszy się raptownie, przy pomocy grosza Bóg wie jak zgarniętego, możnym, zaczął się rozglądać nietylko w tem, co do niego należało, ale jeszcze w cudze nos wrażając, zwyczajnie, jak chciwy niemiec. Młyn bardzo mu jakoś przypadł do smaku. Chodził nad wodą, rozglądał się po gruntach, łąkach, głową kiwał, fajczysko napychał tytuniem, mrucząc ze złością:, "Dummer Polnisz! taki ładny sztuk odciąć od majątku!" Aż namówiwszy się z Simsią, faktorem z sąsiedniego miasteczka, wysłał go do Kociupiny z tą, wiadomością" że powinna młyn czemprędzej sprzedać, gdyż nieprawnie był kupiony, i dziedzic ma wystąpić z procesem, aby go odebrać. Poruszyła biedną wdowę ta wiadomość — tembardziej, że Simsia mówił tak przekonywająco. Bił się przytem w piersi, zaklinał się na szczęście własnych dzieci, upewniając, że tylko wielka życzliwość dla młynarki przywiodła go z tą nowiną, a że przez to naraża się bardzo Fetterowi, który może go jeszcze kiedy zastrzelić, lub większe jakie nieszczęście na niego naprowadzić.

— Mój Boże, mój Boże! — medytowała skłopotana kobieta — co on mi narobił! co on mi narobił... ten mój!... Panie mu odpuść wszystkie grzechy!.. Żeby mnie i moje dziecko mieli dziś wyzbyć z tego kąta, gdzie nieledwo ręce urobiłam!... Ale przecież nasz pan był taki uczciwy, on by się nigdy oszustwa nie dopuścił... Ale pocóżby ten żyd kłamał! — I wydobyła z kufra akt kupna, kazała córce go odczytać po dwa razy, a nie poprzestając na tem, po południu pojechała do miasteczka Kopytkowa, gdzie się znajdował sąd i urząd gminny.

W sądzie mieli dnia tego wiele spraw i jakoś zapóźnili się trochę. Nie mogąc się widzieć z sędzią zaraz, postanowiła zaczekać w ganku. Otrzepała szal z kurzu, poprawiła czepka i usiadła na ławeczce. Aż tu otwierają się drzwi od sądowego archiwum i wychodzi z nich mężczyzna dość wysoki, o twarzy wygolonej, z małym płaskim noskiem, w niebieskich okularach, ubrany w surdut cynamonowego koloru z obtartemi guzikami, w spodenkach dreliszkowych, powyżej kolan mocno zaplamionych. Nie liczył on więcej nad lat trzydzieści. W całej tej postaci było coś lisiego.

— A! pani Kociupina! — zawołał kłaniając się nizko młynarce. Co panię do nas sprowadza?

— Ot bieda, panie Gwizdalski! Nic nie wiedziałam, że pan znowu w naszych stronach?

— Tak, tak, wyjeżdżałem, co prawda, na posadę sekretarza sądu w Piotrkowskie, ale nie podobały mi się tamte strony, to jest... wolę tu na niniejszem pozostać.

— Gdzież się pan teraz uczepił: w sądzie, czy w gminnej kancelarji?

— To jest... tymczasowo pracuję przy pomocniku sekretarza.

— Przy sekretarzowym pomocniku, to bardzo pięknie!...

— Tak, ale w przyszłości inne mam widoki; przy stosunkach, protekcji, można zajść wysoko, — dodał z pewną dumą sekretarzowy pomocnik.

— Niema wątpliwości! Ale mi Pan Bóg pana tu sprowadził; muszę się też poradzić w mojem zmartwieniu.

I rozpoczęła opowiadanie od żalów za dawnym dziedzicem Koziodołków, a złorzeczeń dla szwaba. Lecz spostrzegłszy gromadkę ludzi nasłuchujących dość ciekawie, poprosiła Gwizdalskiego na piwko do Jojli.

W osobnej izbie, gdzie znajdowała się szafa za szkłem ze srebrnemi lichtarzami, a do której Jojlina wpuszczała tylko zaufane osoby, młynarka wypowiedziała Gwizdalekiemu swoje kłopoty i dała do przejrzenia akt kupna młyna.

Gwizdalski, jak przystało na pokątnego doradcę, czytając gębę krzywił, nosem pociągał, aby tem zajęcie się sprawą okazać. Skończywszy zaś, papiery złożył i ramionami wzruszył.

— Prawda, że akt czysty?... i moja Zosia tak powiedziała — spytała niespokojnie młynarka.

— Niby czysty, ale niemiec djabelska sztuka, kruczka wynaleźć może.

— Tak pan mówi? O, tych niemców to chyba djabeł wymyślił na ludzkie utrapienie! — zawołała z żalem. — Cóż tu począć?

— Bronić się trzeba, — rzecze doradca. — Chodzi tu, o ile sądzę, o pewną niedokładność w oddzieleniu młyna od całości dóbr Koziodołków... Na szczęście mam kolegę, który urzęduje w hypotece. Jest to dobry i oddany mi duszą człowiek, napiszę więc do niego, czyby się ta nieformalność nie dała jako dopełnić.

— O, kochany panie Gwizdalski! jeszcze kufeleczek! A może wątróbki smażonej, albo kury kawałek?... Jojlino! Jojlino! — wołała ucieszona młynarka.

— Dziś jeszcze — mówi Gwizdalski — napiszę do kolegi, a jak tylko odbiorę wiadomość, zaraz jej pani udzielę. Nietrzeba się lękać, pójdzie wszystko dobrze, zobaczy pani, a potem weźmiemy się do niemca!

— Drogi, jedyny panie! proszę! proszę! — i podsunęła Gwizdalskiemu pół kury pieczonej i kufel piwa przyniesione przez Jojlinę.

— My zagramy, a niemiec będzie tańczył, — rzekł uśmiechając się Gwizdalski, a serdecznym palcem zrobił gzygzag na zachlapanym stole, co miało oznaczać ów taniec niemiecki.

Po tej rozmowie młynarka nieco się uspokojiła. I chociaż Fetter dopiekał jej różnemi sposobami: to obcinając uszy i ogony nierogaciznie schwytanej poza kopcami dzielącemi grunta młynarskie z dworskiemi, to szczując gęsi tak nielitościwie, że musiano cały tydzień we młynie jeść samą gęsinę bez podróbek, — wszystko to Kociupina cierpliwie znosiła.

Nareszcie po dniach dziesięciu ukazała się przed młynem bryczka z Gwizdalskim. Lecz jakże był niepodobny do tego, który siedział przy piwku onego czasu u Jojliny! Świeżo wygolony, wymyty, ubrany w czarny czysty surdut, na szyji miał chustkę jedwabną w niebieskie i różowe kraty, na rękach świecące zielone rękawiczki, a gdy przechodził przez młynarską izbę, to taki rozszedł się po niej zapach, że Magda i kulawy Franek pastuch, co skrobał w kącie kartofle, pociągali nosem, nie wiedząc, co tak ładnie zalatywało. Młynarka cisnęła w kąt stary pytel, co go właśnie łatała. Przybyły powitał niskim ukłonem matkę, córkę jeszcze niższym, słodko się przytem uśmiechając. Dziewczyna odkłoniła się, nie podnosząc prawie oczu od roboty.

— Odebrawszy list od kolegi, przybywam, aby go paniom odczytać, — mówił siadając na podsuniętem przez Kociupinę krzesełku.

Zosia na znak dany przez matkę wyniosła z komory pękatą flaszeczkę z wódką, zaprawioną miodem, zastawiła na stole chleb, ser, masło i kiełbasę suszoną, a pan Gwizdalski wydobył z kieszeni papier, i dawszy znak, aby drzwi do czeladnej izby zamknięto, zaczął głośno czytać taki list:

"Drogi Filipku!

Po odebraniu twego listu, bez straty czasu zająłem się przejrzeniom ksiąg majątku Koziodołki. Wprawdzie grunta młyna zwanego Dołek-niższy za zgodą wierzycieli hypotecznych oddzielone są od całości dóbr, to względem jednego nie dopełniono wszystkich należnych formalności, którego nabywcą summy jest dzisiejszy dziedzic pan Fetter. Przy złej woli mógłby on wiele złego wyrządzić teraźniejszym właścicielom młyna. Ponieważ o tych wspominasz tak życzliwie, dołożę starań, aby ową niedokładność poprawić, dołączając potrzebne dokumenty. Ale pociągnie to pewne trudności i koszty. Kochany Filipku, jeżeli zawiodą cię twoje widoki w Kopytkowie, to przybywaj do nas; przy twojich zdolnościach w naszem biurze zawsze miejsce znajdziesz.

Twój Dunderkiewicz."

Gdy skończył czytać, młynarka otarła łzy rozczulenia fartuchem i rzekła:

— Niech pan odpisze temu panu, że niczego nie pożałuję, aby się tylko nie dać zjeść temu Szwabowi.

— Zapłaci on nam to wszystko z procentem — odpowiada Gwizdalski, — mam już haczyk na niego...

— Niech go Bóg ciężko skarze za mojego wieprzka, za moje gęsi! — zawołała Kociupina.

— Wszystko mu to wyśpiewamy, jeżeli tylko nie zawiodą mnie moje widoki! W przeciwnym razie trzeba będzie usłuchać rady kolegi i objąć posadę w mieście gubernjalnem.

— A jakżebym ja nieboga radziła sobie bez pana? — zapytała kobieta, a potem dodała nieśmiało:

— O jakich to widokach pan wspomina?

— Jeżeli gmina zrobi runie wójtem... — odrzekł dumnie prostując się i poprawiając jedwabnej chustki na szyji.

— Tak? — rzekła młynarka, — niech Pan Bóg dopomoże panu!

Zosia, która dotąd szyła w milczeniu, podniosła swe ciemne ładne oczy na mówiącego i spytała:

— Podobno jest kilku kandydatów, co chcą być wójtami, a wielu gospodarzy chce głosować za Michałem Buczyną z Niebyłki?

— O, nie obawiam się Buczyny! Szlachta i ksiądz biorą go w opiekę, ale temci gorzej dla niego.

— Słusznie, bo to człowiek taki rozumny, uczciwy, przykładny — dorzuciła dziewczyna jakoś gorąco.

— Zamało tych przymiotów, aby zostać wójtem w naszej gminie. Takich współzawodników, jak Buczyna i stary wójt, ten niedołęga, co pieczęci prosto przyłożyć nie umie, nie boję się wcale. Zresztą mam poparcie w powiecie. Ot, powiedziano mi tam: "Nu Gwizdalski, kup ty sobie sześć morgów ziemi, to zrobimy ciebie wójtem. Te pijaki chłopy nadojedli nam, oni do urzędowania nijak niezdatni."

Zosia nie odezwała się już więcej ani słowa za Buczyną, a matka przytakiwała Gwizdalskiemu, boć on tak potrafił przedstawić się oczom niezbyt mądrej kobieciny, że ta powiedziała sobie tego dnia jeszcze, iż nad Gwizdalakiego niema chyba na cały powiat mądrzejszego człowieka.

Następnych tygodni dosyć często Gwizdalski odwiedzał właścicielkę młyna, a zawsze w chustce jedwabnej na szyji i błyszczących rękawiczkach.

Kociupina z jednakową radością przyjmowała zwykle gościa. Przywoził on jej wiadomości od kolegi z hypoteki o tem, co się robi dla zabezpieczenia młyna przed niemcem. Zdarzyło się też raz, drugi i trzeci, że przyjechawszy przywiózł buteleczkę miętówki lub pomarańczówki, objaśniając, że to podarunek od Jojli lub Szmulika, którzy chcą zaskarbić sobie przyjaźń przyszłego wójta. Kiedyś pojawił się znowu z przesmacznym kuglem. Miał to być także zadatek na przyszłość od piekarza Srólika, by pan wójt nie wglądał zbyt sumiennie w wagi piekarskie.

Kociupina, popijając miętówkę i przegryzając kuglem, rozpływała się nad szczęśliwością doli wójtów i żon wójtowskich, nadmieniając, że gdyby nie zeszedł był tak wcześnie ze świata jej nieodżałowany mąż, to kto wie, czy nie dostąpiłby tego zaszczytu, żeby go wójtem obrali, — bo nieboszczyk miał głowę i w gminie bardzo był poważany.

Gwizdalski przytakiwał jej i pocieszał zarazem, że choć nie ona, to jej córka wójtową zostać może, byle tylko dobrze sobie męża wybrała.

Za każdym razem, jak młynarka rozgrzała się miętówką, Gwizdalski nie zaniedbał zręcznie jej wspomnieć, że pewnie wójtem zostanie, a jedynie to, że nie ma gruntu, przeszkodzić mu w tem może. A raz nawet wprost jej się zapytał, czyby nie zechciała pozbyć się swych sześciu morgów, co je po śmierci męża przykupiła od sąsiada.

Gwizdalski był to człowiek, który sobie powiedział: "Mam rozumu więcej od drugich, ale zamało jeszcze, aby równać się z mądrymi; ot spożytkuję swój rozum na to, aby korzystać z głupszych ode mnie." Oj, ciężka to rzecz — mieć do czynienia z głupiemi mądremu a uczciwemu człowiekowi! Ale mądremu łotrowi z głupim — to chleb z masłem, jak to mówią. I ten chleb z masłem zasmakował mu bardzo, tak bardzo, że oblizywał się na coraz pokaźniejsze kromki.

Przed kilku laty przybył on do swego wuja organisty w Kopytkowie, bo go podobno własny ojciec wygnał z domu za złe postępki. Organista nie znający rosyjskiego języka był mu rad po części, bo siostrzanek wyręczał go w pisaniu aktów u proboszcza. Później dostał się do kancelarji za pisarka, i tu dopiero znalazł sposób do czynienia rozmaitych sztuczek. Czego odmówił wójt, nie dokazał pisarz, to w tem pan Gwizdalski z pewnością usłużył. Zwaśnionych pojednał, zgodnych pokłócił, winnego wykręcił, na niewinnego winę zwalił, jeżeli tylko w tem wszystkiem korzyść dla siebie zwęszył. W końcu tak się wyniósł, że wójta i pisarza za nos wodził, a ci mimo chęci pozbyć się go bali. Wprawdzie na kilka miesięcy przed tem, nim go poznaliśmy, wyjechał wezwany do pomocy przez pewnego sekretarza sądu. Ale widać mu tam nie szło po myśli, bo wkrótce wrócił, a znalazłszy już swoje miejsce w kancelarji zajętem, uczepił się w sądzie, a tymczasem zaczął przemyślać, jakby to zostać wójtem przy zbliżających się wyborach.

Te jego myśli związały się niebawem z drugiemi. Czemużby wójt nie mógł dostać za żonę takiej ładnej i bogatej dziewczyny, jak Zosia Kociupianka. A znowu też naodwrót małżonkowi młynarczanki, a tem samem właścicielowi młyna, jeszcze łatwiej byłoby zostać wójtem. I ta myśl utkwiła mu głęboko w głowie od czasu, jak się za wójtowstwem i bogatym ożenkiem oglądać począł. Aż nareszcie wziąwszy na odwagę, raz przy pomarańczówce oświadczył młynarce, że po przebyciu kilku lat na wójtowstwie gmina zpewnością zrobi go sędzią. Wszelkie jednak godności — mówił — chcę dzielić z panną Zofja, którą w całej okolicy uważam za najgodniejszą i najpiękniejszą z kobiet.

Gdy matka powtórzyła to wszystko córce, ta rzekła:

— Ale bo też mamunia wszystkiemu wierzy, co ten cygan mówi; on ani sędzią, ani nawet wójtem nie zostanie.

— Co ty dziecko gadasz! Taki edukowany człowiek... z taką protekcją... A wiesz, Zochna, że on sobie tobą zawrócił głowę.

— Oj, to niech ją czemprędzej odwróci, bo ja o nim nie pomyślę, choćby on jeden był na świecie. Marna jego edukacja, kiedy jej na złe dla drugich, a tem samem i dla siebie używa. I sądzę, że to wcale niedobrze, iż on tak często do nas zachodzi; kto wie, czy my kiedy nie pożałujemy tej naszej dla niego gościnności.

Na taką odpowiedź córki matka tylko pokiwała głową niechętnie.

Zosia odprawiła już kilku kawalerów, a wtedy matka nie miała nic przeciwko temu, mówiąc: "Znajdzie się może lepszy." Ale teraz radaby była wydać ją. zamąż jak najprędzej, raz z tej przyczyny, że obawiała się, aby wiadomość o procesie grożącym z Fetterem nie stała się głośną, bo to by odstraszyło kawalerów, a powtóre, że Gwizdalski tak ją usidlił obietnicami i miętówką. Zdawało się jej, że podobny jak on małżonek byłby bardzo odpowiedni dla Zosi. Po pierwszej też z córką rozmowie nie wyrzekła się nadzieji, że ją zczasem przekona, — tembardziej, że i Gwizdalski nie zrażał się nieprzychylnością dziewczyny, lecz coraz ostrzej, jak to mówię, cholewki smalił.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej