Franciszek Gawroński

HENRYKA PUSTOWÓJTÓWNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

HENRYKA PUSTOWÓJTÓWNA

sylwetka biograficzna : 1838-1881

Gawroński Franciszek

Po wydaniu Roku 1863 na Rusi (T. I.: Ruś  Czerwona i Wschód w r. 1902 i T. II.: Ukraina, Wołyń i Podole w r. 1903) pozostał obfity materyał, niezużytkowany wcale lub bardzo mało z powodu zbyt ściśle określonego planu mojej pracy. Pozostało zatem dużo jeszcze ubocznych niejako tematów, które domagały się specyalnego opracowania. Powziąłem był zamiar wydania zarysów biograficznych kilku wybitniejszych postaci z ostatniego powstania — Sierakowskiego, Bobrowskiego i in. Czy kiedy zamiar mój wykonam? Nie wiem i wątpię.

Drukując teraz sylwetkę biograficzną Henryki Pustowójtównej, wywiązuję się bodaj częściowo z przyjętego wobec siebie samego zobowiązania. Niełatwe to było zadanie ująć w pewną całość rozproszone i zatarte nieraz farby i barwy potrzebne do zapoznania czytelnika z tą postacią niewątpliwie piękną, ciekawą i charakterem swoim wybijającą się z pośród zwykłych szeregowców, a niekiedy i wodzów roku 1863. Walki nasze wysuwały nieraz na czoło postacie niezwykłe, świadczące najlepiej o tem, jak głęboko w dusze naszego społeczeństwa i narodu przenika idea poświęcenia się i obowiązku. W szeregach zbrojnych stawali młodzieńce, którzy kładli życie swoje bez szemrania, a słabe dłonie niewiast nie wahały się brać szabli do ręki.

Gdy jedne niosły pracę swoją i zdrowie tam wszędzie, gdzie jaśniejsza błyszczała nadzieja, drugie stawały w szeregach walczących. Imiona niektórych zanotowały tylko dzieje — jak Dębickiej, Zborowskiej, Pruszyńskiej, Ogińskiej, inne otoczone zostały legendą bohaterstwa i poezyą sławy. Do tych należała Emilia Platerówna.

Z licznego szeregu niewiast, których uczucie patryotyczne dosięgło wysokiego napięcia, Henryka Pustowójtówna nie ostatnie zajęła miejsce.

Daję czytelnikom jej sylwetkę.

Niech ona się stanie przykładem poświęcenia się i obowiązku wobec ukochanej idei dla tego pokolenia, któremu przeznaczyły losy w ciężkiej a wytrwałej pracy odbudowywać przyszłość lepszą i jaśniejszą niż teraźniejszość.

Autor.

d. 20. sierpnia 1910.

Łozina pod Lwowem.

I.

Niezwykłe zdarzenia wysuwają naprzód niezwykłych ludzi. Słowa te mogą wydać się paradoksem, ale nie są. W tym wypadku przynajmniej nie może być mowy o jakimś geniuszu, który błysnął nad narodem, jak jasna gwiazda i smugę światła po sobie zostawił, bo niezwykłość, w lepszem znaczeniu tego wyrazu, polega także na wysunięciu się naprzód drogą poświęcenia, odwagi, charakteru. Przymioty powyższe posiadała niewątpliwie Henryka Pustowójtówna, której imię od r. 1861 stało się głośnem i popularnem w całej Polsce. Do rozgłosu przyczyniła się niemało i ta okoliczność, że jako kobieta stanęła z bronią w ręku na twardym i ciężkim posterunku narodowym, kładąc na szali nie tylko życie, lecz i dobrą sławę kobiety. Stąd też imię jej i pamięć otaczają z jednej strony lekceważenie lub nawet oszczerstwa, a z drugiej — legendy idealnego poświęcenia się i bohaterstwa. Wszystko to splatało się w węzeł zagadek, tem bardziej zagmatwany, że należała do rodziny, w której polska krew mieszała się z rosyjską.

Urodziła się ona w czerwcu, 14—26., roku 1838, jak się zdaje, w pobliżu Żytomierza. Wiadomość o tem podaje Mikołaj Berg według opowiadań osób, znających Pustowójtównę, a nawet jej koleżanek z pensyonatu. Po rewolucyi roku 1830—31 na Wołyniu, w okolicy Żytomierza, konsystował koporski pułk piechoty, w którym majorem był Teofil (Feofił) Pustowojtow, natura, jak się u nas mówi — „szeroka" — nieokiełznana, gwałtowna, lubiąca grę w karty i wino. Przy tych wadach był to mężczyzna piękny, roztropny i mający powodzenie na salonach polskiego obywatelstwa. Bliższych szczegółów o nim nie posiadamy. Wśród ćwiczeń salonowych poznał się z Polką — Kossakowską, która mu tak zaprószyła oko, że postanowił ożenić się z nią. Powiadają, że kupił pod Żytomierzem wieś Wierzchowiska i tam z młodą żoną osiadł *). W rzeczy samej zaś Pustowojtow nie miał za co kupić majątku ziemskiego, a owe Wierzchowiska były własnością hr. Kossakowskiej i leżały pod Lublinem. Pani Pustowojtow była właścicielką wsi kollokacyjnej Synhury pod Żytomierzem i tu zapewne czas jakiś rodzina przemieszkiwała. Do współwłaścicieli Synhurów należał także Karol Jezierski. Część państwa Kossakowskich była posagiem matki Henryki Pustowójtównej. Ożeniwszy się, nie zmienił wcale swego usposobienia, ani charakteru, ani upodobań; grywał i hulał po dawnemu do tego stopnia, że doszło do nieporozumienia z pułkownikiem i z tej racyi, jak się zdaje, Pustowojtow przeniósł się do pułku irkuckiego.

Nierówny i ciężki charakter ojca był niewątpliwie przyczyną nieporozumień rodzinnych, a wkońcu rozstania się małżonków. Tak przypuszczać należy, gdyż rodzeństwo, składające się z dwóch sióstr i brata, zostało na opiece babki, Kossakowskiej, mieszkającej w Lublinie. Pustowojtow oderwał się od rodziny, wyjechawszy do Petersburga i w randze generał-majora, jeszcze przed powstaniem życie zakończył.

Jakiej religii była Pustowójtówna i jak jej było na imię?

Podnoszę tę sprawę dlatego, że tutaj nastręczają się wątpliwości nie do rozwiązania. Rosyanie uważają ją za prawosławną, na tej zasadzie, że już w r. 1836 istniał ukaz, mocą którego dzieci, urodzone z mieszanych małżeństw, powinny być ochrzczone według obrządku wschodniego. Sama miała się za Polkę katolickiego wyznania, jak świadczy wypis z metryk łucko-żytomierskiego konsystorza, potwierdzony przez biskupa Borowskiego, ale cofający datę urodzenia Pustowójtówny aż do r. 1832 t. j. do czasu, gdy jeszcze dzieci z mieszanych małżeństw szły — córki za religią matki, synowie — ojców. Może być, że metryka rozmyślnie była cofniętą wstecz, ażeby dogodzić życzeniu osoby, wychowanej niewątpliwie w religii katolickiej i pragnącej tę religię wyznawać. Taka sama niejasność panuje także co do imienia. W domu babki, rodzina, znajomi i sama wreszcie przyznawała sobie imię Henryki, gdy Berg, a za nim inni, nazywają ją Anną. We wspomnianym już wypisie z aktów żytomierskiego konsystorza wymieniono podwójne imię : Anna-Henryka. Może w tem tkwi poniekąd rozwiązanie zagadki.

O siostrze i bracie jej nic nie wiadomo. W roku 1863 ci, którzy siedzieli w fortecy kijowskiej na głównym odwachu, pamiętają, że od czasu do czasu obejmował wartę kapitan Pustowojtow — nie wiem jakiego pułku — a zapewne w innych pawilonach fortecy, gdzie więźniowie siedzieli, także służbę odbywał. Był to mężczyzna słusznego wzrostu, silnie zbudowany, ciemny szatyn, trochę szpakowaty, z brodą, o nachmurzonem obliczu i nasępionych brwiach, co nadawało jego twarzy wyraz surowy. Bali się go żołnierze i więźniowie. Żołnierze, bo za każde przewinienie ostro karał, a więźniowie — bo bardzo nie lubił Polaków i więźniów uciskał w najrozmaitszy, a często brutalny sposób. W czasie wieczornej „powierki" wchodził osobiście z podoficerem do celi więźniów, sam przeglądał książki i najdrobniejsze sprzęty, jakie były w celi, a podoficerowi kazał targać kraty dla przekonania się czy nie są podpiłowane. Nienawidzono go za to wszystko serdecznie. Opowiadano, że był bratem Henryki Pustowojtow. Może surowością osobistą starał się zmyć winę pokrewieństwa z buntownicą.

Co się stało z drugą siostrą i z owym bratem — nie wiadomo, dość, że od roku 1861, tj. od chwili, kiedy imię Pustowójtównej poczęło być głośnem, mowa była tylko o niej, jak gdyby brat i siostra nie istnieli lub wychowali się osobno. Widocznie w domu państwa Pustowojtów wpływy matki przeważały, a w rodzinie panował akcent polski, gdyż dziewczynkę oddano dla kształcenia się do instytutu żeńskiego w Puławach. Weszła ona do tej szkoły doskonale przysposobioną do dalszej nauki.

Ówczesny instytut dla kształcenia panienek szlacheckiego pochodzenia — w siedzibie niegdyś książąt Czartoryskich — cieszył się rozgłośną sławą. Było tam przeszło 300 Polek i zaledwie 50 Rosyanek. Nic dziwnego, że Rosyanki, córki wysokich urzędników w Królestwie Polskiem, otoczone atmosferą polską w pensyonacie i same wśród tej atmosfery wychowane, przy całej swojej odrębności narodowej i religijnej, nie objawiały względem koleżanek ani fanatyzmu, ani nienawiści plemiennej i do szkoły polskiej garnęły się. Był to wychowawczy zakład polski, dla Polek, w którym przeto Rosyanki jak cudzoziemki poniekąd chowane były. Językiem wykładowym był polski, rosyjski wykładano tylko jako przedmiot osobny, jako język obcy, raz na tydzień. Jak wogóle przy wychowaniu kobiet dotychczas się dzieje, tak i wówczas tem bardziej zwracano uwagę na znajomość obcych języków i na ćwiczenia praktyczne; rosyjski zaś do zbyt ukształconych jeszcze się nie zaliczał i nie posiadał literatury, któraby zasługiwała na to, ażeby znajomość jego z trudem zdobywać. Kobiety zresztą, nie przeznaczone do życia publicznego, mogły doskonale obywać się w Królestwie bez znajomości języka rosyjskiego.

Wpływ ojca na charakter i kierunek Henryki był bezbarwny, a ograniczał się jedynie na przymuszaniu dziecka do chodzenia do cerkwi. Już wówczas w dziewczynie okazywała się pewna stanowczość i samodzielność : chodziła wprawdzie z jakąś rosyjską damą do cerkwi, ale bardzo niechętnie i głośno tę niechęć manifestowała. „Nie rozumiem — mówiła — dlaczego mnie męczą!" Odzywała się w niej krew nie ojca, lecz matki.

Śród takich warunków ukończyła instytut w Puławach i wróciła do rodziców — do Żytomierza. Zamieszkanie państwa Pustowojtów w Żytomierzu zapewne miało na celu ułatwienie wydania za mąż córek lub córki. Było to miasto wówczas na wskróś polskie, gdzie dużo rodzin obywatelskich z prowincyi zamieszkiwało dla kształcenia synów i córek, a nie brakło i takich, którzy szukali zabawy. Huczno i wesoło bawiono się w mieście, gdy w roku 1859 lub 1860 wróciła do domu rodzicielskiego Henryka. Była to wówczas dziewczyna, która powszechną uwagę na siebie zwracała, zarówno salonowem wykształceniem jak i powierzchownością. Miała obfite, kasztanowate włosy, czarne wymowne oczy i twarz pełną wyrazu, przytem była obdarzoną pięknym głosem, ładnie wcale śpiewała i grała na fortepianie.

Znalazłszy się w sferze osób rozbawionych, otoczona wkrótce rojem młodzieży, która się w niej kochała kolejką, sama wpadła w wir wesołych zabaw. W domu jej rodziców pełno było takiej młodzieży polskiej i rosyjskiej. Jakiemuś oficerowi, o którym powiada Berg, że „namiętnie walczył z Polakami w Płockiem", tak głęboko zajrzały w duszę czarne oczy Pustowójtównej, że chciał się z nią żenić. Odmówiła mu jednak. Był to okres silnego i wielkiego rozbudzenia się narodowego. Odmówiwszy, w r. 1861 wyjechała do Lublina, gdzie, jak wiemy, mieszkała jej babka Kossakowska.

Chwilę tę należy uważać za przełomową w jej życiu.

Ze świata zabaw i rozrywek wstąpiła może po raz pierwszy na pole zadań szerszych i głębszych i poczuła się cząstką tej wielkiej całości narodowej, która drgnęła nagle nowem życiem, od tej prawie chwili, kiedy z całą stanowczością utrwalał się dogmat: niema dla was życia, oprócz z Rosyą. Czując się Polką wychowaniem, religią dobrowolnie wybraną, uczuciem wreszcie i myślami, nie mogła stać na uboczu w pochodzie ku nowej zorzy wolności całego narodu. Nastrój patryotyczny ogarniał i dom babki panny Henryki, lecz donioślejszy wpływ wywarł na niej stosunek z panią Pluszczyńską, żoną urzędnika wprawdzie, lecz Polką duszą i ciałem, oddaną zupełnie wielkiej idei odrodzenia się moralnego narodu, przez którą miała prowadzić droga do odzyskania samodzielności politycznej. Myśl ta, jak wielka i jasna gwiazda, świeciła przed oczyma wszystkich; wiara w możebność urzeczywistnienia jej była powszechną i niezachwianą; kiedy to nastąpić miało, nikt na razie nie pytał. Zapał religijnego uniesienia na tle jakiejś mistycznej wiary udzielał się wszystkim w imię idei, jak niegdyś zapał do odebrania Grobu Chrystusa. Napięcie mistycznoreligijne było olbrzymie. Ludzie wierzyli, że z krzyżem w ręku można dążyć ku idealnym wyżynom ducha i siłą moralną usunąć materyalne zapory na drodze do samobytnego politycznego życia. W tym nastroju, w tych dążeniach było coś wzniosłego i wielkiego, ale pozbawionego gruntu realnego. Wierzono tylko i łudzono się wiarą, a braku oparcia realnego nikt prawie nie spostrzegał. Złudzenia i nastroje poczęto później dopiero przerabiać na plany, mające wkrótce przybrać kontury rzeczywistości.

W ten świat idealno-mistycznych złudzeń, od zabaw i zalotów, weszła Pustowójtówna w Lublinie. Wprowadziła ją Pluszczyńską. Idee poświęcenia się i miłości ojczyzny popchnęły ją za biegiem wielkiej fali narodowej i podniosły na wyżyny zaparcia się i poświęcenia. Od tej chwili wraz z Pluszczyńską należała do gorących organizatorek wszelkich protestów na drodze mistyczno-religijnych wzlotów ducha ku ideałowi pokory i poddania się na wolę Bożą, z wiarą, że tymi środkami zdołamy, jeżeli nie zwyciężyć zupełnie, to upokorzyć Rosyę. Żądano ledwie nie cudu dla wyzwolenia ziemskiej ojczyzny. Nie tu miejsce mówić, w jaki sposób powstał i rozwinął się do niesłychanej potęgi ten okres naszych dziejów przed walką r. 1863, który nazywamy manifestacyjnym. Dość, że ogarnął on wszystkie części dawnej Polski, wszystkie uczucia i myśli polskie skupił w jedno i spoił duchowo z niesłychaną przedtem siłą moralną. Było to potężne wzniesienie się duchowe całego narodu, niedocenione dotychczas, a lekceważone przez tych, którzy siebie nazywają niesłusznie "trzeźwymi", gdyż są raczej ludźmi wyziębionymi przez życie lub cele jego, zbyt samolubne i niedalekie.

W tym okresie manifestacyjnym Pustowójtówna brała gorący udział, uczęszczała na nabożeństwa publiczne, uczestniczyła w procesyach, śpiewała hymny w czasie nabożeństw, a żywości swego temperamentu i płynącej stąd przesadzie, jako też rozmyślnemu wysuwaniu się naprzód zawdzięcza dużą popularność. Można ją było często widzieć w owym czasie, przebraną za wiejską dziewczynę, z długimi warkoczami na ramionach, w które wplecione były wstążeczki o trójkolorowych barwach narodowych. Jenerał Chruszczow, ówczesny naczelnik wojskowy okręgu lubelskiego, przywoławszy ją wprost do siebie, powiedział: „że córce jenerała rosyjskiego nie przystoi brać udziału w manifestacyach polskich", — ale uwagi te nie w stanie były powstrzymać jej na drodze patryotycznych uniesień. Czuła się Polką i działała jak Polka, a 25. lipca t. r. uczestniczyła ostentacyjnie w procesyi z Lublina do Garbowa **).

Wkrótce potem nastąpił wypadek, który popularność jej jeszcze bardziej spotęgował. 31. lipca t. r. przypadła rocznica unii Litwy z Polską. W Lublinie postanowiono urządzić manifestacyę, tem bardziej, iż tę właśnie chwilę wielką uczczono już pomnikiem. Pomnik ów istnieje dotychczas na t. z. Krakowskiem przedmieściu, na skwerze, znajdującym się naprzeciwko domu gubernatora, zakryty krzewami, okratowany należycie; dostęp do niego wzbroniony bez pozwolenia władzy, a klucz od furteczki jest pilnie strzeżony przez jednego z woźnych. Pomnik posiada kształt obelisku z ciemnego kamienia, a w wypukło-rzeźbie postacie dwu kobiet, podających sobie ręce; pomiędzy niemi herb Litwy i Polski. Na stronach od domu gubernatora napis: połączenie Litwy z Koroną, a na jednej z bocznych ścian epoka pomnika: rok M. D. L. X. IX, z drugiej: odnowiony roku MDCCCXXV.

Postanowiono urządzić w tę rocznicę manifestacyę — bardzo zresztą niewinną, bo na pomniku miano zawiesić kilka wieńców, a u podnóża złożyć kwiaty. Gorącą agitatorką w tej całej sprawie była także Pustowójtówna. Wieczorem, korzystając z pięknej pogody, na skwerze zebrały się tłumy ludności, ale pomnik zastano w oblężeniu: tuż pod obeliskiem stał generał Chruszczow ze sztabem, w otoczeniu licznie zebranych policyantów, którzy razem ze sztabem generała uniemożebniali dostęp do pomnika. Zawieszenie wieńców okazało sie niemożliwem, ale natomiast wszystkie kwiaty rzucono u podnóża — policyi i Chruszczowa. Ponieważ Pustowójtówna była na czele całej manifestującej publiczności, przebrana za wiejską dziewczynę, generał zdał o tem zdarzeniu raport do Warszawy namiestnikowi. Nie znamy treści tego raportu, musiał on być bardzo nieprzychylny dla panny Pustowójtównej, gdyż w sierpniu 1861 r., 10 — 22., nadeszło rozporządzenie wysłania jej z żandarmami do Moskwy i osadzenia w klasztorze.

Minęło kilka dni. Ani pani Kossakowska, ani Pustowójtówna nie brały tego rozporządzenia na seryo i żadnych przygotowań do drogi nie robiły. 16 — 28. sierpnia zajechała przed dom kibitka z żandarmami i oficerem, kapitanem Globbe, a wkrótce przybył Chruszczow i oświadczył, że daje tylko dwie godziny czasu do spakowania się. Wówczas babka zdecydowała się towarzyszyć wnuczce. Kibitka, żandarmi, hałas i wrzawa domowa ściągnęły w to miejsce mnóstwo ludzi. Rozpoczęły się sceny zwykłe w takich razach — głośne objawy niezadowolenia, żale, skargi, a nawet łzy. Sytuacya była napięta i groziła awanturą. Pustowójtówna zachowała w tej chwili cały spokój ducha. Wyszła na ganek i zwróciwszy się do tłumu, prosiła o spokojne zachowanie się. „Ja poddaję się losowi, jadę. Tak trzeba" — rzekła. Siadając do kibitki, rzuciła w tłum chustkę, którą łzy ocierała. Chustkę w jednej chwili rozszarpano na kawałki. Nie było w tem teatralności, ani pozowania. Zachowanie się jej było zgodne z nastrojem chwili. Kibitkę obrzucono kwiatami.

Taki był wyjazd. Z pierwszej stacyi pocztowej pani Kossakowska wysłała do namiestnika prośbę o powrót do Lublina. Podróży jednakże przerwać nie można było. Obie zatrzymały się dopiero w Kowlu z powodu choroby panny Henryki. Świadectwo lekarskie świadczyło, iż miała zapalenie płuc — co wymagało długiej i pilnej kuracyi. Świadectwo było urzędowe, a przy badaniu chorej był obecny także policyant — „horodniczy" — Białecki. Świadectwo podpisane zostało przez trzech lekarzy: miejskiego Łotoszyńskiego, jakiegoś o niewyraźnem nazwisku okręgowego i sztabowego lekarza Goldenmana.

W tym czasie nastąpiła zmiana namiestnika. Po usunięciu Suchozanieta, rządy objął hr. Lambert, Francuz w służbie rosyjskiej — katolik i człowiek miękki. Równocześnie wysunięto naprzód sprawę wyznania Pustowójtówny. Po przeprowadzeniu badań w łucko-żytomierskim konsystorzu okazało się, że jest wyznania katolickiego. Uważano przeto za zgorszenie wysełanie katoliczki do prawosławnego klasztoru. Wobec tego namiestnik wydał polecenie Chruszczewowi, ażeby Pustowójtównę zatrzymał w Żytomierzu, w domu matki. Ojciec, jeżeli i żył, to mieszkał w owym czasie w Petersburgu. Po otrzymaniu polecenia Pustowójtówna pojechała już wprost do Żytomierza.

Zmiana przynależności — że tak powiem — do innego wielkorządztwa nie zmieniła sposobu postępowania Pustowójtównej. Żytomierz był miastem na wskróś polskiem — jak już powiedziałem — i do polskiej solidarności w sprawach narodowych, w których rej wiodła Warszawa, poczuwał się. Henryka znalazła przeto tutaj te same warunki życia i ten sam nastrój partryotyczny, a otoczona aureolą prześladowania, stała się wkrótce równie popularną, jak w Lublinie. Brała przeto bardzo rozgłośnie udział nie tylko w manifestacyach religijnych, stając się gorącą agitatorką, lecz także czynnie występowała przy wszelkich protestach przeciw gwałtom absolutyzumu policyjnego. Do najgłośniejszych należało postawienie krzyża za pięciu poległych w Warszawie.

Książę Wasilczyków, ówczesny jenerał-gubernator kijowski, podolski i wołyński, wprost odniósł się do. cesarza Aleksandra II. z zapytaniem: co ma robić z tą niespokojną swawolnicą (prokaźnica)? Z Petersburga nadeszło powtórzenie polecenia, znanego już nam z Lublina; nakazano ją wysłać do jednego z monasterów żeńskich w Moskwie, pozostawiając metropolicie Filaretowi prawo wskazania, w jakim mianowicie klasztorze ma być zamkniętą. Tym razem zaoponował metropolita, nie chcąc korzystać z nadanego mu prawa, a w odezwie do Petersburga bardzo ubolewał nad tem, że rząd Moskwę mianowicie, — taką prawowierną i świętą — wybrał na miejsce wygnania dla jawnej buntownicy, niepowściągliwej we wszelkich polskich demonstracyach. Opinia metropolity przeważyła i polecono ją zamknąć w głuchym Troicko-bielbażskim żeńskim monasterze kostromskiej metropolii. Nic dziwnego, że wobec takiej sytuacyi próbowano wszelkich środków ratowania się. Przymusowe zamykanie do klasztorów w Rosji równa się zawsze skazaniu na śmierć — mniej lub więcej powolną. Piotr zamknął swoją żonę Eudoxię, gdy dostrzegł w niej buntownicze porozumienia z synem, Elżbieta wtrąciła do więzienia dziecko — domniemanego następcę tronu, Katarzyna zamknęła męża w Schlüsselburgu, a ostatniego dygnitarza Siczy w Sołowieckim monasterze. Nie były to przykłady wcale odosobnione. Matka tedy zrozpaczona zdecydowała się podać prośbę na imię Cesarzowej i wjsłała ją rzeczywiście dnia 1. grudnia st. st. 1861, oświadczając, że córka jej w suchotach, że zdrowie pogorsza się codziennie. Prośba znalazła w Petersburgu prywatne poparcie i odniosła ten skutek, że polecono wstrzymać wyjazd Pustowójtówny do wiosny, a tymczasem pod cichym i ciągłym dozorem policyjnym mieć ją na oku.

Pustowójtówna nie doczekała się wszakże wiosny i umknęła za granicę.

W ten sposób zamknął się pierwszy okres jej życia. Drugi rozpoczął się z chwilą wzięcia czynnego udziału w pracach przygotowawczych do powstania, zanim na pole orężnej walki wystąpiła.

W jaki sposób i przy czyjej pomocy dokonała się ucieczka za granicę Pustowójtównej, mało o tem wiemy. Takie sprawy zresztą wychodziły na jaw dopiero wówczas, gdy nikomu z żyjących szkodzić nie mogły, a często wraz ze śmiercią osób interesowanych ginęła i tajemnica.

W czasie pobytu swego w Żytomierzu i głośnego udziału w manifestacyach zetknęła się ona ze Stefanem Bobrowskim, który wkrótce urósł na głównego kierownika powstania. Nie mógł on zresztą nie zwrócić na nią uwagi, gdy całe miasto powtarzało jej imię. Gdy się zbliżała wiosna, a zatem miał się spełnić wyrok wydany na Pustowójtównę, pozostawało tylko dwie drogi do wyboru: ucieczka, albo poddanie się wyrokowi. Pustowójtówna wybrała ucieczkę. Stefan Bobrowski był wówczas zajęty zorganizowaniem ucieczki Kryłowskiego z Żytomierza, którą wkońcu do skutku doprowadził. Zarządziwszy wszystko, wrócił do Kijowa przed samymi kontraktami roku 1862. Tymczasem zaszedł wypadek dla niego bardzo groźny, o którym tutaj kilkoma słowy tylko wspomnieć wypada. Było to odkrycie przez policyę kijowską tajnej drukarni, aresztowanie jej kierownika i polecenie aresztowania Bobrowskiego. Los tylko zrządził, o czem w życiorysie Stefana Bobrowskiego szczegółowo będzie mowa, że owej fatalnej nocy aresztowany nie został. Skorzystał z tego i ukrył się, ażeby za granicę umknąć, a w owem ukryciu w Kijowie myślał jeszcze o uratowaniu Kryłowskiego.

W końcu lutego, a prawdopodobniej na początku marca opuściła Pustowójtówna wraz z Kryłowskim Żytomierz i przechowywała się tajemnie, czekając stosownej pory do ucieczki za granicę. Prawdopodobnie zdążała ona ku granicy mołdawskiej, gdyż w Werbce ***) o mało jej nie dopędzili żandarmi. Stało się tak, że do Werbki, w której pisarz gminny należał do organizacyi, przyjechał jeden z uczestników organizacyi podolskiej dla wzięcia kilkunastu fałszywych paszportów. Paszporty takie wydawały się zwykle na imię osób już nieżyjących, a że były zaopatrzone zupełnie legałnemi pieczęciami i podpisami, nie budziły żadnej podejrzliwości władz policyjnych. Przyjezdny siedział na ganku i rozmawiał z pisarzem.

W tym czasie właśnie przejechała w trójkę koni zaprzężona „powozka", w której siedziały trzy osoby; w jednej z tych trzech przyjezdny poznał Pustowójtównę, którą znał osobiście, ale pisarzowi ani słówka nie powiedział. Po pewnym czasie tą samą drogą nadjechała druga kibitka z żandarmami. Gdy p. W. dojrzał ją, domyślał się łatwo, że to pogoń. Wówczas odezwał się do pisarza: „słuchaj pan, tą bryczką, którą widzieliśmy, pojechał ktoś, o kim żandarmom wiedzieć nie należy; jeżeli nas będą pytali, powiemy, że pojechali w przeciwną stronę". Pisarz poszedł do kancelaryi, p. W. został na ganku. Jakoż wkrótce zajechał tarantas z żandarmami przed ganek „wołosti". Wysiadł oficer i wprost do siedzącego p. W. zwrócił się: „Pan tutejszy?" „Ja taki jestem tutejszy, jak i pan"— odpowiedział mu hardo. Żandarm zmiękł trochę i znowu zapytał: „Czy nie przejeżdżało tędy troje ludzi tarantasem we trójkę zaprzężonym'?" „I owszem, przejeżdżało — widziałem." „A w którą stronę pojechali?" Pan W. ręką wskazał w przeciwnym kierunku i rzekł: „Tędy!" — Ta sama indagacya powtórzyła się z pisarzem. Żandarmi pojechali i — nie dopędzili Pustowójtównej. Miała ona zamiar udania się wprost do Rumunii — i nie bez racyi. Już wówczas zapewne powzięła zamiar wstąpienia w szeregi powstańcze, a po całej Ukrainie, Wołyniu i Podolu szło rozgłośne echo o formowaniu legionów polskich w Rumunii przez Zygmunta Miłkowskiego, mieszkającego stale w Michalenach; echo to wzrosło, gdy Tymczasowy Rząd Narodowy nadał mu tytuł naczelnika i organizatora sił zbrojnych trzech powyższych prowincyj.

W tamtą stronę tedy podążyła naprzód Pustowójtówna. Było to wczesną wiosną, lody tylko co zaczęły puszczać, roztopy śniegowe niezmiernie utrudniały podróż. Pomimo to wszystko zdołała dotrzeć do Prutu. Tu przeprawa okazała się na razie niemożliwą. Musiała więc czas jakiś czekać, wśród niebezpieczeństwa wykrycia i aresztowania, sposobniejszej pory. Upatrzywszy wreszcie, przeprawiono się wśród ciemnej nocy, z największem niebezpieczeństwem życia, przez Prut do Michalen wprost do mieszkania pułkownika Miłkowskiego. Miłkowski miał tam wówczas stałą siedzibę swoją, o ile o stałości w takich niespokojnych czasach może być mowa. Właśnie rok przedtem prawie ożenił się z córką właściciela Czortkowa i kilku sąsiednich folwarków, Zofią Wróblewską; prowadził przeto dom familijny. Tam więc Pustowójtówna, w tej nieznanej dotychczas rodzinie, znalazła przytułek i pierwszą pomoc. Nie posiadając ani funduszów na dalszą podróż, ani zresztą potrzeby podejmowania owej podróży, gdyż był to okres przygotowawczy organizacyi, mającej na celu zbrojne powstanie, Pustowójtówna zamieszkała na razie w Michalenach, w domu państwa Miłkowskich. Dom ów był ogniskiem, skupiającem wszystkie gorące żywioły, rozprószone po całej Europie, wygnane z miejsca bądź chęcią walki, bądź niebezpieczeństwem deportacyi w głąb Rosyi. Wszyscy, komu sprawa ojczysta na sercu leżała, przesuwali się przez Michaleny, dłużej lub króciej tam się zatrzymując. Zaglądał tu także i Stefan Bobrowski, jeden z najdzielniejszych ludzi, jakich podniesienie się ducha narodowego wydało. Pustowójtówna stykała się ze wszystkimi, wiodąc gorące dysputy. Młoda, zapalona, zalotna trochę, mimo woli może budziła nie w jednym młodzieńcu żywsze uczucia miłości. Miano jej to za złe, co było raczej nie tyle winą, ile brakiem panowania nad sobą, może brakiem powagi, a niewątpliwie najwięcej wypływało to z chęci pozyskania popularności. Przebywał wówczas w Michalenach, przejazdem tylko bawiąc, brat pani domu Władysław Wróblewski, człowiek gorącej duszy i — acz nie piękny — odznaczający się wysokimi przymiotami osobistymi. Wkrótce też wybuchła prawdziwa miłość, która byłaby doprowadziła młodą parę do ołtarza, gdyby nie opozycya p. M. Patrzyła ona zbyt blizko we własnym domu na zachowanie się Pustowójtównej i upatrywała w niej — słusznie czy nie — wadę kokieteryi i chęci przypodobania się wszystkim. Przymioty te, dobre na pannę salonową, ale złe na żonę, skłoniły p. M. do interwencyi, która zakończyła się zaniechaniem zamiaru p. Władysława Wróblewskiego. Działo się to pod jesień, a w styczniu wybuchło powstanie, które w wir swój porwało także Pustowójtównę.

Zachowanie się jej w Lublinie i Żytomierzu, popularność, śmiała ucieczka, zwróciły na nią uwagę Rosyi, tem bardziej, że krążyły o niej najrozmaitsze pogłoski. Stała się ona pewnego rodzaju mitem, koło którego grupowały się, mniej lub więcej prawdopodobne, legendy. Szukano jej wszędzie, nawet w Odesie, a policya nastawiała ucha, czy gdzie wieści o niej nie zasłyszy.-Oprócz pewnych wiadomości co do pobytu jej na Wołoszczyźnie, w domu państwa Miłkowskich, szczegółów do jej życia z tego okresu braknie. Zresztą czynnej roli nie odegrała żadnej, gdyż w stosunkach osób, które później wybitne stanowisko w ruchu roku 1863 zajęły, wzmianki o niej nie znajdujemy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej