Kazimierz Laskowski

HENRYK SIENKIEWICZ

Konwersja: Nexto Digital Services

HENRYK SIENKIEWICZ JAKO MYŚLIWY

notatka jubileuszowa, 1875-1900

Laskowski Kazimierz

Niema zapewne wśród myśliwych całej naszej ziemi takiego, co na Sienkiewiczowskich łowach nie bywał, a choć, nielicznym może być zastęp szczęśliwców, którym przypadł w udziale zaszczyt oglądania twórcy "Krzyżaków" na oko, gdy odłożywszy złoto pióro, za dwururkę chwyta i na cel pewną ręką bierze — to bez przenośni powiedzieć można, że z Sienkiewiczem polował każdy od magnackiego nomroda, do Sontagsjaegra, jak wasz sługa, bodaj, że do kłusownika w siermiędze!

Bo przypominam sobie takiego Walka, co się z "Sienkiewiczem" po małogoskiej puszczy włóczył, pod opaloną sosną o zaraniu, na szaraka czatując. Przypominam sobie, jak raz w zaufaniu wyrzekał przedemną na pana Zagłobę, że przez niego "takiego jak ciele!" kota chybił.

— Wyszedłem o wschodzącem słonku — żalił się — żeby co utrącić. Przysiadłem pod lasem "na schodnego"... Czekam... czekam... Miało się jakby na słotę i "kuse" żerowały długo. Przykucnąłem pod sosną. Bartłomiejowe żytko już dobrze było okryło ziemię. Koty tu i owdzie nabobczyły. Czekam... czekam... Zaczęło mi się cnić. Niewiele myślący, ile że kurzyć nie można — wydobywam książczynę i dalej na "chybcika"... Czytam... czytam... Pan Zagłoba jedzie i spotyka nasze wesele... Jak się szlachcic rozhulał, a upił, tak go i przycapili, ale się gracko wywinął! Zdjął mię śmiech! Nie utrzymałem gęby... a tu... trzeba trafu! zda mi się spojrzeć... kica bruzdą... jak miesięczne ciele! Wstrzymałem dech, ale późno! Wyplułem mu z jednej... na nic! Jeno kosmykiem wionął i tyłem go widział! — dokończył.

Takich Walków znalazłoby się pewnie więcej, a cóż dopiero mówić o tych, co to już nie ukradkiem na kota, ale jawnie całym komunikiem szczwali liszki w stepowych bużanach, towarzysząc pannie Barbarze Jeziorkowskiej, gdy się za pana Michała machła; co pod okiem Jagienki łącznie ze Zbyszkiem godzili oszczepem w tury, lub po afrykańskich szlakach próbowali na różnych zamorskich "monstrach" celności belgijskich sztucerów!

Tych nie zliczyć! Pogłowie całe! a nie tylko nas, którym knieja z kart arcydzieł, rodzinną gędźbi nutą, ale i obcych! Bo i angielczycy i niemieckie paniątka, i yankiesi, i wielu takich, co przedtem o polskich łowach nie słyszało, lub słyszeć nie chciało, zwiedziawszy się, nuż! trop w trop! za Sienkiewiczem!

A on wiódł tę olbrzymią rzeszę, łowiącą co sercu drogie, przez ostępy zamierzchłych czasów, śladem chwil dziejowych, wskrzeszając geniuszu skrą obraz po obrazie, grając tysiącznem echem na dusz instrumencie.

A wśród tych obrazów, odtworzonych natchnioną wyobraźnią, przednie miejsce zajmują łowy polskie — a w tych echach, wydzwonionych potężnem piórem, grzmi rogów granie, rozlewając się od Białowieskiej puszczy aż za Atlantyk!

I bodaj czy inaczej być mogło.

Pisarz tej miary, z którego piersi miał wytrysnąć cały zdrój uczuć swojskich, którego myśl objęła wszystko nasze byłe i teraźniejsze, wszystko od blasków do chmur, od okopów do zacisznej świetlicy, nie mógł w locie swym pominąć łowieckich zapasów, myśliwskich wypraw i przygód praojców, bo i jogo dusza rwała się do kniei i jego ręka szukała nieraz cyngla, a usta głosiły hasło: pilnuj! celi pal!

Jakoż zaraz na wstępie pisarskiej działalności, podobnie jak nieśmiertelnemu pisarzowi, co "z nad litewskiego powstał uroczyska, " zapachniała i Sienkiewiczowi Białowieża, owa "główna zwierząt i roślin stolica, " z opiewanym matecznikiem, pełna "legowisk" dzika, "gawr" niedźwiedzich, strzegąca "bekowisk" łosich i jelenich, ostoja niknących "żeremij" bobra, żubrów kołyska i jedyne pod słońcem schronisko.

I oto jedzie "do wielkiej puszczy, która, jako oko sięga, czerni się na całym brzegu widnokręgu'"

Jedzie, a wycieczce tej zawdzięcza nasza literatura jeden z najpiękniejszych opisów "przepastnych tajników", opis puszczy Białowieskiej.

"Jak cicho! ale jak cicho! przestronno, poważnie, dobrze! — pisze na pierwszych kartach. — Oko choć przy księżycu widzi, że tu sosny jakieś odwieczne, wynioślejsze niż gdzieindziej. Może dla tego nie wlazły dotąd żydom w kieszeń. Nikt też nie potrzebuje robić z nich miotły do wymiecenia czystej hypoteki. Czasem tam popłynie cicho która z tych matron Lśnią lub Narewką, ale to rzeki zamałe, by cała Białowież miała niemi wypływać — sosny więc stoją ogromne, strzeliste i teraz oto księżyc gra po nich, jak grał sto lat temu, oświeca ich czuby, wdziera się w przerwy między gałęziami i upada na grunt puszczy w kształcie długich, białych snopów i pasem.

"Rzekł-byś: duchy przechadzają się wśród kolumn. Prawdziwe czarodziejstwo leśne! Coś tam porusza się, coś żyje! Tylko czekać, jak zaśpiewa dziwożona. Ale i bez tego chciałoby się choć zaraz iść w głąb. "Chciałoby się, bo oto puszczą przebiegł krótki, urywany, chrapliwy ryk. To bekowisko jeleni!

"Tymczasem cała puszcza rozbrzmiała na około — opisuje Sienkiewicz — w samym bowiem zwierzyńcu jest przeszło sto sztuk jeleni. Zwierzyniec to nielada! Stanowi go sześćdziesiąt włók lasu, tak dzikiego, a miejscami tak bagnistego, jak każdy inny. Są tam osobne części dla żubrów, dzików i jeleni. Glosy tych ostatnich rzeczywiście są nader przykre i ponure. Ryk składa się z krótkich, gardłowych, urywanych brzmień. Chwilami przechodzą one w przeciągłe chrapliwe jęki, lub basowe stłumione stakatta, w których nadzwyczaj wyraziście znać gniew, rozpacz lub zaciekłość. Samcy wyzywają się w ten sposób lub straszą. Wśród nocy rozgrywają się podczas bekowiska prawdziwe dramaty natury. Na księżycowych polankach, wśród bagien i zarośli samce toczą bój na śmierć i życie. Karki i grzbiety ich, przyginane w kabląk wysileniem, prą się wzajemnie. Rogi uderzają o siebie, wzajem się plączą — a wówczas zaczepieni zapaśnicy wodzą się wzajemnie po polance. Gardziele ich ryczą i charczą. Nozdrza dymią — na około zaś z krzaków i między drzewami i widać przy księżycu wdzięczne głowy łań, czekających na rezultat walki. Rankiem leśnicy często znajdują trupy samców. Często stają się one łupem kłusowników, gdyż zapamiętawszy się, nic słyszą kroków człowieka. Korzystają również z takich walk wilki i rysie. Wilków wprawdzie mato jest w puszczy, co więcej, podrażniony jeleń broni się zaciekle, ale przed rysiem rzucającym się na kark z drzewa, nie może się uchronić.

Tak rozpocząwszy przegląd zwierzyńca, kroczy dalej Sienkiewicz w głąb puszczy, dając folgę żyłce myśliwskiej i wodząc wzrokiem azali między pniami sosny, dębu, świerku lub jesionu, nie mignie gdzie brodaty łeb żubra. Spogląda w dal, "widzisz wszystkie odcienia zieloności od ciemnej do jasnożółtawej. "

"Naokoło rozlegało się kucie dzięciołów w spróchniałe sosny, krzyk sójek i żołn. Droga stawała się błotnistą. Miejscami widać było wyraźnie odciśnięte ślady racic żubrowych, ale na żubry nie mogliśmy trafić!. "

Dopiero po dłuższem krążeniu jeden z budników ostrzega o nadejściu żubrów.

"Zwiastował je trzask suchych gałęzi, łamanie się krzów i drzewek. Gdy całe stado pędzi z pośpiechem, sprawia w puszczy taki łoskot, że wśród ciszy można go posłyszeć na dwie wiorsty. Ale tym razem były to pojedyńcze sztuki. Najprzód w zaroślach zamigotały dwa czarne ciała, które to zbliżając się, to rozbiegając, sunęły ku nam z nadzwyczajną chyżością, rosnącą z każdą chwilą. Były to dwa stare olbrzymie samce, co łatwo było poznać z ich garbów i łbów, pokrytych obfitemi kudłami, zwieszającemi się w kształcie długich bród, pod szczęką dolną. Ujrzawszy nas, czy też zwietrzywszy, zwróciły się nagle i przeszły

O jakie półtorasta kroków, skacząc lekko przez leżące zawały drzewa. "

Po tem pierwszem spotkaniu z królem kniei, następuje drugie i trzecie.

"Spore stado, ruszone przez budników, zatłoczyło się w ten kąt zwierzyńca, przez który i nam wypadało wracać do domu. Były tam stare samce, młode byczki i krowy z cielętami. Niespodzianie połączyło się z niemi stado jeleni, które również schroniło się w to zacisze. Wówczas otoczyła nas cała menażerya puszczyl Krasne łanie biegły bezładnie, becząc, za niemi zaś ostatni podążał jeleń, jakiś zwycięzca z wczorajszej walki, uwieńczony potężną koroną rogów. W przeciwieństwie do stosunków niezwierzęcych, ogromne te rogi właśnie zapewniły mu wierność małżonek... "

Na ten widok odzywa się w autorze żyłka myśliwska. "Ręka mimowolnie szukała strzelby — pisze — której brać ze sobą do puszczy niewolno. " I zrozumiałym dla myśliwego odcieniem dodaje:

"Cały korowód przesuwał się nie więcej jak o czterdzieści kroków. Ani jeden strzał nie byłby chybił!.. "

"Ani jeden strzał nie byłby chybił!" Ale nie tym tylko wykrzyknikiem zaznacza autor swoje upodobanie łowieckie. Bo równocześnie budzi się w Sienkiewiczu prawdziwy myśliwy, w wielkim stylu, miłośnik grubego zwierza, myśliwy hodowca, dobry gospodarz kniei, znawca przyrody zwierzęcej, odzywa się poeta, wielbiący stworzone piękno, myśliciel, dbający o jutro tej puszczy, o przyszłość jej mieszkańców, słowem — dusza twórcza, której pragnieniem na każdym kroku jest: przysparzać zachowywać, chronić, otaczać opieką wszystko, co się pod pieczę człowieka dostało.

Więc w dalszym ciągu na kartach opisu przemawia wykwintnem słowem, jak prawdziwy historyograf łowiecki, odzwierciadlając w każdem zdaniu i znawstwo głębokie i bystrą spostrzegawczość, a nadewszystko potężną miłość ku wszelakiemu "istnieniu, " wiekim tylko sercom wrodzoną.

Mamy więc i opis żubra, i jego dzieje białowiezkie, upadek i odrodzenie, i powiew wspomnień, grający po omszałych konarach olbrzymów leśnych i całą tę "myśliwość" — że użyje wyrażenia Górnickiego co nam niegdyś w rysie delje barki stroiła, oszczep w dłoń, a pogardę niebezpieczeństw w duszę kładła, co rycerskich pojęć zaprawą i szlachetnej siły poczuciem była.

Ale wejdźmy do tego łowieckiego skarbca, rzućmy okiem na pierszą lepszą złotą karte opisu.

"Żubr litewski bardzo podobny do amerykańskiego bizona, różni się tylko od niego zewnętrznie, mniejszą głową i mniejszą wyniosłościu przodu. Jest on także garbaty, ale nie do tego stopnia, kudły na grzbiecie ma również mniejsze i nie tak obfite — za to jest dłuższy i silniejszy w zadzie. Pod względem wagi, zdaje się, że nasz Litwin nie ustępuje amerykańskiemu. Ustępuje tylko liczbą, bo gdy bizonów jest jeszcze na wysokich i nizkich stepach setki tysięcy *) — liczba żubrów nie przenosi sześciuset sztuk. Mnożą się one bardzo powoli, gdyż cielęta ssą bardzo długo. Trzyletnie ogromne byczysko musi klękać na przednie nogi, chcąc się dostać do wymienia matki: a jeszcze ją wysysa. Za rządów pruskich, liczba tych zwierząt zmniejszyła się tak dalece, iż była obawa, że wyginą doszczętnie. Później w r. 1821 liczono już tylko 370 sztuk. Raptowne to zmniejszenie wywołało surowe zakazy polowania. To też w r. 1829 liczba żubrów sięgała już 800, choć zbyt ścisły zakaz polowania wywołał inne złe. "

Mianowicie rozmnożyły się wilki i pożarły kilkadziesiąt sztuk. Przyszło do tego, że leśnicy obawiali się wchodzić do puszczy, a nocami brzmiały ostępy takiem wyciem, że całe dnie ogarniało przerażenie. Wydano wreszcie polecenie tępienia drapieżników.

Wróćmy do żubra.

"Niewielka stosunkowo liczba dziś istniejących żubrów da się po części wytłumaczyć złagodzeniem kary za zabijanie tych zwierząt, a po części rozrastaniem się wsi puszczańskich" — pisze Sienkiewicz w dalszym ciągu, tak uzasadniając to przypuszczenie:

"Chłopi puszczańscy obowiązani są stawiać zimą zebrane stogi z tociuki i miodniki, ale stawiają je także w pobliżu wsi i dla swego bydła. Owóż żubry, zimą mniej płochliwe, częstokroć zachodzą i do wiejskich stogów. Wówczas cała wieś wypada, krzyczy, strzela na wiatr i płoszy zwierzęta, które potem i do stogów dla siebie przeznaczonych zbliżają się z obawą, lub nie zbliżają wcale, zadawalniając się trawą, wydobywaną rogami z pod śniegu i przymierając głodem. Prócz tego łudziłby się, ktoby sądził, że dziś niema już kłusowników. "

Po tych uwagach i spostrzeżeniach kreśli myśliwy autor kilka mało znanych szczegółów z bytowania żubrów, przedewszystkiem zbijając mylne przekonanie, że mogą one żyć tylko w Białowieskiej puszczy:

"Naprzód, kilkadzisiąt sztuk żyje w Świsłockiej oddzielonej od pierwszej Narwią — powtóre, mnożą się podobno na Szlązku u księcia de Pless z kilku osobników, darowanych mu przed niedawnym czasem. Łączą się przytem z bydłem domowem i wydają dziwne potomstwo — potężne, z wysokim garbem nad przedniemi łopatkami, z szerokim łbem i bujnym zarostem czoła i brody. Póki małe, mieszańce owe są łaskawe i wesołe, z wiekiem stają się płochliwe, dziczeją i roztrącają swojskie bydło. Potomstwa dalej nie wydają, co dowodzi, że żubr jest odmiennym od naszego bydła gatunkiem. "

Po tej monografiii, następuje znowu prze wspaniały opis różnych ostępów, "obronnych trzęsawicą, tysiącem strumieni, " gdzie już ani żubr, ani jeleń nie zachodzą, tylko łoś wylęguje się na bagnisku, gdzie wśród gęstwiny umarłych dąbków i grabów, pokrytych mchem srebrnym, trafiają się jeszcze ślady żeremij bobra, niegdyś stałego puszczy mieszkańca, jak tego dowodzą nazwy osad (Bobrowia, Bobrowa) przy dopływach leśnych Narwi, Leśni, Łątowni rozrzuconych.

Tu prawda każe autorowi stanąć w obronie dawnych praw i gospodarstwa łowieckiego.

Koniec wersji demonstracyjnej.