Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

PRZESZŁOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ

ŻYCIE DOMOWE W OKRESIE HAMSINU

GOSPODARSTWO

PIERWSZA LEKCJA JĘZYKA ARABSKIEGO

UPRZEJMY TŁUMACZ

WYSPA RODDA

HAREM WICEKRÓLA

TAJEMNICE HAREMU

LEKCJA FRANCUSKIEGO

SZUBRA

AFRYTY

HAREM

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

PRZESZŁOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ

Nie żałowałem, żem osiadł na pewien czas w Kairze, że stałem się pod każdym względem obywatelem tego miasta, jest to niewątpliwie jedyny sposób, by je poznać i pokochać; turyści nie mają zazwyczaj dość czasu na to, by wejść w jego życie powszednie, przeniknąć jego malownicze piękno, jaskrawe kontrasty, zwiedzić jego pamiątki. A jest to przecież jedyne miasto na Wschodzie, gdzie można odnaleźć ślady wyraźnie odcinających się warstw kilku epok historycznych. Ani Bagdad, ani Damaszek, ani Konstantynopol nie dają tylu tematów do studiów i refleksji. W dwóch pierwszych miastach cudzoziemiec natrafia na nietrwałe budynki z cegieł i wyschłej gliny; jedynie wnętrza bywają wspaniale ozdobione, dekoracja ich wszakże nie wkracza nigdy ani w dziedzinę poważnej sztuki, ani nie zapewnia trwałości; Konstantynopol zabudowany domami drewnianymi, pociągniętymi farbą, zmienia oblicze co dwadzieścia lat, zachowując tylko dość jednolitą fizjonomię dzięki błękitnawym kopułom i białym minaretom. Kair zawdzięcza trwałość niezliczonych pomników architektury zarówno niewyczerpanym kopalniom Mokatamu, jak niezmiennie pogodnemu klimatowi; epoka kalifów, epoka sudanów, epoka sułtanów-mameluków znajdują oczywiście wyraz w najróżniejszych ładach architektonicznych, których Hiszpania i Sycylia są odbiciem bądź też wzorem. Mauretańskie cuda Grenady albo Kordoby narzucają się naszej pamięci na każdym kroku wśród ulic Kairu: drzwi meczetu, okno, minaret czy arabeska, których wykrój lub styl określają dokładnie pewien okres przeszłości. Same tylko meczety opowiedziałyby całą historię Egiptu pod panowaniem muzułmanów, każdy władca bowiem kazał wznieść co najmniej jeden meczet chcąc przekazać i utrwalić na zawsze wspomnienie swojego panowania i swojej chwały; Amru, Hakim, Tulun, Saladyn, Bibars czy Barkuk, wszystko to są imiona zachowane raz na zawsze w pamięci tutejszego ludu, chociaż najstarsze pomniki są to dziś tylko mury rozpadające się w gruzy oraz zniszczone ogrodzenia.

Meczet Amru, a więc pierwszy, który wybudowano po zdobyciu Egiptu, stoi w miejscu obecnie odludnym, pomiędzy nowym a starym miastem. Nic nie broni już dzisiaj przed profanacją tego przybytku, taką niegdyś otaczanego czcią. Błądziłem wśród lasu kolumn podtrzymujących jeszcze starożytne sklepienie; wszedłem na rzeźbioną kazalnicę wzniesioną w roku 94 ery Mahometa, mówiono, że po kazalnicy proroka jest ona najpiękniejsza i najczystsza w stylu; przebiegłem również krużganki i ujrzałem pośrodku dziedzińca miejsce, gdzie stał namiot namiestnika Omara, wówczas gdy powziął myśl założenia starego Kairu.

Gołąbka uwiła gniazdo nad namiotem i oto Amru, pogromca greckiego Egiptu, ten, co zrównał z ziemią Aleksandrię, nie chciał spłoszyć biednego ptaka; miejsce wydało mu się przeznaczone wolą nieba, kazał wybudować meczet dokoła namiotu, z kolei zaś dokoła meczetu miasto, które nazwano Fostat, to znaczy namiot. Dziś owo miejsce nie leży nawet w obrębie miasta, znajduje się znowu, jak powiadały niegdyś kroniki, wśród winnic, ogrodów i gajów palmowych.

Odnalazłem także na przeciwległym krańcu Kairu i w obrębie murów, nie opodal Bab en-Nasr, niemniej opuszczony meczet kalifa Hakema, wybudowany o trzysta lat później, który łączy się z postacią jednego z najdziwniejszych bohaterów muzułmańskiego średniowiecza. Hakem, którego dawni orientaliści francuscy nazywają le Chacamberrille, nie zadowolił się godnością trzeciego kalifa afrykańskiego, dziedzica skarbów Haruna al-Raszyda, jedynowładcy Egiptu i Syrii; upojony wielkością i bogactwem stał się podobny Neronowi, a także Heliogabalowi. Tak samo jak Neron pod wpływem chwilowego kaprysu podpalił swoją stolicę; tak samo jak Heliogabal ogłosił, że jest bogiem, i nakreślił reguły religii, którą przyjęła część jego narodu, a która stała się z czasem religią Druzów. Hakem jest ostatnim objawicielem albo, jeśli kto woli, ostatnim bogiem, który się ukazał na świecie i który zachował jeszcze tu i ówdzie mniej lub bardziej licznych wyznawców. Kawiarniani śpiewacy i bajarze w Kairze opowiadają o nim tysiące legend; na jednym ze wzgórz Mohatemu pokazano mi obserwatorium, skąd zasięgał porady gwiazd; ci bowiem, którzy nie wierzą w jego boskość, opisują go jako czarodzieja, obdarzonego wielką siłą.

Meczet jego jest w jeszcze gorszym stanie niż meczet Amru. Jedynie mury i dwie wieże, czyli minarety, na rogach zachowały możliwe do rozpoznania kontury architektoniczne. Należą one do tej samej epoki, co najstarsze budowle Hiszpanii. Dziś wnętrze świątyni, pokryte pyłem i usiane gruzami, zajmują powroźnicy; skręcają oni konopie na tej rozległej przestrzeni, zaś monotonny dźwięk kołowrotka zastępuje rozlegający się tu niegdyś szmer modlitw. Ale czy przybytek wzniesiony ku chwale wiernego Amru mniej jest opuszczony niż świątynia Hakema, heretyka, znienawidzonego przez prawdziwych muzułmanów? Stary Egipt, równie niepomny jak łatwowierny, pogrzebał w swoim pyle niejednego proroka i niejednego boga.

Toteż cudzoziemiec w tym kraju może się nie obawiać ani fanatyzmu religijnego, ani nietolerancji narodowej właściwej innym krajom Wschodu; jarzmo Arabów nie zdołało zmienić tak dalece charakteru mieszkańców; czy ziemia nie pozostała nadal starą i ojczystą ziemią, z której Europa wywodzi swój rodowód poprzez świat grecki i rzymski? Religia, moralność, przemysł, wszystko bierze początek w tym źródle, zarazem tajemniczym i łatwo dostępnym, skąd wybitne umysły pierwotnych czasów czerpały mądrość na nasz użytek. Wkraczali oni z lękiem do tych dziwnych świątyń, gdzie tworzyła się przyszłość człowieczeństwa, a wychodzili stamtąd z czołem uwieńczonym nieziemską światłością, by przekazać swoim ludom tradycje z okresu poprzedzającego potop, sięgające zarania świata. Tak więc Orfeusz, tak więc Mojżesz, tak więc ów mniej nam znany prawodawca, którego Hindusi zwą Rama, czerpali stamtąd te same zasady nauki i wiary, które miały ulegać zmianom zależnie od miejsca i ras ludzkich, ale które tworzyły wszędzie podwaliny trwałej cywilizacji. Cechę charakterystyczną starożytnego Egiptu stanowi właśnie owa idea powszechności, a nawet prozelityzmu, którą Rzym stosował z czasem na dobro swojej potęgi i chwały. Naród, który wznosił niezniszczalne pomniki, by wyryć na nich wszystkie zdobycze sztuki i przemysłu, naród, który przemawiał do potomności językiem, od niedawna dopiero dla niej zrozumiałym, zasłużył sobie niewątpliwie na wdzięczność całego człowieczeństwa.

ŻYCIE DOMOWE W OKRESIE HAMSINU

Wykorzystałem, jak tylko mogłem, długie dni bezczynności, którą mi narzucał okres hamsinu, studiując i czytając, ile się dało. Od samego rana powietrze było rozpalone i przesycone kurzem. Przez dwa miesiące bez mała, ilekroć zawieje wiatr z południa, nie można wyjść z domu przed trzecią po obiedzie, kiedy to zrywa się lekki wietrzyk od morza.

Ludzie siedzą w pokojach parterowych, o ścianach wyłożonych fajansowymi kaflami lub marmurem, gdzie bijące fontanny zapewniają nieco chłodu; można również spędzić dzień w łaźni, wśród ciepławej mgły zapełniającej obszerne sale; ażurowa kopuła podobna jest gwiaździstemu niebu. Większość owych łaźni są to istne gmachy mogące służyć za meczety albo kościoły; architektura ich jest bizantyjska, za pierwowzór służyły im prawdopodobnie łaźnie greckie; pomiędzy kolumnami, na których wsparte jest koliste sklepienie, mieszczą się marmurowe wnęki; są tam wytworne fontanny służące do zimnych ablucji. Człowiek może na przemian bądź całkowicie się odosobnić, bądź wmieszać się w tłum, niczym niepodobny do chorowitych postaci, z którymi stykamy się w naszych kąpieliskach; tworzą go po większej części ludzie zdrowi i szlachetnej budowy, spowici antyczną modą w długi pas lnianej tkaniny. Kształty rysują się niewyraźnie poprzez mleczną mgłę, przeszytą białawymi promieniami sączącymi się poprzez sklepienie; zdaje się nam, że jesteśmy w raju zaludnionym przez radosne cienie. W sąsiednich salach czeka nas czyściec. Znajdują się tam zbiorniki z wrzącą wodą, w których kąpiący się poddawany bywa różnorakim sposobom gotowania; tam to rzucają się na niego owi groźni drabanci zbrojni we włosiane rękawice, które ścierają mu ze skóry długie wałkujące się pasma, tak grube, że strach go ogarnia, czy stopniowo nie zniszczą go do cna, jak zbyt mocno szorowany garnek. Można zresztą uchylić się od tego obrządku i zadowolić się błogostanem, w jaki wprawia nas przepojona wilgocią atmosfera głównej łaźni. Rzecz dziwna, to sztuczne ciepło daje wytchnienie po naturalnym upale; ziemski ogień Ptah zwalcza zbyt silny żar niebiańskiego Horusa. Czy mam opowiedzieć jeszcze o rozkoszach masażu i uroczym spoczynku, jaki zapewniają łoża ustawione dokoła balustrady wysokiego krużganku górującego nad salą łaziebną? Kawa, sorbety i nargile przerywają sen lub skłaniają do snu; a jest to lekka poobiednia drzemka, tak droga narodom Lewantu. Zresztą południowy wiatr nie dmie bez przerwy w okresie hamsinu, ucisza się nieraz na kilka tygodni i pozwala nam odetchnąć w całym tego słowa znaczeniu. Wówczas miasto przybiera znów zwykły ożywiony wygląd, tłum zalega place i ogrody; aleje Szubra zapełniają się spacerującymi: zawoalowane muzułmanki zasiadają w kioskach, nad brzegiem fontanny, albo na grobach, wśród których rosną cieniste drzewa; marzą tam całymi dniami, otoczone rozbawionymi dziećmi, każą sobie nawet przynosić posiłki. Kobietom na Wschodzie dane są dwie drogi ucieczki przed samotnością haremu: cmentarz, gdzie znajduje się zawsze jakaś ukochana istota, którą należy opłakiwać, albo łaźnia publiczna; obyczaj bowiem nakazuje mężom, by pozwalali żonom udawać się tam co najmniej raz na tydzień.

Ów nie znany mi szczegół stał się dla mnie przyczyną pewnych domowych kłopotów, muszę więc przestrzec przed nimi Europejczyka, który chciałby pójść za moim przykładem. Zaledwie przyprowadziłem niewolnicę jawajską z targu, a już obiegły mnie tysiączne wątpliwości, które mi poprzednio wcale nie przyszły do głowy. Obawa pozostawienia jej choćby jeden dzień dłużej wśród żon Abd el-Kerima przyśpieszyła moją decyzję, i — czy mam się do tego przyznać? — pierwsze spojrzenie, które na nią rzuciłem, rozstrzygnęło o wszystkim.

Jest coś niezwykle pociągającego w kobiecie z odległej i osobliwej krainy, w kobiecie, która mówi nieznanym językiem, której strój, zwyczaje działają na nas choćby tylko samą odrębnością. Krótko mówiąc, w kobiecie pozbawionej wszelkiej pospolitości, którą, gdy nastąpi przyzwyczajenie, odkrywamy w naszych rodaczkach. Byłem przez pewien czas pod urokiem kolorytu lokalnego, który ją cechował: słuchałem jej szczebiotu, przyglądałem się, jak roztacza pstrokaciznę swoich strojów: była jak wspaniały ptak zamknięty w klatce, stanowiący moją własność, ale czy podobne wrażenie może trwać zawsze?

Uprzedzono mnie, że w razie gdyby handlarz mnie oszukał, gdyby niewolnica nie posiadała zalet, które mi obiecywano, lub gdybym odkrył w niej defekt, upoważniający mnie do zwrotu, miałem prawo przed upływem tygodnia anulować kupno. Nie uważałem za możliwe, aby Europejczyk wykorzystał kiedykolwiek tę niegodną klauzulę, nawet gdyby go oszukano. Przekonałem się jednak z przykrością, że ta biedaczka miała pod czerwoną wstążką opasującą czoło, u nasady włosów, wypalony znak wielkości sześcioliwrowej monety. Na piersiach widniał także wypalony znak podobnego kształtu, oba zaś te piętna pokrywał tatuaż przedstawiający coś niby słońce. Na brodzie miała również wytatuowane ostrze lancy, a lewe nozdrze przekłute, by można było przez nie przeciągnąć kółko. Włosy były krótko obcięte poczynając od skroni, przez całą szerokość czoła i z wyjątkiem wypalonej części, opadały aż do brwi, tworzących zgodnie ze zwyczajem, sztucznie przyczernioną, nieprzerwaną kresę. Ręce i stopy, zabarwione były na kolor pomarańczowy; wiedziałem, że jest to działanie henny, której wszelkie ślady po kilku dniach znikną. Co teraz począć? Ubrać żółtą kobietę na modłę europejską byłoby rzeczą w najwyższym stopniu śmieszną. Ograniczyłem się więc tylko do wskazania jej na migi, że należy dać odrosnąć przyciętym włosom, co zdaje się wielce ją zdziwiło; wypalony znak na czole i piersiach — zapewne wedle panującego obyczaju w jej ojczyźnie, nie spotyka się bowiem nic podobnego w Egipcie — będzie można ukryć przy pomocy jakiegoś klejnotu lub innej ozdoby; zważywszy wszystko, nie miałem ostatecznie powodu zbytnio się skarżyć.

GOSPODARSTWO

Biedna dziewczyna zasnęła, podczas gdy przyglądałem się bacznie jej włosom z troską właściciela, który widzi, że dokonano jakichś cięć w nabytych przez niego dobrach. Usłyszałem, że Ibrahim woła sprzed domu Ya sidi! (tędy, proszę pana!) i jeszcze kilka słów, z których wywnioskowałem, że ktoś przyszedł do mnie w odwiedziny. Wyszedłem z pokoju i na krużganku spotkałem Żyda Jusufa, który chciał ze mną pomówić. Pomiarkował, że wolę, aby nie wchodził do mego pokoju, przechadzaliśmy się więc paląc po krużganku.

— Dowiedziałem się — zaczął — że namówiono pana na kupno niewolnicy; bardzo mnie to zmartwiło.

— A dlaczego?

— Dlatego, że pana pewnie oszukano i okradziono, i to niemało: dragomani działają zawsze w porozumieniu z handlarzami niewolników.

— Wydaje mi się to dość prawdopodobne.

— Abdallah zatrzymał sobie co najmniej jeden trzos.

— Cóż na to poradzić?

— A to jeszcze nie koniec. Ta kobieta będzie panu kulą u nogi, gdy zechce pan wyjechać, wówczas Abdallah zaproponuje, że ją od pana odkupi za byle co. Tak zawsze czyni i dlatego odwiódł pana od zamiaru zawarcia ślubu na koptyjską modłę, co było znacznie prostsze i mniej kosztowne.

— Ależ pan wie doskonale, że mimo wszystko miałem skrupuły i niechętnie byłbym zawarł związek małżeński, wymagający zawsze pewnego usankcjonowania przez religię.

— No więc czemu pan tego nie powiedział? Byłbym panu znalazł służącego Araba, który byłby się za pana ożenił, ile razy by się panu podobało!

Wybuchnąłem śmiechem na tę osobliwą propozycję; ale gdy się jest w Kairze, człowiek przestaje się czemukolwiek dziwić. Szczegóły, których mi udzielił Jusuf, przekonały mnie, że są indywidua dość nikczemne, by trudnić się podobnym procederem. Łatwość, z jaką ludzie na Wschodzie żenią się i rozwodzą, sprawia, że podobne układy są możliwe, ujawnić by je mogła jedynie skarga kobiety; oczywiście jest to tylko wybieg, aby osłonić się przed baszą, wielce surowym na punkcie moralności publicznej. Każda kobieta, która nie mieszka sama bądź z rodzicami, musi mieć prawowitego małżonka, choćby miała się z nim nawet rozwieść za tydzień; chyba że jest niewolnicą i ma swojego pana.

Nie kryłem przed Jusufem, jak dalece oburzałby mnie podobny układ.

— Et — odparł — co to ma za znaczenie?... Z Arabami?

— Równie dobrze mógłby pan powiedzieć: „z chrześcijanami”.

— To zwyczaj — dodał — który wprowadzili Anglicy; mają tyle pieniędzy!

— A więc to tak drogo kosztuje?

— Kiedyś kosztowało drogo, ale teraz wdała się konkurencja i każdy może sobie na to pozwolić.

Oto do czego doprowadzają tutejsze reformy, mające na celu podniesienie moralności. Chcąc uniknąć znacznie mniejszego zła, deprawuje się ludność. Przed dziesięciu laty Kair, tak jak Indie, posiadał publiczne bajadery i kurtyzany, tak jak świat starożytny. Ulema narzekali przez dłuższy czas na próżno, gdy rząd ściągał dość poważne podatki z owych kobiet, tworzących korporację i zamieszkałych przeważnie poza miastem, w Matarei. W końcu miejscowi świętoszkowie zaofiarowali się, że zapłacą powyższy podatek; wówczas wygnano wszystkie te kobiety do Esny w górnym Egipcie. Dzisiaj owo miasto, położone w dawnej Tebaidzie, stało się dla cudzoziemców podróżujących w górę Nilu czymś w rodzaju Kapui. Są tam Laisy i Aspazje, wiodące życie na szerokiej stopie, wzbogacone zwłaszcza kosztem Anglii. Mają pałace, niewolników, mogłyby kazać sobie wybudować piramidy jak słynna Rhodope, gdyby utrzymała się nadal moda piętrzenia nad swymi zwłokami stosów kamieni, aby je uczcić, ale obecne kurtyzany wolą diamenty.

Zdawałem sobie doskonale sprawę, że Żyd Jusuf nie bez powodu podtrzymuje znajomość ze mną; wątpliwości, jakie żywiłem pod tym względem, powstrzymały mnie od uprzedzenia go, że odwiedzam targi niewolników. Cudzoziemiec na Wschodzie jest zawsze w położeniu naiwnego kochanka bądź też paniczyka z Molierowskiej komedii. Trzeba lawirować pomiędzy Mascarellim a Sbriganim. Chcąc położyć kres wszelkim możliwym apetytom, począłem się skarżyć, że cena, którą zapłaciłem za niewolnicę, wyczerpała niemal całkowicie moją kieszeń.

— Jaka szkoda! — wykrzyknął Żyd — chciałem panu zaproponować spółkę w pewnym wspaniałym interesie, który w przeciągu kilku dni zwróciłby panu dziesięciokrotnie wyłożone pieniądze. Razem z kilku przyjaciółmi zakupujemy hurtem cały zbiór liści morwowych w okolicy Kairu i będziemy je sprzedawali detalicznie hodowcom jedwabników. Tylko że na to potrzeba trochę gotówki, a o to najtrudniej w tym kraju: legalna wysokość procentu wynosi dwadzieścia cztery od sta. Jednakże jeśli rozsądnie spekulować, pieniądze się mnożą... Trudno, mówmy o czym innym. Dam panu tylko jedną radę: nie umie pan po arabsku, niech pan nie korzysta z usług dragomana w rozmowie z niewolnicą; zanim by się pan spostrzegł, podszepnąłby jej jakieś złe myśli i któregoś dnia uciekłaby od pana; to się już nieraz zdarzało.

Słowa te dały mi do myślenia.

Jeżeli mężowi trudno jest upilnować kobietę, to o ileż jeszcze trudniej przyjdzie to jej panu! Znajdzie się w sytuacji Arnolfa albo Grzegorza Dyndały. Co począć? Eunuch i duenia nie dają żadnej gwarancji; obdarzyć zaś od razu niewolnicę taką niezależnością, z jakiej korzystają Francuzki, byłoby wierutnym głupstwem w kraju, gdzie, jak wiadomo, żadne zasady nie bronią kobiety przed najpospolitszym uwodzicielem. Jak tu wyjść z domu samemu? A jak wyjść z nią razem w kraju, gdzie żadna kobieta nie pokazała się nigdy wsparta na ramieniu mężczyzny? Że tego wszystkiego nie przewidziałem, to rzecz niepojęta.

Poleciłem Mustafie przez Żyda, żeby mi przyrządził obiad; nie mogłem oczywiście zaprowadzić niewolnicy da restauracji hotelu Domergue. Dragomana zaś nie było, czekał na przybycie karetki pocztowej z Suezu, zbyt mało miał u mnie zajęcia, aby nie starał się od czasu do czasu oprowadzić po mieście jakiegoś Anglika. Gdy wrócił, powiedziałem mu, że będę go zatrudniał tylko co parę dni, że nie zamierzam zatrzymać na stałe tak licznego personelu, mając zaś niewolnicę, nauczę się wkrótce zamieniać z nią kilka słów, co mi zupełnie wystarczy. Zdziwiło go trochę moje oświadczenie, zdawało mu się bowiem, że stanie mi się teraz bardziej niezbędny niż kiedykolwiek. W końcu jednak pogodził się z losem i powiedział, że zawsze go zastanę w hotelu Waghorn, ilekroć będzie mi potrzebny.

Spodziewał się zapewne, że użyję go za pośrednika przynajmniej w okresie nawiązywania znajomości z niewolnicą; zazdrość jest wszakże uczuciem tak dobrze znanym i rozumianym na Wschodzie, dyskrecja we wszystkim, co dotyczy kobiet, uważana jest za rzecz tak naturalną, że nawet mi o tym nie napomknął.

Wróciłem do pokoju, gdzie pozostawiłem uśpioną niewolnicę. Obudziła się już i siedząc na futrynie okiennej wyglądała na prawo i lewo poprzez boczne kraty maszrabija. O dwa domy dalej widać było młodzieńców w stroju tureckim wprowadzonym przez reformę, zapewne oficerów przybocznych jakiejś wielkiej figury; palili z nonszalancją przed drzwiami wejściowymi. Poczułem, że z tej strony grozi niebezpieczeństwo. Na próżno szukałem w pamięci słowa, którym mógłbym wytłumaczyć jej, że nie uchodzi przyglądać się wojskowym na ulicy, znalazłem jednak tylko owo uniwersalne tajjib (bardzo dobrze), wykrzyknik pełen optymizmu, godny najłagodniejszego pod słońcem narodu, ale całkowicie nieodpowiedni w danej sytuacji.

O, kobiety! jakże wszystko zmienia się, gdy się pojawicie; byłem tak szczęśliwy, rad ze wszystkiego. Powtarzałem „tajjib” przy każdej sposobności i Egipt się do mnie uśmiechał. Dziś muszę szukać słów nie znanych może w języku narodu usposobionego tak życzliwie. Zauważyłem wszakże u niektórych tubylców przeczące słowo i gest. Jeżeli coś im się nie podoba, co się rzadko zdarza, powiadają: „Lah!” podnosząc niedbale rękę na wysokość czoła. Ale jakże tu powiedzieć: „Lah!” tonem szorstkim, a jednak z leniwym ruchem ręki! Zdecydowałem się wszakże na to właśnie, w braku czegoś lepszego, przyprowadziłem niewolnicę do otomany i uczyniłem gest wskazujący, że raczej wypada usiąść tu niż stać przy oknie. Zresztą dałem jej do zrozumienia, że niebawem podadzą nam obiad.

Szkopuł polegał teraz na tym, czy mam się zgodzić, by odsłoniła twarz w obecności kucharza; wydało mi się to sprzeczne z przyjętym obyczajem. Nikt jak dotąd nie starał się jej zobaczyć. Nawet dragoman nie towarzyszył mi na górę, wówczas gdy Abd el-Kerim zaprezentował mi swoje kobiety; wynikało z tego niezbicie, że ściągnąłbym na siebie pogardę, jeślibym postąpił inaczej niż tubylcy.

Gdy obiad był gotów, Mustafa krzyknął przez drzwi: Sidi! Wyszedłem z pokoju, on zaś wskazał mi glinianą rynkę, a w niej pokrajaną na kawałki kurę z ryżem.

— Bono, bono — powiedziałem mu, po czym wróciłem do pokoju i poleciłem niewolnicy, by na nowo zakryła twarz maską, co też uczyniła.

Mustafa ustawił stolik, nakrył go zielonym sukiennym obrusem, po czym ułożywszy na półmisku piramidę pilafu, wniósł jeszcze różne zieleniny na małych talerzykach, a mianowicie: kulkas, czyli kolokazję, pokrojoną na kawałki i marynowaną w occie, a także plastry dużej cebuli pływające w sosie musztardowym: ta mieszanina wyglądała dość apetycznie. Po czym oddalił się dyskretnie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PIERWSZA LEKCJA JĘZYKA ARABSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UPRZEJMY TŁUMACZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYSPA RODDA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HAREM WICEKRÓLA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TAJEMNICE HAREMU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEKCJA FRANCUSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZUBRA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AFRYTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej